Binûn

Meryem Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ناداها جبريل ﵇ وكان في بقعة من الأرض أخفض من البقعة التي كانت عليها وأقسم على ذلك. ولعله إنما كان موقفه ﵇ هناك إجلالا لها وتحاشيا من حضوره بين يديها في تلك الحال. والقول بأنه ﵇ كان تحتها يقبل الولد مما لا ينبغي أن يقال لما فيه من نسبة ما لا يليق بشأن أمين وحي الملك المتعال، وقيل: ضمير تَحْتِها للنخلة، واستظهر أبو حيان كون المنادى عيسى ﵇ والضمير لمريم والفاء فصيحة أي فولدت غلاما فأنطقه الله تعالى حين الولادة فناداها المولود من تحتها.

«Ona Cibrîl aleyhisselâm seslendi; o da [Meryem'in] bulunduğu yerden daha alçak bir toprak parçasındaydı» ve buna yemin etmiştir. Belki de onun aleyhisselâm orada duruşu, Meryem'e saygısından ve o durumdayken onun huzuruna çıkmaktan çekindiğindendir. Cibrîl'in aleyhisselâm çocuğu karşılamak üzere onun altında bulunduğu sözü ise söylenmemesi gereken bir sözdür; çünkü bunda Yüce Hükümran'ın vahiy emininin şanına yakışmayan bir şeyi isnat etme durumu vardır. Şöyle de denilmiştir: { تَحْتِها } ifadesindeki zamir hurma ağacına aittir. Ebû Hayyân ise seslenenin Îsâ aleyhisselâm, zamirin ise Meryem'e ait olduğunu zahir görmüştür. Fâ harfi ise fasiha olup anlamı şöyledir: Bir erkek çocuk doğurdu, Allah Teâlâ da doğum anında onu konuşturdu; böylece yeni doğan çocuk ona altından seslendi.

وروي ذلك عن مجاهد ووهب وابن جبير وابن جرير وابن زيد والجبائي ونقله الطبرسي عن الحسن أيضا، وقرأ الابنان والأبوان وعاصم والجحدري وابن عباس والحسن في رواية عنهما مِنْ بفتح الميم بمعنى الذي فاعل نادى وتَحْتِها ظرف منصوب صلة لمن والمراد به إما عيسى أو جبريل عليهما الصلاة والسّلام أَلَّا تَحْزَنِي أي أي لا تحزني على أن أن مفسرة أو بأن لا تحزني على أنها مصدرية قد حذف عنها الجار قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ بمكان أسفل منك، وقيل: تحت أمرك إن أمرت بالجري جرى وإن أمرت بالإمساك أمسك وهو خلاف الظاهر سَرِيًّا أي جدولا كما أخرجه الحاكم في مستدركه عن البراء وقال: إن صحيح على شرط الشيخين وذكره البخاري تعليقا موقوفا عليه وأسنده عبد الرزاق وابن جرير ابن مردويه في تفاسيرهم عنه موقوفا عليه أيضا ولم يصح الرفع كما أوضحه الجلال السيوطي وعلى ذلك جاء قول لبيد يصف عيرا وأتانا:

Bu görüş Mücâhid, Vehb, İbn Cübeyr, İbn Cerîr, İbn Zeyd ve el-Cübbâî'den rivayet edilmiş; Tabersî de bunu Hasan'dan nakletmiştir. İki İbn (İbn Kesîr ve İbn Âmir), iki Ebû (Ebû Amr ve Ebû Ca‘fer), Âsım, Cahderî, İbn Abbâs ve her ikisinden gelen bir rivayette Hasan, mim harfinin fethasıyla { مَنْ } şeklinde okumuşlardır; bu da { نادى } fiilinin faili konumunda olan ism-i mevsuldür, { تَحْتِها } ise mansub zarf olup { مَنْ } mevsulünün sılasıdır. Bununla kastedilen ise ya Îsâ ya da Cibrîl'dir (aleyhimesselâm). { أَلَّا تَحْزَنِي } “üzülme diye”; { أَنْ } harfinin tefsiriyye olmasına göre “üzülme diye” veya cer harfi hazfedilmiş masdariyye olmasına göre “üzülmemen için” demektir. { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ } “Rabbin senin altında kılmıştır”; yani senin alt tarafında olan bir yerde. Denildi ki: Senin emrin altında [kılmıştır]; eğer akmasını emredersen akar, durmasını emredersen durur; fakat bu zahire aykırıdır. { سَرِيًّا } “küçük bir dere”; Hâkim'in el-Müstedrek'inde Berâ'dan rivayet ettiği ve «Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir» dediği, Buhârî'nin Berâ'ya mevkuf bir muallak rivayet olarak zikrettiği, Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin tefsirlerinde yine ona mevkuf olarak isnat ettikleri üzere bir dere demektir. Celâl es-Süyûtî'nin açıkladığı gibi bunun merfû olması sahih değildir. Lebîd'in yaban eşeği ile dişisini vasfederken söylediği şu beyit de bu anlamdadır:

فتوسطا عرض السريّ فصدعا ... مسجروة متجاوزا قلامها

«Derenin enine ortaladılar ve suyla dolup taşan, su yosunlarını aşan yeri yardılar.»

وأنشد ابن عباس قول الشاعر:

İbn Abbâs şairin şu sözünü inşad etmiştir:

سهل الخليقة ماجد ذو نائل ... مثل السريّ تمده الأنهار

«Huyu yumuşak, şerefli ve cömerttir; nehirlerin beslediği dere gibidir.»

وكان ذلك على ما روي عن ابن عباس جدولا من الأردن أجراه الله تعالى منه لما أصابها العطش. وروي أن جبريل ﵇ ضرب برجله الأرض فظهرت عين ماء عذب فجرى جدولا، وقيل:

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu, Meryem susadığında Allah Teâlâ'nın Şeria (Ürdün) nehrinden akıttığı bir dereydi. Cibrîl'in aleyhisselâm ayağıyla yere vurduğu, tatlı bir su kaynağının ortaya çıktığı ve dere olarak aktığı da rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir:

فعل ذلك عيسى ﵇ وهو المروي عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه

Bunu Îsâ aleyhisselâm yapmıştır; Ebû Ca‘fer'den radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edilen de budur.

، وقيل: كان ذلك موجودا من قبل إلا أن الله تعالى نبهها عليه، وما تقدم هو الموافق لمقام بيان ظهور الخوارق والمتبادر من النظم الكريم، وسمي الجدول سريا لأن الماء يسري فيه فلامه على هذا المعنى ياء، وعن الحسن وابن زيد والجبائي أن المراد بالسري عيسى ﵇ وهو من السر وبمعنى الرفعة كما قال الراغب أي جعل ربك تحتك غلاما رفيع الشأن سامي القدر، وفي الصحاح هو سخاء في مروءة وإرادة الرفعة أرفع قدرا ولامه على هذا المعنى واو. والجملة تعليل لانتفاء الحزن المفهوم من النهي عنه. والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميرها لتشريفها وتأكيد التعليل وتكميل التسلية.

Bir görüşe göre ise bu zaten önceden vardı; ancak Allah Teâlâ onu buna dikkat ettirdi. Önceden geçen görüş ise harikaların ortaya çıkışını beyan makamına uygun olan ve kerim nazımdan ilk akla gelen anlamdır. Dereye su onda aktığı (yesrî) için «seriyy» denmiştir; bu anlama göre kelimenin lâm'ı (üçüncü kök harfi) yâ'dır. Hasan, İbn Zeyd ve el-Cübbâî'den nakledildiğine göre seriyy ile kastedilen Îsâ'dır aleyhisselâm. Râgıb'ın belirttiği gibi bu kelime 'es-sirr' kökünden olup yücelik anlamındadır; yani Rabbin senin altından şanı yüce, kadri yüksek bir oğlan var etmiştir. es-Sıhâh'ta ise bunun mürüvvet içindeki cömertlik olduğu ve yüceliğin kastedilmesinin kadri daha yüce kıldığı ifade edilmiştir; bu anlama göre kelimenin lâm'ı vâv'dır. Bu cümle, yasaklamadan anlaşılan hüznün ortadan kalkmasının gerekçesidir. Rablik sıfatına değinilip Meryem'in zamirine izafe edilmesi ise onu onurlandırmak, gerekçeyi tekit etmek ve teselliyi kemale erdirmek içindir.

وَهُزِّي إِلَيْكِ أي إلى جهتك، والهز تحريك يمينا وشمالا سواء كان بعنف أولا أو تحريك بجذب ودفع وهو مضمن معنى الميل فلذا عدي بإلى أو أنه مجاز عنه أو اعتبر في تعديته ذلك لأنه جزء معناه كذا قيل.

{ وَهُزِّي إِلَيْكِ } “Kendine doğru salla”; yani kendi yönüne doğru. «el-Hezz» (sallamak), ister sertçe olsun ister olmasın, sağa sola hareket ettirmek veya çekip iterek hareket ettirmektir. Bu fiil meyil anlamı içerdiği içindir ki «ilâ» (إلى) ile geçişli kılınmıştır ya da ondan mecazdır; yahut da bu anlam onun bir parçası olduğu için geçişliliğinde bu husus dikkate alınmıştır; böyle denilmiştir.

ومنع أبو حيان تعلقه بهزي وعلل ذلك بأنه قد تقرر في النحو أن الفعل لا يعدى إلى الضمير المتصل وقد رفع الضمير المتصل وليس من باب ظن ولا فقد ولا عدم وهما لمدلول واحد فلا يقال: ضربتك وزيد ضربه على معنى ضربت نفسك وضرب نفسه. والضمير المجرور عندهم كالضمير المنصوب فلا يقال: نظرت إليك وزيد نظر على معنى نظرت إلى نفسك ونظر إلى نفسه، ومن هنا جعلوا على في قوله:

Ebû Hayyân, bu ifadenin { هزي } fiiline taalluk etmesini menetmiş ve bunu şöyle gerekçelendirmiştir: Nahiv ilminde yerleştiği üzere, fiil muttasıl zamiri ref etmişken -zanne, fekade ve adime bablarından olmadığı ve ikisi de aynı anlama geldiği halde- muttasıl zamire geçişli kılınmaz. Bu yüzden «kendini dövdün» ve «kendini dövdü» anlamında «darabtüke» ve «Zeydün darabehû» denilmez. Onlara göre mecrur zamir de mansub zamir gibidir; dolayısıyla «kendi nefsine baktın» ve «kendi nefsine baktı» anlamında «nazartü ileyke» ve «Zeydün nazara» denilmez. Bundan dolayı şu beyitte geçen «alâ»yı:

هون عليك فإن الأمور ... بكف الإله مقاديرها

«Kendini üzme; zira işlerin takdirleri Allah'ın elindedir.»

اسما كما في قوله:

şu beyitte olduğu gibi isim kılmışlardır:

غدت من عليه بعد ماتم ظمؤها وجعل الجار والمجرور هنا متعلقا بمحذوف أي أعني إليك ما قالوا في سقيا لك ونحوه مما جيء به للتبيين.

«Susamışlığı tamamlandıktan sonra üzerinden sabahleyin erkenden gitti.» Buradaki câr ve mecrûru ise mahzuf bir kelimeye taalluk ettirmişlerdir; yani açıklama için getirilen «sakyen leke» ve benzerlerinde söyledikleri gibi «seni kastediyorum» demektir.

وأنت تعلم أنهم قالوا بمجيء إلى للتبيين لكن قال ابن مالك. وكذا صاحب القاموس: إنها المبينة لفاعلية مجرورها بعد ما يفيد حبا أو بغضا من فعل تعجب أو اسم تفضيل وما هنا ليس كذلك. وقال في الإتقان: حكى ابن عصفور في شرح أبيات الإيضاح عن ابن الأنباري أن إلى تستعمل اسما فيقال: انصرفت من إليك كما يقال غدوت من عليه وخرج عليه من القرآن وَهُزِّي إِلَيْكِ وبه يندفع إشكال أبي حيان فيه انتهى.

Sen de bilirsin ki onlar «ilâ»nın tebyîn (açıklama) için geleceğini söylemişlerdir; fakat İbn Mâlik -Kāmûs sahibi de böyledir- şöyle demiştir: «O, taaccüb fiilinden veya ism-i tafdilden sonra sevgi veya nefret ifade eden şeyin ardından mecrûrunun failliğini açıklayan edattır.» Buradaki ise öyle değildir. el-İtkān'da şöyle denmiştir: İbn Usfûr, Şerhu Ebyâti'l-Îzâh'ta İbnü'l-Enbârî'den «ilâ»nın isim olarak kullanıldığını, dolayısıyla tıpkı «üzerinden erkenden gittim» denildiği gibi «yanından ayrıldım» da denildiğini nakletmiş ve Kur'an'dan { وَهُزِّي إِلَيْكِ } ayetini buna hamletmiştir; böylece Ebû Hayyân'ın buradaki müşkili ortadan kalkmaktadır. İntihâ.

وكان عليه أن يبين ما معناها على القول بالاسمية، ولعلها حينئذ بمعنى عند فقد صرح بمجيئها بهذا المعنى في القاموس وأنشد:

Ona düşen, isim olduğu görüşüne göre bunun ne anlama geldiğini açıklamak olmalıydı. Belki de bu durumda «ind» (yanında/katında) anlamındadır; nitekim Kāmûs'ta bu anlamda geldiği açıkça belirtilmiş ve şu beyit inşad edilmiştir:

أم لا سبيل إلى الشباب وذكره ... أشهى إلي من الرحيق السلسل

«Gençliğe bir yol yok mudur? Onun anılması bana tatlı ve süzme şaraptan daha sevimlidir.»

لكن لا يحلو هذا المعنى في الآية، ومثله ما قيل إنها في ذلك اسم فعل، ثم إن حكاية استعمالها اسما إذا صحت تقدح في قول أبي حيان: لا يمكن أن يدعى أن إلى نكون اسما لإجماع النحاة على حرفيتها. ولعله أراد إجماع من يعتد به منهم في نظره. والذي أميل إليه في دفع الإشكال أن الفعل مضمن معنى الميل والجار والمجرور متعلق به لا بالفعل الرافع للضمير وهو مغزى بعيد لا ينبغي أن يسارع إليه بالاعتراض على أن في القلب من عدم صحة نحو هذا التركيب للقاعدة المذكورة شيئا لكثرة مجيء ذلك في كلامهم. ومنه قوله تعالى: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ [الأحزاب: ٣٧] والبيت المار آنفا. وقول الشاعر:

Fakat bu anlam ayette pek hoş durmamaktadır. Bunun isim-fiil olduğu yönündeki söz de böyledir. Ayrıca onun isim olarak kullanımının nakli eğer sahihse, Ebû Hayyân'ın: «Nahivcilerin harf olduğundaki icmâı sebebiyle ilâ'nın isim olduğu iddia edilemez» sözünü zedeler. Belki de o, kendi nazarında itibar edilenlerin icmâını kastetmiştir. Bu müşkilin giderilmesinde benim meylettiğim görüş ise şudur: Fiil, meyil anlamını içermektedir; câr ve mecrûr da zamiri ref eden fiile değil, bu meyil anlamına taalluk etmektedir. Bu, hemen itirazla karşılanmaması gereken uzak bir nüktedir. Bununla birlikte, Arapların kelamında bu kullanımın çokluğu sebebiyle, zikredilen kuraldan ötürü bu tür bir terkibin sahih olmaması hususunda kalpte bir şüphe kalmaktadır. Allah Teâlâ'nın: { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } [el-Ahzâb: 37] “Eşini yanında tut” kavli, az önce geçen beyit ve şairin şu sözü de bundandır:

دع عنك نهبا صيح في حجراته ... ولكن حديثا ما حديث الرواعل

«Çadırlarının içinde feryat koparılan yağmayı bırak da asıl Revâil'in bahsettiği habere bak!»

وقولهم: اذهب إليك وسر عنك إلى غير ذلك مما لا يخفى على المتتبع. وتأويل جميع ما جاء لا يخلو عن تكلف فتأمل وأنصف، ثم الفعل هنا منزل منزلة اللازم كما في قول ذي الرمة:

Yine Arapların «kendi yoluna git» ve «kendi başına yürü» gibi sözleri de araştıran kimseden gizli kalmayacak diğer örneklerdendir. Vârit olan tüm bu kullanımları tevil etmek külfetten uzak değildir; öyleyse etraflıca düşün ve insaflı ol. Sonra, buradaki fiil Zü'r-Rimme'nin şu beytinde olduğu gibi lâzım yerine konulmuştur:

فإن تعتذر بالمحل من ذي ضروعها ... إلى الضيف يجرح في عراقيبها نصلي

«Eğer memeli develeri kuraklık sebebiyle misafire özür beyan edecek olursa, kılıcımın ucu onların sinirlerini keserek yaralar.»

