ويقال على القول الأول في العطف إن المراد أنذرهم ذلك واذكر لهم قصة إبراهيم ﵇ فإنهم ينتمون إليه ﷺ فعساهم باستماع قصته يقلعون عما هم فيه من القبائح إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً أي ملازم الصدق لم يكذب قط نَبِيًّا استنبأه الله تعالى وهو خبر آخر لكان مقيد للأول مخصص له أي كان جامعا بين الوصفين.
Atıftaki birinci görüşe göre şöyle denilir: Maksat, «Onları bununla uyar ve kendilerine İbrâhîm'in aleyhisselâm kıssasını anlat; çünkü onlar ona intisap etmektedirler, umulur ki onun kıssasını dinleyerek içinde bulundukları çirkinliklerden vazgeçerler» demektir. { إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً } “Şüphesiz o, çok sadık / dosdoğru idi”; yani doğruluğa sımsıkı sarılan biriydi, asla yalan söylemedi. { نَبِيًّا } “Bir peygamberdi”; Allah Teâlâ'nın kendisine peygamberlik bildirdiği kimsedir. Bu da «kâne»nin diğer bir haberi olup birinciyi kayıtlayıcı ve onu tahsis edicidir; yani o, iki vasfı birden kendisinde toplamıştı.
ولعل هذا الترتيب للمبالغة في الاحتراز عن توهم تخصيص الصديقية بالنبوة فإن كل نبي صديق، وقيل:
Bu tertip, belki de sıddîklığın sadece peygamberliğe tahsis edildiği vehminden kaçınmada mübalağa içindir; zira her nebi sıddîktır. Şöyle de denilmiştir:
الصديق من صدق بقوله واعتقاده وحقق صدقه بفعله، وفي الكشاف الصديق من أبنية المبالغة والمراد فرط صدقه وكثرة ما صدق به من غيوب الله تعالى وآياته وكتبه ورسله وكان الرجحان والغلبة في هذا التصديق للكتب والرسل أي كان مصدقا بجميع الأنبياء وكتبهم وكان نبيا في نفسه كقوله تعالى: بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ [الصافات:
Sıddîk; sözünde ve itikadında doğru olan, doğruluğunu fiiliyle de gerçekleştiren kimsedir. el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: «Sıddîk, mübalağa kalıplarındandır. Bununla kastedilen, onun doğruluğunun son derece ileri boyutta olması ve Allah Teâlâ'nın gayb haberlerinden, ayetlerinden, kitaplarından ve peygamberlerinden tasdik ettiği şeylerin çokluğudur. Bu tasdikte asıl ağırlık ve öncelik ise kitaplara ve peygamberlere aittir; yani o, bütün peygamberleri ve kitaplarını tasdik etmekteydi ve kendisi de bizzat bir peygamberdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَصَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ } “Bilakis o, hakkı getirmiş ve peygamberleri tasdik etmiştir” [es-Sâffât:
٣٧] أو كان بليغا في الصدق لأن ملاك أمر النبوة الصدق ومصدق الله تعالى بآياته ومعجزاته حري أن يكون كذلك انتهى.
Yahut doğrulukta son derece ileri düzeyde idi; zira peygamberlik işinin esası doğruluktur. Allah Teâlâ'yı ayetleri ve mucizeleriyle tasdik eden kimsenin böyle olması pek tabiidir.» [Keşşâf'tan nakil] bitti.
وفيه إشارة إلى أن المبالغة تحتمل أن تكون باعتبار الكم وأن تكون باعتبار الكيف ولك أن تريد الأمرين لكون المقام مقام المدح والمبالغة، وقد ألم بذلك الراغب، وأما أن التكثير باعتبار المفعول كما في قطعت الحبال فقد عده في الكشف من الأغلاط فتأمل، واستظهر أنه من الصدق لا من التصديق، وأيد بأنه قرىء «أنه كان صادقا» وبأنه قلما يوجد فعيل من مفعل والكثير من فاعل، وفسر بعضهم النبي هنا برفيع القدر عند الله تعالى وعند الناس.
Bunda, mübalağanın hem kemiyet (sayı/çokluk) bakımından hem de keyfiyet (nitelik) bakımından olabileceğine işaret vardır. Makam övgü ve mübalağa makamı olduğu için her iki manayı birden kastetmen de mümkündür. Râgıb da buna temas etmiştir. Çokluğun, 'ipleri kestim' cümlesinde olduğu gibi meful bakımından olmasına gelince; el-Keşf sahibi bunu galatlardan (hatalardan) saymıştır; iyi düşün. [Buradaki lafzın] 'tasdik'ten değil, 'sıdk'tan (doğruluktan) türemiş olduğu zâhir kabul edilmiştir. Bu görüş, { أنه كان صادقا } şeklinde [kıraat rivayetiyle] okunmuş olmasıyla ve 'faîl' vezninin 'muf'ıl'den pek nadir gelip çoğunlukla 'fâil'den gelmesiyle desteklenmiştir. Bazıları buradaki nebî kelimesini, Allah Teâlâ katında ve insanlar nezdinde kadrü kıymeti yüce kimse olarak tefsir etmiştir.
والجملة استئناف مسوق لتعليل موجب الأمر فإن وصفه ﵇ بذلك من دواعي ذكره وهي على ما قيل اعتراض بين المبدل منه وهو إبراهيم والبدل وهو إذ في قوله تعالى إِذْ قالَ
Cümle, emrin gereğini illetlendirmek için getirilmiş bir isti'nâftır; zira İbrâhîm'in aleyhisselâm bu şekilde vasfedilmesi, onun anılmasını gerektiren sebeplerdendir. Bu cümle, bir görüşe göre mübdelün minh (kendinden bedel yapılan) olan İbrâhîm ile, Allah Teâlâ'nın { إِذْ قالَ } “Hani demişti” buyruğundaki bedel olan { إِذْ } arasında bir i'tirâziyedir (ara cümledir).
وتعقبه صاحب الفرائد بأن الاعتراض بين البدل والمبدل منه بدون الواو بعيد عن الطبع، وفيه منع ظاهر، وفي البحر أن بدلية إذ من إبراهيم تقتضي تصرفها والأصح أنها لا تتصرف وفيه بحث، وقيل: إذ ظرف لكان وهو مبني على أن كان الناقصة وأخواتها تعمل في الظروف وهي مسألة خلافية، وقيل: ظرف لنبينا أي منبىء في وقت قوله لِأَبِيهِ
el-Ferâid sahibi, vav harfi olmaksızın bedel ile mübdelün minh arasına ara cümle girmesinin selim tabiata uzak olduğunu belirterek buna itiraz etmiştir; fakat bunda açık bir men ediş vardır. el-Bahr'da ise 'iz' kelimesinin İbrâhîm'den bedel olmasının onun mutasarrıf (çekimli) olmasını gerektireceği, oysa en sahih görüşe göre 'iz'in gayrimutasarrıf olduğu ifade edilmiştir ki bu da tartışmaya açıktır. Bir görüşe göre 'iz', 'kâne'nin zarfıdır; bu da nâkıs kâne ve benzerlerinin zarflarda amel edebileceği görüşüne dayanır ki ihtilaflı bir meseledir. Bir görüşe göre de 'nebiyyen' lafzının zarfıdır; yani { لِأَبِيهِ } “Babasına” dediği vakitte kendisine peygamberlik bildirilmiş olandır.
وتعقب بأنه يقتضي أن الاستنباء كان في ذلك الوقت، وقيل: ظرف لصديقا، وفي البحر لا يجوز ذلك لأنه قد نعت الأعلى رأي الكوفيين، وفيه أن نَبِيًّا خبر كما ذكرنا لا نعت، نعم تقييد الصديقية بذلك الوقت لا يخلو عن شيء.
Buna, peygamberliğin bildirilmesinin tam da o vakitte gerçekleşmiş olmasını gerektireceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Bir görüşe göre ise 'sıddîkan' kelimesinin zarfıdır. el-Bahr'da ise, Kûfelilerin görüşü müstesna, onun sıfatlanmış olması sebebiyle buna cevaz verilemeyeceği belirtilmiştir. Buna karşı da, daha önce belirttiğimiz üzere { نَبِيًّا } kelimesinin sıfat değil haber olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Ne var ki sıddîklığı o vakitle kayıtlamak da birtakım sakıncalardan uzak değildir.
وقيل ظرف لصديقا نبيا وظاهره أنه معمول لهما معا، وفيه أن توارد عاملين على معمول واحد غير جائز على الصحيح، والقول بأنهما جعلا بتأويل اسم واحد كتأويل حلو حامض بمز أي جامعا لخصائص الصديقين والأنبياء ﵈ حين خاطب أباه لا يخفى ما فيه، والذي يقتضيه السياق ويشهد به الذوق البدلية وهو بدل اشتمال، وتعليق الذكر بالأوقات مع أن المقصود تذكير ما وقع فيها من الحوادث قد مر سره مرارا فتذكر.
Bir görüşe göre ise 'sıddîkan nebiyyen' ifadesinin zarfıdır; bunun zahiri, her ikisinin birden onda müştereken amel ettiğidir. Oysa iki amilin tek bir mamulde toplanması sahih görüşe göre caiz değildir. Bunların, 'mayhoş' kelimesinin 'tatlı-ekşi' ile tevil edilmesi gibi tek bir isim teviliyle kılındığı; yani babasına hitap ettiği vakit sıddîkların ve nebilerin aleyhimüsselâm hususiyetlerini kendinde toplayan kişi kılındığı şeklindeki sözün durumu da ortadadır. Bağlamın gerektirdiği ve zevk-i selimin şahitlik ettiği görüş ise bedeliyettir ve bu bir iştimal bedelidir. Asıl maksat o vakitlerde meydana gelen hadiseleri hatırlatmak olduğu halde anmanın bizzat vakitlere taalluk ettirilmesinin sırrı daha önce defalarca geçmişti, hatırla.
يا أَبَتِ أي يا أبي فإن التاء عوض من ياء الإضافة ولذلك لا يجمع بينهما إلا شذوذا كقوله: يا أبتي أرقني القذان، والجمع في يا أبتا قيل بين عوضين وهو جائز كجمع صاحب الجبيرة بين المسح والتيمم وهما عوضان عن الغسل وقيل المجموع فيه عوض، وقيل: الألف للإشباع وأنت تعلم حال العلل النحوية.
{ يا أَبَتِ } “Ey babacığım!”; yani 'yâ ebî' (ey babam) demektir. Zira buradaki 'te' harfi, izâfet 'yâ'sının bedelidir (yerine geçendir). Bu sebeple şaz durumlar hariç ikisi bir arada bulunmaz; nitekim «Ey babacığım, tahtakurusu uykumu kaçırdı» beytinde böyledir. «Yâ ebetâ» ifadesindeki ikisinin cem edilmesi hususunda, iki bedelin cem edildiği söylenmiştir; bu da sargı sahibinin yıkama yerine geçen iki bedel olan mesh ile teyemmümü cem etmesi gibi caizdir. Cem edilen şeyde bir ivaz (bedel) olduğu da söylenmiştir. Elifin işbâ' (sesi uzatma) için olduğu da söylenmiştir; nahiv illetlerinin durumunu ise bilirsin.
وقرأ ابن عامر والأعرج وأبو جعفر «يا أبت» بفتح التاء، وزعم هارون أن ذلك لحن والحق خلافه وفي مصحف عبد الله «وأبت» بواو بدل ياء والنداء بها في غير الندبة قليل، وناداه ﵇ بذلك استعطافا له.
İbn Âmir, el-A'rec ve Ebû Ca'fer te'nin fethasıyla { يا أَبَتَ } şeklinde okumuşlardır. Hârûn bunun lahin (dil hatası) olduğunu iddia etmişse de hakikat bunun aksinedir. Abdullah'ın [İbn Mes'ûd] mushafında ise 'yâ' yerine 'vav' ile «ve-ebeti» şeklindedir; nüdbe (ağıt) dışındaki yerlerde 'vav' ile nida az görülür. İbrâhîm aleyhisselâm, ona şefkat ve merhamet duygusu uyandırmak için bu şekilde hitap etmiştir.
وأخرج أبو نعيم والديلمي عن أنس مرفوعا حق الوالد على ولده أن لا يسميه إلا بما سمي إبراهيم ﵇ به أباه يا أبت ولا يسميه باسمه، وهذا ظاهر في أنه كان أباه حقيقة، وصحح جمع أنه كان عمه وإطلاق الأب عليه مجاز لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ
Ebû Nuaym ve ed-Deylemî, Enes'ten merfû olarak şunu rivayet etmişlerdir: «Babanın evladı üzerindeki hakkı, evladın onu ancak İbrâhîm'in aleyhisselâm babasına seslendiği gibi { يا أَبَتِ } 'Ey babacığım' diye çağırması ve ona ismiyle hitap etmemesidir.» Bu rivayet, onun hakikatte babası olduğu hususunda açıktır. Bir topluluk ise onun amcası olduğunu, baba lafzının mecazen kullanıldığını sahih kabul etmiştir. { لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ } “İşitmeyen şeye niçin tapıyorsun?”
ثناءك عليه عند عبادتك له وجؤارك إليه وَلا يُبْصِرُ
Ona ibadet ettiğin ve yalvarıp yakardığın esnada senin ona yönelik övgünü; { وَلا يُبْصِرُ } “Ve görmeyen [şeye]”
خضوعك وخشوعك بين يديه أو لا يسمع ولا يبصر شيئا من المسموعات والمبصرات فيدخل في ذلك ما ذكر دخولا أوليا، وما موصولة وجوزوا أن تكون نكرة موصوفة وَلا يُغْنِي
Huzurundaki boyun büküşünü ve huşûunu [görmeyen şeye]. Yahut işitilen ve görülen şeylerden hiçbirini ne işiten ne de gören [şeye ki], bu durumda zikredilen hususlar evleviyetle bu kapsama girer. Buradaki 'mâ' ismi mevsuldür; mevsûf bir nekre (sıfat almış belirsiz isim) olması da caiz görülmüştür. { وَلا يُغْنِي } “Ve fayda sağlamayan / savuşturamayan [şeye]”;
أي لا يقدر على أن يغني عَنْكَ شَيْئاً
Yani gidermeye güç yetiremeyen [şeye]; { عَنْكَ شَيْئاً } “Senden hiçbir şeyi”;
من الأشياء أو شيئا من الإغناء فهو نصب على المفعولية أو المصدرية. ولقد سلك ﵇ في دعوته أحسن منهاج واحتج عليه أبدع احتجاج بحسن أدب وخلق ليس له من هاج لئلا يركب متن المكابرة والعناد ولا ينكب بالكلية عن سبيل الرشاد حيث طلب منه علة عبادته لما يستخف به عقل كل عاقل من عالم وجاهل ويأبى الركون إليه فضلا عن عبادته التي هي الغاية القاصية من التعظيم مع أنها لا تحق إلا لمن له الاستغناء التام والإنعام العام الخالق الرازق المحيي المميت المثيب المعاقب. ونبه على أن العاقل يجب أن يفعل كل ما يفعل لداعية صحيحة وغرض صحيح والشيء لو كان حيا مميزا سميعا بصيرا قادرا على
Şeylerden herhangi bir şeyi yahut savuşturmadan hiçbir şeyi [gidermeyen şeye tapıyorsun]. Dolayısıyla bu lafız mef'ûliyet veya masdariyet üzere mansubdur. İbrâhîm aleyhisselâm davetinde en güzel yolu izlemiş, inat ve dikbaşlılığa kapılmasın ve doğruluk yolundan bütünüyle sapmasın diye, misli görülmemiş güzel bir edep ve ahlak ile ona karşı en mükemmel delili serdetmiştir. Zira âlim olsun câhil olsun her akıl sahibinin aklının hafife alacağı, değil tazimin en ileri derecesi olan ibadette bulunmak, kendisine meyletmeyi bile reddedeceği bir şeye ibadet etmesinin gerekçesini ondan talep etmiştir. Halbuki ibadet ancak tam bir zenginlik ve mutlak nimete sahip olan; yaratan, rızık veren, dirilten, öldüren, mükâfatlandıran ve cezalandıran Zât'a yaraşır. O, akıl sahibinin yaptığı her fiili sahih bir saik ve doğru bir gaye ile yapması gerektiğine dikkat çekmiştir. Bir şey diri, temyiz gücüne sahip, işiten, gören, fayda ve zarara
النفع والضر لكن كان ممكنا لاستنكف ذو العقل السليم عن عبادته وإن كان أشرف الخلائق لما يراه مثله في الحاجة والانقياد للقدرة القاهرة الواجبية فما ظنك بجماد مصنوع ليس له من أوصاف الأحياء عين ولا أثر.
gücü yeten bir varlık olsa, fakat mümkin (yaratılmış) olsa bile; selim akıl sahibi, mahlukatın en şereflisi dahi olsa, kendisi gibi muhtaç ve Vâcib olan ezici kudrete boyun eğmiş olduğunu gördüğü için ona tapmaktan çekinirdi. O halde, canlıların vasıflarından ne bir iz ne de bir eser taşımayan yapay bir cansız varlık hakkında kanaatin ne olur?
ثم دعاه إلى أن يتبعه ليهديه إلى الحق المبين لما أنه لم يكن محظوظا من العلم الإلهي مستقلا بالنظر السوي مصدرا لدعوته بما مر من الاستعطاف حيث قال يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ ولم يسم أباه بالجهل المفرط وإن كان في أقصاه ولا نفسه بالعلم الفائق وإن كان كذلك بل أبرز نفسه في صورة رقيق له يكون أعرف بأحوال ما سلكاه من الطريق فاستماله برفق حيث قال فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا أي مستقيما موصلا إلى أسنى المطالب منحيا عن الضلال المؤدي إلى مهاوي الردى والمعاطب. وقوله جاءَنِي ظاهر في أن هذه المحاورة كانت بعد أن نبىء ﵇، والذي جاءه قيل العلم بما يجب لله تعالى وما يمتنع في حقه وما يجوز على أتم وجه وأكمله. وقيل: العلم بأمور الآخرة وثوابها وعقابها. وقيل: العلم بما يعم ذلك ثم ثبطه عما هو عليه بتصويره بصورة يستنكرها كل عاقل ببيان أنه مع عرائه عن النفع بالمرة مستجلب لضرر عظيم فإنه في الحقيقة عبادة الشيطان لما أنه الآمر به فقال: يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ فإن عبادتك الأصنام عبادة له إذ هو الذي يسولها لك ويغريك عليها.
