نعم لا إشكال فيه على ما قاله القاضي أبو بكر من أنه لا يمتنع عقلا ولا سمعا أن يصدر من النبي ﵇ قبل نبوته معصية مطلقا بل لا يمتنع عقلا إرسال من أسلم بعد كفره، ووافقه على ذلك كما قال الآمدي في أبكار الأفكار أكثر الأصحاب وكثير من المعتزلة وإن كان سهوا كما يدل عليه قوله تعالى: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طه:
Evet, Kādî Ebû Bekir'in; peygamberden peygamberliğinden önce mutlak manada bir günah sâdır olmasının ne aklen ne de naklen imkânsız olmadığı, hatta küfründen sonra Müslüman olan bir kimsenin peygamber olarak gönderilmesinin aklen imkânsız olmadığı yönündeki görüşüne göre bunda bir müşkillik yoktur. Âmidî'nin Ebkârü'l-Efkâr'da belirttiği üzere, [Eş'arî] ashabının çoğu ve Mutezile'nin birçoğu da bu görüşte ona muvafakat etmiştir. Şayet Allah Teâlâ'nın: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } [Tâhâ: 115] ayetinin delalet ettiği gibi unutarak [vuku bulmuş] ise,
٨٨] بناء على أحد القولين فيه أشكل على ما نقل عن الشيعة من منع صدور الكبيرة سهوا قبل البعثة أيضا، ولا إشكال فيه على ما سمعت عن القاضي أبي بكر، وإن كان بعد البعثة سهوا أشكل أيضا عند بعض دون بعض، فقد قال عضد الملة في المواقف إن الأكثرين جوزوا صدور الكبيرة يعني ما عدا الكفر والكذب فيما دلت المعجزة على صدقهم ﵈ فيه سهوا وعلى سبيل الخطأ منهم، وقال العلامة الشريف المختار: خلافه، وذهب كثير إلى أن ما وقع صغيرة والأمر عليه هين فإن الصغائر الغير المشعرة بالخسة يجوز على ما ذكره العلامة الثاني في شرح العقائد صدورها منهم ﵈ عمدا بعد البعثة عند الجمهور خلافا للجبائي وأتباعه ويجوز صدورها سهوا بالاتفاق لكن المحققون اشترطوا أن ينبهوا على ذلك فينتهوا عنه.
—oradaki iki görüşten birine binaen— peygamberlikten önce de büyük günahın unutarak sâdır olmasının caiz görülmediğine dair Şîa'dan nakledilen görüşe göre müşkil olur. Kādî Ebû Bekir'den işittiğin görüşe göre ise bunda bir müşkillik yoktur. Şayet peygamberlikten sonra unutarak olmuşsa, bu da bazılarına göre müşkil iken bazılarına göre değildir. Nitekim Adudüddin el-Îcî el-Mevâkıf'ta; çoğunluğun, peygamberlerden [aleyhimüsselâm] küfür ile mucizenin doğruluklarına delalet ettiği hususlardaki yalan hariç büyük günahın unutarak ve hata yoluyla sâdır olmasını caiz gördüklerini belirtmiştir. Allâme Seyyid Şerîf ise bunun aksini tercih etmiştir. Pek çok âlim de vuku bulan şeyin küçük günah olduğu ve bu durumda meselenin kolaylaştığı görüşüne gitmiştir. Zira haysiyetsizlik hissettirmeyen küçük günahların, Allâme-i Sânî'nin Şerhu'l-Akāid'de zikrettiği üzere, Cübbâî ve ona tâbi olanların hilafına cumhura göre peygamberlikten sonra peygamberlerden [aleyhimüsselâm] kasten sâdır olması caizdir; unutarak sâdır olması ise ittifakla caizdir. Ancak muhakkikler, buna dikkat çekilmeleri ve akabinde bundan vazgeçmeleri şartını koşmuşlardır.