فلذا عدي بالباء أي افعلي الهز بِجِذْعِ النَّخْلَةِ فالباء للآلة كما في كتبت بالقلم. وقيل هو متعد والمفعول محذوف والكلام على تقدير مضاف أي هزي الثمرة بهز جذع النخلة ولا يخفى ما فيه من التكلف وأن هز الثمرة لا يخلو من ركاكة، وعن المبرد أن مفعوله رُطَباً الآتي والكلام من باب التنازع. وتعقب بأن الهز على الرطب لا يقع إلا تبعا فجعله أصلا وجعل الأصل تبعا حيث أدخل عليه الباء للاستعانة غير ملائم مع ما فيه من الفصل بجواب الأمر بينه وبين مفعوله ويكون فيه أعمال الأول وهو ضعيف لا سيما في هذا المقام.

İşte bu sebeple bâ (ب) harfiyle geçişli kılınmıştır; yani: Hurma dalı ile sallama eylemini yap. Dolayısıyla bâ harfi, «kalemle yazdım» ifadesinde olduğu gibi alet içindir. Fiilin müteaddi olup mefulün hazfedildiği ve kelamın bir muzaf takdiriyle «hurma dalını sallamak suretiyle meyveyi salla» şeklinde olduğu da söylenmiştir; fakat bunda ne denli külfet bulunduğu ve meyveyi sallamanın bir zayıflıktan uzak olmadığı açıktır. Müberred'den ise bunun mefulünün daha sonra gelen { رُطَباً } kelimesi olduğu ve ifadenin tenâzu babından olduğu nakledilmiştir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Sallama eylemi yaş hurmaya ancak dolaylı olarak gerçekleşir; dolayısıyla yardım isteme (istiane) bildiren bâ harfi dahil edilerek aslın teba kılınıp tebanın asıl yapılması, üstelik emir cevabıyla fiil ile mefulünün arasının ayrılması ve birinci fiilin amil kılınması -ki bu özellikle bu makamda zayıftır- ile birlikte uygun düşmemektedir.

وما ذكر من التعكيس وارد على ما فيه التكلف وهو ظاهر، وما قيل من أن الهز وإن وقع بالأصالة على الجذع لكن المقصود منه الثمرة فلهذه النكتة المناسبة جعلت أصلا لأن هز الثمرة ثمرة الهز لا يدفع الركاكة التي ذكرناها مع أن المفيد لذلك ما يذكر في جواب الأمر. وجعل بعضهم بِجِذْعِ النَّخْلَةِ في موضع الحال على تقدير جعل المفعول رُطَباً أو الثمرة أي كائنة أو كائنا بجذع النخلة وفيه ثمرة ما لا تسمن ولا تغني، وقيل الباء مزيدة للتأكيد مثلها في قوله تعالى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [البقرة: ١٩٥] وقول الشاعر:

Zikredilen bu ters yüz etme durumu külfetli olan yoruma yöneliktir ve açıktır. Sallama eylemi bizzat kök üzerine vaki olsa da asıl maksat meyve olduğu için bu uygun nükteden ötürü meyvenin asıl kılındığı -zira meyvenin sallanması, sallamanın meyvesidir- şeklindeki açıklama ise zikrettiğimiz zayıflığı gidermemektedir; üstelik bunu ifade eden şey emir cevabında zikredilendir. Bazıları { بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } ifadesini, mefulün { رُطَباً } veya meyve takdir edilmesine göre hal konumunda kılmışlardır; yani «hurma dalında bulunan» demektir. Fakat bunda ne doyuran ne de yarar sağlayan bir fayda vardır. Bâ harfinin, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } [el-Bakara: 195] “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi tekit için zâit olduğu da söylenmiştir:

هن الحرائر لا ربات أخمرة ... سود المحاجر لا يقرأن بالسور

«Onlar hür kadınlardır, başörtüsü sahipleri [hizmetçiler] değillerdir; göz çukurları sürmeli olup sûreleri okumazlar.»

والوجه الصحيح الملائم لما عليه التنزيل من غرابة النظم كما في الكشف هو الأول، وقول الفراء: إنه يقال هزه وهز به إن أراد أنهما بمعنى كما هو الظاهر لا يلتفت إليه كما نص عليه بعض من يعول عليه تُساقِطْ من ساقطت بمعنى أسقطت، والضمير المؤنث للنخلة ورجوع للمضاف إليه شائع، ومن أنكره فهو كمثل الحمار يحمل أسفارا.

el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere tenzilin nazmındaki eşsizliğe uygun düşen sahih vecih birincisidir. Ferrâ'nın «ona sarstı ve onunla sarstı denilir» şeklindeki sözüne -eğer ikisinin de aynı anlamda olduğunu kastettiyse, ki zahir olan budur- itibar edilmez; nitekim kendisine güvenilen bazı âlimler bunu açıkça belirtmiştir. { تُساقِطْ } “dökülsün”; düşürdü anlamındaki «sâkatat» fiilindendir. Müennes zamir hurma ağacına aittir; zamirin muzafun ileyhe dönmesi ise yaygındır. Bunu inkâr eden kimse ise kitaplar taşıyan eşek gibidir.

وجوز أبو حيان حيان أن يكون الضمير للجذع لاكتسابه التأنيث من المضاف إليه كما في قوله تعالى: «تلتقطه بعض السيارة» في قراءة من قرأ بالتاء الفوقية، وقول الشاعر: كما شرقت صدر القناة من الدم. وتعقب بأنه خلاف الظاهر وإن صح. وقرأ مسروق وأبو حيوة في رواية «تسقط» بالتاء من فوق مضمومة وكسر القاف وفي رواية أخرى عن أبي حيوة أنه قرأ كذلك إلا أنه بالياء من تحت. وقوله تعالى عَلَيْكِ رُطَباً في جميع ذلك نصب على المفعولية وهو نضيج البسر واحدته بهاء وجمع شاذا على أرطاب كربع وأرباع، وعن أبي حيوة أيضا أنه قرأ «تسقط» بالتاء من فوق مفتوحة وضم القاف، وعنه أيضا كذلك إلا أنه بالياء من تحت فنصب رُطَباً على التمييز، وروي عنه أنه رفعه في القراءة الأخيرة على الفاعلية.

Ebû Hayyân, tıpkı Allah Teâlâ'nın üstten teli okuyanların kıraatindeki: «onu kafileden birileri bulup alsın» kavlinde ve şairin: «Mızrağın göğsü kandan kızıllaştığı gibi» sözünde olduğu gibi, zamirin muzafun ileyhten müenneslik kazanması sebebiyle gövdeye ait olmasını caiz görmüştür. Ancak buna, sahih olsa bile zahire aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Mesrûk ve bir rivayette Ebû Hayve, üstten tâ'nın zammesi ve kāf'ın kesresiyle «tüskıt» şeklinde okumuştur; Ebû Hayve'den gelen diğer bir rivayette ise aynı şekilde fakat alttan yâ ile «yüskıt» okumuştur. Bütün bu okuyuşlarda Allah Teâlâ'nın { عَلَيْكِ رُطَباً } kavlindeki «rutaben», meful olarak mansubdur; bu da olgunlaşmış taze hurmadır; tekili tâ ile «rutabe»dir, şâz olarak «rib‘» ve «erbâ‘» gibi «ertâb» şeklinde çoğul yapılmıştır. Yine Ebû Hayve'den üstten tâ'nın fethası ve kāf'ın zammesiyle «teskutu» okuduğu rivayet edilmiştir; yine ondan aynı şekilde fakat alttan yâ ile «yeskutu» okuduğu ve { رُطَباً } kelimesini temyiz olarak mansub kıldığı nakledilmiştir. Ondan gelen son kıraatte bunu fail olarak merfû kıldığı da rivayet edilmiştir.

وقرأ أبو السمال «تتساقط» بتاءين. وقرأ البراء بن عازب «يساقط» بالياء من تحت مضارع أساقط وقرأ الجمهور «تساقط» بفتح التاء من فوق وشد السين بعدها ألف وفتح القاف، والنصب على هذه الثلاثة على التمييز أيضا.

Ebû's-Semmâl iki tâ ile «tetesâkatu» şeklinde okumuştur. Berâ b. Âzib, «esâkata»nın muzarisi olarak alttan yâ ile «yüsâkıt» şeklinde okumuştur. Cumhur ise üstten tâ'nın fethası, sonrasında elif ile şeddeli sîn ve kāf'ın fethasıyla «tessâkatu» şeklinde okumuştur. Bu üç kıraatte de nasb hali yine temyiz üzerinedir.

وجوز في بعض القراءات أن يكون على الحالية الموطئة وإذا أضمر ضمير مذكر على إحدى القراءات فهو للجذع، وإذا أضمر ضمير مؤنث فهو للنخلة أوله ما سمعت جَنِيًّا أي مجنيا ففعيل بمعنى مفعول أي صالحا للاجتناء. وفي القاموس ثمر جني جني من ساعته. وعليه قيل المعنى رطبا يقول من يراه هو جني وهو صفة مدح فإن ما يجني أحسن مما يسقط بالهز وما قرب عهده أحسن مما بعد عهده، وقيل فعيل بمعنى فاعل أي رطبا طريا، وكان المراد على ما قيل إنه تم نضجه.

Bazı kıraatlerde bunun hâl-i müvattıa (açıklayıcı hal) olması caiz görülmüştür. Kıraatlerden birine göre müzekker zamir takdir edilirse gövdeye aittir; müennes zamir takdir edilirse hurma ağacına veya işittiğin her iki anlama aittir. { جَنِيًّا } “taze devşirilmiş”; yani toplanmış olup feîl vezni mef‘ûl anlamındadır; yani toplanmaya elverişli demektir. Kāmûs'ta «semerun cenniyyün: o saatte toplanmış meyve» denilmiştir. Buna göre anlamın: Onu gören kimsenin «bu taze toplanmıştır» dediği yaş hurma olduğu söylenmiştir ve bu bir övgü sıfatıdır; zira dalından toplanan şey, sallamakla düşenden daha güzeldir ve koparılma zamanı yakın olan, zamanı uzak olandan daha üstündür. Feîl vezninin fâil anlamında olduğu, yani taze ve yaş hurma anlamına geldiği de söylenmiştir; denildiğine göre bununla kastedilen olgunlaşmasının tamamlanmış olmasıdır.

وقرأ طلحة بن سليمان «جنيا» بكسر الجيم للاتباع. ووجه التذكير ظاهر. وعن ابن السيد أنه قال في شرح أدب الكاتب. كان يجب أن يقال جنية إلا أنه أخرج بعض الكلام على التذكير وبعضه على التأنيث، وفيه نظر، روي عن ابن عباس أنه لم يكن للنخلة إلا الجذع ولم يكن لها رأس فلما هزته إذ السعف قد طلع ثم نظرت إلى الطلع يخرج من بين السعف ثم اخضر فصار بلحا ثم احمر فصار زهوا ثم رطبا كل ذلك في طرفة عين فجعل الرطب يقع بين يديها وكان برنيا،

Talha b. Süleymân, tâbi kılmak amacıyla cîm harfinin kesresiyle «ciniyyen» şeklinde okumuştur. Müzekker kılınışının vechi ise açıktır. İbnü's-Sîd'den, Şerhu Edebi'l-Kâtib'de şöyle dediği nakledilmiştir: «Ceniyyetün denilmesi gerekirdi; ancak kelamın bir kısmını müzekker, bir kısmını müennes olarak getirmiştir.» Fakat bu görüşte tutarsızlık vardır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre hurma ağacının sadece gövdesi vardı, tepesi yoktu; Meryem onu sallayınca birden dalları çıktı; sonra dalların arasından tomurcukların çıktığını gördü, ardından yeşerip koruk oldu, sonra kızarıp olgunlaşmaya başladı, ardından yaş hurmaya dönüştü; bütün bunlar bir göz açıp kapama süresinde gerçekleşti ve yaş hurmalar onun önüne düşmeye başladı; bu hurma da bernî cinsiydi.

وقيل عجوة وهو المروي عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه.

Acve cinsi olduğu da söylenmiştir; Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edilen de budur.

والظاهر أنها لم تحمل سوى الرطب، وقيل كان معه موز، وروي ذلك عن أبي روق وإنما اقتصر عليه لغاية نفعه للنفساء،

Zahir olan, ağacın yaş hurmadan başkasını taşımadığıdır. Onunla birlikte muz bulunduğu da söylenmiştir; bu Ebû Ravk'tan rivayet edilmiştir. Yaş hurmayla yetinilmesi ise lohusa kadına son derece faydalı olmasındandır.

فعن الباقر رضي الله تعالى عنه لم تستشف النفساء بمثل الرطب إن الله أطعمه مريم في نفاسها

Nitekim Bâkır'dan radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edildiğine göre: «Lohusa kadın taze hurma gibisiyle şifa bulmamıştır; Allah Teâlâ lohusalığında Meryem'e onu yedirmiştir.»

وقالوا: ما للنفساء خير من الرطب ولا للمريض خير من العسل، وقيل: المرأة إذا عسر ولادها لم يكن لها خير من الرطب، وذكر أن التمر للنفساء عادة من ذلك الوقت وكذا التحنيك وفي أمرها بالهز إشارة إلى أن السعي في تحصيل الرزق في الجملة مطلوب وهو لا ينافي التوكل وما أحسن ما قيل:

Şöyle demişlerdir: Lohusa için yaş hurmadan daha hayırlısı, hasta için de baldan daha hayırlısı yoktur. Kadının doğumu zorlaştığında onun için yaş hurmadan daha hayırlısı olmadığı da söylenmiştir. Lohusa kadına hurma yedirmenin ve aynı şekilde tahnîk (yeni doğanın damağına hurma sürme) yapmanın o zamandan kalma bir âdet olduğu zikredilmiştir. Meryem'e sallamanın emredilmesinde, rızkı elde etmede genel olarak çaba göstermenin matlup olduğuna ve bunun tevekküle aykırı olmadığına bir işaret vardır. Şu söylenen söz ne kadar da güzeldir:

ألم تر أن الله أوحى لمريم ... وهزي إليك الجذع يساقط الرطب

«Görmedin mi Allah’ın Meryem’e: “Hurma dalını kendine doğru silkele, taze hurma dökülsün” diye vahyettiğini...»

ولو شاء أحنى الجذع من غير هزة ... إليها ولكن كل شيء له سبب

«Dileseydi hiç sallamadan dalı ona doğru eğerdi; fakat her şeyin bir sebebi vardır.»

فَكُلِي من ذلك الرطب وَاشْرَبِي من ذلك السري. وقيل: من عصير الرطب وكان في غاية الطراوة فلا يتم الاستدلال بذكر الشرب على تعين تفسير السري بالجدول وما ألطف ما أرشد إليه النظم الكريم من إحضار الماء أولا والطعام ثانيا ثم الأكل ثالثا والشرب رابعا فإن الاهتمام بالماء أشد من الاهتمام بالأكل لا سيما ممن يريد أن يأكل ما يحوج إلى الماء كالأشياء الحلوة الحارة، والعادة قاضية بأن الأكل بعد الشرب ولذا قدم الأكل على الشرب حيث وقع، وقيل: قدم الماء لأنه أصل في النفع ونفعه عام للتنظيف ونحوه، وقد كان جاريا وهو أظهر في إزالة الحزن وأخر الشرب للعادة. وقيل قدم الأكل ليجاور ما يشاكله وهو الرطب. والأمر قيل يحتمل الوجوب والندب. وذلك باعتبار حالها، وقيل هو للإباحة وَقَرِّي عَيْناً وطيبي نفسا وارفضي عنها ما أحزنك. وقرىء بكسر القاف وهي لغة نجدوهم يفتحون عين الماضي ويكسرون عين المضارع وغيرهم يكسرهما وذلك من القر بمعنى السكون فإن العين إذا رأت ما يسر النفس سكنت إليه من النظر إلى غيره ويشهد له قوله تعالى: تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ [الأحزاب: ١٩] من الحزن أو بمعنى البرد فإن دمعة السرور باردة ودمعة الحزن حارة. ويشهد له قوله قرة العين وسخنتها للمحبوب والمكروه. وتسليتها ﵍ بما تضمنته الآية من إجراء الماء وإخراج الرطب من حيث إنهما أمران خارقان للعادة فكأنه قيل لا تحزني فإن الله تعالى قدير ينزه ساحتك عما يختلج في صدور المتقيدين بالأحكام العادية بأن يرشدهم إلى الوقوف على سريرة أمرك بما أظهر لهم من البسائط العنصرية والمركبات النباتية ما يخرق العادات التكوينية، وفرع على التسلية الأمر بالأكل والشرب لأن الحزين قد لا يتفرغ لمثل ذلك وأكد ذلك بالأمر الأخير. ومن فسر السري برفيع الشأن سامي القدر جعل التسلية بإخراج الرطب كما سمعت وبالسري من حيث إن رفعة الشأن مما يتبعها تنزيه ساحتها فكأنه قيل لا تحزني فإن الله سبحانه قد أظهر لك ما ينزه ساحتك قالا وحالا.