Sonra, babasının ilahi ilimden nasibi olmadığı ve dosdoğru bir tefekkürde bağımsız davranamadığı için, kendisini apaçık hakikate ulaştırması adına ardınca gelmeye davet etmiş; davetini de daha önce geçen şefkat ifadesiyle başlatarak şöyle demiştir: { يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ } “Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi”. En uç noktasında bulunsa bile babasını aşırı cehaletle, öyle olsa bile kendisini üstün bir ilimle nitelememiş; bilakis kendini, birlikte yürüdükleri yolun hallerini daha iyi bilen bir refiki suretinde takdim etmiştir. Böylece: { فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا } “Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim” diyerek onu nezaketle kendine çekmiştir; yani en yüce gayelere ulaştıran, helak ve felaket çukurlarına sürükleyen sapıklıktan uzaklaştıran dosdoğru bir yola. Ayetteki { جاءَنِي } “Bana geldi” ifadesi, bu muhaverenin İbrâhîm'e aleyhisselâm peygamberlik verildikten sonra gerçekleştiği hususunda zahirdir. Kendisine gelen ilmin; Allah Teâlâ hakkında neyin vacip, neyin imkânsız ve neyin caiz olduğunu en tam ve mükemmel şekilde bilmek olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise ahiret işlerine, sevap ve cezasına dair ilimdir. Bir diğer görüşe göre de bunların tamamını kapsayan ilimdir. Sonra, içinde bulunduğu durumun tamamen faydadan yoksun olmakla birlikte çok büyük bir zararı da celbettiğini, zira bunun hakikatte emredicisi olması hasebiyle şeytana tapmak demek olduğunu açıklayarak, her akıl sahibinin çirkin göreceği bir surette tasvir etmek suretiyle onu bu tutumundan vazgeçirmeye çalıştı ve şöyle dedi: { يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ } “Babacığım! Şeytana tapma”; zira senin putlara tapman ona tapmaktır, çünkü bunu sana süslü gösteren ve seni buna kışkırtan odur.
وقوله إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا تعليل لموجب النهي وتأكيد له ببيان أنه مستعص على من شملتك رحمته وعمتك نعمته، ولا ريب في أن المطيع للعاصي عاص وكل من هو عاص حقيق بأن تسترد منه النعم وينتقم منه، وللإشارة إلى هذا المعنى جيء بالرحمن. وفيه أيضا إشارة إلى كمال شناعة عصيانه. وفي الاقتصار على ذكر عصيانه من بين سائر جناياته لأنه ملاكها أو لأنه نتيجة معاداته لآدم ﵇ فتذكيره داع لأبيه عن الاحتراز عن موالاته وطاعته، والإظهار في موضع الإضمار لزيادة التقرير.
Onun: { إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا } “Şüphesiz şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur” sözü, yasağın gerekçesini açıklamakta ve şeytanın, rahmeti seni kuşatan ve nimeti sana her yönden ulaşan Zât'a başkaldırdığını bildirerek bu yasağı pekiştirmektedir. Âsiye itaat edenin de âsi olacağında şüphe yoktur; âsi olan herkes ise nimetlerin kendisinden geri alınmasına ve kendisinden intikam alınmasına müstahaktır. İşte bu manaya işaret etmek üzere er-Rahmân ismi getirilmiştir. Bunda ayrıca şeytanın isyanının son derece çirkin olduğuna da işaret vardır. Diğer bütün cürümleri arasından yalnızca isyanının zikredilmesiyle yetinilmesi, isyanın onların esası olmasından yahut Âdem'e aleyhisselâm olan düşmanlığının neticesi olmasındandır; dolayısıyla bunu hatırlatmak, babasını şeytanı dost edinmekten ve ona itaat etmekten sakındırıcıdır. Zamir yerine açık ismin getirilmesi ise takriri (hükmü pekiştirmeyi) artırmak içindir.
وقوله: يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ تحذير من سوء عاقبة ما هو فيه من عبادة الأصنام والخوف كما قال الراغب توقع المكروه عن أمارة مظنونة أو معلومة فهو غير مقطوع فيه بما يخاف، ومن هنا قيل: إن في اختياره مجاملة. وحمله الفراء والطبري على العلم وليس بذاك وتوين عَذابٌ على ما اختاره السعد في المطول يحتمل التعظيم والتقليل أي عذاب هائل أو أدنى شيء منه وقال لا دلالة للفظ المس وإضافة العذاب إلى الرحمن على ترجيح الثاني كما ذكره بعضهم لقوله تعالى: لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ [النور: ١٤] ولأن العقوبة من الكريم الحليم أشد اه.
Onun: { يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ } “Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından korkuyorum” sözü, içinde bulunduğu putperestliğin kötü akıbetinden bir uyarıdır. Râgıb'ın belirttiği gibi havf (korku), zannî veya kesin bir alametten ötürü hoşa gitmeyen bir şeyin gerçekleşmesini beklemektir; dolayısıyla korkulan şey hakkında kesinlik yoktur. Bundan dolayı bu kelimenin seçilmesinde bir nezaket ve mülâyemet olduğu söylenmiştir. el-Ferrâ ve et-Taberî ise bunu ilim (kesin bilme) manasına hamletmişlerdir ki bu pek isabetli değildir. es-Sa'd'ın el-Mutavvel'de tercih ettiğine göre { عَذابٌ } kelimesindeki tenvin, tazim (büyütme) veya taklil (azımsama) ihtimalini taşır; yani 'korkunç bir azap' yahut 'ondan en ufak bir şey' demektir. es-Sa'd, dokunma (mes) lafzının ve azabın Rahmân'a izâfe edilmesinin, bazılarının belirttiği gibi ikinci manayı (azlığı) tercihe delalet etmediğini ifade etmiştir; zira Allah Teâlâ: { لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ } “İçine daldığınız şeyden ötürü size mutlaka büyük bir azap dokunurdu” [en-Nûr 14] buyurmuştur ve Kerîm ve Halîm olan Zât'tan gelen ceza daha şiddetlidir.
واختار أبو السعود أنه للتعظيم، وقال: كلمة من متعلقة بمضمر وقع صفة للعذاب مؤكدة لما أفاده التنكير من الفخامة الذاتية بالفخامة الإضافية، وإظهار الرحمن للإشعار بأن وصف الرحمانية لا يدفع حلول العذاب كما في قوله ﷿ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الانفطار: ٦] انتهى، وفي الكشف أن الحمل على التفخيم فى عَذابٌ كما جوزه صاحب المفتاح مما يأباه المقام أي لأنه مقام إظهار مزيد الشفقة ومراعاة الأدب وحسن المعاملة وإنما قال مِنَ الرَّحْمنِ لقوله أولا كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا وللدلالة على أنه ليس على وجه الانتقام بل ذلك أيضا رحمة من الله تعالى على عباده وتنبيه على سبق الرحمة الغضب وإن الرحمانية لا تنافي العذاب بل الرحيمية على ما عليه الصوفية فقد قال المحقق القونوي في تفسير الفاتحة: الرحيم كما بينا لأهل اليمين والجمال والرحمن الجامع بين اللطف والقهر لأهل القضية الأخرى والجلال إلى آخر ما قال، وأيد الحمل على التفخيم بقوله فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا أي قرينا تليه ويليك في العذاب فإن الولاية للشيطان بهذا المعنى إنما تترتب على مس العذاب العظيم. وأجيب عن كون المقام مقام إظهار مزيد الشفقة وهو يأبى ذلك بأن القسوة أحيانا من الشفقة أيضا كما قيل:
Ebüssuûd tenvinin tazim için olduğunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: «'Min' kelimesi, azap için sıfat konumunda olan gizli bir kelimeye mütealliktir ve belirsizliğin ifade ettiği zâtî azameti izâfî azametle pekiştirmektedir. Rahmân isminin açıkça zikredilmesi ise, Rahmâniyet vasfının azabın inmesine engel teşkil etmeyeceğini hissettirmek içindir; nitekim Allah Azze ve Celle: { ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “O Kerîm Rabbine karşı seni ne aldattı?” [el-İnfitâr 6] buyurmuştur.» [Ebüssuûd'dan nakil] bitti. el-Keşf'te ise Miftâh sahibinin caiz gördüğü üzere { عَذابٌ } kelimesini tefhîme (büyütmeye) hamletmenin makamın kabul etmeyeceği bir şey olduğu belirtilmiştir; zira burası fazladan şefkat gösterme, edebi gözetme ve güzel muamele makamıdır. 'Rahmân'dan' demesi ise, öncelikle { كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا } dediği içindir ve bunun intikam yoluyla olmadığını, bilakis bunun da Allah Teâlâ'dan kullarına bir rahmet olduğunu göstermek, rahmetin gazabın önüne geçtiğine ve Rahmâniyetin azapla çelişmediğine dikkat çekmek içindir; tasavvuf ehlinin benimsediğine göre ise bu Rahimiyet ile ilgilidir. Nitekim muhakkik el-Konevî Fâtiha tefsirinde şöyle demiştir: «Açıkladığımız üzere Rahîm; ashâb-ı yemîn ve cemâl ehli içindir, Rahmân ise lütuf ile kahrı cem eden olarak diğer hükmün ve celâlin ehli içindir...» Tefhime hamletmeyi ise: { فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا } “Böylece şeytana bir dost / yoldaş olmandan [korkuyorum]”; yani azapta onun sana, senin de ona yakın olduğun bir karîn (arkadaş) olmandan sözüyle desteklemiştir; zira bu anlamdaki şeytan dostluğu ancak büyük azabın dokunmasına terettüp eder. Makamın aşırı şefkat gösterme makamı olduğu ve bunun tefhime engel teşkil ettiği itirazına ise, bazen sertliğin de şefkatten ileri geldiği söylenerek cevap verilmiştir; nitekim şöyle denilmiştir:
فقسا ليزدجروا ومن يك حازما ... فليقس أحيانا على من يرحم
«Vazgeçsinler diye sert davrandı; zira azimli olan kimse... Bazen acıdığı kimseye sert davranmalıdır.»
وقد تقدم هذا مع أبيات أخر بهذا المعنى، ويكفي في مراعاة الأدب والمجاملة عدم الجزم باللحوق. والمس وإن كان مشعرا بالقلة عند الجلة لكن قالوا: إن الكثرة والعظمة باعتبار ما يلزمه ويتبعه لا بالنظر إليه في نفسه فإنه غير مقصود بالذات وإنما هو كالذوق مقدمة للمقصود فيصح وصفه بكل من الأمرين باعتبارين. وكأني بك تختار التفخيم لأنه أنسب بالتخويف وتدعي أنه هاهنا من معدن الشفقة فتدبر. وجوز أن يكون فَتَكُونَ إلخ مترتبا على مس العذاب القليل والولي من الموالاة وهي المتابعة والمصادقة. والمراد تفريع الثبات على حكم تلك الموالاة وبقاء آثارها من سخط الله تعالى وغضبه، ولا مانع من أن يتفرع من قليل أمر عظيم. ثم الظاهر أن المراد بالعذاب عذاب الآخرة وتأوله بعضهم بعذاب الدنيا وأراد به الخذلان أو شيئا آخر مما أصاب الكفرة في الدنيا من أنواع البلاء وليس بذاك، وزعم بعضهم أن في الكلام تقديما وتأخيرا والأصل إني أخاف أن تكون وليا للشيطان أي تابعا له في الدنيا فيمسك عذاب من الرحمن أي في العقبى وكأنه أشكل عليه أمر التفريع فاضطر لما ذكر وقد أغناك الله تعالى عن ذلك بما ذكرنا قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من صدر الكلام كأنه قيل فماذا قال أبوه عند ما سمع منه ﵇ هذه النصائح الواجبة القبول فقيل؟ قال مصرا على عناده مقابلا الاستعطاف واللطف بالفظاظة والغلظة: أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ اختار الزمخشري كون راغِبٌ خبرا مقدما وأَنْتَ مبتدأ وفيه توجيه الإنكار إلى نفس الرغبة مع ضرب من التعجيب. وذهب أبو البقاء وابن مالك وغيرهما إلى أن أَنْتَ فاعل الصفة لتقدم الاستفهام وهو مغن عن الخبر وذلك لئلا يلزم الفصل بين أَراغِبٌ ومعموله وهو عَنْ آلِهَتِي بأجنبي هو المبتدأ. وأجيب بأن عَنْ متعلق بمقدر بعد أنت يدل عليه أراغب.
Bu beyit bu manadaki diğer beyitlerle birlikte daha önce geçmişti. Edebi ve nezaketi gözetme hususunda azabın kesin olarak çatacağını ifade etmemek kâfidir. 'Mes' (dokunma) lafzı cumhur nezdinde azlığı hissettirse de âlimler şöyle demişlerdir: Çokluk ve büyüklük, onun peşi sıra gelen ve bağlanan şeyler itibarıyladır; bizzat kendi zatı itibarıyla değildir. Zira o bizzat kastedilen gaye olmayıp tıpkı tatma gibi asıl maksada bir mukaddimedir; dolayısıyla iki farklı mülahaza ile her iki vasıfla da nitelenmesi sahihtir. Sanki sen korkutmaya daha uygun olduğu için tefhimi (büyütmeyi) tercih edeceksin ve buradaki büyüklüğün şefkat kaynağından neşet ettiğini iddia edeceksin; iyi düşün. { فَتَكُونَ } vd. ifadesinin az bir azabın dokunmasına terettüp etmiş olması da caiz görülmüştür. 'Velî', muvâlâttan gelir ki bu da tabi olmak ve dostluktur. Maksat, o dostluğun hükmü üzerinde sebat etmeyi ve Allah Teâlâ'nın gazap ve hışmından ibaret olan eserlerinin baki kalmasını netice vermektir; küçük bir şeyden büyük bir sonucun doğmasına hiçbir engel yoktur. Sonra zahir olan şudur ki, azaptan maksat ahiret azabıdır. Bazıları ise bunu dünya azabı olarak tevil etmiş ve bununla hüsranı yahut kâfirlere dünyada isabet eden diğer bela çeşitlerini kastetmişlerdir ki bu pek isabetli değildir. Bazıları da sözde takdim ve tehir bulunduğunu, aslının «Doğrusu ben dünyada şeytanın dostu olmandan, böylece ahirette sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından korkuyorum» şeklinde olduğunu iddia etmişlerdir; sanki terettüp meselesi ona müşkil gelmiş de zikredilen yola mecbur kalmıştır. Halbuki Allah Teâlâ zikrettiğimiz izah ile seni bundan müstağni kılmıştır. { قالَ } “Dedi”; kelamın başından doğan bir soruya dayalı isti'nâftır; sanki «İbrâhîm'den aleyhisselâm kabul edilmesi vacip olan bu nasihatleri işitince babası ne dedi?» denilmiş, buna cevaben de şöyle denilmiştir: İnadında ısrar ederek, şefkat ve nezakete kabalık ve sertlikle karşılık verip şöyle dedi: { أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ } “Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun ey İbrâhîm?”. ez-Zemahşerî { راغِبٌ } kelimesinin mukaddem haber, { أَنْتَ } zamirinin mübteda olmasını tercih etmiştir; bunda bir nevi şaşkınlık ifadesiyle birlikte inkârı doğrudan rağbetin/yüz çevirmenin kendisine yöneltme manası vardır. Ebü'l-Bekâ, İbn Mâlik ve başkaları ise, istifhamın öne geçmesinden dolayı { أَنْتَ } lafzının sıfatın (ism-i failin) faili olduğu ve haberden müstağni kıldığı görüşüne gitmişlerdir; bu da { أَراغِبٌ } ile onun mamulü olan { عَنْ آلِهَتِي } arasının ecnebi bir lafız olan mübteda ile ayrılmasını önlemek içindir. Buna ise, 'an' harf-i cerinin 'ente'den sonra gelen ve 'arâgıbun' lafzının delalet ettiği gizli bir amile müteallik olduğu söylenerek cevap verilmiştir.