نعم ذكر في شرح المقاصد عصمتهم عن صدور ذلك عمدا. والأحوط نظرا إلى مقام آدم ﵈ أن يقال: إن صدور ما ذكر منه كان قبل النبوة وكان سهوا أو عن تأويل إلا أنه عظم الأمر عليه وعظم لديه نظرا إلى علو شأنه ومزيد فضل الله تعالى عليه، وإحسانه وقد شاع حسنات الأبرار سيئات المقربين، ومما يدل على استعظام ذلك منه لعلو شأنه ﵇ ما أخرجه البيهقي في شعب الإيمان عن أبي عبد الله المغربي قال: تفكر إبراهيم في شأن آدم ﵉ فقال: يا رب خلقته بيدك ونفخت فيه من روحك وأسجدت له ملائكتك ثم بذنب واحد ملأت أفواه الناس من ذكر معصيته فأوحى الله تعالى إليه يا إبراهيم أما علمت أن مخالفة الحبيب على الحبيب شديدة.
Evet, Şerhu'l-Makāsıd'da onların bundan kasten masum oldukları zikredilmiştir. Âdem'in [aleyhisselâm] makamı nazara alındığında en ihtiyatlı olanı şöyle denilmesidir: Ondan zikredilen şeyin sâdır olması peygamberlikten önceydi ve unutma yahut bir tevil sebebiyleydi; ancak şanının yüceliği ve Allah Teâlâ'nın ona olan lütuf ve ihsanının fazlalığı sebebiyle bu durum ona ağır gelmiş ve katında büyümüştür. Nitekim «Ebrârın iyilikleri, mukarreblerin kötülükleridir» sözü meşhur olmuştur. Şanının yüceliğinden ötürü bu durumun onun [aleyhisselâm] katında büyüdüğüne delalet eden rivayetlerden biri de Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Ebû Abdullah el-Mağribî'den naklettiği şu rivayettir: İbrâhim, Âdem'in [aleyhimesselâm] durumunu tefekkür etti de şöyle dedi: «Ey Rabbim! Onu kendi elinle yarattın, ona ruhundan üfledin ve meleklerini ona secde ettirdin; sonra tek bir günahtan ötürü insanların ağzını onun isyanının zikriyle doldurdun.» Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: «Ey İbrâhim! Bilmez misin ki sevgilinin [sevgilisine] muhalefeti, sevgiliye pek ağır gelir?»
وذكر بعضهم أن في استعظام ذلك منه عليه الملام زجرا بليغا لأولاده عن أمثاله، وعلى العلات لا ينبغي لأحد أن ينسب إليه العصيان اليوم وأن يخبر بذلك إلا أن يكون تاليا لما تضمن ذلك أو راويا له عن رسول الله ﷺ وأما أن يكون مبتدئا من قبل نفسه فلا، وقد صرح القاضي أبو بكر بن العربي بعدم جواز نسبة العصيان للآباء الأدنين إلينا المماثلين لنا فكيف يجوز نسبته للأنبياء الأقدام والنبي المقدم الأكرم، وارتضى ذلك القرطبي وادعى أن ابتداء الأخبار بشيء من صفات الله تعالى المتشابهة كاليد والإصبع والنزول أولى بالمنع وعدم الجواز، ثم إن ما وقع كان في الحقيقة بمحض قضاء الله تعالى وقدره، وإلا فقد روي عن أبي أمامة الباهلي والحسن أن عقله ﵇ مثل عقل جميع ولده وعداوة إبليس عليه اللعنة له ﵇ في غاية الظهور، وفي ذلك دليل على أنه لا ينفع عقل ولا يغني شيء في جنب تقدير الله تعالى وقضائه ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ أي اصطفاه سبحانه وقربه إليه بالحمل على التوبة والتوفيق لها من اجتبى الشيء جباه لنفسه أي جمعه كقولك: اجتمعته أو من جبى إلى كذا فاجتبيته مثل جليت على العروس فاجتليتها، وأصل معنى الكلمة الجمع فالمجتبى كأنه في الأصل من جمعت فيه المحاسن حتى اختاره غيره وقربه، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵇ مزيد تشريف له ﵇ فَتابَ عَلَيْهِ أي رجع عليه بالرحمة وقبل توبته حين تاب وذلك حين قال هو وزوجته: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ
Bazıları, kınanması gereken bu fiilin onun katında büyütülmesinde evlatları için benzerlerinden son derece etkili bir sakındırma bulunduğunu zikretmiştir. Her hâlükârda, bugün hiç kimsenin bunu içeren bir ayeti okuması yahut Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet etmesi dışında ona isyan nisbet etmesi ve bunu haber vermesi uygun olmaz; kendi tarafından buna başlaması ise asla [caiz değildir]. Nitekim Kādî Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, bizim benzerimiz olan en yakın babalarımıza isyan nisbet etmenin caiz olmadığını açıkça belirtmiştir; o hâlde geçmiş peygamberlere ve en üstün, en kerîm peygambere bunun nisbet edilmesi nasıl caiz olabilir? Kurtubî de bunu benimsemiş ve el, parmak, nüzûl gibi Allah Teâlâ'nın müteşâbih sıfatlarından birini haber vermeye [kendi kendine] başlamanın yasaklanmaya ve caiz olmamaya daha layık olduğunu ileri sürmüştür. Ayrıca vuku bulan şey, gerçekte sırf Allah Teâlâ'nın kazası ve kaderi iledir. Aksi takdirde Ebû Ümâme el-Bâhilî ve Hasan'dan rivayet edildiğine göre onun [aleyhisselâm] aklı bütün evlatlarının aklı gibidir; lânetli İblis'in ona [aleyhisselâm] olan düşmanlığı ise son derece açıktır. Bunda, Allah Teâlâ'nın takdiri ve kazası karşısında hiçbir aklın fayda vermeyeceğine ve hiçbir şeyin bir işe yaramayacağına bir delil vardır. { ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ } “Sonra Rabbi onu seçti”; yani tövbeye sevk ederek ve ona muvaffak kılarak Sübhânehu onu seçti ve kendine yaklaştırdı. Bir şeyi «ictibâ» ettiğin zaman onu kendin için topladın/ayırdın demektir; nitekim «onu topladım» anlamında «ictema'tühû» veya «şuraya doğru topladım da onu seçip aldım» anlamında «cebeytü ilâ kezâ fectebeytühû» denir; nitekim «gelini süsleyip ortaya çıkardım da onu seyrettim» anlamında «celevtü ale'l-arûsi fecteleytühâ» denmesi gibidir. Kelimenin asıl anlamı toplamaktır; dolayısıyla «müctebâ», sanki hakkında güzellikler toplanmış da başkası onu seçip kendine yaklaştırmış kimsedir. [Âdem'in] zamirine izafetle birlikte rubûbiyyet unvanının zikredilmesinde onun [aleyhisselâm] için fazladan bir şereflendirme vardır. { فَتابَ عَلَيْهِ } “tövbesini kabul etti”; yani rahmetiyle ona yöneldi ve tövbe ettiğinde tövbesini kabul etti. Bu da kendisi ve eşinin: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ }
الْخاسِرِينَ
{ الْخاسِرِينَ } “«Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka ziyan edenlerden oluruz»”
[الأعراف: ٢٣] وَهَدى أي إلى الثبات على التوبة والتمسك بما يرضي المولى ﷾، وقيل إلى كيفية التوبة بتعليم الكلمات والواو لمطلق الجمع فلا يضر كون ذلك قبل التوبة عليه، وقيل: إلى النبوة والقيام بما تقتضيه. وقدم أبو حيان هذا على سائر الاحتمالات التي ذكرها، والنيسابوري فسر الاجتباء بالاختيار للرسالة وجعل الآية دليلا على أن ما جرى كان قبل البعثة ولم يصرح سبحانه بنسبة العصيان والغواية إلى حواء بأن يسندهما إلى ضمير التثنية الذي هو عبارة عنها، وعن آدم ﵇ كما أسند الأكل وما بعده إلى ذلك إعراضا عن مزيد النعي على الحرم وأن الأهم نظرا إلى مساق القصة التصريح بما أسند إلى آدم ﵇ ويتضمن ذلك رعاية الفواصل وحيث لم يصرح جل وعلا بعصيانها لم يتعرض لتوفيقها للتوبة وقبولها منها، وقال بعضهم: إنه تعالى اكتفى بذكر شأن آدم ﵇ لما أن حواء تبع له في الحكم ولذا طوي ذكر النساء في أكثر مواقع الكتاب والسنة.