{ فَكُلِي } “Artık ye”; o yaş hurmadan; { وَاشْرَبِي } “ve iç”; o dereden. Son derece taze olan yaş hurmanın suyundan [iç] de denilmiştir; dolayısıyla içmenin zikredilmesiyle seriyy kelimesinin dere olarak tefsir edilmesinin gerekliliğine dair delil getirme tam olmaz. Kerim nazmın önce suyu, ikinci olarak yemeği, ardından üçüncü olarak yemeyi ve dördüncü olarak içmeyi getirmesindeki rehberlik ne kadar da latiftir! Zira suya gösterilen özen, yemeğe gösterilenden daha fazladır; bilhassa tatlı ve sıcak şeyler gibi suya ihtiyaç hissettiren yiyecekleri yemek isteyen kimse için bu böyledir. Âdet ise içmenin yemekten sonra olmasını gerektirir; bu yüzden nerede geçmişse yemek içmekten önce getirilmiştir. Faydada asıl olduğu, temizlik ve benzeri hususlarda faydası genel bulunduğu, akmakta olduğu ve hüznü gidermede daha belirgin olduğu için suyun öne alındığı; içmenin ise âdete binaen sonraya bırakıldığı da söylenmiştir. Kendisine benzeyen şey olan yaş hurmaya mücavir olması için yemenin öne geçirildiği de söylenmiştir. Emrin ise Meryem'in durumu dikkate alınarak vaciplik veya mendupluk ihtimali taşıdığı söylenmiştir; mubahlık için olduğu da ifade edilmiştir. { وَقَرِّي عَيْناً } “gözün aydın olsun”; için ferahlasın ve seni üzen şeyleri kendinden uzaklaştır. Kâf harfinin kesresiyle de okunmuştur ki bu Necid lehçesidir; onlar mazinin ayn'ını fetheli, muzarinin ayn'ını kesreli yaparlar; başkaları ise her ikisini de kesreli yapar. Bu ifade sükûnet anlamındaki «el-karr» kökündendir; çünkü göz nefsi sevindiren bir şeyi gördüğünde başkasına bakmaktan vazgeçip ona sükûn bulur. Allah Teâlâ'nın hüzünden dolayı: { تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ } [el-Ahzâb: 19] “Gözleri döner” kavli de buna şahittir. Yahut soğukluk anlamındadır; çünkü sevinç gözyaşı soğuk, hüzün gözyaşı ise sıcaktır. Sevilen şey için «göz aydınlığı» (kurratü'l-ayn) ve sevilmeyen şey için «göz sıcaklığı» denmesi de buna şahittir. Meryem'in aleyhisselâm ayetin içerdiği suyun akıtılması ve taze hurmanın çıkarılmasıyla teselli edilmesi, bunların âdet dışı (harikulade) iki iş olması bakımındandır. Sanki şöyle denilmiştir: Üzülme! Zira Allah Teâlâ kudret sahibidir; kevnî âdetleri aşan basit unsurlardan ve bitkisel bileşiklerden onlara gösterdiği şeylerle senin durumunun hakikatine vakıf olmalarını sağlayarak, âdet hükümlerine bağlı kalanların içlerinde uyanacak şüphelerden senin sahanı tertemiz kılacaktır. Tesellinin ardından yeme ve içme emri getirilmiştir; çünkü hüzünlü kimse bazen bu gibi şeylere vakit ayıramaz; bu durum son emirle de tekit edilmiştir. Seriyy kelimesini şanı yüce ve kadri yüksek olarak tefsir eden kimse ise, tesellinin yaş hurmanın çıkarılmasıyla ve işittiğin gibi seriyy ile olduğunu belirtmiştir; çünkü şan yüceliği onun tertemiz kılınmasını gerektiren hususlardandır. Sanki şöyle denilmiştir: Üzülme! Çünkü Allah Sübhânehu, senin sahanı sözle ve hâlle tertemiz kılacak şeyi senin için açığa çıkarmıştır.

وقد يؤيد هذا في الجملة بما روي عن ابن زيد قال: قال عيسى ﵇ لها لا تحزني فقالت: كيف لا أحزن وأنت معي ولست ذات زوج ولا مملوكة فأي شيء عذري عند الناس ليتني مت قبل هذا فقال لها ﵇: أنا أكفيك الكلام

Bu husus, İbn Zeyd'den rivayet edilen şu rivayetle de bir ölçüde desteklenebilir: Îsâ aleyhisselâm ona «Üzülme!» dedi. Meryem: «Sen benimleyken ve benim kocam veya sahibim yokken nasıl üzülmeyeyim? İnsanlar nezdinde benim mazeretim ne olacak? Keşke bundan önce ölseydim!» dedi. Bunun üzerine Îsâ aleyhisselâm ona: «Konuşma konusunda ben sana yeterim» dedi.

فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً أي آدميا كائنا من كان. وقرأ أبو عمرو فيما روي عنه ابن الرومي «ترئن» بالإبدال من الياء همزة. وزعم ابن خالويه أن هذا لحن عند أكثر النحويين.

{ فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً } “Eğer insanlardan birini görürsen”; yani kim olursa olsun herhangi bir ademoğlunu [görürsen]. Ebû Amr, İbnü'r-Rûmî'nin kendisinden rivayet ettiğine göre yâ harfinden hemzeye bedel yaparak «tere'inne» şeklinde okumuştur. İbn Hâleveyh, nahivcilerin çoğuna göre bunun bir dil hatası (lahin) olduğunu iddia etmiştir.

وقال الزمخشري: إنه من لغة من يقول لبأت بالحج وحلأت السويق وذلك لتآخ بين الهمزة وحروف اللين في الإبدال. وقرأ طلحة وأبو جعفر وشيبة «ترين» بسكون الياء وفتح النون خفيفة. قال ابن جني: هي شاذة وكان القياس حذف النون للجازم كما في قول الأفوه الأودي:

Zemahşerî ise şöyle demiştir: Bu, hemze ile lîn harfleri arasındaki bedel kardeşliğinden ötürü «lebe'tü bi'l-hacci» ve «hale'tü's-sevîka» diyenlerin lehçesindendir. Talha, Ebû Ca‘fer ve Şeybe, yâ'nın sükûnu ve şeddesiz nûn'un fethasıyla «tereyne» şeklinde okumuşlardır. İbn Cinnî şöyle demiştir: Bu şâzdır; kural gereği el-Efvah el-Evdî'nin şu beytinde olduğu gibi cezmedici sebebiyle nûn'un hazfedilmesi gerekirdi:

أما ترى رأسي أزرى به ... مأس زمان ذي انتكاس مؤوس

«Görmez misin başımı, altüst olmuş uğursuz bir zamanın felaketi onu ne hale getirdi!»

فَقُولِي له إن استنطقك إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنه «صياما» والمعنى واحد أي صمتا كما في مصحف عبد الله وقرأ به أنس بن مالك فالمراد بالصوم الإمساك وإطلاقه على ما ذكر باعتبار أنه بعض أفراده كإطلاق الإنسان على زيد وهو حقيقة، وقيل إطلاقه عليه مجاز والقرينة التفريع الآتي وهو ظاهر على ذلك. وقال بعضهم: المراد به الصوم عن المفطرات المعلومة وعن الكلام وكانوا لا يتكلمون في صيامهم وكان قربة في دينهم فيصح نذره. وقد نهى النبي ﷺ عنه فهو منسوخ في شرعه كما ذكره الجصاص في كتاب الأحكام.

{ فَقُولِي } “de ki”; eğer seni konuşturmak isterse: { إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً } “«Şüphesiz ben Rahmân'a bir oruç adadım”. Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anh «sıyâmen» şeklinde okumuştur ve anlam birdir; yani Abdullah'ın mushafında olduğu ve Enes b. Mâlik'in de okuduğu gibi susmak demektir. Oruçtan maksat nefsi tutmaktır; bunun zikredilen anlama ıtlak edilmesi ise tıpkı insanın Zeyd'e ıtlak edilmesi gibi onun fertlerinden biri olması bakımındandır ve hakikattir. Buna ıtlakının mecaz olduğu, karinenin de sonraki tefri (çıkarım) olduğu söylenmiştir ve bu açıklamaya göre açıktır. Bazıları ise şöyle demiştir: Maksat, bilinen orucu bozan şeylerden ve konuşmaktan oruç tutmaktır; onlar oruçlarında konuşmazlardı ve bu onların dininde bir kurbetti, dolayısıyla adanması sahihtir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yasaklamıştır; Cessâs'ın Ahkâm kitabında belirttiği üzere bu onun şeriatında neshedilmiştir.

وروي عن أبي بكر رضي الله تعالى عنه أنه دخل على امرأة قد نذرت أن لا تتكلم فقال: إن الإسلام هدم هذا فتكلمي.

Ebû Bekir'den radıyallâhu Teâlâ anh rivayet edildiğine göre o, konuşmamayı adamış bir kadının yanına girmiş ve şöyle demiştir: «İslam bunu yıkmıştır, artık konuş.»

وفي شرح البخاري لابن حجر عن ابن قدامة أنه ليس من شريعة الإسلام. وظاهر الأخبار تحريمه فإن نذره لا

İbn Hacer'in Şerhu'l-Buhârî'sinde İbn Kudâme'den nakledildiğine göre bu, İslam şeriatından değildir. Rivayetlerin zahiri ise bunu haram kılmaktadır; dolayısıyla onu adayan kimseye

يلزمه الوفاء به ولا خلاف فيه بين الشافعية والحنفية لما فيه من التضييق وليس في شرعنا وإن كان قربة في شرع من قبلنا. فتردد القفال في الجواز وعدمه ناشىء من قلة الاطلاع، وفي بعض الآثار ما يدل ظاهره على أن نذر الصمت كان من مريم ﵍ خاصة. فقد أخرج ابن أبي حاتم عن حارثة بن مضرب قال: كنت عند ابن مسعود فجاء رجلان فسلم أحدهما ولم يسلم الآخر ثم جلسا فقال القوم ما لصاحبك لم يسلم؟ قال: إنه نذر صوما لا يكلم اليوم إنسيا فقال له ابن مسعود: بئس ما قلت إنما كانت تلك المرأة قالت ذلك ليكون عذرا لها إذا سئلت وكانوا ينكرون أن يكون ولد من غير زوج إلا زنا فكلم وأمر بالمعروف وإنه عن المنكر فإنه خير لك. والظاهر على المعنى الأخير للصوم أنه باعتبار الصمت فيه فرع قوله تعالى: فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا أي بعد أن أخبرتكم بنذري فتكون قد نذرت إن لا تكلم إنسيا بغير هذا الإخبار فلا يكون مبطلا له لأنه ليس بمنذور ويحتمل أن هذا تفسير للنذر بذكر صيغته. وقالت فرقة:

bunu yerine getirmesi gerekmez. İçerdiği zorluk sebebiyle bu hususta Şâfiîler ve Hanefîler arasında bir ihtilaf yoktur ve bizden öncekilerin şeriatında bir kurbet olsa bile bizim şeriatımızda yoktur. Kaffâl'in caiz olup olmaması hususundaki tereddüdü ise bilgi azlığından kaynaklanmaktadır. Bazı rivayetlerde zahiri itibarıyla susma adaklarının sadece Meryem'e aleyhisselâm has olduğuna delalet eden hususlar vardır. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Hârise b. Mudarrib'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Mes‘ûd'un yanındaydım; iki adam geldi, biri selam verdi, diğeri selam vermedi, sonra oturdular. Topluluk: «Arkadaşına ne oluyor da selam vermedi?» dedi. [O adam]: «O, bugün hiçbir insana konuşmamak üzere oruç adadı» dedi. Bunun üzerine İbn Mes‘ûd ona: «Ne kötü söyledin! O kadın bunu, kendisine sorulduğunda bir mazeret olsun diye söylemişti; çünkü onlar kocasız bir çocuğun ancak zinadan olacağını düşünüp bunu reddediyorlardı. Sen ise konuş, iyiliği emret ve kötülükten nehyet; zira bu senin için daha hayırlıdır» dedi. Orucun son anlamına göre zahir olan, onda susmanın bulunması hasebiyle Allah Teâlâ'nın: { فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا } “Artık bugün hiçbir insanla asla konuşmayacağım»” kavlinin buna terettüp etmiş olmasıdır; yani adağımı size bildirdikten sonra [konuşmayacağım] demektir. Böylece o, bu bildirme dışında hiçbir insanla konuşmamayı adamış olur ve adağa dahil olmadığı için bu bildiri adağı bozmaz. Bunun, lafzı zikredilerek adağın tefsiri olması da muhtemeldir. Bir grup ise şöyle demiştir:

أمرت أن تخبر بنذرها بالإشارة قيل: وهو الأظهر. قال الفراء: العرب تسمي كل ما وصل إلى الإنسان كلاما بأي طريق وصل ما لم يؤكد بالمصدر فإذا أكد لم يكن إلا حقيقة الكلام. ويفهم من قوله تعالى: إِنْسِيًّا دون أحدا أن المراد فلن أكلم اليوم إنسيا وإنما أكلم الملك وأناجي ربي. وإنما أمرت ﵍ بذلك على ما قاله غير واحد لكراهة مجادلة السفهاء والاكتفاء بكلام عيسى ﵇ فإنه نص قاطع في قطع الطعن.

Adağını işaretle bildirmesi emredilmiştir; denildiğine göre en açık olan da budur. Ferrâ şöyle demiştir: Araplar, masdar ile tekit edilmediği sürece hangi yolla ulaşırsa ulaşsın insana ulaşan her şeye kelam derler; masdar ile tekit edildiğinde ise bu ancak hakiki kelam olur. Allah Teâlâ'nın «ahaden» (hiç kimse) yerine { إِنْسِيًّا } “hiçbir insanla” buyurmasından maksadın: «Bugün hiçbir insanla konuşmayacağım; ancak melekle konuşur ve Rabbime münacatta bulunurum» olduğu anlaşılmaktadır. Birçok âlimin belirttiğine göre Meryem'e aleyhisselâm bunun emredilmesi, beyinsizlerle tartışmanın mekruh görülmesi ve Îsâ'nın aleyhisselâm konuşmasıyla yetinilmesi içindir; çünkü onun konuşması iftirayı ve ayıplamayı kesin olarak kesip atan açık bir delildir.

فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ أي جاءتهم مع ولدها حاملة إياه على أن الباء للمصاحبة ولو جعلت للتعدية صح أيضا. والجملة في موضع الحال من ضمير مريم أو من ضمير ولدها. وكان هذا المجيء على ما أخرج سعيد بن منصور وابن عساكر عن ابن عباس بعد أربعين يوما حين طهرت من نفاسها قيل: إنها حنت إلى الوطن وعلمت أن ستكفي أمرها فأتت به فلما دخلت عليهم تباكوا وقيل: هموا برجمها حتى تكلم عيسى ﵇.

{ فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ } “Bunun üzerine onu taşıyarak kavmine getirdi”; yani bâ harfinin musâhabet (birliktelik) için olmasına göre çocuğunu kucağında taşıyarak onunla birlikte kavmine geldi; geçişlilik (taadiye) için kılınsa da yine sahihtir. Cümle, Meryem'in zamirinden veya çocuğunun zamirinden hal konumundadır. Saîd b. Mansûr ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu geliş, lohusalıktan temizlendiği kırk gün sonra gerçekleşmiştir. Denildi ki: O memleketini özlemiş ve işinin görüleceğini bilmişti; böylece onu getirdi. Onların yanına girdiğinde ağlaşmaya başladılar. Îsâ aleyhisselâm konuşuncaya kadar onu taşlamaya yeltendikleri de söylenmiştir.

وجاء في رواية عن الحبر أنها لما انتبذت من أهلها وراء الجبل فقدوها من محرابها فسألوا يوسف عنها فقال: لا علم لي بها وإن مفتاح باب محرابها عند زكريا فطلبوا زكريا وفتحوا الباب فلم يجدوها فاتهموه فأخذوه ووبخوه فقال رجل: إني رأيتها في موضع كذا فخرجوا في طلبها فسمعوا صوت عقعق في رأس الجذع الذي هي من تحته فانطلقوا إليه فلما رأتهم قد أقبلوا إليها احتملت الولد إليهم حتى تلقتهم به ثم كان ما كان.

İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette ise şöyle anlatılmıştır: Meryem ailesinden ayrılıp dağın ardına çekildiğinde onu mabedindeki hücresinde bulamadılar. Yûsuf'a onu sordular; o da: «Ona dair bir bilgim yok; hücresinin kapısının anahtarı Zekeriyyâ'dadır» dedi. Zekeriyyâ'yı arayıp kapıyı açtılar, onu bulamayınca Zekeriyyâ'yı itham edip yakaladılar ve azarladılar. Bunun üzerine bir adam: «Ben onu falan yerde gördüm» dedi; onu aramak için çıktılar ve Meryem'in altında bulunduğu hurma ağacının tepesinde bir saksağan sesi işittiler, hemen oraya yöneldiler. Meryem onların kendisine doğru geldiklerini görünce, çocuğu kucağına alıp onlara doğru yürüdü ve çocukla onları karşıladı; sonra olanlar oldu.