وقال صاحب الكشف: المبتدأ ليس أجنبيا من كل وجه لا سيما والمفصول ظرف والمقدم في نية التأخير والبليغ يلتفت لفت المعنى بعد أن كان لما يرتكبه وجه مساغ في العربية وإن كان مرجوحا. ولعل سلوك هذا الأسلوب قريب من ترجيح الاستحسان لقوة أثره على القياس، ولا خفاء أن زيادة الإنكار إنما نشأ من تقديم الخبر كأنه قيل أراغب أنت عنها لا طالب لها راغب فيها منبها له على الخطأ في صدوفه ذلك ولو قيل: أترغب لم يكن من هذا الباب في شيء انتهى، ورجح أبو حيان إعراب أبي البقاء ومن معه بعدم لزوم الفصل فيه وبسلامة الكلام عليه عن خلاف الأصل في التقديم والتأخير، وتوقف البدر الدماميني في جواز ابتدائية المؤخر في مثل هذا التركيب وإن خلا عن فصل أو محذور آخر كما في أطالع الشمس وذلك نحو أقائم زيد للزوم التباس المبتدأ بالفاعل كما في ضرب زيد فإنه لا يجوز فيه ابتدائية زيد. وأجاب الشمني بأن زيدا في الأول يحتمل أمرين كل منهما بخلاف الأصل وذلك إجمال لا لبس بخلافه في الثاني فتأمل لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ تهديد وتحذير عما كان عليه من العظة والتذكير أي والله لئن لم تنته عما أنت عليه من النهي عن عبادتها والدعوة إلى ما دعوتني إلي لأرجمنك بالحجارة على ما روي عن الحسن، وقيل: باللسان والمراد لأشتمنك وروي ذلك عن ابن عباس وعن السدي والضحاك وابن جريج، وقدر بعضهم متعلق النهي الرغبة عن الآلهة أي لئن لم تنته عن الرغبة عن آلهتي لأرجمنك وليس بذاك وَاهْجُرْنِي عطف على محذوف يدل عليه التهديد أي فاحذرني واتركني وإلى ذلك ذهب الزمخشري.
el-Keşf sahibi şöyle demiştir: «Mübteda her bakımdan ecnebi değildir; hele ki araya giren zarf ise ve öne geçen de tehir edilme niyetinde ise. Beliğ kimse, mercuh da olsa Arapçada caiz bir veçhi bulunduktan sonra mananın gereğine yönelir. Bu üslubun izlenmesi, tesirinin gücünden ötürü istihsanın kıyasa tercih edilmesine yakındır. Şüphe yok ki inkârın ziyadeliği haberin takdiminden doğmuştur; sanki ona bu yüz çevirmesindeki hatasını hissettirmek üzere: 'Sen onlardan yüz mü çeviriyorsun, onları talep edip arzulayan değil misin?' denilmiştir. Eğer 'eterğabu' denilseydi bu kabil bir manadan hiçbir şey bulunmazdı.» [el-Keşf'ten nakil] bitti. Ebû Hayyân, aranın açılması gerekmediği ve takdim-tehirde aslın hilafına gitmekten salim kaldığı gerekçesiyle Ebü'l-Bekâ ve beraberindekilerin irabını tercih etmiştir. Bedrüddin ed-Demâmînî ise, 'Güneş doğuyor mu?' örneğinde olduğu gibi araya bir fasıla veya başka bir sakınca girmese bile, 'Zeyd ayakta mı?' kabilinden bu tür bir terkipte muahhar olanın mübteda olmasının cevazı hususunda tevakkuf etmiştir; zira 'Zeyd dövüldü' terkibinde Zeyd'in mübteda olması caiz olmadığı gibi, mübtedanın fail ile iltibas etmesi lazım gelir. eş-Şümünnî ise buna şöyle cevap vermiştir: Birincisinde Zeyd lafzı, her ikisi de aslın hilafına olan iki ihtimal taşır ki bu bir iltibas değil icmaldir; ikincisinde ise durum böyle değildir; iyi düşün. { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ } “Andolsun, eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım!”; içinde bulunduğu vaaz ve hatırlatmadan sakındırma ve bir tehdittir; yani 'Allah'a yemin olsun ki, eğer onlara tapmayı yasaklamaktan ve beni davet ettiğin şeye çağırmaktan vazgeçmezsen, Hasan'dan rivayet edildiğine göre seni taşla recmederim.' Bir görüşe göre dille [recmederim]; yani 'seni mutlaka azarlar ve söverim' demektir; bu da İbn Abbâs, es-Süddî, ed-Dahhâk ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir. Bazıları nehyin müteallakını ilahlardan yüz çevirmek olarak takdir etmişlerdir; yani 'ilahlarımdan yüz çevirmekten vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım' demektir ki bu pek isabetli değildir. { وَاهْجُرْنِي } “Ve benden uzaklaş”; tehdidin delalet ettiği hazfedilmiş bir fiile matuftur; yani 'benden sakın ve beni terk et' demektir. ez-Zemahşerî bu görüşe gitmiştir.
ولعل الداعي لذلك وعدم اعتبار العطف على المذكور أنه لا يصح أو لا يحسن التخالف بين المتعاطفين إنشائية وإخبارية، وجواب القسم غير الاستعطافي لا يكون إنشاء وليست الفاء في فاحذرني عاطفة حتى يعود المحذور. ومن الناس من عطف على الجملة السابقة بناء على تجويز سيبويه العطف مع التخالف في الأخبار والإنشاء والتقدير أوقع
Buna sevk eden ve zikredilen üzerine atfı kabul etmeyişin sebebi, matuf ile matufun aleyh arasında inşâîlik ve ihbârîlik bakımından farklılığın caiz veya güzel olmamasıdır; zira istiatfî olmayan yeminin cevabı inşâ olmaz; 'fe'hzer-nî'deki fa ise matuf kılıcı değildir ki sakınca geri dönsün. İnsanlardan bazıları, Sîbeveyhi'nin haber ile inşânın farklılığı durumunda atfı caiz görmesine dayanarak önceki cümleye atfetmişlerdir; takdir ise zihne daha uygundur
في النفس مَلِيًّا أي دهرا طويلا عن الحسن ومجاهد وجماعة، وقال السدي: أبدا وكأنه المراد، وأصله على ما قيل من الإملاء أي الإمداد وكذا الملاوة بتثليث الميم وهي بمعناه ومن ذلك الملوان الليل والنهار ونصبه على الظرفية كما في قول مهلهل:
{ مَلِيًّا } “Uzun bir süre”; Hasan, Mücâhid ve bir cemaatten gelen rivayete göre 'uzun bir zaman' demektir. es-Süddî 'ebediyen' demiştir ki kastedilen de muhtemelen budur. Denildiğine göre kelimenin aslı 'imlâ'dan yani mühlet ve süre vermekten gelir. Mim'in üç harekesiyle okunan 'el-Melâve' de aynı manadadır. Gece ile gündüze 'el-Melevân' denmesi de bundandır. Mühelel'in şu beytinde olduğu gibi zarfiyet üzere mansubdur:
فتصدعت صم الجبال لموته ... وبكت عليه المرملات مليا
«Onun ölümüyle sarp dağlar yarıldı... Ve yoksul kadınlar onun için uzun süre ağlaştı.»
وأخرج ابن الأنباري عن ابن عباس أنه فسره بطويلا ولم يذكر الموصوف فقيل هو نصب على المصدرية أي هجرا مليا، وفي رواية أخرى عن ابن عباس أن المعنى سالما سويا والمراد قادرا على الهجر مطيقا له وهو حينئذ حال من فاعل اهْجُرْنِي أي اهجرني مليا بالهجران والذهاب عني قبل أن أثخنك بالضرب حتى لا تقدر أن تبرح، وكأنه على هذا من تملى بكذا تمتع به ملاوة من الدهر قالَ استئناف كما سلف سَلامٌ عَلَيْكَ توديع ومتاركة على طريقة مقابلة السيئة بالحسنة فإن ترك الإساءة للمسيء إحسان أي لا أصيبك بمكروه بعد ولا أشافهك بما يؤذيك، وهو نظير ما في قوله تعالى «لنا أعمالنا ولكم أعمالكم سلام عليكم لا نبتغي الجاهلين» في قوله، وقيل: هو تحية مفارق، وجوز قائل هذا تحية الكافر وأن يبدأ بالسلام المشروع وهو مذهب سفيان بن عيينة مستدلا بقوله تعالى: لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ [الممتحنة: ٨] الآية، وقوله سبحانه قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ [الممتحنة: ٤] الآية، وما استدل به متأول وهو محجوج بما ثبت في صحيح مسلم «لا تبدأ اليهود والنصارى بالسلام» وقرىء «سلاما» بالنصب على المصدرية والرفع على الابتداء سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي أي استدعيه سبحانه أن يغفر لك بأن يوفقك للتوبة ويهديك إلى الإيمان كما يلوح به تعليل قوله «واغفر لأبي» بقوله إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ [الشعراء:
İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan onun bunu 'uzun süre' diye tefsir ettiğini ve mevsufu zikretmediğini rivayet etmiştir; dolayısıyla masdariyet üzere mansub olduğu söylenmiştir; yani 'uzun bir ayrılışla ayrıl' demektir. İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette ise mananın 'sağ salim ve afiyette olarak' şeklinde olduğu belirtilmiştir; maksat ayrılmaya gücü yeten ve buna takati olan demektir. Bu durumda { اهْجُرْنِي } fiilinin failinden hal olur; yani 'ben seni bir yere kımıldayamayacak hale getirecek şekilde dövüp hırpalamadan önce benden uzaklaşmaya ve gitmeye muktedir olarak çekil git' demektir. Sanki bu manaya göre 'bir şeyle uzun bir zaman faydalandı' ifadesinden gelmektedir. { قالَ } “Dedi”; daha önce geçtiği üzere isti'nâftır. { سَلامٌ عَلَيْكَ } “Sana selam olsun”; kötülüğe iyilikle karşılık verme usulü üzere bir vedalaşma ve ilişiği kesmedir; zira kötülük yapana kötülük etmeyi terk etmek bir ihsandır; yani 'bundan sonra sana hoşlanmayacağın bir şey isabet ettirmeyeceğim ve seni incitecek bir sözle yüz yüze hitap etmeyeceğim' demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Size selam olsun; bizim cahillerle işimiz yoktur” buyruğunda anlatılan tavrın benzeridir. Bir görüşe göre bu, ayrılan kimsenin selamıdır. Bu görüşü savunan kimse kâfire selam vermeyi ve meşru selam ile söze başlamayı caiz görmüştür ki bu Süfyân b. Uyeyne'nin mezhebidir; o, Allah Teâlâ'nın: { لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ } “Allah sizi, sizinle savaşmayan kimselerden menetmez” [el-Mümtehine 8] ayetini ve Sübhânehu'nun: { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ } “İbrâhîm'de sizin için güzel bir örnek vardır” [el-Mümtehine 4] ayetini delil getirmiştir. Onun delil getirdiği ayetler tevil edilmiştir ve bu görüş, Sahîh-i Müslim'de sabit olan «Yahudi ve Hristiyanlara önce siz selam vermeyiniz» hadisiyle çürütülmüştür. Lafız, masdariyet üzere nasb ile 'selâmen' ve ibtidâ üzere ref ile 'selâmun' şeklinde de okunmuştur. { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim”; yani tövbeye muvaffak kılması ve imana hidayet etmesi suretiyle seni bağışlamasını O Sübhânehu'dan niyaz edeceğim. Nitekim onun: «Babamı bağışla» duasını { إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Çünkü o sapıklardandı” [eş-Şuarâ 86]
٨٦] كذا قيل فيكون استغفاره في قوة قوله: ربي اهده إلى الإيمان وأخرجه من الضلال.
sözüyle illetlendirmesi de buna işaret etmektedir. Böyle denilmiştir; bu durumda onun istiğfarı: «Rabbim, onu imana hidayet eyle ve sapıklıktan çıkar» sözü mesabesindedir.
والاستغفار بهذا المعنى للكافر قبل تبين تحتم أنه يموت على الكفر مم لا ريب في جوازه كما أنه لا ريب في عدم جوازه عند تبين ذلك لما فيه من طلب المحال فإن ما أخبر الله تعالى بعدم وقوعه محال وقوعه ولهذا لما تبين له ﵇ بالوحي على أحد القولين المذكورين في سورة التوبة أنه لا يؤمن تركه أشد الترك فالوعد والإنجاز كانا قبل التبيين ولذا لم يؤذنوا بالتأسي به ﵇ في الاستغفار، قال العلامة الطيبي: إنه تعالى بين للمؤمنين أن أولئك أعداء الله تعالى بقوله سبحانه لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ [الممتحنة: ١] وأن لا مجال لإظهار المودة بوجه ما ثم بالغ جل شأنه في تفصيل عداوتهم بقوله ﷿: إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ [الممتحنة: ٢] ثم حرضهم تعالى على قطيعة الأرحام بقوله سبحانه لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الممتحنة: ٣] ثم سلاهم ﷿ بالتأسي في القطيعة بإبراهيم ﵇ وقومه بقوله ﵎: قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ
Kâfir için bu manada istiğfar etmek, onun küfür üzere öleceği kesinleşmeden önce caiz olduğunda şüphe bulunmayan bir husustur; nitekim bunun kesinleşmesi anında caiz olmadığında da şüphe yoktur, çünkü bu muhali talep etmektir; zira Allah Teâlâ'nın vuku bulmayacağını haber verdiği şeyin vuku bulması imkânsızdır. Bundan dolayı Tevbe suresinde zikredilen iki görüşten birine göre İbrâhîm'e aleyhisselâm vahiy ile onun iman etmeyeceği apaçık belli olunca, onu kesin bir şekilde terk etti. Dolayısıyla bu vaat ve yerine getirme, durum açığa kavuşmadan önce idi. Bu sebeple müminlere istiğfarda ona aleyhisselâm uymalarına izin verilmemiştir. Allâme et-Tîbî şöyle demiştir: «Allah Teâlâ Sübhânehu: { لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ } “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları sevgi göstererek dost edinmeyin” [el-Mümtehine 1] buyruğuyla onların Allah Teâlâ'nın düşmanları olduğunu ve hiçbir surette sevgi göstermeye mahal bulunmadığını müminlere beyan etmiştir. Sonra şânı yüce olan Allah: { إِنْ يَثْقَفُوكُمْ يَكُونُوا لَكُمْ أَعْداءً وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ وَوَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ } “Şayet sizi ele geçirirlerse size düşman kesilirler, ellerini ve dillerini kötülükle size uzatırlar ve inkâr etmenizi arzu ederler” [el-Mümtehine 2] buyurarak onların düşmanlıklarını tafsilatta mübalağa etmiştir. Sonra Teâlâ Sübhânehu: { لَنْ تَنْفَعَكُمْ أَرْحامُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde ne akrabalarınız ne de evlatlarınız size asla fayda vermez” [el-Mümtehine 3] buyruğuyla onları akrabalık bağlarını koparmaya teşvik etmiştir. Ardından Azze ve Celle İbrâhîm ve kavminin tavrına uymalarını emrederek şöyle teselli etmiştir: { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ } “İbrâhîm'de ve onunla beraber olanlarda sizin için güzel bir örnek vardır; hani onlar kavimlerine şöyle demişlerdi: 'Biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız; sizi inkâr ettik'”
[الممتحنة: ٤] إلى قوله تعالى شأنه إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [الممتحنة: ٤] فاستثنى من المذكور ما لم يحتمله المقام كما احتمله ذلك المقام كما احتمله ذلك المقام للنص القاطع يعني لكم التأسي بإبراهيم ﵇ مع هؤلاء الكفار في القطيعة والهجران لا غير فلا تجاملوهم ولا تبدوا لهم الرأفة والرحمة كما أبدى إبراهيم ﵇ لأبيه في قوله سأستغفر لك لأنه لم يتبين له حينئذ أنه لا يؤمن كما بدا لكم كفر هؤلاء وعداوتهم انتهى.
[el-Mümtehine 4] ayetinden, şânı yüce olan Allah'ın: { إِلَّا قَوْلَ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ } “Ancak İbrâhîm'in babasına: 'Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim' demesi müstesna” [el-Mümtehine 4] buyruğuna kadar devam etmiştir. Böylece kesin nass sebebiyle o makamın kaldırdığını bu makamın kaldırmayacağı hususu zikredilenlerden istisna edilmiştir; yani sizin için bu kâfirlere karşı ilişkiyi kesmek ve uzaklaşmak hususunda İbrâhîm'e aleyhisselâm uymak vardır, başka bir şeyde değil; dolayısıyla İbrâhîm'in aleyhisselâm babasına 'Senin için bağışlanma dileyeceğim' sözünde gösterdiği gibi onlara müsamaha göstermeyin, şefkat ve merhamet sergilemeyin; çünkü o vakit İbrâhîm'e onun iman etmeyeceği henüz belli olmamıştı, oysa bu kimselerin küfrü ve düşmanlığı size açıkça belli olmuştur.» [et-Tîbî'den nakil] bitti.
واعترض بأن ما ذكر ظاهر في أن الاستغفار الذي وقع من المؤمنين لأولى قرابتهم فنهوا عنه لأنه كان بعد التبيين كان كاستغفار إبراهيم ﵇ بمعنى طلب التوفيق للتوبة والهداية للإيمان، والذي اعتمده كثير من العلماء أن قوله
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Zikredilen bu husus, müminlerden akrabaları hakkında sadır olan ve durum açığa çıktıktan sonra olduğu için nehyedildikleri istiğfarın da, tıpkı İbrâhîm'in aleyhisselâm istiğfarı gibi tövbeye muvaffak kılınmayı ve imana hidayeti talep etme manasında olduğunu göstermektedir. Oysa birçok âlimin benimsediği görüşe göre Allah Teâlâ'nın:
تعالى: ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التوبة: ١١٣] الآية نزل في استغفاره ﷺ لعمه أبي طالب بعد موته وذلك الاستغفار مما لا يكون بمعنى طلب الهداية أصلا وكيف تعقل الهداية بعد الموت بل لو فرض أن استغفاره ﵊ له كان قبل الموت لا يتصور أيضا أن يكون بهذا المعنى لأن الآية تقتضي أنه كان بعد تبين أنه من أصحاب الجحيم، وإذا فسر بتحتم الموت على الكفر كان ذلك دعاء بالهداية إلى الإيمان مع العلم بتحتم الموت على الكفر ومحاليته إذا كانت معلومة لنا بما مر فهي أظهر شيء عنده ﷺ وعند المقتبسين من مشكاته ﵊، وهو اعتراض قوي بحسب الظاهر وعليه يجب أن يكون استغفار إبراهيم ﵇ لأبيه بذلك المعنى في حياته لعدم تصور ذلك بعد الموت وهو ظاهر.
{ ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Akraba bile olsalar, cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra, ne Peygamber'e ne de iman edenlere müşrikler için bağışlanma dilemek yaraşmaz” [et-Tevbe 113] ayeti, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem amcası Ebû Tâlib'in vefatından sonra onun için istiğfarda bulunması hakkında inmiştir. Bu istiğfar ise asla hidayet talep etme manasında olamaz; zira ölümden sonra hidayet nasıl düşünülebilir? Hatta onun aleyhissalâtü vesselâm amcası için istiğfarının ölümünden önce olduğu farz edilse bile, yine bu manada olması tasavvur edilemez; çünkü ayet, bunun onun cehennemlik olduğunun açığa çıkmasından sonra vuku bulduğunu gerektirmektedir. Eğer bu durum küfür üzere ölümün kesinleşmesiyle tefsir edilirse, bu takdirde küfür üzere ölümün kesinleştiği ve imkânsızlığı daha önce geçtiği üzere bizce malum iken, hidayet duası yapmak anlamına gelir ki bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem katında ve onun meşalesinden nur alanlar nezdinde her şeyden daha açıktır. Bu, zahirine göre kuvvetli bir itirazdır. Buna göre İbrâhîm'in aleyhisselâm babası için o manadaki istiğfarının babasının hayatında olması vaciptir; çünkü ölümden sonra bunun tasavvuru mümkün değildir ve bu açıktır.