[el-A'râf: 23] dedikleri zamandır. { وَهَدى } “ve doğru yola iletti”; yani tövbede sebat etmeye ve Mevlâ'yı [azze ve celle] razı edecek şeylere sarılmaya [iletti]. Bir görüşe göre, [tövbe] kelimelerini öğreterek tövbenin keyfiyetine iletti; vâv harfi mutlak birliktelik için olduğundan bunun tövbenin kabulünden önce olması zarar vermez. Bir görüşe göre de peygamberliğe ve onun gerektirdiği şeyleri yerine getirmeye iletti. Ebû Hayyân bu ihtimali zikrettiği diğer bütün ihtimallere takdim etmiştir. Nîsâbûrî ise ictibâyı risâlet için seçilmekle tefsir etmiş ve ayeti, gerçekleşen şeyin peygamberlikten önce olduğuna delil kılmıştır. Cenâb-ı Hak, isyan ve sapmayı Havvâ ile Âdem'i [aleyhisselâm] ifade eden tesniye zamirine isnat etmek suretiyle ikisine açıkça isnat etmemiştir; yeme eylemini ve sonrasındakileri ise eşlere fazla sitem etmekten kaçınmak için tesniye zamirine isnat etmiştir. Kıssanın akışı bakımından önemli olan Âdem'e [aleyhisselâm] isnat edilenin açıkça belirtilmesidir ve bu durum ayet sonlarındaki uyumu da içermektedir. Cenâb-ı Hak onun isyanını açıkça belirtmediği için, tövbeye muvaffak kılınmasına ve tövbesinin kabul edilmesine de değinmemiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ, Âdem'in [aleyhisselâm] durumunu zikretmekle yetinmiştir; zira Havvâ hükümde ona tâbidir ve bu yüzden Kitap ve Sünnet'in pek çok yerinde kadınların zikri açıkça yapılmayıp dürülmüştür.
قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من الإخبار بأنه تعالى عامله بما عامله كأنه قيل: فماذا أمره بعد ذلك؟
{ قالَ } “Dedi ki”; Allah Teâlâ'nın ona yaptığı muameleyi haber vermekten doğan bir soruya dayanan bir istînâftır; sanki: «Ondan sonra ona ne emretti?» denilmiş,
فقيل: قال له ولزوجته اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً أي انزلا من الجنة إلى الأرض مجتمعين، وقيل: الخطاب له ﵇ ولإبليس عليه اللعنة فإنه دخل الجنة بعد ما قيل له فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ [الحجر: ٣٤] للوسوسة، وخطابهما على الأول بقوله تعالى بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ لما أنهما أصل الذرية ومنشأ الأولاد فالتعادي في الحقيقة بين أولادهما. وهذا على عكس مخاطبة اليهود ونسبة ما فعل آباؤهم إليهم. والجملة في موضع الحال أي متعادين في أمر المعاش وشهوات الأنفس. وعلى الثاني ظاهر لظهور العداوة بين آدم ﵇ وإبليس عليه اللعنة وكذا بين ذرية آدم ﵇ وذرية اللعين. ومن هنا قيل: الضمير لآدم وذريته وإبليس وذريته.
buna karşılık şöyle denilmiştir: Ona ve eşine şöyle buyurdu: { اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً } “İkiniz birlikte oradan inin”; yani cennetten yeryüzüne birlikte inin. Bir görüşe göre hitap ona [aleyhisselâm] ve lânetli İblis'e yöneliktir; zira İblis, kendisine: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Oradan çık, çünkü sen kovulmuş birisin!” [el-Hicr: 34] denildikten sonra vesvese vermek için cennete girmişti. İlk görüşe göre Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “birbirinize düşman olarak” sözüyle ikisine hitap etmesi, onların zürriyetin aslı ve çocukların menşei olmalarından ötürüdür; dolayısıyla düşmanlık gerçekte onların evlatları arasındadır. Bu durum, Yahudilere hitap edilip atalarının yaptıklarının kendilerine isnat edilmesinin aksinedir. Cümle hâl konumundadır; yani maişet işinde ve nefislerin arzularında birbirinize düşman olarak [inin]. İkinci görüşe göre ise Âdem [aleyhisselâm] ile lânetli İblis arasındaki, aynı şekilde Âdem'in [aleyhisselâm] zürriyeti ile lânetlinin zürriyeti arasındaki düşmanlığın açık olması sebebiyle durum açıktır. Buradan hareketle zamirin Âdem ve zürriyetine, İblis ve zürriyetine ait olduğu söylenmiştir.