فظاهر الآية والأخبار أنها جاءتهم به من غير طلب منهم، وقيل: أرسلوا إليها لتحضري إلينا بولدك وكان الشيطان قد أخبرهم بولادتها فحضرت إليهم به فلما رأوهما قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ فعلت شَيْئاً فَرِيًّا قال قتادة: عظيما، وقيل: عجيبا. وأصله من فرى الجلد قطعه على وجه الإصلاح أو الإفساد، وقيل: من أفراه كذلك. واختير الأول لأن فعيلا إنما يصاغ قياسا من الثلاثي. وعدم التفرقة بينه وبين المزيد في المعنى هو الذي ذهب إليه صاحب القاموس.

Ayetin ve rivayetlerin zahiri, onların bir talebi olmaksızın Meryem'in çocuğu kendilerine getirdiğidir. Şöyle de denilmiştir: «Çocuğunla birlikte yanımıza gel» diye ona haber gönderdiler; çünkü şeytan onun doğum yaptığını onlara haber vermişti, o da çocukla birlikte onların huzuruna geldi. İkisini gördüklerinde: { قالُوا يا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ } “Dediler ki: «Ey Meryem! Andolsun sen yaptın”; { شَيْئاً فَرِيًّا } “çok çirkin/kötü bir şey!»”. Katâde: «Büyük bir şey» demiştir; «acayip/şaşırtıcı bir şey» de denilmiştir. Kelimenin aslı, ıslah veya ifsat maksadıyla deriyi kesmek anlamındaki «ferâ el-cilde» ifadesindendir; aynı şekilde «efrâhu»dan geldiği de söylenmiştir. Birincisi tercih edilmiştir; çünkü fe‘îl vezni kural olarak ancak sülâsî fiilden türetilir. Kāmûs sahibi ise bu kelime ile mezîd kalıbı arasında anlamca bir ayrım gözetmeme yoluna gitmiştir.

وفي الصحاح عن الكسائي أن الفري القطع على وجه الإصلاح والإفراء على وجه الإفساد. وعن الراغب مثل ذلك. وقيل الإفراء عام. وأيّا ما كان فقد استعير الفري لما ذكر في تفسيره. وفي البحر أنه يستعمل في العظيم من الأمر شرا أو خيرا قولا أو فعلا. ومنه في وصف عمر رضي الله تعالى عنه فلم أر عبقريا يفري فريه، وفي المثل جاء يفري الفري. ونصب شَيْئاً على أنه مفعول به. وقيل على أنه مفعول مطلق أي لقد جئت مجيئا عجيبا، وعبر عنه بالشيء تحقيقا للاستغراب.

es-Sıhâh'ta Kisâî'den nakledildiğine göre «el-fery» ıslah maksadıyla kesmek, «el-ifrâ» ise ifsat maksadıyla kesmektir. Râgıb'dan da benzeri nakledilmiştir. İfrâ'nın genel olduğu da söylenmiştir. Nasıl olursa olsun «el-feriyy» kelimesi, tefsirinde zikredilen manalar için istiare yoluyla kullanılmıştır. el-Bahr'da, bu kelimenin söz veya fiil olsun hayırda yahut şerde büyük olan işler için kullanıldığı belirtilmiştir. Ömer'in radıyallâhu Teâlâ anh vasfında geçen: «Onun gibi kuyu kazan/güçlü iş yapan bir dâhi görmedim» hadisi ve meşhur meseldeki: «Büyük ve eşsiz bir iş yaptı» sözü bundandır. { شَيْئاً } kelimesi mefulün bih olarak mansub kılınmıştır. Mefulün mutlak olarak mansub kılındığı da söylenmiştir; yani «şaşılacak bir gelişle geldin/iş yaptın» demektir ve yadırgamayı pekiştirmek için bu durum «şey» lafzıyla ifade edilmiştir.

وقرأ أبو حيوة فيما نقل ابن عطية «فريا» بسكون الراء وفيما نقل ابن خالويه «فرأ» بالهمزة يا أُخْتَ هارُونَ استئناف لتجديد التعيير وتأكيد التوبيخ. وليس المراد بهارون أخا موسى بن عمران ﵉ لما

Ebû Hayve, İbn Atiyye'nin naklettiğine göre râ'nın sükûnu ile «feryen», İbn Hâleveyh'in naklettiğine göre ise hemze ile «fer'en» şeklinde okumuştur. { يا أُخْتَ هارُونَ } “Ey Hârûn'un kız kardeşi!”; ayıplamayı yenilemek ve azarlamayı pekiştirmek için bir istînâftır. Hârûn ile kastedilen Mûsâ b. İmrân'ın aleyhimesselâm kardeşi değildir; çünkü

أخرج أحمد ومسلم والترمذي والنسائي والطبراني وابن حبان وغيرهم عن المغيرة بن شعبة قال: بعثني رسول الله ﷺ إلى أهل نجران فقالوا: أرأيت ما تقرءون يا أُخْتَ هارُونَ وموسى قبل عيسى بكذا وكذا قال: فرجعت فذكرت ذلك لرسول الله ﵊ فقال: «ألا أخبرتهم أنهم كانوا يسمعون بالأنبياء والصالحين قبلهم»

Ahmed, Müslim, Tirmizî, Nesâî, Taberânî, İbn Hibbân ve başkaları Muğîre b. Şu‘be'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Necran halkına gönderdi. Onlar: «Sizler { يا أُخْتَ هارُونَ } [ayetini] okuyorsunuz; halbuki Mûsâ, Îsâ'dan şu kadar şu kadar zaman önceydi, buna ne dersin?» dediler. [Muğîre] dedi ki: Resûlullah'a aleyhisselâm dönüp bunu zikrettim. Bunun üzerine: «Onlara, kendilerinden önceki peygamberlerin ve salih zatların isimlerini [çocuklarına] isim olarak verdiklerini haber verseydin ya!» buyurdu.

بل هو على ما روي عن الكلبي أخ لها من أبيها. وأخرج عبد الرزاق وعبد بن حميد عن قتادة قال: هو رجل صالح في بني إسرائيل. وروي عنه أنه قال ذكر لنا أنه تبع جنازته يوم مات أربعون ألفا من بني إسرائيل كلهم يسمى هارون. والأخت على هذا بمعنى المشابهة وشبهوها به تهكما أو لما رأوا قبل من صلاحها، وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير أنه رجل طالح فشبهوها به شتما لها. وقيل: المراد، هارون أخو موسى ﵉، وأخرج ذلك ابن أبي حاتم أيضا عن السدي.

Aksine o, Kelbî'den rivayet edildiğine göre Meryem'in baba bir erkek kardeşidir. Abdürrezzâk ve Abd b. Humeyd, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «O, İsrâiloğulları arasında salih bir kimseydi.» Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Bize anlatıldığına göre, öldüğü gün cenazesini İsrâiloğullarından hepsi de Hârûn adını taşıyan kırk bin kişi takip etmiştir. Buna göre 'kız kardeş', benzerlik anlamındadır; onunla alay etmek için veya daha önce onun dindarlığını gördükleri için onu Hârûn'a benzetmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den onun kötü/fâsık bir adam olduğunu, Meryem'e hakaret etmek maksadıyla onu Hârûn'a benzettiklerini rivayet etmiştir. Kastedilenin Mûsâ'nın aleyhimesselâm kardeşi Hârûn olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Ebî Hâtim yine Süddî'den rivayet etmiştir.

وعلي بن أبي طلحة: وكانت من أعقاب من كان معه في طبقة الأخوة فوصفها بالأخوة لكونها وصف أصلها. وجوز

ve Ali b. Ebî Talha [da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir]: [Meryem], Hârûn ile kardeşlik mertebesinde/kuşağında bulunan kimsenin soyundandı; dolayısıyla atası için bir niteleme olması sebebiyle kendisine de kardeşlik vasfı verilmiştir. [Şu da] caiz görülmüştür:

أن يكون هارون مطلقا على نسله كهاشم وتميم، والمراد بالأخت أنها واحدة منهم كما يقال أخا العرب وهو المروي عن السدي.

Hâşim ve Temîm [kabile isimlerinde] olduğu gibi Hârûn isminin onun soyuna ıtlak edilmiş olmasıdır. 'Kız kardeş' ile kastedilen de tıpkı 'Arap kardeşi' (Arap soyundan biri) denilmesi gibi, onlardan bir kadın olmasıdır ki bu, Süddî'den rivayet edilendir.

ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا تقرير لكون ما جاءت به فريا أو تنبيه على أن ارتكاب الفواحش من أولاد الصالحين أفحش وفيه دليل على أن الفروع غالبا تكون زاكية إذا زكت الأصول وينكر عليها إذا جاءت بضد ذلك. وقرأ عمر بن بجا التيمي الشاعر الذي كان يهاجي جريرا: ما كان أباك امرؤ سوء. بجعل الخبر المعرفة والاسم النكرة. وحسن ذلك قليلا وجود مسوغ الابتداء فيها وهو الإضافة.

{ ما كانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } “Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi”; getirdiği şeyin çirkin/kötü bir şey olduğunu pekiştirme yahut salih kimselerin çocuklarından hayasızlıkların sadır olmasının daha da çirkin olduğuna dikkat çekmedir. Bunda, kökler temiz olduğunda dalların da çoğunlukla temiz olacağına ve bunun aksini getirdiğinde kınanacağına bir delil vardır. Cerîr ile karşılıklı hicivleşen şair Ömer b. Beca et-Teymî, haberi marife, ismi ise nekre yaparak: «Mâ kâne ebâki'mruü sev'in» şeklinde okumuştur. İsmin nekrelik durumunda ibtidâyı caiz kılan izâfet illetinin bulunması bu okuyuşu bir nebze güzelleştirmiştir.

فَأَشارَتْ إِلَيْهِ أي إلى عيسى ﵇ أن كلموه. قال شيخ الإسلام: والظاهر أنها بينت حينئذ نذرها وأنها بمعزل من محاورة الإنس حسبما أمرت ففيه دلالة على أن المأمور به بيان نذرها بالإشارة لا بالعبارة والجمع بينهما مما لا عهد به قالُوا منكرين لجوابها، وفي بعض الآثار أنها لما أشارت إليه أن كلموه قالوا: استخفافها بنا أشد من زناها وحاشاها ثم قالوا: كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا قال قتادة: المهد حجر أمه، وقال عكرمة:

{ فَأَشارَتْ إِلَيْهِ } “Bunun üzerine [Meryem] ona” yani Îsâ'ya aleyhisselâm “işaret etti” ki onunla konuşsunlar. Şeyhülislâm der ki: Zahir olan, o esnada adağını ve emrolunduğu üzere insanlarla konuşmaktan uzak durduğunu açıklamış olmasıdır. Dolayısıyla bunda, emredilen şeyin adağını sözle değil işaretle beyan etmek olduğuna delalet vardır; zira ikisini bir arada yapmak bilinen bir şey değildir. { قالُوا } “Dediler ki”; onun cevabını yadırgayarak. Bazı rivayetlerde [geçtiğine göre], Meryem onunla konuşmaları için işaret edince: «Bizi hafife alması zinasından daha beterdir -hâşâ ondan-» dediler. Sonra: { كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا } “Beşikteki bir sabi olan kimseyle nasıl konuşuruz?” dediler. Katâde: «Beşik, annesinin kucağıdır» demiştir. İkrime:

المرباة أي المرجحة، وقيل: سريره. وقيل: المكان الذي يستقر عليه. واستشكلت الآية بأن كل من يكلمه الناس كان في المهد صبيا قبل زمان تكليمه فلا يكون محلا للتعجب والإنكار.

«Mürbât yani salıncaktır» demiştir. Karyolası olduğu da söylenmiştir. Üzerinde yerleşip durduğu yer olduğu da söylenmiştir. İnsanların konuştuğu herkes konuşma zamanından önce beşikte sabi olduğu cihetle, bu durumun şaşkınlık ve yadırgama konusu olamayacağı gerekçesiyle ayet müşkil görülmüştür.

وأجاب الزمخشري عن ذلك بوجهين، الأول أن كان الإيقاع مضمون لجملة في زمان ماض مبهم يصلح لقريبه وبعيده وهو هاهنا لقريبه خاصة والدال عليه أن الكلام مسوق للتعجب فيكون المعنى كيف نكلم من كان بالأمس وقريبا منه. من هذا الوقت في المهد وغرضهم من ذلك استمرار حال الصبي به لم يبرح بعد عنه ولو قيل: من هو في المهد لم يكن فيه تلك الوكادة من حيث السابق كالشاهد على ذلك، ومن على هذا موصولة يراد بها عيسى ﵇. الثاني أن يكون نُكَلِّمُ حكاية حال ماضية ومن موصوفة، والمعنى كيف نكلم الموصوفين بأنهم في المهد أي ما كلمناهم إلى الآن حتى نكلم هذا، وفي العدول عن الماضي إلى الحال إفادة التصوير والاستمرار. وهذا كما في الكشف وجه حسن ملائم.

Zemahşerî buna iki yönden cevap vermiştir: Birincisi, { كانَ } kelimesi, cümle içeriğini hem yakın hem uzak geçmişe elverişli olan müphem bir geçmiş zamanda vaki kılmak içindir; burada ise özellikle yakın geçmiş içindir. Buna delil ise sözün şaşkınlık ifade etmek üzere sevk edilmiş olmasıdır. Bu durumda mana: «Daha dün ve bu vakte yakın bir zamanda beşikte olan kimseyle nasıl konuşuruz?» şeklinde olur. Onların bundan maksadı, sabilik halinin henüz ondan ayrılmayıp devam ettiğidir. Şayet: «Men hüve fi'l-mehdi» (beşikte bulunan kimse) denilseydi, geçmiş durumun buna şahitlik etmesi açısından o tekit bulunmazdı. Buna göre { مَنْ } mevsûledir ve onunla Îsâ aleyhisselâm kastedilmiştir. İkincisi, { نُكَلِّمُ } ifadesinin geçmiş halin hikâyesi, { مَنْ } kelimesinin ise mevsûfe olmasıdır. Mana şöyledir: «Beşikte olmakla vasıflanan kimselerle nasıl konuşuruz? Yani biz bugüne kadar böyleleriyle konuşmadık ki bununla konuşalım.» Geçmiş zamandan şimdiki zamana dönülmesinde tasvir ve süreklilik kazandırma faydası vardır. el-Keşşâf'ta belirtildiği gibi bu, güzel ve uygun bir vecihtir.

وقال أبو عبيدة: كان زائدة لمجرد التأكيد من غير دلالة على الزمان وصَبِيًّا حال مؤكدة والعامل فيها الاستقرار، فقول ابن الأنباري إن كان نصبت هنا الخبر والزائدة لا تنصبه ليس بشيء، والمعنى كيف نكلم من هو في المهد الآن حال كونه صبيا، وعلى قول من قال: إن كان الزائدة لا تدل على حدث لكنها تدل على زمان ماض مقيد به ما زيدت فيه كالسيرافي لا يندفع الإشكال بالقول بزيادتها.

Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: { كانَ }, zamana delalet etmeksizin sırf tekit için zâidedir; { صَبِيًّا } ise tekid edici bir haldir ve onda amel eden âmil istikrâr (zarf) manasıdır. Dolayısıyla İbnü'l-Enbârî'nin: «Kâne burada haberi nasbetmiştir, zâide olan kâne ise nasbetmez» şeklindeki sözü bir değer taşımaz. Mana: «Şu anda beşikte sabi olduğu halde bulunan kimseyle nasıl konuşuruz?» demektir. es-Sîrâfî gibi, zâide olan kâne'nin bir hadese delalet etmeyip ancak zâid kılındığı şeyin kayıtlandığı geçmiş bir zamana delalet ettiğini söyleyen kimselerin görüşüne göre ise, onun zâide olduğunu söylemekle işkâl ortadan kalkmaz.

وقال الزجاج: الأجود أن تكون من شرطية لا موصولة ولا موصوفة أي من كان في المهد فكيف نكلمه وهذا كما يقال كيف أعظ من لا يعمل بموعظتي والماضي بمعنى المستقبل في باب الجزاء فلا إشكال في ذلك، ولا يخفى بعده قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من سياق النظم الكريم كأنه قيل فماذا كان بعد ذلك؟ فقيل: قال عيسى ﵇ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ روي أنه ﵇ كان يرضع فلما سمع ما قالوا ترك الرضاع وأقبل عليهم بوجهه واتكأ على يساره وأشار بسبابته فقال ما قال، وقيل إن زكريا ﵇ أقبل عليه يستنطقه فقال ذلك وذكر عبوديته لله تعالى أولا لأن الاعتراف بذلك على ما قيل أول مقامات السالكين. وفيه رد على من يزعم ربوبيته، وفي جيع ما قال تنبيه على يراءة أمه لدلالته على الاصطفاء والله سبحانه أجل من أن يصطفي ولد الزنا وذلك من المسلمات عندهم، وفيه من إجلال أمه ﵉ ما ليس في التصريح، وقيل لأنه تعالى لا يخص بولد موصوف بما ذكر إلا مبرأة مصطفاة.