وقد قال الزمخشري في جواب السؤال بأنه كيف جاز له ﵇ أن يستغفر للكافر وأن يعده ذلك؟ قالوا:
ez-Zemahşerî, «Kâfir için istiğfar etmesi ve ona bunu vaat etmesi İbrâhîm'e aleyhisselâm nasıl caiz oldu?» sorusunun cevabında şöyle demiştir: Âlimler dediler ki:
أراد اشتراط التوبة عن الكفر وقالوا إنما استغفر له بقوله: «واغفر لأبي» لأنه وعده أن يؤمن، واستشهدوا بقوله تعالى: وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ [التوبة: ١١٤] ثم قال: ولقائل أن يقول: الذي منع من الاستغفار للكافر إنما هو السمع فأما قضية العقل فلا تأباه فيجوز أن يكون الوعد بالاستغفار والوفاء به قبل ورود السمع ويدل على صحته أنه استثنى قول إبراهيم ﵇ «لأستغفرن» لك في آية «قد كانت لكم أسوة حسنة في إبراهيم» إلخ عما وجبت فيه الأسوة ولو كان بشرط الإيمان والتوبة لما صح الاستثناء، وأما كون الوعد من أبيه فيخالف الظاهر الذي يشهد له قراءة الحسن وغيره «وعدها أباه» بالباء الموحدة قال في الكشف: واعترض الإمام حديث الاستثناء بأن الآية دلت على المنع من التأسي لا أن ذلك كان معصية فجاز أن يكون من خواصه ككثير من المباحات التي اختص بها النبي ﷺ وليس بشيء لأن الزمخشري لم يذهب إلى أن ما ارتكبه إبراهيم ﵇ كان منكرا بل إنما هو منكر علينا لورود السمع.
«O, küfürden tövbe etmesi şartını kastetti.» Yine dediler ki: «Onun: 'Babamı bağışla' diye istiğfarda bulunması, babasının ona iman edeceğine dair söz vermesindendir.» Bu hususta Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ } “İbrâhîm'in babası için bağışlanma dilemesi, ancak ona verdiği bir sözden dolayı idi” [et-Tevbe 114] buyruğunu delil getirdiler. Sonra şöyle dedi: «Biri çıkıp şöyle diyebilir: Kâfir için istiğfar etmeyi engelleyen şey ancak sem'î (naklî) delildir; aklın gereği ise buna engel olmaz. Dolayısıyla istiğfar vaadinin ve buna vefa göstermenin sem'î delilin gelişinden önce olması caizdir. Bunun sıhhatine delil ise, { قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْراهِيمَ } ayetinde İbrâhîm'in aleyhisselâm 'Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim' sözünün, uyulması vacip olan hususlardan istisna edilmesidir; eğer bu iman ve tövbe şartına bağlı olsaydı istisna sahih olmazdı. Vaadin babası tarafından verilmiş olmasına gelince; bu durum, Hasan ve diğerlerinin tek noktalı ba ile okuduğu ve babasına vaat ettiği anlamına gelen 'va'adehâ ebâhu' kıraatinin şahitlik ettiği zahire muhaliftir.» el-Keşf'te şöyle denilmiştir: İmam [Fahreddin er-Râzî], ayetin günah olduğunu değil, sadece örnek alınmanın menedildiğini gösterdiği, dolayısıyla Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şahsına mahsus birçok mubah gibi bunun da onun hususiyetlerinden olabileceği gerekçesiyle istisna hadisesine itiraz etmiştir. Fakat bu bir şey değildir; zira ez-Zemahşerî, İbrâhîm'in aleyhisselâm yaptığı şeyin [kendi zamanında] münker olduğu görüşüne gitmemiş, bilakis sem'î delilin gelişiyle bunun bize münker kılındığını kastetmiştir.
واعترض صاحب التقريب بأن نفي اللازم ممنوع فإن الاستثناء عما وجبت فيه الأسوة دل على أنه غير واجب لا على أنه غير جائز فكان ينبغي عما جازت فيه الأسوة بدل عما وجبت إلخ والآية لا دلالة فيها على الوجوب. والجواب أن جعله مستنكرا ومستثنى يدل على أنه منكر لا الاستثناء عما وجبت فيه فقط وإنما أتى الاستنكار لأنه مستثنى عن الأسوة الحسنة فلو اؤتسي به فيه لكان أسوة قبيحة، وأما الدلالة على الوجوب فبينة من قوله تعالى آخرا لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ [الأحزاب: ٢١] كما تقرر في الأصول.
et-Takrîb sahibi ise lüzumun nefyedildiği gerekçesiyle itiraz etmiş ve şöyle demiştir: «Örnek alınması vacip olan husustan istisna edilmesi, onun vacip olmadığını gösterir, caiz olmadığını göstermez. Dolayısıyla 'uyulması vacip olan' yerine 'uyulması caiz olan' denilmeliydi; ayette ise vücûba (farziyete) delalet yoktur.» Cevap şudur ki: Onun çirkin görülüp istisna kılınması, sadece vacip olandan istisna edildiği için değil, bizatihi münker olduğunu gösterir. Çirkin görülme vasfı, onun güzel örnekten (üsve-i haseneden) istisna edilmesinden ileri gelmiştir; şayet bu hususta ona uyulsaydı çirkin bir örnek olurdu. Vücûba delalete gelince; bu, fıkıh usulünde kararlaştırıldığı üzere Allah Teâlâ'nın surenin sonundaki: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ } “Andolsun, onlar da sizin için; Allah'ı ve ahiret gününü arzulayan kimseler için güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb 21] buyruğundan gayet açıktır.
والحاصل أن فعل إبراهيم ﵇ يدل على أنه ليس منكرا في نفسه وقوله تعالى «ما كان للنبي والذين آمنوا أن يستغفروا» إلخ يدل على أنه الآن منكر سمعا وأنه كان مستنكرا في زمن إبراهيم ﵇ أيضا بعد ما كان غير منكر ولذا تبرأ منه وهو ظاهر إلا أن الزمخشري جعل مدرك الجواز قبل النهي العقل وهي مسألة خلافية وكم قائل إنه السمع لدخوله تحت بر الوالدين والشفقة على أمة الدعوة بل قيل: إن الأول مذهب المعتزلة وهذا مذهب أهل السنة انتهى مع تغيير يسير.
Hâsılı kelâm: İbrâhîm'in aleyhisselâm fiili, bunun kendi zatında münker olmadığına; Allah Teâlâ'nın: «Peygamber'e ve iman edenlere istiğfar etmek yaraşmaz» buyruğu ise bunun artık sem'an münker olduğuna ve önceden münker değilken İbrâhîm'in aleyhisselâm zamanında da sonradan münker hale geldiğine delalet eder; nitekim bu sebeple ondan teberrî etmiştir ve bu açıktır. Ancak ez-Zemahşerî, yasaktan önceki cevazın dayanağını akıl kılmıştır ki bu ihtilaflı bir meseledir. Anne-babaya iyilik ve davet ümmetine şefkat kapsamına girmesi sebebiyle bunun dayanağının sem' olduğunu söyleyen nice âlim vardır. Hatta birincisinin Mu'tezile'nin, ikincisinin ise Ehl-i Sünnet'in mezhebi olduğu söylenmiştir; [el-Keşf'ten nakil] küçük bir değişiklikle bitti.
واعترض القول بأنه استنكر في زمن إبراهيم ﵇ بعد ما كان غير منكر بأنه لو كان كذلك لم يفعله نبينا ﷺ وقد جاء أنه ﵊ فعله لعمه أبي طالب. وأجيب بجواز أنه لم يبلغه إذ فعل ﵊، والتحقيق في هذه المسألة أن الاستغفار للكافر الحي المجهول العاقبة بمعنى طلب هدايته للإيمان مما لا محذور فيه عقلا ونقلا وطلب ذلك للكافر المعلوم أنه قد طبع على قلبه وأخبر الله تعالى أنه لا يؤمن وعلم أن لا تعليق في أمره أصلا مما لا مساغ له عقلا ونقلا، ومثله طلب المغفرة للكافر مع بقائه على الكفر على ما ذكره بعض المحققين،
Önceden münker değilken İbrâhîm aleyhisselâm zamanında sonradan münker kılındığı sözüne şöyle itiraz edilmiştir: Eğer durum böyle olsaydı, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmazdı; oysa onun aleyhissalâtü vesselâm amcası Ebû Tâlib için bunu yaptığı nakledilmiştir. Buna, o fiili işlediği esnada hükmün henüz kendisine ulaşmamış olabileceği ihtimaliyle cevap verilmiştir. Bu meselede tahkik şudur: Akıbeti bilinmeyen hayattaki bir kâfir için hidayet talep etme manasında istiğfarda bulunmakta aklen ve naklen hiçbir mahzur yoktur. Kalbi mühürlendiği bilinen, Allah Teâlâ'nın iman etmeyeceğini haber verdiği ve durumunda asla bir askıya alma (muallaklık) bulunmadığı bilinen kâfir için bunu talep etmek ise aklen ve naklen caiz değildir. Bazı muhakkiklerin zikrettiği üzere, küfür üzere kalmaya devam ettiği halde kâfir için bağışlanma dilemek de böyledir.
وكان ذلك على ما قيل لما فيه من إلغاء أمر الكفر الذي لا شيء يعدله من المعاصي وصيرورة التكليف بالإيمان الذي لا شيء يعدله من الطاعات عبثا مع ما في ذلك مما لا يليق بعظمة الله ﷿، ويكاد يلحق بذلك فيما ذكر طلب المغفرة لسائر العصاة مع البقاء على المعصية إلا أن يفرق بين الكفر وسائر المعاصي، وأما طلب المغفرة للكافر بعد موته على الكفر فلا تأباه قضية العقل وإنما يمنعه السمع وفرق بينه وبين طلبها للكافر مع بقائه على الكفر بعدم جريان التعليل السابق فيه ويحتاج ذلك إلى تأمل.
Denildiğine göre bu, günahlardan hiçbirinin kendisine denk olamayacağı küfür hadisesini yok saymayı, itaatlerden hiçbirinin denk olamayacağı iman mükellefiyetini anlamsız kılmayı ve bunda Allah Azze ve Celle'nin azametine yakışmayan hususları barındırdığı içindir. Zikredilen bu hususta, küfür ile diğer günahlar arasını ayırmak müstesna, günah üzere kalmaya devam ettiği halde diğer günahkârlar için bağışlanma dilemek de neredeyse buna ilhak edilir. Kâfirin küfür üzere ölümünden sonra onun için bağışlanma dilemeye gelince; aklın hükmü buna engel olmaz, onu ancak nakil meneder. Küfür üzere kalmaya devam eden kâfir için af dilemek ile küfür üzere öldükten sonra dilemek arasındaki fark, önceki gerekçenin bunda geçerli olmamasıdır; bu ise üzerinde düşünmeyi gerektirir.
واستدل على جواز ذلك عقلا
Bunun aklen caiz olduğuna dair delil getirilmiştir:
بقوله ﷺ لعمه «لا أزال أستغفر لك ما لم أنه»
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem amcasına: «Yasaklanmadığım müddetçe senin için bağışlanma dilemeye devam edeceğim» sözüyle [delil getirilmiştir].
فنزل قوله تعالى: ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التوبة: ١١٣] الآية، وحمل قوله تعالى مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ [التوبة: ١١٣] على معنى من بعد ما ظهر لهم أنهم ماتوا كفارا والتزم القول بنزول قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ١١٦] بعد ذلك وإلا فلا يتسنى استغفاره ﷺ لعمه بعد العلم بموته كافرا وتقدم السماع بأن الله تعالى لا يغفر الكفر، وقيل لا حاجة إلى التزام ذلك لجواز أن يكون ﵊ لوفور شفقته وشدة رأفته قد حمل الآية على أنه تعالى لا يغفر الشرك إذا لم يشفع فيه أو الشرك الذي تواطأ فيه القلب وسائر الجوارح وعلم من عمه أنه لم يكن شركه كذلك فطلب المغفرة حتى نهى ﷺ، وقيل غير ذلك فتأمل، فالمقام محتاج بعد إلى كلام والله تعالى الموفق.
Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } “Peygamber'e ve iman edenlere müşrikler için bağışlanma dilemek yaraşmaz” [et-Tevbe 113] ayeti indi. Ayetteki { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “Onların cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra” buyruğu, 'onların kâfir olarak öldükleri kendilerine zahir olduktan sonra' manasına hamletmiş ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [en-Nisâ 116] buyruğunun bundan sonra indiği görüşünü benimsemek zorunda kalmıştır. Aksi takdirde, amcasının kâfir olarak öldüğünü bildikten ve Allah Teâlâ'nın şirki bağışlamayacağını önceden işittikten sonra onun sallallâhu aleyhi ve sellem amcası için istiğfarda bulunması mümkün olmazdı. Bir görüşe göre buna mecbur kalınacak bir durum yoktur; zira onun aleyhissalâtü vesselâm şefkatinin bolluğu ve merhametinin şiddeti sebebiyle ayeti, Allah Teâlâ'nın hakkında şefaat edilmediği takdirde şirki bağışlamayacağı yahut kalbin ve diğer uzuvların müştereken benimsediği şirki bağışlamayacağı manasına hamletmiş olması ve amcasının şirkinin böyle olmadığını bildiği için kendisi nehyedilene kadar sallallâhu aleyhi ve sellem mağfiret talebinde bulunmuş olması caizdir. Başka izahlar da yapılmıştır, iyi düşün; zira bu makam daha fazla sözü gerektirmektedir, muvaffakiyet Allah Teâlâ'dandır.
إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا بليغا في البر والإكرام يقال حفي به إذا اعتنى بإكرامه، والجملة تعليل لمضمون ما قبلها، وتقديم الظرف لرعاية الفواصل مع الاهتمام وَأَعْتَزِلُكُمْ الظاهر أنه عطف على سَأَسْتَغْفِرُ والمراد أتباعد عنك وعن قومك وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بالمهاجرة بديني حيث لم تؤثر فيكم نصائحي.
{ إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır”; iyilik ve ikramda pek cömerttir. Birine ikram etmeye aşırı ihtimam gösterdiğinde bu ifade kullanılır. Cümle, önceki ifadenin mazmununu illetlendirmektedir; zarfın öne alınması ise ehemmiyetle birlikte fasılaları gözetmek içindir. { وَأَعْتَزِلُكُمْ } “Sizden uzaklaşıyorum”; zahir olan, bunun { سَأَسْتَغْفِرُ } üzerine matuf olduğudur; maksat: 'Nasihatlerim size tesir etmeyince dinimle hicret ederek senden ve kavminden uzaklaşıyorum, { وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da [uzaklaşıyorum]” demektir.
يروى أنه ﵇ هاجر إلى الشام، وقيل إلى حران وهو قريب من ذلك وكانوا بأرض كوثا. وفي هجرته هذه تزوج سارة ولقي الجبار الذي أخدم سارة هاجر، وجوز حمل الاعتزال على الاعتزال بالقلب والاعتقاد وهو خلاف الظاهر المأثور وَأَدْعُوا رَبِّي أي أعبده سبحانه وحده كما يفهم من اجتناب غيره تعالى من المعبودات وللتغاير بين العبادتين غوير بين العبارتين، وذكر بعضهم أنه عبر بالعبادة أولا لأن ذلك أوفق بقول أبيه أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي مع قوله فيما سبق يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ
Rivayet edildiğine göre İbrâhîm aleyhisselâm Şam'a hicret etmiştir; Harran'a hicret ettiği de söylenmiştir ki birbirine yakındır; o sırada Kûsâ topraklarında idiler. Bu hicretinde Sâre ile evlenmiş ve Sâre'ye Hâcer'i hizmetçi veren zorba hükümdarla karşılaşmıştır. Bu uzaklaşmayı (i'tizâli) kalben ve inanç bakımından uzaklaşmaya hamletmek de caiz görülmüştür; ancak bu, rivayet edilen zâhir manaya muhaliftir. { وَأَدْعُوا رَبِّي } “Ve Rabbime dua / ibadet edeceğim”; yani Allah Teâlâ dışındaki tapınaklardan kaçınmaktan anlaşıldığı üzere yalnızca O Sübhânehu'ya ibadet edeceğim demektir. İki ibadet arasındaki farklılıktan ötürü iki ibare arasında da farklılık yapılmıştır. Bazıları ise şöyle demiştir: Birincisinde ibadetle ifade etti, zira bu durum babasının { أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي } sözüne ve daha önce geçen { يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ }
[مريم: ٤٢] إلخ، وعبر ثانيا بالدعاء لأنه أظهر في الإقبال المقابل للاعتزال.
[Meryem 42] vd. buyruğuna daha uygundur. İkincisinde ise dua lafzıyla ifade etti; zira bu, uzaklaşmanın (i'tizâlin) karşılığı olan yönelişte daha açıktır.