وزعم بعضهم أنه لآدم وإبليس والحية والمعول عليه الأول ويؤيد ذلك قوله تعالى فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً إلخ أي نبي أرسله إليكم وكتاب أنزله عليكم فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ وضع الظاهر موضع المضمر مع الإضافة إلى ضميره تعالى لتشريفه والمبالغة في إيجاب اتباعه.
Bazıları ise zamirin Âdem, İblis ve yılana ait olduğunu iddia etmiştir; ancak itimat edilen birinci görüştür. Allah Teâlâ'nın: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً } “Benden size bir hidayet geldiğinde...” ila ahirihi sözü de bunu destekler; yani size göndereceğim bir peygamber ve indireceğim bir kitap [geldiğinde]; { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ } “artık kim benim hidayetime uyarsa”; onu şereflendirmek ve ona uymanın gerekliliğini kuvvetle vurgulamak için zamir yerine zâhir isim Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilerek getirilmiştir.
وأخرج الطبراني وغيره عن أبي الطفيل أن النبي ﷺ قرأ فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ في الدنيا وَلا يَشْقى في الآخرة، وفسر بعضهم الهدى بالقرآن لما أخرج ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن أبي حاتم والحاكم وصححه. والبيهقي في شعب الإيمان من طرق عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: أجار الله تعالى تابع القرآن من أن يضل في الدنيا أو يشقى في الآخرة ثم قرأ الآية،
Taberânî ve başkaları Ebü't-Tufeyl'den rivayet etmiştir ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle okumuştur: { فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ } dünyada sapmaz { وَلا يَشْقى } ahirette de bedbaht olmaz. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir— ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettikleri şu söz sebebiyle bazıları «hidayet»i Kur'an ile tefsir etmişlerdir: «Allah Teâlâ Kur'an'a uyan kimseyi dünyada sapmaktan ve ahirette bedbaht olmaktan korumuştur.» Sonra bu ayeti okumuştur.
وأخرج جماعة عنه مرفوعا إلى رسول الله ﷺ بلفظ «من اتبع كتاب الله هداه الله تعالى من الضلالة في الدنيا ووقاه سوء الحساب يوم القيامة»
Bir grup da ondan merfû olarak Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu lafızla rivayet etmiştir: «Kim Allah'ın Kitabı'na uyarsa, Allah Teâlâ onu dünyada sapıklıktan hidayete erdirir ve kıyamet gününde kötü hesaptan korur.»
، ورجح على العموم بقيام القرينة عليه وهو قوله تعالى وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي بناء على تفسير الذكر بالقرآن، وكذا قوله تعالى بعد كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها [طه: ١٢٦] والمختار العموم أن يقول: الذكر يقع على القرآن وعلى سائر الكتب الإلهية، وكذا الآيات تكون بمعنى الأدلة مطلقا، وقد فسر الذكر أيضا هنا بالهدى لأنه سبب ذكره تعالى وعبادته سبحانه، فأطلق المسبب وأريد سببه لوقوعه في المقابلة، وما في الخبر من باب التنصيص على حكم أشرف الأفراد المدلول عليه بالعموم اعتناء بشأنه.
Zikr kelimesinin Kur'an olarak tefsir edilmesine binaen karinenin varlığı sebebiyle umumi manaya tercih edilmiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse” ayeti ve daha sonra gelen: { كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها } “Ayetlerimiz sana böyle gelmişti de sen onları unutmuştun” [Tâhâ: 126] ayetidir. Tercih edilen görüş ise umumiliktir; yani «Zikir, Kur'an'a ve diğer ilahî kitaplara şamildir; aynı şekilde ayetler de mutlak manada deliller anlamındadır» denilmesidir. Zikir burada hidayet ile de tefsir edilmiştir; çünkü o, Allah Teâlâ'nın zikredilmesinin ve O'na ibadet edilmesinin sebebidir; böylece mukabele konumunda bulunduğu için müsebbeb zikredilip sebebi kastedilmiştir. Hadiste geçen husus ise, şanına gösterilen ihtimamdan ötürü umumin delalet ettiği en şerefli fertlerin hükmünü nassla belirtme kabilindendir.
ثم إن تقييد لا يَضِلُّ بقولنا في الدنيا وَلا يَشْقى بقولنا في الآخرة هو الذي يقتضيه الخبر.