Zeccâc der ki: En uygun olanı, { مَنْ } edatının ne mevsûle ne de mevsûfe olmayıp şart edatı olmasıdır; yani «Kim beşikte olursa onunla nasıl konuşuruz?» demektir. Bu, «Öğüdümle amel etmeyen kimseye nasıl öğüt vereyim?» sözü gibidir. Şart ve ceza bahsinde mazi fiil gelecek anlamı ifade ettiğinden bunda hiçbir işkâl yoktur. Ancak bu görüşün uzaklığı da gizli değildir. { قالَ } “Dedi ki”; yüce nazmın akışından doğan bir soruya dayalı bir istînâftır; sanki «Bundan sonra ne oldu?» denilmiş de: «Îsâ aleyhisselâm dedi ki» denilmiştir. { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “«Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum»”. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm süt emmekteydi; onların dediklerini işitince emmeyi bıraktı, yüzüyle onlara yöneldi, sol tarafına yaslandı, şehadet parmağıyla işaret ederek diyeceğini dedi. Zekeriyyâ'nın aleyhisselâm onu konuşturmak üzere ona yöneldiği, onun da bunu söylediği nakledilmiştir. Allah Teâlâ'ya kulluğunu öncelikle zikretti; çünkü nakledildiğine göre bunu ikrar etmek sâliklerin ilk makamıdır. Bunda onun ilah olduğunu iddia edenlere bir reddiye vardır. Söylediği her şeyde annesinin masumiyetine bir dikkat çekme mevcuttur; zira bu sözler seçilmişliğe delalet eder, Allah Sübhânehû ise zina çocuğunu peygamber seçmekten çok yücedir ve bu da onların nezdinde kabul görmüş bir esastır. Bunda annesini aleyhisselâm açıkça söylemekten daha üstün bir yüceltme vardır. Şöyle de denilmiştir: Çünkü Allah Teâlâ, anılan vasıflarla nitelenmiş bir çocuğu ancak pâk ve seçilmiş bir kadına tahsis eder.

واختلف في أنه بعد أن تكلم بما ذكر هل بقي يتكلم كعادة الرجال أو لم يتكلم حتى بلغ مبلغا يتكلم فيه الصبيان وعده ﵇ في عداد الذين تكلموا في المهد ثم لم يتكلموا إلى وقت العادة ظاهر في الثاني آتانِيَ الْكِتابَ الظاهر أنه الإنجيل. وقيل التوراة. وقيل مجموعهما وَجَعَلَنِي نَبِيًّا وجعلني مع ذلك مُبارَكاً قال مجاهد نفاعا ومن نفعه إبراء الأكمه والأبرص. وقال سفيان: معلم الخير آمرا بالمعروف ناهيا عن المنكر وعن الضحاك قاضيا للحوائج، والأول أولى لعمومه، والتعبير بلفظ الماضي في الأفعال الثلاثة أما باعتبار ما في القضاء المحتوم أو بجعل ما في شرف الوقوع لا محالة كالذي وقع. وقيل أكمله الله تعالى عقلا واستنبأه طفلا وروي ذلك عن الحسن.

Bu sözleri söyledikten sonra yetişkin erkeklerin âdeti üzere konuşmaya devam edip etmediği, yoksa çocukların konuştuğu çağa ulaşıncaya kadar konuşmadığı mı hususunda ihtilaf edilmiştir. Onun aleyhisselâm beşikte konuşup sonra normal konuşma çağına kadar konuşmayanlar arasında sayılması ikinci görüşü zahir kılmaktadır. { آتانِيَ الْكِتابَ } “Bana Kitab'ı verdi”; zahir olan onun İncil olduğudur. Tevrat olduğu da söylenmiştir; ikisinin toplamı olduğu da söylenmiştir. { وَجَعَلَنِي نَبِيًّا } “ve beni bir peygamber yaptı”; ve bununla birlikte beni yaptı: { مُبارَكاً } “mübarek/feyizli”. Mücâhid: «Çok faydalı» demiştir; onun faydalarından biri de anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmesidir. Süfyân: «Hayırlı şeyleri öğreten, iyiliği emredip kötülükten sakındıran» demiştir. Dahhâk'tan: «İhtiyaçları gideren» dediği nakledilmiştir. Kapsamlılığı sebebiyle birinci görüş daha evladır. Bu üç fiilde mazi lafzıyla ifade edilmesi, ya kesinleşmiş takdirde olan şey itibarıyla yahut vuku bulması kaçınılmaz bir mertebede olan şeyi vuku bulmuş gibi saymak cihetiyledir. Allah Teâlâ'nın onun aklını kemale erdirdiği ve çocukken ona peygamberlik verdiği de söylenmiştir ki bu, Hasen'den rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن أنس أن عيسى ﵇ درس الإنجيل وأحكمه في بطن أمه وذلك قوله آتانِيَ الْكِتابَ أَيْنَ ما كُنْتُ أي حيثما كنت وفي البحر أن هذا شرط وجزاؤه محذوف تقديره جعلني مباركا وحذف لدلالة ما تقدم عليه، ولا يجوز أن يكون معمولا لجعلني السابق لأن- أين- لا تكون إلا استفهاما أو شرطا والأول لا يجوز هنا فتعين الثاني واسم الشرط لا ينصبه فعل قبله وإنما هو معمول للفعل الذي يليه.

İbn Ebî Hâtim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Îsâ aleyhisselâm İncil'i annesinin karnındayken okuyup kavramıştır; { آتانِيَ الْكِتابَ } “Bana Kitab'ı verdi” ayeti budur. { أَيْنَ ما كُنْتُ } “nerede olursam olayım” yani her nerede bulunursam bulunayım. el-Bahr'da bu ifadenin bir şart olduğu, cevabının ise hazfedildiği belirtilmiştir; takdiri: «beni mübarek kıldı» demektir ve önceki ifadenin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Daha önceki { جَعَلَنِي } fiilinin ma‘mûlü olması caiz değildir; çünkü 'eyne' edatı ancak istifham veya şart olur; burada birincisi caiz olmadığı için ikincisi kesinleşmiştir. Şart ismi ise kendisinden önceki fiil tarafından nasbedilmez, bilakis o ancak peşinden gelen fiilin ma‘mûlüdür.

وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ أي أمرني بهما أمرا مؤكدا والظاهر أن المراد بهما ما شرع في البدن والمال على وجه مخصوص. وقيل المراد بالزكاة زكاة الفطر. وقيل المراد بالصلاة الدعاء وبالزكاة تطهير النفس عن الرذائل، ويتعين هذا في الزكاة على ما نقل عن ابن عطاء الله وإن كان منظورا فيه من أنه لا زكاة على الأنبياء ﵈ لأن الله تعالى نزههم عن الدنيا فما في أيديهم لله تعالى ولذا لا يورثون أو لأن الزكاة تطهير وكسبهم طاهر، وقيل لا يتعين لأن ذلك أمر له بايجاب الزكاة على أمته وهو خلاف الظاهر، وإذا قيل بحمل الزكاة على الظاهر فالظاهر أن المراد أَوْصانِي بأداء زكاة المال إن ملكته فلا مانع من أن يشمل التوقيت بقوله سبحانه ما دُمْتُ حَيًّا مدة كونه ﵇ في السماء، ويلتزم القول بوجوب الصلاة عليه ﵊ هناك كذا قيل.

{ وَأَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ } “Ve bana namazı ve zekâtı tavsiye etti (emretti)”; yani bu ikisini bana kesin bir emirle emretti. Zahir olan, ikisiyle beden ve mal hususunda özel bir şekilde teşri kılınan şeylerin kastedildiğidir. Zekât ile fıtır sadakasının kastedildiği söylenmiştir. Namaz ile duanın, zekât ile de nefsi rezilliklerden arındırmanın kastedildiği söylenmiştir. İbn Atâullah'tan nakledilene göre zekât hakkında bu mana zorunludur; peygamberlerin aleyhimüsselâm üzerine zekât olmadığı -her ne kadar tartışmalı olsa da- zira Allah Teâlâ'nın onları dünyadan tenzih ettiği, dolayısıyla ellerinde olanın Allah Teâlâ'ya ait olduğu, bu sebeple miras bırakmadıkları yahut zekâtın bir temizleme olup onların kazançlarının zaten tertemiz olduğu gerekçesiyle böyle denilmiştir. Bunun zorunlu olmadığı da söylenmiştir; çünkü bu, onun ümmetine zekâtı farz kılması için verilmiş bir emirdir ki bu da zahire aykırıdır. Zekât zahirî manasına hamledildiğinde ise zahir olan mana: «Eğer mâlik olursam malın zekâtını ödememi bana emretti» şeklinde olur; bu takdirde Allah Teâlâ'nın { ما دُمْتُ حَيًّا } “yaşadığım sürece” buyruğundaki vakit takdirinin onun aleyhisselâm gökte bulunduğu süreyi de kapsamasına bir engel kalmaz ve onun aleyhisselâm orada da namaz kılmakla yükümlü olduğu görüşü benimsenir. Böyle denilmiştir.

وأنت تعلم أن الظاهر المتبادر من المدة المذكورة مدة كونه ﵊ حيا في الدنيا على ما هو المتعارف وذلك لا يشمل مدة كونه ﵇ في السماء، ونقل ابن عطية أن أهل المدينة. وابن كثير. وأبا عمرو قرأوا «دمت» بكسر الدال ولم نجد ذلك لغيره نعم قيل إن ذلك لغة وَبَرًّا بِوالِدَتِي عطف على «مباركا» على ما قال الحوفي وأبو البقاء، وتعقبه أبو حيان بأن فيه بعدا للفصل وبالجملة ومتعلقها اختار إضمار فعل أي وجعلني بارا بها، قيل هذا كالصريح في أنه ﵇ لا والد له فهو أظهر الجمل في الإشارة إلى براءتها ﵍. وقرىء «برا» بكسر الباء ووجه نصبه نحو ما مر في القراءة المتواترة، وجعل ذاته ﵇ برا من باب فإنما هي إقبال وإدبار، وجوز أن يكون النصب بفعل في معنى أَوْصانِي أي وألزمني أو وكلفني برا فهو من باب علفتها تبنا وماء باردا وأقرب منه على ما في الكشف لأنه مثل زيدا مررت به في التناسب وإن لم يكن من بابه.

Sen de bilirsin ki zikredilen süreden ilk akla gelen zahir anlam, örfte bilindiği üzere onun aleyhisselâm dünyada hayatta olduğu süredir; bu da onun aleyhisselâm gökte bulunduğu süreyi kapsamaz. İbn Atiyye; Medine ehlinin, İbn Kesîr'in ve Ebû Amr'ın dâl harfinin kesresiyle «dimtü» şeklinde okuduklarını nakletmiştir; ancak bunu başkasında bulamadık, evet bunun bir lehçe olduğu söylenmiştir. { وَبَرًّا بِوالِدَتِي } “ve [beni] anneme karşı iyi davranan (hayırlı bir evlat kıldı)”; Havfî ve Ebü'l-Bekâ'nın dediğine göre { مُبارَكاً } kelimesi üzerine matuftur. Ebû Hayyân, araya cümlenin ve müteallakının girmesiyle bir fasıl oluştuğundan bunun uzak olduğunu belirtmiş ve gizli bir fiilin takdir edilmesini tercih etmiştir; yani «ve beni ona itaatkâr kıldı» demektir. Bunun, onun aleyhisselâm babasının bulunmadığına neredeyse açık bir nas olduğu, dolayısıyla Meryem'in aleyhessalâm masumiyetine işaret eden cümlelerin en açığı olduğu söylenmiştir. Bâ harfinin kesresiyle «birran» şeklinde de okunmuştur; nasbının vechi ise mütevatir kıraatte geçen gibidir. Onun aleyhisselâm bizzat kendisinin iyilik (birr) kılınması «o ancak yöneliş ve geri geliştir» ifadesi kabilindendir. Nasbın { أَوْصانِي } manasındaki bir fiille olması da caiz görülmüştür; yani «bana iyiliği yükümlü kıldı veya beni iyilikle sorumlu tuttu» demektir. Bu durumda «kısrağa saman ve soğuk su yedirdim (içirdim)» kabilindendir. el-Keşşâf'ta belirtildiğine göre bu, o babdan olmasa bile uyum bakımından «Zeyden merartü bihî» gibidir ve daha yakındır.

وجوز أن يكون معطوفا على محل بِالصَّلاةِ كما قيل في قراءة أَرْجُلَكُمْ [المائدة: ٦] بالنصب، وقيل إن أوصى قد يتعدى للمفعول الثاني بنفسه كما وقع في البخاري أوصيناك دينا واحدا، والظاهر أن الفعل في مثل ذلك مضمن معنى ما يتعدى بنفسه، وحكى الزهراوي. وأبو البقاء أنه قرىء «وبرا» بكسر الباء وهو معطوف على الصلاة والزكاة قولا واحدا، والتنكير للتفخيم وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا أي لم يقض علي سبحانه بذلك في علمه الأزلي، وقد كان ﵇ يقول: سلوني فإني لين القلب صغير في نفسي.

{ أَرْجُلَكُمْ } [el-Mâide: 6] ayetinin nasb ile okunuşunda söylendiği gibi, { بِالصَّلاةِ } kelimesinin mahalline matuf olması da caiz görülmüştür. 'Evsâ' fiilinin, Buhârî'de geçen «size tek bir dini tavsiye ettik» ifadesinde olduğu gibi bazen ikinci mefulüne bizzat geçişli olabileceği söylenmiştir; zahir olan, bu gibi durumlarda fiilin bizzat geçişli olan bir fiilin anlamını içerdiğidir. Zehrâvî ve Ebü'l-Bekâ, bâ harfinin kesresiyle «ve birran» şeklinde okunduğunu, bunun da ittifakla namaz ve zekât üzerine matuf olduğunu nakletmişlerdir. Nekrelik tazim içindir. { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا } “ve beni zorba bir asi (bahtsız) kılmadı”; yani Sübhânehu ezeli ilminde benim hakkımda buna hükmetmedi. O aleyhisselâm şöyle derdi: «Bana sorunuz; zira ben yumuşak kalpliyim, kendi nefsimde küçüğüm.»

وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا تقدم الكلام في وجه تخصيص هذه المواطن بالذكر

{ وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak diriltileceğim gün selâm banadır”. Bu makamların özellikle zikredilmesinin gerekçesi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti,

فتذكر فما في العهد من قدم، والأظهر بل الصحيح أن التعريف للجنس جيء به تعريضا باللعنة على متهمي مريم وأعدائها ﵍ من اليهود فإنه إذا قال جنس السّلام على خاصة فقد عرض بأن ضده عليكم، ونظيره قوله تعالى:

hatırla; zira ahitte kıdem yoktur. Daha açık, bilakis doğru olan, [selâm kelimesindeki] harf-i tarifin cins için olmasıdır; Yahudilerden Meryem'e iftira atanlara ve onun aleyhessalâm düşmanlarına laneti ima etmek (tariz) için getirilmiştir. Zira kişi selâm cinsini sadece kendisine tahsis ettiğinde, onun zıddının da [muhatapların] üzerine olduğuna ima etmiş olur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه: ٤٧] يعني أن العذاب على من كذب وتولى، وكان المقام مقام مناكرة وعناد فهو مئنة لنحو هذا من التعريض. والقول بأنه لتعريف العهد خلاف الظاهر بل غير صحيح لا لأن المعهود سلام يحيى ﵊ وعينه لا يكون سلاما لعيسى ﵊ لجواز أن يكون من قبيل هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ [البقرة: ٢٥] بل لأن هذا الكلام منقطع عن ذلك وجودا وسردا فيكون معهودا غير سابق لفظا ومعنى على أن المقام يقتضي التعريض ويفوت على ذلك التقدير لأن التقابل إنما ينشأ من اختصاص جميع السّلام به عليه كذا في الكشف والاكتفاء في العهد به لصحيحه بذكره في الحكاية لا يخفى حاله وسلام يحيى ﵇ قيل لكونه من قول الله تعالى أرجح من هذا السّلام لكونه من قول عيسى ﵇، وقيل هذا أرجح لما فيه من إقامة الله تعالى إياه في ذلك مقام نفسه مع إفادة اختصاص جميع السّلام به ﵇ فتأمل.

{ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } [Tâhâ: 47] “Selâm, doğru yola uyan kimseyedir”; yani azap, yalanlayıp yüz çevirenedir. Bulunulan makam inkâr ve inat makamıydı; dolayısıyla böylesi bir imayı gerektirmekteydi. Harf-i tarifin ahid için olduğunu söylemek zahire aykırıdır, bilakis doğru değildir. Bu, bilinen selâmın Yahyâ'nın aleyhisselâm selâmı olup bizzat kendisinin Îsâ'ya aleyhisselâm selâm olamayacağından dolayı değildir; zira { هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } [el-Bakara: 25] “Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir” kabilinden olması caizdir. Bilakis bu sözün, varlık ve anlatım itibarıyla ondan kopuk olması sebebiyledir; bu durumda lafzen ve mânen önce geçmeyen bir ahid olur. Üstelik makam tarizi gerektirmektedir, o takdirde ise bu gaye elden kaçar; çünkü zıtlık ancak bütün selâmın ona has kılınmasından doğar. el-Keşşâf'ta böyle denilmiştir. Rivayette zikredilmiş olması sebebiyle ahid tarifinin doğruluğuna bunun kâfi görülmesinin durumu ortadadır. Yahyâ'nın aleyhisselâm selâmının, Allah Teâlâ'nın kelamı olması sebebiyle Îsâ'nın aleyhisselâm sözü olan bu selâmdan daha üstün olduğu söylenmiştir; bunda Allah Teâlâ'nın onu bu makamda kendi makamına ikame etmesi ve bütün selâmın ona aleyhisselâm tahsis edilmesini ifade etmesi sebebiyle bu selâmın daha üstün olduğu da söylenmiştir; iyi düşün!

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «يوم ولدت» بتاء التأنيث وإسناد الفعل إلى والدته ذلِكَ إشارة إلى من فصلت نعوته الجليلة، وفيه إشارة إلى علو رتبته وبعد منزلته وامتيازه بتلك المناقب الحميدة عن غيره ونزوله منزلة المحسوس المشاهد. وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: عِيسَى وقوله سبحانه: ابْنُ مَرْيَمَ صفة عيسى أو خبر بعد خبر أو بدل أو عطف بيان والأكثرون على الصفة. والمراد ذلك هو عيسى ابن مريم لا ما يصفه النصارى وهو تكذيب لهم على الوجه الأبلغ والمنهاج البرهاني حيث جعل موصوفا بأضداد ما يصفونه كالعبودية لخالقه سبحانه المضادة لكونه ﵇ إلها وابنا لله ﷿ فالحصر مستفاد من فحوى الكلام، وقيل: هو مستفاد من تعريف الطرفين بناء على ما ذكره الكرماني من أن تعريفهما مطلقا يفيد الحصر، وهو على ما فيه مخالف لما ذكره أهل المعاني من أن ذلك مخصوص بتعريف المسند باللام أو بإضافته إلى ما هي فيه كتلك آيات الكتاب على ما فيه بعض شروح الكشاف.

Zeyd b. Ali radıyallâhu Teâlâ anhümâ, müenneslik tâ'sı ile ve fiili annesine isnat ederek «Yevme veledet» şeklinde okumuştur. { ذلِكَ } “İşte bu”; yüce sıfatları ayrıntılı olarak açıklanan zata bir işarettir. Bunda onun rütbesinin yüceliğine, makamının yüksekliğine, bu övgüye değer faziletlerle başkalarından ayrıldığına ve duyularla algılanıp müşahede edilen bir varlık mertebesine indirgendiğine işaret vardır. Bu kelime mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın: { عِيسَى } “Îsâ'dır” buyruğudur. Allah Sübhânehu'nun: { ابْنُ مَرْيَمَ } “Meryem'in oğlu” buyruğu ise Îsâ'nın sıfatı yahut haberden sonra haber veya bedel yahut atf-ı beyandır; çoğunluk sıfat olduğu görüşündedir. Kastedilen: 'İşte o, Hristiyanların vasfettiği değil, Meryem oğlu Îsâ'nın ta kendisidir.' Bu, Hristiyanları en beliğ şekilde ve burhanî bir yöntemle yalanlamaktır; zira o, onların vasfettiklerinin zıtlarıyla vasıflanmıştır; nitekim Yaratıcısına Sübhânehu kul olması, onun aleyhisselâm ilah ve Allah'ın celle celâluhû oğlu olması iddialarının zıddıdır. Dolayısıyla hasr (yalnızca ona ait kılma), kelamın delaletinden (fehvâsından) anlaşılmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Kirmânî'nin her iki tarafın marife kılınmasının mutlak olarak hasr ifade edeceğini zikretmesine binaen her iki tarafın marife oluşundan anlaşılmıştır. Bu görüş, içerdiği kusurla birlikte, meânî âlimlerinin bunun sadece müsnedin lâm ile marife kılınmasına yahut el-Keşşâf'ın bazı şerhlerinde geçtiği üzere { تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ } misalinde olduğu gibi lâm'ın bulunduğu şeye izâfe edilmesine mahsus olduğunu belirttiklerine aykırıdır.

وقيل استفادته من التعريف على ما ذكروه أيضا بناء على أن عيسى مؤول بالمعرف باللام أي المسمى بعيسى وهو كما ترى فعليك بالأول.

Âlimlerin zikrettiklerine göre, Îsâ kelimesinin lâm ile marife kılınmış tevilinde olmasına yani «Îsâ diye isimlendirilen» anlamına gelmesine binaen bunun marifelikten anlaşıldığı da söylenmiştir; bu da gördüğün gibidir, dolayısıyla sen birinci görüşe sarıl.

قَوْلَ الْحَقِّ نصب على المدح، والمراد بالحق الله تعالى وبالقول كلمته تعالى، وأطلقت عليه ﵇ بمعنى أنه خلق بقول كن من غير أب، وقيل: نصب على الحال من عيسى، والمراد بالحق والقول ما سمعت.

{ قَوْلَ الْحَقِّ } “Hak söz [olarak]”; medih üzere nasbedilmiştir. 'Hak' ile Allah Teâlâ, 'kavil' ile de O'nun kelimesi kastedilmiştir; babasız olarak 'Kün' (Ol) sözüyle yaratıldığı manasında ona aleyhisselâm ıtlak edilmiştir. Îsâ'dan hal olarak nasbedildiği de söylenmiştir; Hak ve kavil ile kastedilen de işittiğin şeydir.

وقيل: نصب على المصدر أي أقول قول الحق. وقيل: هو مصدر مؤكد لمضمون الجملة منصوب بأحق محذوفا وجوبا. وقال شيخ الإسلام: هو مصدر مؤكد لقال إني عبد الله إلخ وقوله سبحانه ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ اعتراض مقرر لمضمون ما قبله وفيه بعد. والْحَقِّ في الأقوال الثلاثة بمعنى الصدق. والإضافة عند جمع بيانية وعند أبي حيان من إضافة الموصوف إلى الصفة.

Masdar olarak nasbedildiği de söylenmiştir; yani «Ben hak sözü söylerim» demektir. Cümlenin içeriğini tekid eden bir masdar olup vacip olarak hazfedilmiş «uhıkku» fiiliyle nasbedildiği de söylenmiştir. Şeyhülislâm der ki: { قالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } vd. cümlesini tekid eden bir masdardır; Allah Sübhânehu'nun { ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } buyruğu ise kendisinden öncekinin içeriğini perçinleyen bir ara cümledir (itirazdır); ancak bunda uzaklık vardır. Bu üç görüşte { الْحَقِّ } kelimesi doğruluk manasındadır. Bir topluluğa göre izâfet beyâniyedir, Ebû Hayyân'a göre ise mevsûfun sıfata izâfetidir.

وقرأ الجمهور «قول» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هو قول الحق الذي لا ريب فيه، والضمير المقدر للكلام السابق أو لتمام القصة. وقيل: صفة لعيسى أو بدل من أو خبر بعد لذلك أهو الخبر وعيسى بدل أو عطف بيان.

Cumhur, hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak ref ile «kavlü» şeklinde okumuştur; yani «O, kendisinde şüphe olmayan hakkın sözüdür» demektir. Takdir edilen zamir önceki söze veya kıssanın tamamına aittir. Îsâ'nın sıfatı yahut ondan bedel veya { ذلِكَ } için sonradan gelen bir haber olduğu da söylenmiştir; haberin o olup Îsâ'nın bedel veya atf-ı beyan olduğu da söylenmiştir.

والمراد في جميع ذلك كلمة الله تعالى. وقرأ ابن مسعود «قال الحق» . وقال الله برفع «قال» فيهما.

Bütün bunlarda kastedilen, Allah Teâlâ'nın kelimesidir. İbn Mes‘ûd, her ikisinde de «kāle» kelimesinin ref'i ile «Kāle'l-Hakku» ve «Kālellâhu» şeklinde okumuştur.

وعن الحسن «قول الحق» بضم القاف واللام. والقول والقال والقول بمعنى واحد كالرهب والرهب والرهب.

Hasen'den kâf ve lâm'ın dammesiyle «kūlü'l-Hakkı» şeklinde nakledilmiştir. el-Kavl, el-kāl ve el-kūl, tıpkı er-rehb, er-rehab ve er-ruhb gibi tek bir manaya gelir.

ونص أبو حيان على أنها مصادر، وعن ابن السكيت القال وكذا القيل اسم لا مصدر. وقرأ طلحة والأعمش في رواية «قال الحق» برفع لام «قال» على أنه فعل ماض ورفع «الحق» على الفاعلية. وجعل ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ على هذا

Ebû Hayyân bunların masdar olduğunu açıkça belirtmiştir. İbnü's-Sikkît'ten ise el-kāl ve aynı şekilde el-kîl kelimelerinin masdar değil isim olduğu nakledilmiştir. Talha ve bir rivayette A‘meş, mazi fiil olarak «kāle»nin lâm'ının ref'i ve fâil olarak «el-Hakku»nun ref'i ile «Kāle'l-Hakku» şeklinde okumuşlardır. Buna göre { ذلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ } cümlesi,

مقول القول أي قال الله تعالى ذلك الموصوف بما ذكر عيسى ابن مريم الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ أي يشكون أو يتنازعون فيقول اليهود: هو ساحر وحاشاه ويقول النصارى: ابن الله سبحان الله عما يقولون.

sözün söylenen kısmı (makūlü'l-kavl) kılınmıştır; yani: «Allah Teâlâ dedi ki: Anılan vasıflarla nitelenen kişi, Meryem oğlu Îsâ'dır.» { الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ } “ki hakkında şüpheye düşüyorlar”; yani şüphe ediyorlar veya çekişip tartışıyorlar. Nitekim Yahudiler: «O bir büyücüdür -hâşâ ondan-» derler; Hristiyanlar ise: «Allah'ın oğludur» derler. Allah onların dediklerinden münezzehtir.

والموصول صفة القول أو الحق أو خبر مبتدأ محذوف أي هو الذي إلخ وذلك بحسب اختلاف التفسير والقراءة.

İsm-i mevsûl; kavl veya Hak kelimesinin sıfatı yahut hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani «O, hakkında [şüpheye düştükleri kimsedir]» demektir. Bu da tefsirin ve kıraatin farklılığına göredir.

وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه والسلمي وداود بن أبي هند ونافع في رواية والكسائي كذلك «تمترون» بتاء الخطاب.

Ali kerremallâhu Teâlâ vechehû, Sülemî, Dâvûd b. Ebî Hind, bir rivayette Nâfi‘ ve aynı şekilde Kisâî, hitap tâ'sı ile «temterûn» şeklinde okumuşlardır.

ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ أي ما صح وما استقام له جل شأنه اتخاذ ذلك وهو تكذيب للنصارى وتنزيه له ﷿ عما افتروه عليه ﵎ وقوله جل وعلا إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ تبكيت له ببيان أن شأنه تعالى شأنه إذا قضى أمرا من الأمور أن يوجد بأسرع وقت فمن يكون هذا شأنه كيف يتوهم أن يكون له ولد وهو من أمارات الاحتياج والنقص وقرأ ابن عامر «فيكون» بالنصب على الجواب. وقوله تعالى وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ عطف على ما قال الواحدي على قوله إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ فهو من تمام قول عيسى ﵇ تقرير المعنى العبودية والآيتان معترضتان، ويؤيد ذلك ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وقرأ أبي بغير واو.

{ ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحانَهُ } “Allah'ın bir çocuk edinmesi asla O'na yakışmaz, O münezzehtir”; yani O yüce şana böyle bir şey edinmek sahih ve layık olmamıştır. Bu, Hristiyanları yalanlama ve O'nu celle celâluhû iftira ettikleri şeyden tenzih etmedir. Yüceler yücesi Allah'ın: { إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol!» der, o da hemen oluverir” buyruğu ise, şânı pek yüce olan Allah'ın işlerden bir işe hükmettiği vakit onun en hızlı bir zamanda var olacağını beyan ederek onları susturmadır. Şânı böyle olan bir zatın, muhtaçlığın ve noksanlığın alametlerinden olan bir çocuğunun bulunacağı nasıl vehmedilebilir? İbn Âmir, cevap olarak nasb ile «fe-yekûne» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } “«Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin»” buyruğu, Vâhidî'nin dediğine göre { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } buyruğuna matuftur; kulluk manasını pekiştirmek üzere Îsâ'nın aleyhisselâm sözünün tamamındandır, aradaki iki ayet ise itiraziyedir (parantez içi cümledir). İbn Abbâs'tan radıyallâhu Teâlâ anhümâ rivayet edilen husus da bunu teyit etmektedir. Übeyy ise vav harfi olmaksızın okumuştur.

والظاهر أنه على هذا بتقدير القول خطابا لسيد المخاطبين ﷺ أي قل يا محمد إن الله إلخ. وقرأ الحرميان وأبو عمرو وأن بالواو وفتح الهمزة وخرجه الزمخشري على حذف حرف الجر وتعلقه باعبدوه أي ولأنه تعالى ربي وربّكم فاعبدوه وهو كقوله تعالى: وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً [الجن: ١٨] وهو قول الخليل وسيبويه.

Zahir olan, bu kıraate göre sözün muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem hitap olarak bir söz takdiriyle olmasıdır; yani «Ey Muhammed! De ki: Şüphesiz Allah...» demektir. Haremeyn imamları (Nâfi‘ ve İbn Kesîr) ile Ebû Amr, vav ve hemzenin fethasıyla «Ve enne» şeklinde okumuşlardır. Zemahşerî bunu cer harfinin hazfedilmesi ve «fa‘budûhu» fiiline bağlanması ile açıklamıştır; yani «Allah benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğu için O'na kulluk edin» demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ الْمَساجِدَ لِلَّهِ فَلا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً } [el-Cin: 18] “Mescitler şüphesiz Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye yalvarmayın” buyruğu gibidir; bu, Halîl ve Sîbeveyh'in görüşüdür.

وأجاز الفراء أن يكون إن وما بعدها في تأويل مصدر عطفا على الزَّكاةِ أي وأوصاني بالصلاة والزكاة وبأن الله ربي وربكم إلخ. وأجاز الكسائي أن يكون ذلك خبر مبتدأ محذوف أي والأمر أن الله ربي وربكم.

Ferrâ, 'inne' ve sonrasının masdar tevilinde olarak { الزَّكاةِ } üzerine matuf olmasını caiz görmüştür; yani «Bana namazı, zekâtı ve Allah'ın benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğunu tavsiye etti...» demektir. Kisâî ise bunun hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olmasını caiz görmüştür; yani «Mesele şudur ki: Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir» demektir.

وحكى أبو عبيدة عن أبي عمرو بن العلاء أنه عطف على أَمْراً من قوله تعالى إِذا قَضى أَمْراً أي إذ قضى أمرا وقضى أن الله ربي وربكم وهو تخبيط في الإعراب فلعله لا يصح عن أبي عمرو فإنه من الجلالة في علم النحو بمكان، وقيل: إنه عطف على الكتاب وأكثر الأقوال كما ترى. وفي حرف أبي رضي الله تعالى عنه أيضا وبأن بالواو وباء الجر وخرجه بعضهم بالعطف على الصلاة أو الزكاة وبعضهم بأنه متعلق باعبدوه أي بسبب ذلك فاعبدوه، والخطاب أما لمعاصري عيسى ﵇ وإما لمعاصري نبينا ﷺ هذا أي ما ذكر من التوحيد صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ لا يضل سالكه، وقوله تعالى فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ لترتيب ما بعدها على ما قبلها تنبيها على سوء صنيعهم بجعلهم ما يوجب الاتفاق منشأ للاختلاف فإن ما حكي من مقالات عيسى ﵇ مع كونها نصوصا قاطعة في كونه عبد الله تعالى ورسوله قد اختلف اليهود والنصارى بالتفريط والإفراط فالمراد بالأحزاب اليهود والنصارى وهو المروي عن الكلبي، ومعنى مِنْ بَيْنِهِمْ أن الاختلاف لم يخرج عنهم بل كانوا هم المختلفين، و «بين» ظرف استعمل اسما بدخول من عليه.