وجوز أن يراد بذلك الدعاء مطلقا أو ما حكاه سبحانه في سورة [الشعراء: ٨٣] وهو قوله رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ وقيل لا يبعد أن يراد استدعاء الولد أيضا بقوله: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ [الصافات:
Bununla mutlak duanın yahut Allah Sübhânehu'nun [eş-Şuarâ 83] suresinde hikaye ettiği: { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana hikmet ver ve beni salihlere kat” sözünün kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Yine bağlam ve öncesi desteklediği ölçüde, { رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ } “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” [es-Sâffât 100] buyruğuyla evlat talebinin de
١٠٠] حسبما يساعده السياق والسباق عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا خائبا ضائع السعي. وفيه تعريض بشقاوتهم في عبادة آلهتهم. وفي تصدير الكلام بعسى من إظهار التواضع ومراعاة حسن الأدب والتنبيه على حقيقة الحق من أن الإثابة والإجابة بطريق التفضل منه ﷿ لا بطريق الوجوب وأن العبرة بالخاتمة وذلك من الغيوب المختصة بالعليم الخبير ما لا يخفى فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ بالمهاجرة إلى ما تقدم وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ بدل من فارقهم من أبيه وقومه الكفرة لكن لا عقيب المهاجرة. والمشهور أن أول ما وهب له ﵇ من الأولاد إسماعيل ﵇ لقوله تعالى فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ [الصافات: ١٠١] إثر دعائه بقوله «رب هب لي من الصالحين» وكان من هاجر فغارت سارة فحملت بإسحاق ﵇ فلما كبر ولد له يعقوب ﵇.
kastedilmiş olmasının uzak olmadığı söylenmiştir. { عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا } “Umulur ki Rabbime dua etmekle mahrum / bedbaht olmam”; yani hüsrana uğrayan ve çabası boşa giden olmam. Bunda, ilahlarına tapınma hususundaki onların bedbahtlığına bir tariz (dokundurma) vardır. Sözün 'asâ' (umulur ki) ile başlatılmasında; tevazu gösterme, güzel edebi gözetme ve mükâfatlandırma ile duaya icabetin Allah Azze ve Celle'den bir zorunluluk değil lütuf yoluyla olduğu, asıl muteber olanın son nefes olduğu ve bunun da Alîm ve Habîr olan Zât'a mahsus gayblardan bulunduğu hakikatine dikkat çekme incelikleri açıkça ortadadır. { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Böylece onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca”; daha önce geçen yere hicret etmek suretiyle [uzaklaşınca], { وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ } “Biz ona İshâk'ı ve Ya'kūb'u bağışladık”; ayrıldığı babası ve kâfir kavmine bedel olarak verdik; fakat bu hicretin hemen akabinde olmamıştır. Meşhur olan şudur ki, İbrâhîm'e aleyhisselâm evlat olarak ilk bağışlanan, «Rabbim bana salihlerden bağışla» duasının peşi sıra gelen { فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلِيمٍ } “Biz de onu yumuşak huylu bir erkek çocukla müjdeledik” [es-Sâffât 101] buyruğu gereğince İsmâîl'dir aleyhisselâm. O Hâcer'den idi; Sâre kıskandı, ardından İshâk'a aleyhisselâm hamile kaldı. İshâk büyüyünce de onun Ya'kūb aleyhisselâm adında bir oğlu doğdu.
ولعل ترتيب هبتهما على اعتزاله هاهنا لبيان كمال عظم النعم التي أعطاها الله تعالى إياه بمقابلة من اعتزلهم من الأهل والأقرباء فإنهما شجرتا الأنبياء ولهما أولاد وأحفاد أولو شأن خطير وذوو عدد كثير مع أنه سبحانه أراد أن يذكر إسماعيل ﵇ بفضله على الانفراد. وروي أنه ﵇ لما قصد الشام أتى أولا حران وتزوج سارة وولدت له إسحاق وولد لإسحاق يعقوب. والأول هو الأقرب الأظهر وَكُلًّا أي كل واحد من إسحاق ويعقوب أو منهما ومن إبراهيم ﵇ وهو مفعول أول لقوله تعالى جَعَلْنا نَبِيًّا قدم عليه للتخصيص لكن لا بالنسبة إلى من عداهم بل بالنسبة إلى بعضهم أي كل واحد منهم جَعَلْنا نَبِيًّا لا بعضهم دون بعض، ولا يظهر في هذا الترتيب على الوجه الثاني في كُلًّا كون إبراهيم ﵇ نبيا قبل الاعتزال وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا قال الحسن: النبوة.
Burada ikisinin bağışlanmasının onun hicretine terettüp ettirilmesi, belki de terk ettiği ailesine ve akrabalarına bedel olarak Allah Teâlâ'nın ona verdiği nimetlerin büyüklüğünü beyan etmek içindir. Zira bu ikisi peygamberlerin silsilesidir; pek mühim şan ve çok sayıda evlat ve torun sahibidirler. Bununla birlikte Allah Sübhânehu İsmâîl'i aleyhisselâm faziletiyle müstakil olarak zikretmek istemiştir. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Şam'a yöneldiğinde önce Harran'a gelmiş, Sâre ile evlenmiş, Sâre ona İshâk'ı doğurmuş, İshâk'ın da Ya'kūb'u dünyaya gelmiştir. Ancak birinci rivayet daha yakın ve daha zahirdir. { وَكُلًّا } “Ve her birini”; yani İshâk ve Ya'kūb'un her birini yahut bu ikisi ile İbrâhîm'in aleyhisselâm her birini [peygamber kıldık]. Bu kelime, Allah Teâlâ'nın { جَعَلْنا نَبِيًّا } “Peygamber kıldık” buyruğunun birinci mefulüdür; tahsis için fiilin önüne geçirilmiştir, fakat bu başkalarına nispetle değil kendi aralarındaki bazısına nispetledir; yani bazısını değil her birini { جَعَلْنا نَبِيًّا } peygamber kıldık demektir. { كُلًّا } kelimesindeki ikinci ihtimale göre bu tertipte, İbrâhîm'in aleyhisselâm bu hicretten önce de peygamber olduğu hususu açıkça görülmez. { وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا } “Ve onlara rahmetimizden bağışta bulunduk”; Hasan: 'Peygamberliktir' demiştir.
ولعل ذكر ذلك بعد ذكر جعلهم أنبياء للإيذان بأن النبوة من باب الرحمة التي يختص بها من يشاء. وقال الكلبي: هي المال والولد وقيل هو الكتاب والأظهر أنها عامة لكل خير ديني ودنيوي أوتوه مما لم يؤت أحد من العالمين وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا تفتخر بهم الناس ويثنون عليهم استجابة لدعوته ﵇ بقوله وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشعراء: ٨٤] وزيادة على ذلك. والمراد باللسان ما يوجد به من الكلام فهو مجاز بعلاقة السببية كاليد في العطية ولسان العرب لغتهم. ويطلق على الرسالة الرائع كما في قول أعشى باهلة:
Bunun onların peygamber kılınışının zikredilmesinden sonra anılması, peygamberliğin dilediğine tahsis ettiği rahmet kabilinden olduğunu bildirmek içindir. el-Kelbî: 'Mal ve evlattır' demiştir. Kitap olduğu da söylenmiştir; ancak en zâhir olanı, âlemlerden hiç kimseye verilmeyen dinî ve dünyevî kendilerine verilen her türlü hayra şamil olmasıdır. { وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا } “Ve onlar için yüce bir doğruluk dili / güzel bir nam kıldık”; İbrâhîm'in aleyhisselâm: { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için doğru bir lisan / güzel bir övgü kıl” [eş-Şuarâ 84] duasına icabet olarak ve buna fazlasını da ekleyerek insanların onlarla iftihar etmesini ve onları övgüyle anmasını sağladık. Lisandan maksat, onun vasıtasıyla ortaya çıkan sözdür; dolayısıyla ihsanda 'el' kelimesinin kullanılması ve Arapların lügatine 'Arap lisanı' denmesi gibi sebebiyet alakasıyla mecazdır. A'şâ Bâhile'nin beytinde olduğu gibi harikulade risaleye / mesaja da lisan denir:
إني أتتني لسان لا أسر بها ومنه قول الآخر ندمت على لسان كان مني وإضافته إلى الصدق ووصفه بالعلو للدلالة على أنهم أحقاء بما يثنون عليهم وأن محامدهم لا تخفى كأنها نار على علم على تباعد الأعصار وتبدل الدول وتغير الملل والنحل، وخص بعضهم لسان الصدق بما يتلى في التشهد كما صليت على إبراهيم وعلى آل إبراهيم والعموم أولى.
'Bana öyle bir haber/risale geldi ki onunla sevinmedim.' Bir diğer şairin şu sözü de bu kabildendir: 'Benden sâdır olan bir sözden dolayı pişman oldum.' Lisan kelimesinin sıdka (doğruluğa) izafe edilmesi ve yücelikle (uluvv) nitelenmesi, onların kendilerine yapılan övgülere tam anlamıyla layık olduklarına ve övgüye değer vasıflarının, çağların uzaklaşmasına, devletlerin değişmesine, dinlerin ve mezheplerin başkalaşmasına rağmen bir dağın tepesindeki ateş gibi apaçık kalıp asla gizlenmeyeceğine delalet etmek içindir. Bazıları ise doğruluk lisanını, teşehhütte okunan 'İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi...' duasına tahsis etmiştir; fakat umumi olması daha evladır.
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى قيل قدم ذكره على إسماعيل ﵉ لئلا ينفصل عن ذكر يعقوب ﵇. وقيل: تعجيلا لاستجلاب أهل الكتاب بعد ما فيه استجلاب العرب. إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً موحدا أخلص عبادته عن الشرك والرياء أو أسلم وجهه لله ﷿ وأخلص عن سواه.
{ وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى } “Kitap'ta Mûsâ'yı da an”; Ya'kūb'un aleyhisselâm zikrinden kopmaması için İsmâîl'in aleyhimesselâm zikrinden öne geçirildiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise Arapları celbetmeye vesile olan şeyden sonra Ehl-i Kitâb'ı hemen celbetmek içindir. { إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً } “Şüphesiz o, ihlasa erdirilmiş / arındırılmış biriydi”; muvahhiddi, ibadetini şirk ve riyadan arındırmıştı yahut yüzünü Allah azze ve celle'ye teslim etmiş ve O'ndan gayrısından soyutlanmıştı.
وقرأ الكوفيون وأبو رزين ويحيى وقتادة «مخلصا» بفتح اللام على أن الله تعالى أخلصه وَكانَ رَسُولًا مرسلا من جهة الله تعالى إلى الخلق بتبليغ ما شاء من الأحكام نَبِيًّا رفيع القدر على كثير من الرسل ﵈ أو على سائر الناس الذين أرسل إليهم فالنبي من النبوة بمعنى الرفعة. ويجوز أن يكون من النبأ وأصله نبيء أي المنبئ عن الله تعالى بالتوحيد والشرائع ورجح الأول بأنه أبلغ قيل ولذلك
Kûfeliler, Ebû Rezîn, Yahyâ ve Katâde; Allah Teâlâ'nın onu arındırdığı / seçtiği manasında lâm harfinin fethasıyla { مُخْلَصاً } (muhlasen) şeklinde okumuşlardır. { وَكانَ رَسُولًا } “Ve bir elçiydi”; Allah Teâlâ tarafından, dilediği hükümleri tebliğ etmek üzere mahlukata gönderilmiş bir elçiydi; { نَبِيًّا } “Bir peygamberdi”; peygamberlerin aleyhimüsselâm birçoğundan yahut kendisine gönderildiği diğer bütün insanlardan kadr-i yüceydi. Buna göre nebî, 'yücelik' manasındaki nübüvvetten gelmektedir. Kelimenin haber (nebe') kökünden gelmesi de caizdir; aslı 'nebî' (نبيء) olup tevhid ve şeriatler hususunda Allah Teâlâ'dan haber veren demektir. Birinci görüş daha beliğ olduğu için tercih edilmiştir. Bundan dolayıdır ki denilmiştir;
قال ﷺ «لست بنبيء الله تعالى بالهمزة ولكن نبي الله تعالى»
sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisine hemze ile hitap edip kadrini düşürmek isteyene şöyle buyurmuştur: “Ben Allah Teâlâ'nın nebî'i (hemze ile) değilim, fakat Allah Teâlâ'nın nebîsiyim.”
لمن خاطبه بالهمز وأراد أن يغض منه. والذي ذكره الجوهري أن القائل أراد أنه ﵊ أخرجه قومه من نبأ فأجابه ﷺ بما يدفع ذلك الاحتمال. ووجه الإتيان بالنبي بعد الرسول على الأول ظاهر. ووجه ذلك على الثاني موافقة الواقع بناء على أن المراد أرسله الله تعالى إلى الخلق فأنبأهم عنه سبحانه.
Cevherî'nin zikrettiğine göre ise sözü söyleyen kişi, onun aleyhisselâm kavmi tarafından yüksek bir yerden (nebe') çıkarıldığını kastetmiş; o da sallallâhu aleyhi ve sellem bu ihtimali bertaraf eden bir cevap vermiştir. Birinci görüşe göre 'resul' kelimesinden sonra 'nebî' kelimesinin getirilme gerekçesi açıktır. İkinci görüşe göre ise bunun gerekçesi vakıaya mutabakatıdır; zira maksat, Allah Teâlâ'nın onu mahlukata göndermesi ve onun da mahlukata O Sübhânehu'dan haber vermesidir.
واختار بعضهم أن المراد من كلا اللفظين معنا هما اللغوي وأن ذكر النبي بعد الرسول لما أنه ليس كل مرسل نبيا لأنه قد يرسل بعطية أو مكتوب أو نحوهما وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ الطور جبل بين مصر ومدين والأيمن صفة لجانب لقوله تعالى في آية أخرى جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ بالنصب أي باديناه من ناحيته اليمنى من اليمين المقابل لليسار. والمراد به يمين موسى ﵇ أي الناحية التي تلي يمينه إذ الجبل نفسه لا ميمنة له ولا ميسرة. ويجوز أن يكون الأيمن من اليمن وهو البركة وهو صفة لجانب أيضا أي من جانبه الميمون المبارك.
Bazıları her iki lafızdan da lügat anlamlarının kastedildiğini ve her elçinin peygamber olmaması sebebiyle resulden sonra nebînin zikredildiğini tercih etmiştir; zira bir kimse bir ihsan, bir mektup veya benzeri bir şeyle de elçi gönderilebilir. { وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik”; Tûr, Mısır ile Medyen arasında bir dağdır. { الْأَيْمَنِ } (eymen) kelimesi, diğer bir ayette mensup olarak { جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ } şeklinde gelmesinden dolayı { جانِبِ } (yan) kelimesinin sıfatıdır; yani solun mukabili olan sağ cihetinden ona seslendik demektir. Bundan maksat ise Mûsâ'nın aleyhisselâm sağıdır, yani onun sağına gelen taraftır; zira dağın kendisinin sağı solu olmaz. Eymen kelimesinin 'bereket' manasındaki yümn kökünden gelmesi ve yine جانب kelimesinin sıfatı olması da caizdir; yani onun kutlu ve mübarek tarafından [seslendik] demektir.
وجوز على هذا أن يكون صفة للطور والأول أولى، والمراد من ندائه من ذلك ظهور كلامه تعالى من تلك الجهة، والظاهر أنه ﵇ إنما سمع الكلام اللفظي، وقال بعض: إن الذي سمعه كان بلا حرف ولا صوت وأنه ﵇ سمعه بجميع أعضائه من جميع الجهات وبذلك يتيقن أن المنادي هو الله تعالى، ومن هنا قيل: إن المراد ناديناه مقبلا من جانب الطور المبارك وهو طور ما وراء طور العقل، وفي الأخبار ما ينادي على خلافه وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا تقريب تشريف مثل حاله ﵇ بحال من قربه الملك لمناجاته واصطفاه لمصاحبته ورفع الوسائط بينه وبينه، ونَجِيًّا فعيل بمعنى مفاعل كجليس بمعنى مجالس ونديم بمعنى منادم من المناجاة المسارّة بالكلام ونصبه على الحالية من أحد ضميري موسى ﵇ في ناديناه وقربناه أي ناديناه أو قربناه حال كونه مناجيا، وقال غير واحد.
Bu takdirde Tûr'un sıfatı olması da caiz görülmüştür, ancak birincisi daha evladır. Bu cihetten ona seslenilmesinden maksat, Allah Teâlâ'nın kelamının o yönden zahir olmasıdır. Zahir olan odur ki o aleyhisselâm lafzî kelamı işitmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Onun işittiği harfsiz ve sessizdi; onu aleyhisselâm bütün azalarıyla ve her yönden işitmiş, böylece seslenenin Allah Teâlâ olduğunu kesin olarak anlamıştı. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Maksat, mübarek Tûr tarafından yani aklın ötesindeki Tûr makamından yönelerek ona seslendik demektir. Ancak rivayetlerde bunun hilafını haykıran hususlar vardır. { وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا } “Ve onu fısıldaşan/özel bir münacatta bulunan biri olarak [kendimize] yaklaştırdık”; bu bir teşrif yaklaşımıdır. Onun aleyhisselâm durumu, bir melikin sırdaşlığı için yaklaştırdığı, sohbeti için seçtiği ve kendisiyle arasındaki vasıtaları kaldırdığı kimsenin durumu gibidir. { نَجِيًّا } (neciyyen) kelimesi; 'celîs'in 'mücâlis' (birlikte oturan), 'nedîm'in 'münâdim' (birlikte içen/sohbet eden) manasında olması gibi münâcât yani gizlice konuşmaktan gelen 'münâcî' manasında fâîl kalıbındadır. { نادَيْناهُ } ve { قَرَّبْناهُ } fiillerindeki Mûsâ'nın aleyhisselâm iki zamirinden birinden hâl olarak mensuptur; yani münacat eder bir hâlde iken ona seslendik veya onu yaklaştırdık demektir. Pek çok müfessir ise şöyle demiştir:
مرتفعا على أنه من النجو وهو الارتفاع.
[yahut] 'yükseklik' anlamına gelen 'en-necv' (النجو) kökünden hareketle 'yüksek bir yere çıkarılmış olarak' [anlamındadır].
فقد أخرج سعيد بن منصور وابن المنذر وابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير أن جبرائيل ﵇ أردفه حتى سمع صرير القلم والتوراة تكتب له
Nitekim Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den şunu rivayet etmişlerdir: Cebrail aleyhisselâm onu terkisine bindirdi; öyle ki Mûsâ, Tevrat kendisine yazılırken kalemin cızırtısını işitti.
أي كتابة ثانية وإلا ففي الحديث الصحيح الوارد في شأن محاجة آدم وموسى ﵉ أنها كتبت قبل خلق آدم ﵇ بأربعين سنة، وخبر رفعه ﵇ إلى السماء حتى سمع صرير القلم رواه غير واحد وصححه الحاكم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعلى ذلك لا يكون المعراج مطلقا مختصا بنبينا ﷺ بل المعراج الأكمل، وقيل معنى نَجِيًّا ناجيا بصدقه، وروى ذلك عن قتادة ولا يخفى بعده.
Yani ikinci bir yazılış kastolunmaktadır; aksi takdirde Âdem ve Mûsâ'nın aleyhimesselâm münazarası hakkında vârid olan sahih hadiste Tevrat'ın, Âdem aleyhisselâm yaratılmadan kırk yıl önce yazıldığı belirtilmektedir. Onun aleyhisselâm göğe yükseltilip kalemin cızırtısını işittiği haberi pek çok ravi tarafından nakledilmiş ve Hâkim bunu İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ sahihlemiştir. Buna göre mutlak miraç sadece Peygamberimiz'e sallallâhu aleyhi ve sellem mahsus olmayıp en ekmel olan miraç O'na mahsustur. { نَجِيًّا } kelimesinin 'doğruluğu sebebiyle kurtulmuş olan' manasına geldiği de söylenmiş ve bu Katâde'den rivayet edilmiştir; ancak bunun uzak bir görüş olduğu gizli değildir.
وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أي من أجل رحمتنا له أَخاهُ أي معاضدة أخيه ومؤازرته إجابة لدعوته بقوله:
{ وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا } “Ve rahmetimizden ona bağışladık”; yani ona olan rahmetimiz sebebiyle [bağışladık]; { أَخاهُ } “Kardeşini”; yani şu duasında geçen niyazına icabet olarak kardeşinin desteğini ve yardımını [bağışladık]:
وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي [طه: ٢٩، ٣٠] لا نفسه ﵇ لأنه كان أكبر من موسى ﵇ سنا فوجوده سابق على وجوده وهو مفعول وَهَبْنا وقوله تعالى هارُونَ عطف بيان له، وقوله سبحانه نَبِيًّا حال منه، ويجوز أن تكون من للتبعيض قيل وحينئذ يكون أَخاهُ بدل بعض من كل أو كل من كل أو اشتمال من من، وتعقب بأنها إن كانت اسما مرادفة لبعض فهو خلاف الظاهر وإن كانت حرفا فإبدال الاسم من الحرف مما لم يوجد في كلامهم، وقيل: التقدير وهبنا له شيئا من رحمتنا فأخاه بدل من شيئا المقدر وأنت تعلم أن الظاهر هو كونه مفعولا وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ الظاهر أنه ابن إبراهيم ﵉ كما ذهب إليه الجمهور وهو الحق، وفصل ذكره عن ذكر أبيه وأخيه ﵈ لإبراز كمال الاعتناء بأمره بإيراده مستقلا، وقيل:
{ وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي } “Bana ailemden bir vezir kıl, kardeşim Hârûn'u” [Tâhâ 29-30]. Yoksa kardeşinin aleyhisselâm zatını kastetmemiştir; zira Hârûn yaşça Mûsâ'dan aleyhisselâm büyüktü ve varlığı onun varlığından önceydi. Bu kelime { وَهَبْنا } fiilinin mefulüdür; Allah Teâlâ'nın { هارُونَ } buyruğu onun atf-ı beyânı, { نَبِيًّا } “Bir peygamber olarak” buyruğu ise ondan hâldir. { مِنْ } edatının teb'îz (kısmîlik) ifade etmesi de caizdir; denildiğine göre bu takdirde { أَخاهُ } kelimesi { مِنْ } edatından bedel-i ba'z, bedel-i kül veya bedel-i iştimal olur. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Şayet bu edat 'ba'z' ile eşanlamlı bir isim ise bu zâhire aykırıdır; şayet harf ise ismin harften bedel yapılması Arapların kelamında vaki olmamış bir şeydir. Bir görüşe göre de takdir şöyledir: 'Ona rahmetimizden bir şey bağışladık'; { أَخاهُ } kelimesi ise takdir edilen o 'şey' lafzından bedeldir. Ancak sen de bilirsin ki zâhir olan, onun meful olmasıdır. { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ } “Kitap'ta İsmâîl'i de an”; cumhurun benimsediği ve hak olan zâhir görüşe göre o, İbrâhîm'in oğludur aleyhimesselâm. Onun zikrinin babası ve kardeşinin aleyhimesselâm zikrinden ayrı tutulması, müstakil olarak zikredilerek şanına gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir. Şöyle de denilmiştir:
إنه إسماعيل بن حز قيل بعثه الله تعالى إلى قومه فسلخوا جلدة رأسه فخيره الله تعالى فيما شاء من عذابهم فاستعفاه ورضي بثوابه سبحانه وفوض أمرهم إليه ﷿ في العفو والعقوبة وروى ذلك الإمامية عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه
O, İsmâîl b. Hızkıl'dır (veya İsmâîl b. Haz'dır). Denildiğine göre Allah Teâlâ onu kavmine göndermiş, onlar da onun başının derisini yüzmüşlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ kavmine verilecek azap hususunda onu dilediği gibi muhayyer bırakmış; o ise af dilemiş, O Sübhânehu'nun sevabına razı olmuş ve af ya da ceza hususunda kavminin işini Allah azze ve celle'ye havale etmiştir. Bunu İmamiyye, Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu anh rivayet etmiştir.
وغالب الظن أنه لا يصح عنه إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ تعليل لموجب الأمر، وإيراده ﵇ بهذا الوصف لكمال شهرته بذلك.
Kuvvetle muhtemeldir ki bu rivayet ondan sahih olarak gelmemiştir. { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözüne sâdıktı”; emrin gerekçesini bildiren bir ta'lildir. Onun aleyhisselâm bu vasıfla zikredilmesi, bu husustaki şöhretinin kemâlinden ötürüdür.
وقد جاء في بعض الأخبار أنه وعد رجلا أن يقيم له بمكان فغاب عنه حولا فلما جاءه قال له: ما برحت من مكانك فقال: لا والله ما كنت لأخلف موعدي،
Bazı haberlerde rivayet edildiğine göre o, bir adama bir yerde kendisini beklemesi için söz vermişti. Adam bir yıl boyunca ortalıkta görünmedi. Geldiğinde İsmâîl ona: 'Yerinden hiç ayrılmadın mı?' dedi; adam: 'Hayır, vallahi sözümden dönecek değildim' diye karşılık verdi.
وقيل:
Şöyle de denilmiştir:
غاب عنه اثني عشر يوما، وعن مقاتل ثلاثة أيام، وعن سهل بن سعد يوما وليلة والأول أشهر ورواه الإمامية أيضا عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه
Adam on iki gün boyunca gelmemişti. Mukātil'den üç gün, Sehl b. Sa'd'dan ise bir gün bir gece gelmediği rivayet edilmiştir. Birincisi daha meşhurdur; bunu İmamiyye de Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu anh rivayet etmiştir.
وإذا كان هو الذبيح فناهيك في صدقه أنه وعد أباه الصبر على الذبح بقوله: سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ [الصافات: ١٠٢] فوفى.
Kurban edilecek olan (zebîh) o olduğuna göre, onun doğruluğu hususunda babasına: { سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ } “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” [es-Sâffât 102] diyerek boğazlanmaya sabretmeyi vadetmesi ve bu sözünü yerine getirmesi sana kâfidir.
وقال بعض الأذكياء طال بقاؤه: لا يبعد أن يكون ذلك إشارة إلى هذا الوعد والصدق فيه من أعظم ما يتصور.
Ömrü uzun olsun, bazı zeki âlimler şöyle demiştir: Ayetin bu vaade işaret etmesi uzak bir ihtimal değildir; zira bundaki sadakat, tasavvur edilebilecek en büyük sadakattendir.
وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا الكلام فيه كالكلام في السابق بيد أنهم قالوا هنا: إن فيه دلالة على أن الرسول لا يجب أن يكون صاحب شريعة مستقلة فإن أولاد إبراهيم ﵈ كانوا على شريعته وقد اشتهر خلافه بل اشترط بعضهم فيه أن يكون صاحب كتاب أيضا والحق أنه ليس بلازم، وقيل: إن المراد بكونه صاحب شريعة أن يكون له شريعة بالنسبة إلى المبعوث إليهم وإسماعيل ﵇ كذلك لأنه بعث إلى جرهم بشريعة أبيه ولم يبعث إبراهيم ﵇ إليهم ولا يخفى ما فيه وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ اشتغالا بالأهم وهو أن يبدأ الرجل بعد تكميل نفسه بتكميل من هو أقرب الناس إليه قال الله تعالى: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشعراء: ٢١٤] وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ [طه: ١٣٢] قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً [التحريم: ٦] أو قصدا إلى تكميل الكل بتكميلهم لأنهم قدوة يؤتسى بهم.
{ وَكانَ رَسُولًا نَبِيًّا } “Ve bir elçi, bir peygamberdi”; bu ifade hakkındaki izahat önceki gibidir. Ne var ki burada âlimler şöyle demişlerdir: Bu ayette, resulün mutlaka müstakil bir şeriat sahibi olmasının şart olmadığına delil vardır; nitekim İbrâhîm'in evlatları aleyhimesselâm onun şeriatı üzere idiler. Bunun aksini savunan görüş meşhurdur; hatta bazıları resulde kitap sahibi olma şartını da koşmuşlardır. Ancak hak olan şudur ki bu şartlar zorunlu değildir. Bir görüşe göre ise şeriat sahibi olmaktan maksat, gönderildiği kavme nispetle bir şeriatının olmasıdır; İsmâîl aleyhisselâm da böyledir, zira o Cürhüm kabilesine babasının şeriatıyla gönderilmişti, oysa İbrâhîm aleyhisselâm onlara gönderilmemişti. Fakat bu görüşteki zayıflık gizli değildir. { وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } “Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi”; en mühim olanla meşgul olmak babındandır; zira kişi nefsini kemale erdirdikten sonra en yakınındakileri kemale erdirmekle işe başlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” [eş-Şuarâ 214], { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret” [Tâhâ 132], { قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ ناراً } “Kendinizi ve ailelerinizi ateşten koruyun” [et-Tahrîm 6]. Yahut ailesi kendisine uyulan bir rehber olduğu için onları kemale erdirmek suretiyle herkesi kemale erdirmeyi kastetmiştir.
وقال الحسن: المراد بأهله أمته لكون النبي بمنزلة الأب لأمته، ويؤيد ذلك أن في مصحف عبد الله وكان يأمر قومه والمراد بالصلاة والزكاة قيل معناهما المشهور، وقيل: المراد بالزكاة مطلق الصدقة، وحكي أنه ﵇ كان
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: [Ayette geçen] ailesinden maksat ümmetidir; zira peygamber, ümmeti için baba konumundadır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında [bu kısmın] "kavmine emrederdi" şeklinde olması da bunu desteklemektedir. Namaz ve zekâttan kastedilenin meşhur anlamları olduğu söylenmiştir. Zekâttan maksadın mutlak sadaka olduğu da ifade edilmiştir. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm...
يأمر أهله بالصلاة ليلا والصدقة نهارا، وقيل المراد بها تزكية النفس وتطهيرها وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا لاستقامة أقواله وأفعاله وهو اسم مفعول وأصله مرضوو فأعل بقلب واوه ياء لأنها طرف بعد واو ساكنة فاجتمعت الواو والياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء وأدغمت الياء في الياء وقلبت الضمة كسرة.
Ailesine gece namaz kılmayı, gündüz de sadaka vermeyi emrederdi. Zekâttan maksadın nefsin tezkiyesi ve arındırılması olduğu da söylenmiştir. { وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا } “Ve Rabbi katında rızaya ermiş biriydi”; söz ve fiillerinin dosdoğru olmasından ötürü bu vasfı almıştır. Bu kelime ism-i mef'ûldür; aslı 'merdūv' (مرضوو) idi. Sakin bir vâv harfinden sonra kelime sonunda yer aldığı için vâv harfi yâ'ya dönüştürülerek i'lâl yapılmıştır; böylece vâv ile yâ bir araya gelmiş, birincisi de sakin olduğundan vâv yâ'ya çevrilmiş, yâ yâ'ya idgam edilmiş ve zamma da kesreye dönüştürülmüştür.
وقرأ ابن أبي عبلة «مرضوا» من غير إعلال، وعن العرب أنهم قالوا: أرض مسنية ومسنوة وهي التي تسقى بالسواني وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ هو نبي قبل نوح وبينهما على ما في المستدرك عن ابن عباس ألف سنة وهو أخنوخ (١) بن يرد بن مهلاييل بن أنوش بن قينان بن شيث بن آدم ﵇، وعن وهب بن منبه أنه جد نوح ﵇، والمشهور أنه جد أبيه فإنه ابن لمك بن متوشلخ بن أخنوخ وهو أول من نظر في النجوم والحساب وجعل الله تعالى ذلك من معجزاته على ما في البحر وأول من خط بالقلم وخاط الثياب ولبس المخط وكان خياطا وكانوا قبل يلبسون الجلود وأول مرسل بعد آدم، وقد أنزل الله تعالى عليه ثلاثين صحيفة وأول من اتخذ الموازين والمكاييل والأسلحة فقاتل بني قابيل،
İbn Ebî Able i'lâl yapmaksızın 'merduvven' (مرضوا) şeklinde okumuştur. Araplardan, su dolaplarıyla sulanan arazi hakkında hem 'ardun mesniyye' hem de 'mesnuvve' dedikleri nakledilmiştir. { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ } “Kitap'ta İdrîs'i de an”; o, Nûh'tan önceki bir peygamberdir. el-Müstedrek'te İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre ikisinin arasında bin yıl vardır. O, Âdem'in aleyhisselâm oğlu Şît'in oğlu Kaynân'ın oğlu Enûş'un oğlu Mehlâîl'in oğlu Yerd'in oğlu Ahnûh'tur (1). Vehb b. Münebbih'ten onun Nûh'un aleyhisselâm dedesi olduğu nakledilmişse de meşhur olan görüş babasının dedesi olduğudur; zira o, Ahnûh oğlu Metûşelah oğlu Lemek'in oğludur. Yıldızlara ve hesaba ilk bakan odur ve el-Bahr'da geçtiğine göre Allah Teâlâ bunu onun mucizelerinden kılmıştır. Kalemle ilk yazı yazan, elbiseyi ilk diken, dikişli elbise giyen odur; kendisi terzi idi ve insanlar ondan önce deriler giyerlerdi. Âdem'den sonraki ilk elçidir. Allah Teâlâ ona otuz sahife indirmiştir. Terazileri, ölçekleri ve silahları ilk yapan ve Kābîl oğullarıyla ilk savaşan da odur.
وعن ابن مسعود أنه الياس بعث إلى قومه أن يقولوا لا إله إلا الله ويعملوا ما شاؤوا فأبوا وأهلكوا
İbn Mes'ûd'dan ise onun İlyâs olduğu rivayet edilmiştir; kavmine 'Lâ ilâhe illallâh' demeleri ve ardından dilediklerini yapmaları üzere gönderilmiş, onlar ise yüz çevirip helak edilmişlerdir.
والمعول عليه الأول وإن روي القول بأنه الياس ابن أبي حاتم بسند حسن عن ابن مسعود، وهذا اللفظ سرياني عند الأكثرين وليس مشتقا من الدرس لأن الاشتقاق من غير العربي مما لم يقل به أحد وكونه عربيا مشتقا من ذلك يرده منع صرفه، نعم لا يبعد أن يكون معناه في تلك اللغة قريبا من ذلك فلقب به لكثرة دراسته إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا هو كما تقدم.
İtimat edilen görüş birincisidir; gerçi İbn Ebî Hâtim, İbn Mes'ûd'dan hasen bir senetle onun İlyâs olduğu görüşünü rivayet etmiştir. Çoğunluğa göre bu lafız Süryanicedir ve 'ders' kökünden türetilmemiştir; zira gayri Arapça bir kelimeden iştikak yapılacağını kimse söylememiştir. Arapça olup bu kökten türediği görüşünü ise gayri munsarif oluşu reddeder. Evet, o dildeki anlamının buna yakın olması ve çok ders çalışması / ders vermesi sebebiyle bu lakabı almış olması uzak bir ihtimal değildir. { إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi”; açıklaması daha önce geçmişti.
وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا هو شرف النبوة والزلفى عند الله تعالى كما روي عن الحسن وإليه ذهب الجبائي وأبو مسلم، وعن أنس وأبي سعيد الخدري وكعب ومجاهد السماء الرابعة، وعن ابن عباس. والضحاك السماء السادسة وفي رواية أخرى عن الحسن الجنة لا شيء أعلا من الجنة، وعن النابغة الجعدي أنه لما أنشد رسول الله ﷺ الشعر الذي آخره:
{ وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Ve onu yüce bir makama yükselttik”; Hasan'dan rivayet edildiğine ve Cübbâî ile Ebû Müslim'in benimsediğine göre bu, peygamberliğin şerefi ve Allah Teâlâ katındaki yakınlıktır. Enes, Ebû Saîd el-Hudrî, Kâ'b ve Mücâhid'den nakledildiğine göre dördüncü semadır. İbn Abbâs ve Dahhâk'tan altıncı sema olduğu nakledilmiştir. Hasan'dan gelen bir diğer rivayette ise cennettir; zira cennetten daha yüce bir şey yoktur. Nâbiga el-Ca'dî'den rivayet edildiğine göre, sonu şöyle biten şiirini Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem okuduğunda:
بلغنا السماء مجدنا وسناؤنا ... وإنا لنرجو فوق ذلك مظهرا
'Şerefimiz ve aydınlığımızla göğe ulaştık... / Ve biz bunun da ötesinde bir yüceliş umuyoruz.'
قال ﵊ له: إلى أين المظهر يا أبا ليلى؟ قال إلى الجنة يا رسول الله قال: أجل إن شاء الله تعالى.
O aleyhisselâm kendisine: “Ey Ebû Leylâ, bu yüceliş nereyedir?” diye sormuş; o da: 'Cennete ey Allah'ın Resûlü' demiştir. Bunun üzerine: “Evet, Allah Teâlâ dilerse” buyurmuştur.