Ayrıca { لا يَضِلُّ } “sapmaz” ifadesinin bizim «dünyada», { وَلا يَشْقى } “bedbaht olmaz” ifadesinin de «ahirette» sözümüzle kayıtlanması, hadisin gerektirdiği husustur.
وجوز بعضهم العكس أي فلا يضل طريق الجنة في الآخرة ولا يتعب في أمر المعيشة في الدنيا، وجعل الأول في مقابلة وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى والثاني في مقابلة فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً ثم قال: وتقديم حال الآخرة على حال الدنيا في المهتدين لأن مطمح نظرهم أمر آخرتهم بخلاف خلافهم فطن نظرهم مقصور على دنياهم، ولا يخفى أن الذي نطقت به الآثار هو الأول، وذكر بعضهم أنه المتبادر، نعم ما ذكر لا يخلو عن حسن وإن قيل: فيه
Bazıları bunun aksini caiz görmüştür; yani ahirette cennet yolunu kaybetmez ve dünyada maişet işinde sıkıntı çekmez [demektir]. Birincisini: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “kıyamet gününde onu kör olarak haşrederiz” ifadesinin karşılığı, ikincisini de: { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” ifadesinin karşılığı kılmıştır. Sonra şöyle demiştir: Hidayete erenlerde ahiret hâlinin dünya hâlinden öne alınması, onların nazarının odak noktasının ahiret işleri olması sebebiyledir; onların muhalifleri olan kimselerin aksine ki onların zihin ve bakışları sadece dünyalarına hasredilmiştir. Rivayetlerin ifade ettiği şeyin birinci görüş olduğu gizli değildir. Bazıları ilk akla gelenin bu olduğunu zikretmiştir; evet, her ne kadar içinde bir zorlama olduğu söylense de bu zikredilen görüş de bir güzellikten uzak değildir.
تكلف، وجوز الإمام كون الأمرين في الآخرة وكونهما في الدنيا، وذكر أن المراد على الأخير لا يضل في الدين ولا يشقى بسبب الدين لا مطلقا فإن لحق المنعم بالهدى شقاء في الدنيا فبسبب آخر وذلك لا يضر اه، والمعول عليه ما سمعت، والمراد من الإعراض عن الذكر عدم الاتباع فكأنه قيل: ومن لم يتبع فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً أي ضيقة شديدة وهو مصدر ضنك وكذا ضناكة ولذا يوصف به المذكر والمؤنث والمفرد والمثنى والمجموع، وقد وصف به هنا المؤنث باعتبار الأصل. وقرأ الحسن «ضنكى» بألف التأنيث كسكرى وبالإمالة. وهذا التأنيث باعتبار تأويله بالوصف، وعن ابن عباس تفسيره بالشديد من كل وجه، وأنشد قول الشاعر:
İmam [Râzî], iki durumun da ahirette olmasını yahut ikisinin de dünyada olmasını caiz görmüş ve sonuncusuna göre muradın, mutlak manada değil, dinde sapmaz ve din sebebiyle bedbaht olmaz demek olduğunu zikretmiştir; zira hidayet nimeti verilen kimseye dünyada bir meşakkat isabet ederse bu başka bir sebeptendir ve bunun bir zararı yoktur. İtimat edilen ise işittiğin görüştür. Zikirden yüz çevirmekten murat tâbi olmamaktır; sanki şöyle denilmiştir: Kim tâbi olmazsa, { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır”; yani dar ve sıkıntılıdır. Bu, «danike» fiilinin masdarıdır, «danâke» de böyledir; bu sebeple müzekker, müennes, müfred, tesniye ve cemi için sıfat olarak kullanılır. Burada aslı itibarıyla müennes için sıfat yapılmıştır. Hasan [el-Basrî], «sekrâ» gibi müenneslik elifiyle ve imâle ile «dankâ» şeklinde okumuştur. Bu müenneslik, sıfat olarak tevil edilmesi itibarıyladır. İbn Abbâs'tan her yönden şiddetli/sıkıntılı olarak tefsir ettiği rivayet edilmiş ve şairin şu sözü inşad edilmiştir:
والخيل قد لحقت بنا في مأزق ... ضنك نواحيه شديد المقدم
«Atlar bize öyle dar bir boğazda yetişti ki... Etrafı daracık, ileri atılması pek çetindi.»