Ebû Ubeyde, Ebû Amr b. el-Alâ'dan, bunun Allah Teâlâ'nın { إِذا قَضى أَمْراً } buyruğundaki { أَمْراً } kelimesi üzerine matuf olduğunu nakletmiştir; yani «Bir işe hükmettiği ve Allah'ın benim de sizin de Rabbiniz olduğuna hükmettiği zaman» demektir ki bu, irapta bir karıştırmadır; nitekim nahiv ilmindeki yüce makamı sebebiyle bu görüş Ebû Amr'dan sahih olmasa gerektir. { الْكِتابَ } kelimesi üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; görüşlerin çoğu ise gördüğün gibidir. Übeyy'in radıyallâhu Teâlâ anh mushafında da vav ve cer bâ'sı ile «Ve bi-enne» şeklindedir; bazısı bunu namaz veya zekât üzerine atıfla, bazısı da «fa‘budûhu» fiiline müteallak kılarak yani «bundan dolayı O'na kulluk edin» manasıyla açıklamıştır. Hitap ya Îsâ'nın aleyhisselâm çağdaşlarına yahut Peygamberimizin sallallâhu aleyhi ve sellem çağdaşlarınadır. { هذا } “İşte bu” yani zikredilen tevhid, { صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “dosdoğru bir yoldur”; yolcusu asla sapmaz. Allah Teâlâ'nın: { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ } “Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler” buyruğu, ittifakı gerektiren bir hususu ihtilaf kaynağı kılmak suretiyle sergiledikleri kötü tutuma dikkat çekmek üzere sonrasının öncesine tertip edilmesi içindir. Zira Îsâ'nın aleyhisselâm aktarılan sözleri, onun Allah Teâlâ'nın kulu ve elçisi olduğu hususunda kesin nasslar olmasına rağmen Yahudiler ve Hristiyanlar ifrat ve tefrite düşerek ihtilaf etmişlerdir. Fırkalardan kasıt Yahudiler ve Hristiyanlardır ki Kelbî'den rivayet edilen budur. { مِنْ بَيْنِهِمْ } ifadesinin manası, ihtilafın onların dışına çıkmadığı, bilakis bizzat kendilerinin ihtilaf edenler olduğudur. 'Beyn' kelimesi, üzerine 'min' girmesiyle isim olarak kullanılmış bir zarftır.

ونقل في البحر القول بزيادة من. وحكى أيضا القول بأن البين هنا بمعنى البعد أي اختلفوا فيه لبعدهم عن الحق فتكون سببية ولا يخفى بعده، وقيل: المراد بالأحزاب فرق النصارى فإنهم اختلفوا بعد رفعه ﵇ فيه فقال:

el-Bahr'da 'min' harfinin zâid olduğu görüşü nakledilmiştir. Buradaki 'beyn' kelimesinin uzaklık manasında olduğu da nakledilmiştir; yani «Hakktan uzaklıkları sebebiyle onda ihtilafa düştüler» demektir ve sebep bildirir; ancak bunun uzaklığı gizli değildir. Fırkalardan maksadın Hristiyan mezhepleri olduğu da söylenmiştir; nitekim onlar o aleyhisselâm göğe yükseltildikten sonra onun hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şöyle ki:

نسطور هو ابن الله تعالى عن ذلك أظهره ثم رفعه، وقال يعقوب: هو الله تعالى هبط ثم صعد وقال ملكا: هو عبد الله

Nastûr: «O, Allah'ın oğludur -Allah bundan pek yücedir-; O'nu açığa çıkardı, sonra yükseltti» dedi. Ya‘kūb: «O bizzat Allah'tır; yere indi, sonra göğe çıktı» dedi. Melkâ ise: «O, Allah'ın kuludur

تعالى ونبيه، وفي الملل والنحل أن الملكانية قالوا: إن الكلمة يعني أقنوم العلم اتحدت بالمسيح ﵇ وتدرعت بناسوته.

ve peygamberidir» dedi. el-Milel ve'n-Nihal'de Melkâniyye'nin şöyle dediği geçer: «Kelime yani ilim uknumu, Mesîh aleyhisselâm ile birleşmiş ve onun nâsûtunu (insani tabiatını) zırh gibi bürünmüştür.»

وقالوا أيضا: إن المسيح ﵇ ناسوت كلي لا جزئي وهو قديم وقد ولدت مريم إلها قديما أزليا والقتل والصلب وقع على الناسوت واللاهوت معا، وقد قمنا من أمر النصارى ما فيه كفاية فليتذكر، وقيل المراد بهم المسلمون واليهود والنصارى.

Onlar ayrıca şöyle demişlerdir: «Mesîh aleyhisselâm cüz'î değil küllî bir nâsûttur ve o kadîmdir; Meryem kadîm ve ezelî bir ilah doğurmuştur; öldürülme ve asılma ise nâsût ile lâhûtun her ikisi üzerine birlikte vaki olmuştur.» Biz Hristiyanların durumu hakkında yeterli açıklamayı yapmıştık, hatırlansın. Onlarla kastedilenlerin Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyanlar olduğu da söylenmiştir.

وعن الحسن أنهم الذين تحزبوا على الأنبياء عليهم الصلاة والسّلام لما قص عليهم قصة عيسى ﵇ اختلفوا فيه من بين الناس، قيل: إنهم مطلق الكفار فيشمل اليهود والنصارى والمشركين الذين كانوا في زمن نبينا ﷺ وغيرهم ورجحه الإمام بأنه لا مخصص فيه، ورجح القول بأنهم أهل الكتاب بأن ذكر الاختلاف عقيب قصة عيسى ﵇ يقتضي ذلك، ويؤيده قوله تعالى فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا فالمراد بهم الأحزاب المختلفون، وعبر عنهم بذلك إيذانا بكفرهم جميعا وإشعارا بعلة الحكم، وإذا قيل بدخول المسلمين أو الملكانية وقيل: إنهم قالوا بأنه ﵇ عبد الله ونبيه، في الأحزاب، فالمراد من الذين كفروا بعض الأحزاب أي فويل للذين كفروا منهم مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ أي من مشهود يوم عظيم الهول والحساب والجزاء وهو يوم القيامة أو من وقت شهوده أو مكان الشهود فيه أو من شهادة ذلك اليوم عليهم وهو أن تشهد الملائكة والأنبياء ﵈ عليهم وألسنتهم وسائر جوارحهم بالكفر والفسوق أو من وقت الشهادة أو من مكانها.

Hasen'den rivayet edildiğine göre onlar, peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm karşı fırkalaşan kimselerdir; onlara Îsâ'nın aleyhisselâm kıssası anlatılınca insanlar arasından onun hakkında ihtilafa düşmüşlerdir. Onların mutlak kâfirler olduğu söylenmiştir; dolayısıyla Yahudileri, Hristiyanları, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bulunan müşrikleri ve başkalarını kapsar. İmam [Râzî] bunu tahsis edici bir delil bulunmaması gerekçesiyle tercih etmiştir. İhtilafın Îsâ'nın aleyhisselâm kıssasının hemen ardından zikredilmesinin bunu gerektirmesi sebebiyle onların Ehl-i Kitap olduğu görüşü de tercih edilmiştir; Allah Teâlâ'nın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Vay o inkâr edenlerin haline!” buyruğu da bunu teyit eder. Kastedilenler ihtilafa düşen o fırkalardır; hepsinin küfrünü bildirmek ve hükmün illetini hissettirmek için onlar bu lafızla ifade edilmiştir. Fırkalar arasına Müslümanların veya Melkâniyye'nin girdiği kabul edilip -onların o aleyhisselâm Allah'ın kulu ve peygamberidir dedikleri söylendiğinde- inkâr edenlerden kasıt fırkaların bir kısmı olur; yani «Onlardan inkâr edenlerin vay haline!» demek olur. { مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Büyük bir günün tanıklığından/görüleceği andan”; yani korkusu, hesabı ve karşılığı pek büyük olan bir günün müşahede edileceği zamandan ki o kıyamet günüdür; yahut onun görülme vaktinden veya orada görülme mekânından; yahut o günün onların aleyhine şahitlik etmesinden ki meleklerin, peygamberlerin aleyhimüsselâm, kendi dillerinin ve diğer azalarının onların küfür ve fısklarına şahitlik etmesidir; yahut şahitlik vaktinden veya onun mekânındandır.

وقيل: هو ما شهدوا به في حق عيسى ﵇ وأمه وعظمه لعظم ما فيه أيضا كقوله تعالى كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [الكهف: ٥] . وقيل هو يوم قتل المؤمنين حين اختلف الأحزاب وهو كما ترى. والحق أن المراد بذلك اليوم يوم القيامة أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ تعجيب من حدة سمعهم وأبصارهم يومئذ. ومعناه أن أسماعهم وأبصارهم يَوْمَ يَأْتُونَنا للحساب والجزاء أي يوم القيامة جدير بأن يتعجب منهما بعد أن كانوا في الدنيا صما وعميا.

Onun, Îsâ aleyhisselâm ve annesi hakkında ettikleri şahitlik olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } [el-Kehf: 5] “Ağızlarından çıkan söz ne büyük oldu!” buyruğunda olduğu gibi, içerdiği şeyin büyüklüğü sebebiyle o da büyük sayılmıştır. Fırkalar ihtilaf ettiği vakit müminlerin öldürüldüğü gün olduğu da söylenmiştir; ancak bu gördüğün gibidir. Hak olan, o gün ile kastedilenin kıyamet günü olduğudur. { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ } “Onlar ne iyi işitir, ne iyi görürler!”; o gün onların işitme ve görmelerinin keskinliğine karşı bir hayret ifadesidir. Manası şudur: Dünyada sağır ve kör iken, hesap ve ceza için { يَوْمَ يَأْتُونَنا } “Bize gelecekleri gün” yani kıyamet günü onların işitmelerine ve görmelerine hayret edilmeye pek layıktır.

وروي ذلك عن الحسن وقتادة وقال علي بن عيسى: هو وعيد وتهديد أي سوف يسمعون ما يخلع قلوبهم ويبصرون ما يسود وجوههم وعن أبي العالية أنه أمر حقيقة للرسول ﷺ بأن يسمعهم ويبصرهم مواعيد ذلك اليوم وما يحيق بهم فيه. والجار والمجرور على الأولين في موضع الرفع على القول المشهور. وعلى الأخير في محل نصب لأن أَسْمِعْ أمر حقيقي وفاعله مستتر وجوبا. وقيل: في التعجب أيضا إنه كذلك. والفاعل ضمير المصدر لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ أي في الدنيا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ لا يدرك غايته حيث اغفلوا الاستماع والنظر بالكلية. ووضع (الظالمين) موضع الضمير للإيذان بأنهم في ذلك ظالمون لأنفسهم.

Bu, Hasen ve Katâde'den rivayet edilmiştir. Ali b. Îsâ der ki: Bu bir tehdit ve korkutmadır; yani kalplerini yerinden sökecek şeyleri işitecekler ve yüzlerini karartacak şeyleri göreceklerdir. Ebu'l-Âliye'den ise bunun Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem o günün vaatlerini ve orada başlarına gelecekleri onlara hakkıyla işittirip göstermesi yönünde hakiki bir emir olduğu nakledilmiştir. Meşhur görüşe göre car ve mecrur ilk iki izaha göre ref mahallindedir; sonuncusuna göre ise nasb mahallindedir, çünkü { أَسْمِعْ } hakiki bir emirdir ve fâili vacip olarak müstetirdir. Taaccüp sîgasında da aynı şekilde olduğu söylenmiştir; fâil masdarın zamiridir. { لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ } “Fakat zalimler bugün” yani dünyada, { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “apaçık bir sapıklık içindedirler”; işitmeyi ve bakmayı bütünüyle terk ettikleri için sonuna ulaşılamayacak bir sapıklıktadırlar. Zamir yerine 'zalimler' isminin açıkça getirilmesi, bu tutumlarında kendi nefislerine zulmettiklerini bildirmek içindir.

والاستدراك على ما نقل عن أبي العالية يتعلق بقوله تعالى فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَأَنْذِرْهُمْ أي الظالمين على ما هو الظاهر. وقال أبو حيان: الضمير لجميع الناس أي خوفهم يَوْمَ الْحَسْرَةِ يوم يتحسر الظالمون على ما فرطوا في جنب الله تعالى. وقيل: الناس قاطبة، وتحسر المحسنين على قلة إحسانهم إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ أي فرغ من الحساب وذهب أهل الجنة إلى الجنة وأهل النار إلى النار وذبح الموت ونودي كل من الفريقين بالخلود.

Ebu'l-Âliye'den nakledilene göre istidrâk (lâkin edatı), Allah Teâlâ'nın { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğu ile irtibatlıdır. { وَأَنْذِرْهُمْ } “Onları uyar”; yani zahir olduğu üzere o zalimleri. Ebû Hayyân: «Zamir bütün insanlar içindir; yani onları korkut» demiştir. { يَوْمَ الْحَسْرَةِ } “O hasret günü ile”; zalimlerin Allah Teâlâ'nın katında işledikleri kusurlardan ötürü hasret çekecekleri gün ile. Bütün insanlarla [uyarılması] da söylenmiştir; iyilik yapanların hasreti ise iyiliklerinin azlığından ötürüdür. { إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirildiği zaman”; yani hesap tamamlanıp cennetlikler cennete, cehennemlikler cehenneme gittiği, ölüm boğazlandığı ve her iki zümreye de ebediyet nidası yapıldığı zaman.

وعن السدي وابن جريج الاقتصار على ذبح الموت وكان ذلك لما روي الشيخان والترمذي عن أبي سعيد قال:

Süddî ve İbn Cüreyc'den bunun sadece ölümün boğazlanmasıyla sınırlandırıldığı rivayet edilmiştir; bu da iki Şeyh (Buhârî ve Müslim) ile Tirmizî'nin Ebû Saîd'den rivayet ettikleri şu hadisten dolayıdır; [Ebû Saîd] dedi ki:

قال رسول الله ﷺ «يؤتى بالموت كهيئة كبش أملح فينادي مناد يا أهل الجنة فيشرئبون وينظرون فيقول: هل تعرفون هذا؟ فيقولون نعم هذا الموت وكلهم قد رأوه ثم ينادي مناد يا أهل النار فيشرئبون وينظرون فيقول: هل تعرفون هذا؟

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ölüm alaca bir koç suretinde getirilir. Bir münâdî: 'Ey cennet ehli!' diye seslenir. Boyunlarını uzatıp bakarlar. 'Bunu tanıyor musunuz?' der. 'Evet, bu ölümdür' derler; hepsi de onu görmüştür. Sonra bir münâdî: 'Ey cehennem ehli!' diye seslenir. Boyunlarını uzatıp bakarlar. 'Bunu tanıyor musunuz?' der.

فيقولون نعم: هذا الموت وكلهم قد رأوه فيذبح بين الجنة والنار ثم يقول: يا أهل الجنة خلود فلا موت ويا أهل النار خلود فلا موت ثم قرأ وأنذرهم» الآية.

'Evet, bu ölümdür' derler; hepsi de onu görmüştür. Bunun üzerine cennetle cehennem arasında boğazlanır. Sonra: 'Ey cennet ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur. Ey cehennem ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur' der. Sonra { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ } ayetini okudu.»

وفي رواية عن ابن مسعود أن يوم الحسرة حين يرى الكفار مقاعدهم من الجنة لو كانوا مؤمنين، وقيل: حين يقال لهم وهم في النار اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [المؤمنون: ١٠٨] وقيل: حين يقال امْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ [يس: ٥٩] .

İbn Mes‘ûd'dan gelen bir rivayette hasret gününün, şayet mümin olsalardı kâfirlerin cennetteki makamlarını gördükleri an olduğu belirtilmiştir. Cehennemde iken kendilerine: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } [el-Mü'minûn: 108] “Sinin orada, benimle konuşmayın!” denildiği an olduğu da söylenmiştir. Kendilerine: { امْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } [Yâsîn: 59] “Ey günahkârlar! Bugün şöyle ayrılın” denildiği an olduğu da söylenmiştir.

وقال الضحاك: ذلك إذا برزت جهنم ورمت بالشرر، وقيل: المراد بذلك يوم القيامة مطلقا، وروي ذلك عن ابن زيد وفيه حسرات في مواطن عديدة، ومن هنا قيل: المراد بالحسرة جنسها فيشمل ذلك حسرتهم فيما ذكر وحسرتهم عند أخذ الكتب بالشمائل وغير ذلك والمراد بقضاء الأمر الفراغ من أمر الدنيا بالكلية ويعتبر وقت ذلك ممتدا، وقيل: المراد بيوم الحسرة يوم القيامة كما روي عن ابن زيد إلا أن المراد بقضاء الأمر الفراغ مما يوجب الحسرة، وجوز ابن عطية أن يراد بيوم الحسرة ما يعم يوم الموت.