وعن قتادة أنه ﵇ يعبد الله تعالى مع الملائكة ﵈ في السماء السابعة ويرتع تارة في الجنة حيث شاء، وأكثر القائلين برفعه حسا قائلون بأنه حي حيث رفع، وعن مقاتل أنه ميت في السماء وهو قول شاذ. وسبب رفعه على ما
Katâde'den nakledildiğine göre o aleyhisselâm yedinci semada meleklerle aleyhimüsselâm birlikte Allah Teâlâ'ya ibadet etmekte ve cennette dilediği gibi gezinmektedir. Hissî olarak yükseltildiğini söyleyenlerin çoğu, yükseltildiği yerde diri olduğunu kabul eder. Mukātil'den ise semada vefat ettiği nakledilmiştir ki bu şâz bir görüştür. Yükseltiliş sebebi ise;
روي عن كعب وغيره أنه مر ذات يوم في حاجة فأصابه وهج الشمس فقال: يا رب إني مشيت يوما في الشمس فأصابني منها ما أصابني فكيف بمن يحملها مسيرة خمسمائة عام في يوم واحد اللهم خفف عنه من ثقلها وحرها فلما أصبح الملك وجد من خفة الشمس وحرها ما لا يعرف فقال: يا رب خلقتني لحمل الشمس فماذا الذي قضيت فيه قال: إن عبدي إدريس سألني أن أخفف عنك حملها وحرها فأجبته قال: يا رب فاجمع بيني وبينه واجعل بيني وبينه خلة فأذن له حتى أتى إدريس ثم إنه طلب منه رفعه إلى السماء فأذن الله تعالى له بذلك فرفعه
Kâ'b ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre, bir gün bir işi için yola çıkmış ve güneşin sıcağına maruz kalmıştı. Bunun üzerine şöyle dedi: 'Yâ Rabbi! Ben bir gün güneşte yürüdüm de başıma bunca sıcak geldi; peki günde beş yüz yıllık mesafede onu taşıyanın hâli nicedir! Allahım, onun ağırlığını ve sıcağını o melekten hafiflet!' Sabah olunca melek, güneşin ağırlığında ve sıcağında hiç bilmediği bir hafiflik hissetti ve şöyle dedi: 'Yâ Rabbi! Beni güneşi taşımak için yarattın; bunda ne hükmettin?' Allah Teâlâ: 'Kulum İdrîs, onun ağırlığını ve sıcağını senden hafifletmemi istedi, Ben de onun duasına icabet ettim' buyurdu. Melek: 'Yâ Rabbi, benimle onun arasını birleştir ve aramızda bir dostluk kıl' dedi. Allah Teâlâ ona izin verdi, melek İdrîs'e geldi. Daha sonra İdrîs melekten kendisini semaya çıkarmasını istedi; Allah Teâlâ buna izin verdi ve melek onu yükseltti.
،
,
وأخرج ابن المنذر عن عمر مولى عفرة يرفع الحديث إلى النبي ﷺ قال: «إن إدريس كان نبيا تقيا زكيا وكان يقسم دهره على نصفين ثلاثة أيام يعلم الناس الخير وأربعة أيام يسيح في الأرض ويعبد الله تعالى مجتهدا وكان يصعد من عمله وحده
İbnü'l-Münzir, Afre'nin azatlısı Ömer yoluyla hadisi Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ref' ederek rivayet ettiğine göre [Resûlullah] şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz İdrîs, takva sahibi, tertemiz bir peygamberdi. Vaktini ikiye bölerdi: Üç gün insanlara hayrı öğretir, dört gün de yeryüzünde dolaşır ve olanca gayretiyle Allah Teâlâ'ya ibadet ederdi. Sırf onun amelinden yükselen...»
إلى السماء من الخير مثل ما يصعد من جميع أعمال بني آدم وأن ملك الموت أحبه في الله تعالى فأتاه حين خرج للسياحة فقال له: يا نبي الله إني أريد أن تأذن لي في صحبتك فقال له إدريس وهو لا يعرفه: إنك لن تقوى على صحبتي قال: بلى إني أرجو أن يقويني الله تعالى على ذلك فخرج معه يومه ذلك حتى إذا كان من آخر النهار مرا براعي غنم فقال ملك الموت: يا نبي الله إنا لا ندري حيث نمسي فلو أخذنا جفرة من هذه الغنم فأفطرنا عليها فقال له: لا تعد إلى مثل هذا أتدعوني إلى أخذ ما ليس لنا من حيث نمسي يأتينا الله تعالى برزق فلما أمسى أتاه الله تعالى بالرزق الذي كان يأتيه فقال لملك الموت تقدم فكل فقال: لا والذي أكرمك بالنبوة ما أشتهي فأكل وحده وقاما جميعا إلى الصلاة ففتر إدريس ونعس ولم يفتر الملك ولم ينعس فعجب منه وصغرت عنده عبادته مما رأى ثم أصبحا فساحا فلما كان آخر النهار مرا بحديقة عنب فقال له مثل ما قال أولا فلما أمسيا أتاه الله تعالى بالرزق فدعاه إلى الأكل فلم يأكل وقاما إلى الصلاة وكان من أمرهما ما كان أولا فقال له إدريس: لا والذي نفسي بيده ما أنت من بني آدم فقال: أجل لست منهم وذكر له أنه ملك الموت فقال: أمرت فيّ بأمر فقال: لو أمرت فيك بأمر ما ناظرتك ولكني أحبك في الله تعالى وصحبتك له فقال له: إنك معي هذه المدة لم تقبض روح أحد من الخلق قال: بل إني معك وإني أقبض نفس من أمرت بقبض نفسه في مشارق الأرض ومغاربها وما الدنيا كلها عندي إلا كمائدة بين يدي الرجل يتناول منها ما شاء فقال له: يا ملك الموت أسألك بالذي أحببتني له وفيه إلا قضيت لي حاجة أسالكها فقال: سلني يا نبي الله فقال:
Bütün âdemoğullarının amellerinden yükselen hayır kadardı. Ölüm meleği onu Allah rızası için sevdi ve seyahate çıktığı sırada yanına gelerek: 'Ey Allah'ın peygamberi, seninle arkadaşlık etmeme izin vermeni istiyorum' dedi. İdrîs onu tanımayarak: 'Sen benim arkadaşlığıma güç yetiremezsin' dedi. Melek: 'Evet, Allah Teâlâ'nın buna beni güç yetireceğini umuyorum' dedi. O gün birlikte yola çıktılar. Günün sonuna doğru bir koyun çobanına rastladılar. Ölüm meleği: 'Ey Allah'ın peygamberi, nerede akşamlayacağımızı bilmiyoruz; şu koyunlardan bir kuzu alsak da onunla iftar etsek?' dedi. İdrîs ona: 'Böyle bir şeye bir daha kalkışma! Bize ait olmayan bir şeyi almaya mı beni çağırıyorsun? Nerede akşamlayacaksak Allah Teâlâ bize rızkımızı oradan ulaştırır' dedi. Akşam olunca Allah Teâlâ ona her zaman gelen rızkını getirdi. Ölüm meleğine: 'Buyur ye' dedi. Melek: 'Hayır, seni peygamberlikle şereflendirene yemin olsun ki canım istemiyor' dedi. İdrîs tek başına yedi. Birlikte namaza kalktılar; İdrîs yoruldu ve uyukladı, melek ise ne yoruldu ne de uyukladı. İdrîs buna hayret etti ve gördükleri karşısında kendi ibadeti gözünde küçüldü. Sabah olunca yine seyahate devam ettiler. Günün sonuna doğru bir üzüm bağına rastladılar. Melek ilk söylediğine benzer sözler söyledi. Akşam olunca Allah Teâlâ rızkı getirdi, onu yemeye çağırdı fakat melek yemedi. Namaza durdular ve ilk seferdeki durum aynen tekrarlandı. Bunun üzerine İdrîs ona: 'Hayır, canım elinde olana yemin olsun ki sen âdemoğullarından değilsin' dedi. Melek: 'Evet, onlardan değilim' diyerek kendisinin ölüm meleği olduğunu bildirdi. İdrîs: 'Benim hakkımda bir şeyle emrolundun mu?' diye sordu. Melek: 'Senin hakkında bir şeyle emrolunsaydım seninle böyle konuşmazdım; lakin seni Allah için sevdim ve O'nun rızası için sana arkadaş oldum' dedi. İdrîs ona: 'Bu kadar zamandır benimlesin, mahlukattan hiç kimsenin ruhunu kabzetmedin mi?' dedi. Melek: 'Bilakis, seninleyim fakat doğularında ve batılarında ruhunu kabzetmem emredilen herkesin ruhunu kabzediyorum. Bütün dünya benim yanımda, bir adamın önündeki ve dilediği gibi yiyebileceği bir sofra gibidir' dedi. Bunun üzerine İdrîs: 'Ey ölüm meleği! Beni kendisi için ve uğrunda sevdiğin Zât hakkı için senden isteyeceğim bir dileğimi yerine getirmeni rica ediyorum' dedi. Melek: 'İste ey Allah'ın peygamberi' deyince şöyle dedi:
أحب أن تذيقني الموت ثم ترد عليّ روحي فقال: ما أقدر إلا أن أستأذن فاستأذن ربه تعالى فأذن له فقبض روحه ثم ردها الله تعالى إليه فقال له ملك الموت: يا نبي الله كيف وجدت الموت؟ قال: أعظم مما كنت أحدث وأسمع ثم سأله رؤية النار فانطلق إلى أحد أبواب جهنم فنادى بعض خزنتها فلما علموا أنه ملك الموت ارتعدت فرائصهم وقالوا:
'Bana ölümü tattırmanı, sonra ruhumu bana geri vermeni istiyorum.' Melek: 'Ben ancak izin isteyebilirim' dedi ve Yüce Rabbinden izin istedi. Allah Teâlâ izin verince ruhunu kabzetti, sonra Allah Teâlâ ruhunu ona geri iade etti. Ölüm meleği: 'Ey Allah'ın peygamberi, ölümü nasıl buldun?' dedi. İdrîs: 'Anlatageldiğimden ve işittiğimden çok daha çetin' dedi. Sonra cehennemi görmeyi istedi. Cehennem kapılarından birine gittiler. Melek cehennem bekçilerinden bazılarına seslendi; ölüm meleği olduğunu anlayınca titrediler ve:
أمرت فينا بأمر فقال لو أمرت فيكم بأمر ما ناظرتكم ولكن نبي الله تعالى إدريس سألني أن تروه لمحة من النار ففتحوا له قدر ثقب المخيط فأصابه ما صعق منه فقال ملك الموت: أغلقوا فغلقوا وجعل يمسح وجه إدريس ويقول: يا نبي الله تعالى ما كنت أحب أن يكون هذا حظك من صحبتي فلما أفاق سأله كيف رأيت قال: أعظم مما كنت أحدث وأسمع ثم سأله أن يريه لمحة من الجنة ففعل نظير ما فعل قبل فلما فتحوا له أصابه من بردها وطيبها وريحانها ما أخذ بقلبه فقال: يا ملك الموت إني أحب أن أدخل الجنة فآكل أكلة من ثمارها وأشرب شربة من مائها فلعل ذلك أن يكون أشد لطلبتي ورغبتي فدخل وأكل وشرب فقال له ملك الموت: اخرج يا نبي الله تعالى قد أصبت حاجتك حتى يردك الله ﷿ مع الأنبياء ﵈ يوم القيامة فاحتضن بساق شجرة من أشجارها وقال: ما أنا بخارج وإن شئت أن أخاصمك خاصمتك فأوحى الله تعالى إلى ملك الموت قاضه الخصومة فقال له: ما الذي تخاصمني به يا نبي الله تعالى فقال إدريس: قال الله تعالى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ [آل عمران: ١٨٥، الأنبياء: ٣٥، العنكبوت: ٥٧] وقد ذقته وقال سبحانه وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مريم: ٧١] وقد وردتها وقال جل وعلا لأهل الجنة وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ [الحجر: ٤٨] فأخرج من شيء ساقه الله ﷿ إليّ فأوحى الله تعالى إلى ملك الموت خصمك عبدي إدريس وعزتي وجلالي إن في سابق علمي أن يكون كذلك فدعه فقد احتج عليك بحجة قوية» الحديث
'Bizim hakkımızda bir şeyle mi emrolundun?' dediler. Melek: 'Sizin hakkınızda bir şeyle emrolunsaydım sizinle böyle konuşmazdım; lâkin Allah Teâlâ'nın peygamberi İdrîs, cehenneme şöyle bir göz ucuyla bakmayı istedi' dedi. İğne deliği kadar bir yer açtılar; oradan kendisine öyle bir hararet vurdu ki bayılıp yere yığıldı. Ölüm meleği: 'Kapatın!' dedi, onlar da kapattılar. Melek İdrîs'in yüzünü sıvazlayarak: 'Ey Allah'ın peygamberi, benimle arkadaşlığından nasibinin bu olmasını istemezdim' dedi. Ayılınca ona: 'Nasıl gördün?' diye sordu. İdrîs: 'Anlatageldiğimden ve işittiğimden çok daha çetin' dedi. Sonra cennetten bir parça görmeyi diledi. Melek daha önce yaptığının benzerini yaptı. Kapıyı açtıklarında cennetin serinliğinden, kokusundan ve fesleğeninden öyle bir şey ulaştı ki gönlünü fethetti. 'Ey ölüm meleği, cennete girmeyi, meyvelerinden bir lokma yemeyi ve suyundan bir yudum içmeyi çok arzu ediyorum; umulur ki bu durum benim arzu ve iştiyakımı daha da artırır' dedi. İçeri girdi, yedi ve içti. Ölüm meleği ona: 'Çık ey Allah'ın peygamberi, kıyamet gününde Allah azze ve celle seni peygamberlerle aleyhimüsselâm birlikte geri getirene kadar dileğin gerçekleşti' dedi. İdrîs cennet ağaçlarından birinin gövdesine sarılarak: 'Ben çıkmam! Şayet benimle davalaşmak istersen seninle davalaşırım' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ölüm meleğine: 'Onunla muhakeme ol' diye vahyetti. Melek ona: 'Benimle ne üzerine davalaşacaksın ey Allah'ın peygamberi?' dedi. İdrîs: 'Allah Teâlâ { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } “Her can ölümü tadacaktır” [Âl-i İmrân 185, el-Enbiyâ 35, el-Ankebût 57] buyurdu, ben onu tattım. O Sübhânehu { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” [Meryem 71] buyurdu, ben oraya uğradım. Cennetlikler için de Celle ve Alâ: { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” [el-Hicr 48] buyurdu; öyleyse Allah azze ve celle'nin beni sevk ettiği bir şeyden beni kim çıkarabilir?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ölüm meleğine şöyle vahyetti: 'Kulum İdrîs sana galebe çaldı; izzetime ve celâlime yemin olsun ki ezelî ilmimde durumun böyle olması mukadderdi. Onu bırak, zira o sana karşı kuvvetli bir hüccetle delil getirdi.'” Hadis böyledir.
والله تعالى أعلم بصحته وكذا بصحة ما قبله من خبر كعب، وهذا الرفع لاقتضائه علو الشأن ورفعة القدر كان فيه من المدح ما فيه وإلا فمجرد الرفع إلى مكان عال حسا ليس بشيء:
Bu hadisin sıhhatini ve aynı şekilde bundan önceki Kâ'b rivayetinin sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Bu yükseltme, şanın yüceliğini ve kadrin büyüklüğünü iktiza ettiği için onda böylesi büyük bir övgü yer almıştır; aksi takdirde sırf hissî olarak yüksek bir mekâna çıkarılmanın bir kıymeti yoktur:
فالنار يعلوها الدخان وربما ... يعلو الغبار عمائم الفرسان
'Ateşin üstüne duman yükselir, bazen de / Süvarilerin sarıklarının üzerine toz yükselir.'
وادعى بعضهم أن الأقرب أن العلو حسي لأن الرفعة المقترنة بالمكان لا تكون معنوية. وتعقب بأن فيه نظرا لأنه
Bazıları en yakın ihtimalin bu yüceliğin hissî olması olduğunu iddia etmişlerdir; zira mekânla birlikte zikredilen yükseltme manevî olamaz. Ancak bu iddiaya itiraz edilmiştir; çünkü,
ورد مثله بل ما هو أظهر منه كقوله:
Bunun benzeri, hatta bundan daha açığı şu beyitte olduğu gibi vârid olmuştur:
وكن في مكان إذا ما سقطت ... تقوم ورجلك في عافيه. فتأمل
'Öyle bir yerde/makamda bulun ki düştüğün vakit / Ayakların afiyet içinde ayağa kalkasın.' İyi düşün!
أُولئِكَ إشارة إلى المذكورين في السورة الكريمة، وما فيه من معنى البعد للإشعار بعلو مرتبتهم وبعد منزلتهم في الفضل. وهو مبتدأ وقوله تعالى الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أي بفنون النعم الدينية والدنيوية حسبما أشير إليه مجملا خبره على ما استظهره في البحر، والحصر عند القائل به إضافي بالنسبة إلى غير الأنبياء الباقين عليهم الصلاة والسّلام لأنهم معروفون بكونهم منعما عليهم فينزل الأنعام على غيرهم منزلة العدم، وقيل: يقدر مضاف أي بعض الذين أنعم الله عليهم وقوله تعالى مِنَ النَّبِيِّينَ بيان للموصول، وقيل: من تبعيضية بناء على أن المراد أولئك المذكورون الذين أنعم الله تعالى عليهم بالنعم المعهودة المذكورة هنا فيكون الموضوع والمحمول مخصوصا بمن سمعت وهم بعض النبيين وعموم المفهوم المراد من المحمول في نفسه ومن حيث هو في الذهن لا ينافي أن يقصد به أمر خاص في الخارج كما لا يخفى واختير حمل التعريف في الخبر عن الجنس للمبالغة كما في قوله تعالى ذلِكَ الْكِتابُ [البقرة: ٢] ، والمحذور مندفع بما ذكرنا ومِنَ في قوله سبحانه مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ قيل بيانية والجار والمجرور بدل من الجار والمجرور السابق والمجرور بدل من المجرور بإعادة الجار وهو بدل بعض من كل بناء على أن المراد ذريته الأنبياء وهي غير شاملة لآدم ﵇ ولا يخفى بعده، وقيل: هي تبعيضية لأن المنعم عليه أخص من الذرية من وجه لشمولها بناء على الظاهر المتبادر منها غير من أنعم عليه دونه ولا يضر في ذلك كونها أعم منها من وجه لشموله آدم والملك. ومؤمني الجن دونها وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ أي ومن ذرية من حملناهم معه ﵇ خصوصا وهم من عدا إدريس ﵇ لما سمعت من أنه قبل نوح وإبراهيم ﵇ كان بالإجماع من ذرية سام به نوح ﵉ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وهم الباقون. وَإِسْرائِيلَ عطف على إِبْراهِيمَ أي ومن ذرية إسرائيل أي يعقوب عليه اسلام وكان منهم موسى وهارون وزكريا ويحيى وعيسى ﵈، وفي الآية دليل على أن أولاد البنات من الذرية لدخول عيسى ﵇ ولا أب له، وجعل إطلاق الذرية عليه بطريق التغليب خلاف الظاهر وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا عطف على قوله تعالى مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ ومن للتبعيض أي ومن جملة من هديناهم إلى الحق واخترناهم للنبوة والكرامة.
{ أُولئِكَ } “İşte onlar”; bu sûre-i kerîmede zikredilenlere işarettir. Bundaki uzaklık manası, onların mertebelerinin yüceliğini ve faziletteki mevkilerinin erişilmezliğini hissettirmek içindir. Bu kelime mübtedadır. el-Bahr'da tercih edildiğine göre Allah Teâlâ'nın { الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ } “Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir” buyruğu ise —yani mücmel olarak işaret edildiği üzere dinî ve dünyevî nimet çeşitleriyle nimetlendirdiği kimselerdir— onun haberidir. Hasr olduğunu savunanlara göre bu hasr, geriye kalan diğer peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm nispetle izâfîdir; zira onlar kendilerine nimet verilmiş kimseler olarak bilinmektedirler, dolayısıyla başkalarına verilen nimet yok hükmünde sayılmıştır. Bir görüşe göre de muzâf takdir edilir; yani 'Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin bir kısmıdır' demektir. Allah Teâlâ'nın { مِنَ النَّبِيِّينَ } “Peygamberlerden” buyruğu ise sıla cümlesini (el-mevsûlü) beyan etmektedir. Bir diğer görüşe göre buradaki { مِنْ } edatı teb'îz içindir; bu da 'İşte zikredilen bu kimseler, burada zikredilen malum nimetlerle Allah Teâlâ'nın kendilerini nimetlendirdiği kimselerdir' manasına dayanır. Bu takdirde mevzu ve mahmul, işittiğin kimselere yani peygamberlerin bir kısmına tahsis edilmiş olur. Mahmulden bizzat ve zihinde olduğu cihetle kastedilen kavramın umumi olması, dış dünyada hususi bir şeyin kastedilmesine engel teşkil etmez; nitekim bu durum gizli değildir. Allah Teâlâ'nın { ذلِكَ الْكِتابُ } [el-Bakara 2] ayetinde olduğu gibi haberdeki marifeliğin mübalağa için cinse hamledilmesi tercih edilmiştir; zikrettiğimiz izahla sakınca da ortadan kalkmaktadır. O Sübhânehu'nun { مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ } “Âdem'in soyundan” buyruğundaki { مِنْ } edatının beyaniye olduğu söylenmiştir; car-mecrur önceki car-mecrurdan bedeldir ve mecrur da cer edatı tekrar edilerek mecrurdan bedel kılınmıştır. Bu da 'soyu'ndan maksadın peygamberler olduğu —ki bu Âdem'i aleyhisselâm kapsamaz— esasına dayanan bir bedel-i ba'z minel-küldür; ancak bu görüşün uzaklığı açıktır. Teb'îziye olduğu da söylenmiştir; zira kendilerine nimet verilenler, Âdem'i, melekleri ve mümin cinleri kapsayıp diğerlerini dışarıda bırakması bakımından zâhirî anlamına binaen zürriyetten bir yönden daha hususidir; zürriyetin bunlardan daha umumi olması buna zarar vermez. { وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } “Ve Nûh ile birlikte taşıdıklarımızın [soyundan]”; yani hususi olarak onunla aleyhisselâm birlikte taşıdığımız kimselerin soyundan demektir. Bunlar, İdrîs aleyhisselâm dışındakilerdir; zira onun Nûh'tan önce olduğunu ve İbrâhîm'in aleyhisselâm ise icma ile Nûh'un oğlu Sâm'ın soyundan geldiğini işitmiştin. { وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ } “Ve İbrâhim'in soyundan”; bunlar da geriye kalanlardır. { وَإِسْرائِيلَ } kelimesi { إِبْراهِيمَ } üzerine matuftur; yani 've İsrâîl'in soyundan' demektir ki o da Ya'kūb'dur aleyhisselâm. Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Îsâ aleyhimüsselâm da bu soydandır. Babası olmadığı halde Îsâ'nın aleyhisselâm bu zürriyete dâhil edilmesinden ötürü bu ayette, kız çocuklarının evlatlarının da zürriyetten sayılacağına delil vardır; zürriyet lafzının ona tağlîb yoluyla ıtlak edildiğini söylemek ise zâhire aykırıdır. { وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا } “Ve doğru yola ilettiğimiz ve seçtiğimiz kimselerden”; Allah Teâlâ'nın { مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ } buyruğuna matuftur. Buradaki { مِنْ } teb'îz içindir; yani hakka hidayet ettiğimiz, peygamberlik ve ikram için seçtiğimiz kimseler cümlesindendirler demektir.
وجوز أن يكون عطفا على قوله سبحانه مِنَ النَّبِيِّينَ. ومن للبيان وأورد عليه أن ظاهر العطف المغايرة فيحتاج إلى أن يقال: المراد ممن جمعنا له بين النبوة والهداية والاجتباء للكرامة وهو خلاف الظاهر، وقوله تعالى إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا استئناف مساق لبيان خشيتهم من الله تعالى واخباتهم له سبحانه مع ما لهم من علو الرتبة وسمو الطبقة في شرف النسب وكمال النفس والزلفى من الله عز سلطانه.
O Sübhânehu'nun { مِنَ النَّبِيِّينَ } buyruğuna matuf olması da caiz görülmüştür. Bu durumda { مِنْ } beyan içindir. Fakat buna şöyle itiraz edilmiştir: Atfın zâhiri başkalık (muğayeret) ifade etmesidir; dolayısıyla 'kendisinde peygamberliği, hidayeti ve keramet için seçilmişliği bir araya getirdiğimiz kimselerden' denilmesine ihtiyaç duyulur ki bu da zâhire aykırıdır. Allah Teâlâ'nın { إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا } “Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı” buyruğu; nesep şerefinde, nefis kemalinde ve şanı yüce olan Allah katındaki yakınlıkta ulaştıkları yüksek mertebeye ve yüce dereceye rağmen, Allah Teâlâ'dan duydukları haşyeti ve O Sübhânehu'ya olan huşularını beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâf (başlangıç) cümlesidir.
وقيل: خبر بعد خبر لاسم الإشارة، وقيل: إن الكلام انقطع عند قوله تعالى وَإِسْرائِيلَ، وقوله سبحانه وَمِمَّنْ هَدَيْنا خبر مبتدأ محذوف وهذه الجملة صفة لذلك المحذوف أي وممن هدينا واجتبينا قوم إذا تتلى عليهم إلخ، ونقل ذلك عن أبي مسلم،
İşaret ismi için haberden sonra haber olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kelam, Allah Teâlâ'nın { وَإِسْرائِيلَ } buyruğunda kesilmiştir; O Sübhânehu'nun { وَمِمَّنْ هَدَيْنا } buyruğu ise mahzuf bir mübtedanın haberidir ve bu cümle o mahzuf mübtedanın sıfatıdır; yani 'Ve doğru yola iletip seçtiğimiz kimselerden öyle bir topluluk vardır ki kendilerine okunduğu zaman... ilah.' demektir. Bu görüş Ebû Müslim'den nakledilmiştir.
وروى بعض الإمامية عن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما أنه قال: نحن عنينا بهؤلاء القوم
Bazı İmamiyye mensupları, Ali b. el-Hüseyin'den radıyallâhu anhümâ onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Bu topluluk ile biz kastedildik.'
، ولا يخفى أن هذا خلاف الظاهر جدا وحال روايات الإمامية لا يخفى على أرباب التمييز، وظاهر صنيع بعض المحققين اختيار أن يكون الموصول صفة لاسم الإشارة على ما هو الشائع فيما بعد اسم الإشارة وهذه الجملة هي الخبر لأن ذلك أمدح لهم، ووجه ذلك ظاهر عند من يعرف حكم الأوصاف والأخبار، وسجدا جمع ساجد وكذا بكيّا جمع باك كشاهد وشهود وأصله بكوى اجتمعت الواو والياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء
Bunun zâhire son derece aykırı olduğu gizli değildir; İmamiyye rivayetlerinin hâli ise temyiz sahiplerine meçhul değildir. Bazı muhakkiklerin tutumundan zâhir olan ise, işaret isminden sonra gelenlerde yaygın olduğu üzere mevsûlün işaret ismine sıfat olması ve bu cümlenin haber olması yönündeki tercihtir; çünkü bu onlar için daha büyük bir övgüdür. Sıfat ve haberlerin hükmünü bilenler nezdinde bunun gerekçesi açıktır. { سُجَّداً } (sücceden), 'sâcid' kelimesinin çoğuludur; aynı şekilde { بُكِيًّا } (bükiyyen) de 'şâhid' ve 'şühûd' gibi 'bâkî' (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Aslı 'bükûy' (بكوى) idi; vâv ve yâ bir araya gelip birincisi sakin olunca vâv yâ'ya dönüştürülmüş,
وأدغمت الياء في الياء وحركت الكاف بالكسر لمناسبة الياء وجمعه المقيس بكاة كرام ورماة إلا أنه لم يسمع على ما في البحر وهو مخالف لما في القاموس وغيره، وجوز بعضهم أن يكون مصدر بكى كجلوسا مصدر جلس وهو خلاف الظاهر، نعم ربما يقتضيه ما أخرجه ابن أبي الدنيا في البكاء وابن جرير وابن أبي حاتم والبيهقي في الشعب عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه قرأ سورة مريم فسجد ثم قال: هذا السجود فأين البكى، وزعم ابن عطية أن ذلك متعيين في قراءة عبد الله ويحيى والأعمش وحمزة والكسائي «بكيا» بكسر أوله وليس كما زعم لأن ذلك اتباع، وظاهر أنه لا يعين المصدرية. ونصب الاسمين على الحالية من ضمير خَرُّوا أي ساجدين وباكين والأول حال مقدرة كما قال الزجاج، والظاهر أن المراد من السجود معناه الشرعي والمراد من الآيات ما تضمنته الكتب السماوية سواء كان مشتملا على ذكر السجود أم لا وسواء كان متضمنا لذكر العذاب المنزل بالكفار أم لا، ومن هنا استدل بالآية على استحباب السجود والبكاء عند تلاوة القرآن.
Yâ yâ'ya idgam edilmiş ve yâ harfine münasip olsun diye kâf harfi kesre ile harekelenmiştir. Kıyasa uygun çoğulu 'râmî' ve 'rumât' gibi 'bükât' (بكاة) kalıbıdır; ancak el-Bahr'da geçtiğine göre bu kalıp Araplardan işitilmemiştir; ne var ki bu, el-Kāmûs ve diğer eserlerdeki bilgilere aykırıdır. Bazıları bu kelimenin, 'cülûs'un 'celese' fiilinin masdarı olması gibi 'bekâ' fiilinin masdarı olmasını caiz görmüşlerdir; ancak bu zâhire aykırıdır. Evet, İbn Ebî'd-Dünyâ'nın Kitâbü'l-Bükâ'da, İbn Cerîr'in, İbn Ebî Hâtim'in ve Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Ömer'den radıyallâhu anh rivayet ettikleri şu haber bunu iktiza edebilir: O, Meryem sûresini okumuş, secde etmiş ve sonra şöyle demiştir: 'İşte bu secde, peki ağlayış nerede?' İbn Atıyye; Abdullah, Yahyâ, el-A'meş, Hamza ve el-Kisâî'nin ilk harfin kesresiyle { بِكِيًّا } (bikiyyen) şeklindeki kıraatlerinde bunun taayyün ettiğini zannetmiştir; fakat zannettiği gibi değildir, zira bu sadece bir irtibat/ittibâ harekesidir ve masdarlığı taayyün ettirmediği açıktır. Bu iki ismin nasbı, { خَرُّوا } fiilindeki zamirden hâl olmaları sebebiyledir; yani secde ediciler ve ağlayıcılar olarak [kapandılar] demektir. Zeccâc'ın belirttiği üzere birinci hâl, mukadder bir hâldir. Zâhir olan odur ki secdeden maksat şer'î manasıdır; ayetlerden maksat ise ister secde zikrini içersin ister içermesin, ister kâfirlere indirilen azabın zikrini ihtiva etsin ister etmesin semavî kitapların kapsadığı vahiydir. Buradan hareketle ayet, Kur'an tilaveti esnasında secde etmenin ve ağlamanın müstehap olduğuna delil getirilmiştir.
وقد أخرج ابن ماجة وإسحاق بن راهوية والبزار في مسنديهما من حديث سعيد بن أبي وقاص مرفوعا اتلوا القرآن وابكوا فإن لم تبكوا فتباكوا
Nitekim İbn Mâce ile Müsned'lerinde İshâk b. Râhûye ve Bezzâr, Sa'd b. Ebî Vakkās'tan merfû olarak şu hadisi rivayet etmişlerdir: “Kur'an'ı okuyun ve ağlayın; eğer ağlayamazsanız ağlar gibi yapın (tebâkî edin).”
، وقيل: المراد من السجود سجود التلاوة حسبما تعبدنا به عند سماع بعض الآيات القرآنية فالمراد بآيات الرحمن آيات مخصوصة متضمة لذكر السجود، وقيل: المراد منه الصلاة وهو قول ساقط جدا، وقيل:
Secdeden maksadın, Kur'an'daki bazı ayetleri işittiğimizde yapmakla emrolunduğumuz tilavet secdesi olduğu da söylenmiştir; buna göre Rahmân'ın ayetlerinden maksat, secde zikrini ihtiva eden hususi ayetlerdir. Secdeden maksadın namaz olduğu da söylenmiştir ki bu son derece zayıf ve hükümsüz bir görüştür. Şöyle de denilmiştir:
المراد منه الخشوع والخضوع، والمراد من الآيات ما تضمن العذاب المنزل بالكفار وهذا قريب من سابقه، ونقل الجلال السيوطي عن الرازي أنه استدل بالآية على وجوب سجود التلاوة وهو كما قال الكيا: بعيد، وذكروا أنه ينبغي أن يدعو الساجد في سجدته بما يليق بآيتها فها هنا يقول: اللهم اجعلني من عبادك المنعم عليهم المهتدين الساجدين لك الباكين عند تلاوة آياتك، وفي آية الإسراء اللهم اجعلني من الباكين إليك الخاشعين لك، وفي آية تنزيل السجدة اللهم اجعلني من الساجدين لوجهك المسبحين بحمدك ورحمتك وأعوذ بك من أن أكون من المستكبرين عن أمرك.
Ondan maksat huşu ve huzu'dur; ayetlerden maksat ise kâfirlere indirilen azabı ihtiva eden ayetlerdir ki bu da bir öncekine yakındır. Celâleddîn es-Süyûtî'nin Râzî'den naklettiğine göre Râzî, bu ayeti tilavet secdesinin vücubuna delil getirmiştir; ancak el-Kiyâ'nın da dediği gibi bu uzak bir ihtimaldir. Âlimler, secde edenin secdesinde okunan ayete uygun dualar etmesi gerektiğini belirtmişlerdir: Burada şöyle demelidir: 'Allahım! Beni kendilerine nimet verdiğin, hidayete erdirdiğin, Sana secde eden ve ayetlerin okunduğunda ağlayan kullarından eyle.' İsrâ sûresindeki ayette: 'Allahım! Beni Sana ağlayan, Sana karşı huşu duyanlardan eyle.' Secde sûresindeki ayette ise: 'Allahım! Beni Senin vechine secde eden, Sana hamdinle ve rahmetinle tesbihte bulunanlardan eyle; Senin emrine karşı büyüklenenlerden olmaktan Sana sığınırım.'
وقرأ عبد الله وأبو جعفر وشيبة وشبل بن عباد وأبو حيوة وعبد الله بن أحمد العجلي عن حمزة وقتيبة في رواية وورش في رواية النحاس وابن ذكوان في رواية التغلبي «يتلى» بالياء التحتية لأن التأنيث غير حقيقي ولوجود الفاصل فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أي جاء بعدهم عقب سوء فإن المشهور في الخلف ساكن اللام ذلك والمشهور في مفتوح اللام ضده، وقال أبو حاتم: الخلف بالسكون الأولاد الجمع والواحد فيه سواء وبالفتح البدل ولدا كان أو غيره، وقال النضر بن شميل: الخلف بالتحريك والإسكان القرن السوء أما الصالح فالتحريك لا غير، وقال ابن جرير: أكثر ما جاء في المدح بفتح اللام وفي الذم بتسكينها وقد يعكس، وعلى استعمال المفتوح في الذم جاء قول لبيد:
Abdullah, Ebû Ca'fer, Şeybe, Şibl b. Abbâd, Ebû Hayve, Hamza'dan rivayetle Abdullah b. Ahmed el-İclî, bir rivayette Kuteybe, Nehhâs'ın bir rivayetinde Verş ve Tağlibî'nin bir rivayetinde İbn Zekvân; müennesliğin hakiki olmaması ve araya fasıla girmesi sebebiyle iki noktalı yâ ile { يُتْلى } (yütlâ) şeklinde okumuşlardır. { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Onların ardından öyle kötü bir nesil geldi ki”; yani onların ardından kötü bir nesil geldi. Zira lâm harfi sakin olan 'half' (خَلْف) kelimesinde meşhur olan mana bu iken, lâm harfi fethalı olan 'halef' (خَلَف) kelimesinde meşhur olan ise bunun zıddıdır. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Lâm'ın sükûnuyla 'half', evlatlar demektir; çoğul için de tekil için de aynı şekilde kullanılır; fethasıyla 'halef' ise evlat olsun başkası olsun bedel/halef demektir. Nadr b. Şümeyl: 'Hem fethalı hem sakin okunuşu kötü nesil için kullanılır; salih nesil için ise sadece fethalı kullanılır' demiştir. İbn Cerîr ise şöyle demiştir: 'Övgüde çoğunlukla lâm'ın fethasıyla, yergide ise sükûnuyla gelir; bazen de bunun tersi vaki olur.' Fethalı olanın yergi için kullanılışına Lebîd'in şu sözü örnektir:
ذهب الذين يعاش في أكنافهم ... وبقيت في خلف كجلد الأجرب
Gölgesinde/himayesinde yaşanılan kimseler göçüp gitti... Ben ise uyuz bir devenin derisi gibi [faydasız ve çirkin] bir neslin (halefin) içinde kaldım.