Dahhâk: «Bu, cehennem ortaya çıkıp kıvılcımlar saçtığı zamandır» demiştir. Bununla mutlak olarak kıyamet gününün kastedildiği söylenmiştir; bu İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir ve o günde pek çok yerde hasretler vardır. Buradan hareketle hasretten kastın onun cinsi olduğu söylenmiştir; dolayısıyla bu, zikredilen hususlardaki hasretlerini, amel defterlerinin soldan verilmesi sırasındaki hasretlerini ve diğerlerini kapsar. İşin bitirilmesinden kasıt dünya işinin bütünüyle sona ermesidir ve bu vakit uzatılmış kabul edilir. İbn Zeyd'den rivayet edildiği gibi hasret günü ile kıyamet gününün kastedildiği, ancak işin bitirilmesinden kastın hasreti gerektiren şeylerin tamamlanması olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye hasret günü ile ölüm gününü de içine alan genel bir günün kastedilmesini caiz görmüştür.

وأنت تعلم أن ظاهر الحديث السابق وكذا غيره كما لا يخفى على المتتبع قاض بأن يوم الحسرة يوم يذبح الموت وينادي بالخلود، ولعل التخصيص لما أن الحسرة يومئذ أعظم الحسرات لأنه هناك تنقطع الآمال وينسد باب الخلاص من الأهوال. ومن غريب ما قيل: إن المراد بقضاء الأمر سد باب التوبة حين تطلع الشمس من مغربها وليس بشيء، وإِذْ على سائر الأقوال بدل من يَوْمَ أو متعلق بالحسرة والمصدر المعرف يعمل بالمفعول الصريح عند بعضهم فكيف بالظرف، وقوله تعالى وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ قال الزمخشري: متعلق بقوله تعالى شأنه فِي ضَلالٍ مُبِينٍ عن الحسن، ووجه ذلك بأن الجملتين في موضع الحال من الضمير المستتر في الجار والمجرور أي مستقرون في ذلك وهم في تينك الحالتين، واستظهر في الكشف العطف على قوله تعالى: الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ أي هم في ضلال وهم في غفلة وعلى الوجهين تكون جملة أَنْذِرْهُمْ معترضة والواو اعتراضية، ووجه الاعتراض أن الإنذار مؤكد ما هم فيه من الغفلة والضلال، وجوز أن يكون ذلك متعلقا بأنذرهم على أنه حال من المفعول أي أنذرهم غافلين غير مؤمنين للعقب بأنه لا يلائم قوله تعالى: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النازعات: ٤٥] وقال في الكشف: أنه غير وارد لأن ذلك بالنسبة إلى النفع وهذا بالنسبة إلى تنبيه الغافل لبيان أن النفع في الآخرة وهذه وظيفة الأنبياء ﵈ عن آخرهم، ثم لو سلم لا مناقضة كما في قوله تعالى وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ [الذاريات: ٥٥] كيف وقد تكرر هذا المعنى في القرآن إلى قوله تعالى: لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ [يس: ٦] وأما إن قوله سبحانه: وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ نفي مؤكد يشتمل على الماضية والآتية فلا يسلم لو جعل حالا ولو سلم فقد علم جوابه مما سبق وما على الرسول إلا البلاغ.

Sen de bilirsin ki geçen hadisin ve diğerlerinin zahiri -araştıran kimseye gizli kalmayacağı üzere- hasret gününün ölümün boğazlandığı ve ebediyet nidasının yapıldığı gün olduğuna hükmetmektedir. Bu tahsis belki de o günkü hasretin hasretlerin en büyüğü olmasındandır; zira orada emeller tükenir ve korkulardan kurtuluş kapısı kapanır. Söylenen garip görüşlerden biri de işin bitirilmesinden kastın, güneşin batıdan doğduğu vakit tevbe kapısının kapanması olduğudur ki bu hiçbir değer taşımaz. Diğer görüşlere göre { إِذْ }, { يَوْمَ } kelimesinden bedeldir yahut { الْحَسْرَةِ } kelimesine müteallaktır; nitekim marife masdar bazılarının nezdinde sarîh mefulde bile amel ederken zarfta nasıl amel etmesin? Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } “Onlar ise bir gaflet içindedirler ve onlar iman etmezler” buyruğu hakkında Zemahşerî, Hasen'den naklen şânı yüce Allah'ın { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } buyruğuna müteallak olduğunu söylemiştir. Bunun vechi, her iki cümlenin de car ve mecrurdaki müstetir zamirden hal konumunda olmasıdır; yani «onlar bu iki hal içindeyken onda yerleşiktirler» demektir. el-Keşşâf'ta Allah Teâlâ'nın: { الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } buyruğuna atfedilmesi zahir kabul edilmiştir; yani «onlar bir sapıklık içindedirler ve onlar bir gaflet içindedirler» demektir. Her iki veche göre de { أَنْذِرْهُمْ } cümlesi itiraziye, vav da itiraz vavı olur; itirazın yönü ise uyarmanın onların içinde bulundukları gaflet ve sapıklığı pekiştirmesidir. Bunun, mefulden hal olarak { أَنْذِرْهُمْ } cümlesine müteallak olması da caiz görülmüştür; yani «onları gafil ve iman etmez kimseler olarak uyar» demektir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } [en-Nâziât: 45] “Sen ancak ondan korkacak olanı uyarıcısın” buyruğuna uygun düşmediği yönündeki itiraza el-Keşşâf'ta şöyle cevap verilmiştir: Bu varit değildir; çünkü o [ayet] fayda verme nispetindedir, bu ise faydanın ahirette olduğunu beyan için gafili uyarma nispetindedir; bu da baştan sona peygamberlerin aleyhimüsselâm vazifesidir. Sonra [böyle olduğu] kabul edilse bile, Allah Teâlâ'nın: { وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } [ez-Zâriyât: 55] “Öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” buyruğunda olduğu gibi bir çelişki yoktur; nasıl olsun ki bu mana Kur'an'da Allah Teâlâ'nın: { لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ فَهُمْ غافِلُونَ } [Yâsîn: 6] “Babaları uyarılmamış, bu yüzden kendileri de gafil kalmış bir kavmi uyarasın diye” buyruğuna kadar tekrar edilmiştir. Allah Sübhânehu'nun: { وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ } buyruğunun geçmiş ve gelecek zamanı kapsayan tekitli bir nefy olduğuna gelince, hal kılındığı takdirde bu kabul edilmez; kabul edilse bile cevabı önceden bilinmiştir; elçiye düşen ancak apaçık bir tebliğdir.

نعم لا نمنع أن الوجه الأول أرجح وأشد طباقا للمقام، وحاصل المعنى على الأخير أنذرهم لأنهم في حالة يحتاجون فيها للإنذار إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها لا يبقى لأحد غيره تعالى ملك ولا ملك فيكون كل ذلك له تعالى استقلالا ظاهرا وباطنا دون ما سواه وينتقل إليه سبحانه انتقال الموروث من المورث إلى الوارث، وهذا كقوله تعالى: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ [غافر: ١٦] أو نتوفى الأرض ومن عليها بالإفناء والإهلاك توفي الوارث لإرثه واستيفائه إياه وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ أي يردون إلى الجزاء لا إلى غيرنا استقلالا أو اشتراكا. وقرأ الأعرج «ترجعون»

Evet, birinci vechin daha râcih ve makama daha uygun olduğunu inkâr etmeyiz. Son [veche] göre ise mânanın özü şöyledir: Onları uyar; zira onlar uyarılmaya muhtaç oldukları bir hâldedirler. { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها } “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere biz vâris oluruz”; Allah Teâlâ'dan başka hiçbir kimseye ne bir mülk ne de bir meliklik kalır; böylece başkası olmaksızın zâhiren ve bâtınen bütünüyle ve müstakil olarak Allah Teâlâ'ya ait olur ve miras bırakandan mirasçıya intikal eden tereke gibi O Sübhânehu'ya intikal eder. Bu, Allah Teâlâ'nın: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } [Mü'min: 16] “Bugün mülk kime aittir? Tek ve Kahhâr olan Allah'a!” buyruğu gibidir. Yahut mirasçının mirasını teslim alıp tam olarak tahsil etmesi gibi, yok etmek ve helâk etmek suretiyle yeryüzünü ve üzerindekileri kabzederiz/vefat ettiririz. { وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “Ve [hepsi] ancak bize döndürüleceklerdir”; yani bağımsız yahut ortaklaşa olarak bizden başkasına değil, yalnızca cezaya (karşılık görmeye) döndürülürler. A'rec ise « ترجعون »

بالتاء الفوقية. وقرأ السلمي وابن أبي إسحاق وعيسى بالياء التحتية مبنيا للفاعل، وحكى عنهم الداني أنهم قرؤوا بالتاء الفوقية والله تعالى أعلم «ومن باب الإشارة في الآيات» كهيعص هو وأمثاله على الصحيح سر من أسرار الله تعالى، وقيل في وجه افتتاح هذه السورة به: إن الكاف إشارة إلى الكافي الذي اقتضاه حال ضعف زكريا ﵇ وشيخوخته وعجزه، والهاء إشارة إلى الهادي الذي اقتضاه عنايته سبحانه به وإراءة مطلوبه له، والياء إشارة إلى الواقي الذي اقتضاه حال خوفه من الموالي، والعين إشارة إلى العالم الذي اقتضاه إظهاره لعدم الأسباب، والصاد إشارة إلى الصادق الذي اقتضاه الوعد، والإشارة في القصتين إجمالا إلى أن الله تعالى شأنه يهب بسؤال وغير سؤال. وطبق بعض أهل التأويل ما فيهما على ما في الأنفس فتكلفوا وتعسفوا، وفي نذر الصوم والمراد به الصمت إشارة إلى ترك الانتصار للنفس فكأنه قيل لها ﵇: اسكتي ولا تنتصري فإن في كلامك وانتصارك لنفسك مشقة عليك وفي سكوتك إظهار ما لنا فيك من القدرة فلزمت الصمت فلما علم الله سبحانه صدق انقطاعها إليه أنطق جل وعلا عيسى ﵇ ببراءتها، وذكر أنه ﵇ طوى كل وصف جميل في مطاوي قوله إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ وذلك لما قالوا من أنه لا يدعي أحد بعبد الله إلا إذا صار مظهرا لجميع الصفات الإلهية المشير إليها الاسم الجليل، وجعل على هذا قوله آتانِيَ الْكِتابَ إلخ كالتعليل لهذه الدعوى. وذكروا أن العبد مضافا إلى ضميره تعالى أبلغ مدحا مما ذكر وأن صاحب ذلك المقام هو نبينا ﷺ، وكأن مرادهم أن العبد مضافا إلى ضميره سبحانه كذلك إذا لم يقرن بعلم كعبده زكريا وإلا فدعوى الاختصاص لأنتم فليتدبر.

şeklinde okumuştur. Sülemî, İbn Ebî İshak ve Îsâ, alttaki yâ ile malum fiil olarak okumuşlardır. Dânî ise onların üstteki tâ ile okuduklarını nakletmiştir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. «Ayetlerdeki İşarî Yorumlar Babından»: { كهيعص } harfleri ve benzerleri, sahih olan görüşe göre Allah Teâlâ'nın sırlarından bir sırdır. Bu surenin onunla açılmasının hikmeti hakkında şöyle denilmiştir: Kâf harfi, Zekeriyyâ'nın aleyhisselâm zayıflık, yaşlılık ve acziyet halinin gerektirdiği 'el-Kâfî' (Kifayet eden) ismine işarettir. Hâ harfi, Allah Sübhânehu'nun ona olan inayetinin ve talebini ona göstermesinin gerektirdiği 'el-Hâdî' (Hidayet veren) ismine işarettir. Yâ harfi, yakınlarından duyduğu korku halinin gerektirdiği 'el-Vâkî' (Koruyan) ismine işarettir. Ayn harfi, sebepleri ortadan kaldırmasının gerektirdiği 'el-Âlim' (Bilen) ismine işarettir. Sâd harfi ise vaadin gerektirdiği 'es-Sâdık' (Sözünde duran) ismine işarettir. İki kıssadaki işaret genel olarak şudur: Şânı yüce olan Allah, talep edilerek de talep edilmeksizin de bağışta bulunur. Bazı tevil ehli bu iki kıssada geçenleri nefisteki hallere tatbik etmiş, ancak tekellüfe ve zorlamaya düşmüşlerdir. Oruç adamada -ki onunla kastedilen susmaktır- nefsi adına intikam almayı ve savunmayı terk etmeye işaret vardır; sanki ona aleyhessalâm şöyle denilmiştir: «Sus ve kendi nefsin için intikam almaya çalışma; zira senin konuşmanda ve nefsini savunmanda senin için meşakkat vardır; susmanda ise bizim senin üzerindeki kudretimizin açığa çıkması vardır.» O da suskunluğa sarıldı. Allah Sübhânehu onun bütünüyle Kendisine yönelişindeki sadakati bilince, şânı yüce olan Allah onun masumiyetini bildirmek üzere Îsâ'yı aleyhisselâm konuşturdu. Îsâ'nın aleyhisselâm her güzel vasfı { إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ } “Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum” sözünün kıvrımlarına dürdüğü zikredilmiştir; bu da âlimlerin: «Hiç kimse, o celil ismin işaret ettiği bütün ilahi sıfatlara mazhar olmadıkça 'Abdullah' (Allah'ın kulu) iddiasında bulunamaz» demelerinden ötürüdür. Buna göre onun: { آتانِيَ الْكِتابَ } vd. sözü bu iddianın gerekçesi gibi kılınmıştır. Kul lafzının Allah Teâlâ'nın zamirine izâfe edilmesinin, zikredilenden daha beliğ bir övgü olduğunu ve o makamın sahibinin Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu zikretmişlerdir. Sanki onların maksadı, kul kelimesi Zekeriyyâ'nın kulu ifadesi gibi bir özel isimle kayıtlanmadığı takdirde böyledir; aksi halde has kılma iddiası [kendinizce] aşikârdır; iyi düşünülsün.

وذكر ابن عطاء في قوله تعالى: وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا إن الجبار الذي لا ينصح والشقي الذي لا ينتصح نعوذ بالله سبحانه من أن يجعلنا كذلك وَاذْكُرْ عطف على أَنْذِرْهُمْ عند أبي السعود، وقيل: على أذكر السابق، ولعله الظاهر فِي الْكِتابِ أي هذه السورة أو في القرآن إِبْراهِيمَ أي اتل على الناس قصته كقوله تعالى:

İbn Atâ, Allah Teâlâ'nın: { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا } “Beni zorba bir asi kılmadı” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Cebbâr (zorba), nasihat etmeyen; şakî (asi/bahtsız) ise nasihat kabul etmeyendir.» Bizi de böyle kılmasından Allah Sübhânehu'ya sığınırız. { وَاذْكُرْ } “An”; Ebüssuûd'a göre { أَنْذِرْهُمْ } kelimesi üzerine matuftur; önceki 'üzkür' üzerine matuf olduğu da söylenmiştir ki zahir olan da muhtemelen budur. { فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta” yani bu surede veya Kur'an'da; { إِبْراهِيمَ } “İbrâhîm'i [de an]”; yani insanlara onun kıssasını oku; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir:

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ [الشعراء: ٦٩] وإلا فذاكر ذلك في الكتاب هو الله تعالى كما في الكشاف، وفيه أنه عليه الصلاة السّلام لكونه الناطق عنه تعالى ومبلغ أوامره ونواهيه وأعظم مظاهره سبحانه ومجاليه كأنه الذاكر في الكتاب ما ذكره ربه جل وعلا (١) ومناسبة هذه الآية لما قبلها اشتمالها على تضليل من نسب الألوهية إلى الجماد اشتمال ما قبلها على ما أشار إلى تضليل من نسبها إلى الحي والفريقان وإن اشتركا في الضلال إلا أن الفريق الثاني أضل.

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrâhîm'in haberini de oku” [eş-Şuarâ 69]. Aksi takdirde, Keşşâf'ta belirtildiği gibi, bunu Kitap'ta zikreden bizzat Allah Teâlâ'dır. Ancak onda [şu nüans vardır ki], Peygamber aleyhissalâtü vesselâm Allah Teâlâ adına konuşan, O'nun emir ve yasaklarını tebliğ eden ve O Sübhânehu'nun en büyük mazharı ve tecelligâhı olması hasebiyle, sanki Rabbi Celle ve Alâ'nın zikrettiğini Kitap'ta bizzat zikreden konumundadır (١). Bu ayetin öncekiyle münasebeti ise; önceki ayetlerin ilahlığı canlıya nispet edeni saptırmış saymaya işaret içermesi gibi, bu ayetin de ilahlığı cansıza (puta) nispet edeni saptırmış saymayı içermesidir. İki fırka da dalâlette ortak olmakla birlikte, ikinci fırka daha sapkındır.