والمتبادر أن تلك المعيشة له في الدنيا. وروي ذلك عن عطاء وابن جبير، ووجه ضيق معيشة الكافر المعرض في الدنيا أنه شديد الحرص على الدنيا متهالك على ازديادها خائف من انتقاصها غالب عليه الشح بها حيث لا غرض له سواها بخلاف المؤمن الطالب للآخرة، وقيل: الضنك مجاز عما لا خير فيه، ووصف معيشة الكافر بذلك لأنها وبال عليه وزيادة في عذابه يوم القيامة كما دلت عليه الآيات، وهو مأخوذ مما أخرجه ابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال في الآية: يقول كل مال أعطيته عبدا من عبادي قل أو كثر لا يتقيني فيه فلا خير فيه وهو الضنك في المعيشة، وقيل:
İlk akla gelen, bu geçimin onun için dünyada olmasıdır. Bu, Atâ ve İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir. [Haktan] yüz çeviren kâfirin dünyadaki geçiminin dar olmasının izahı şudur: O, dünyaya karşı aşırı hırslıdır, onun artması için can atar, eksilmesinden korkar ve ondan başka bir gayesi olmadığı için ona karşı cimrilik duygusu baskındır; ahireti talep eden müminin aksine. Bir görüşe göre «dank» (darlık), kendisinde hayır olmayan şeyden mecazdır. Kâfirin geçiminin böyle nitelenmesi, ayetlerin de delalet ettiği üzere onun aleyhine bir vebal ve kıyamet gününde azabının artması olması sebebiyledir. Bu, İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan ayet hakkında naklettiği şu sözden alınmıştır: «Kullarımdan birine verdiğim az veya çok her malda şayet benden sakınmıyorsa onda hiçbir hayır yoktur; işte maişetteki darlık budur.» Bir görüşe göre de,
المراد من كونها ضنكا أنها سبب للضنك يوم القيامة فيكون وصفها بالضنك للمبالغة كأنها نفس الضنك كما يقال في السلطان: الموت بين شفتيه يريدون بالموت ما يكون سببا للموت كالأمر بالقتل ونحوه، وعن عكرمة ومالك بن دينار ما يشعر بذلك، وقال بعضهم: إن تلك المعيشة له في القبر بأن يعذب فيه. وقد روى ذلك جماعة عن ابن مسعود وأبي سعيد الخدري وأبي صالح والربيع والسدي ومجاهد وفي البحر عن ابن عباس أن الآية نزلت في الأسود بن عبد الأسد المخزومي،
onun dar olmasından murat, kıyamet günündeki darlığın sebebi olmasıdır; dolayısıyla mübalağa için sanki darlığın ta kendisiymiş gibi dar olarak nitelenmiştir. Nitekim hükümdar hakkında: «Ölüm onun iki dudağı arasındadır» denir ki bununla öldürme emri ve benzeri gibi ölüme sebep olan şeyi kastederler. İkrime ve Mâlik b. Dînâr'dan bunu hissettiren sözler nakledilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu geçim, onun için kabirde azap görmesi şeklindedir. Bunu İbn Mes'ûd, Ebû Saîd el-Hudrî, Ebû Sâlih, Rebî', Süddî ve Mücâhid'den bir topluluk rivayet etmiştir. el-Bahr'da İbn Abbâs'tan ayetin el-Esved b. Abdi'l-Esed el-Mahzûmî hakkında indiği nakledilmiştir.
والمراد ضغطة القبر حتى تختلف فيه أضلاعه. وروي ذلك مرفوعا أيضا.
Kastedilen ise kabrin kaburga kemiklerini birbirine geçirecek şekilde sıkmasıdır. Bu, merfû olarak da rivayet edilmiştir.
فقد أخرج ابن أبي الدنيا في ذكر الموت. والحكيم الترمذي وأبو يعلى وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن حبان وابن مردويه عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ المؤمن في قبره في روضة خضراء ويرحب له قبره سبعين ذراعا ويضيء حتى يكون كالقمر ليلة البدر هل تدرون فيم أنزلت فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً قالوا: الله ورسوله أعلم قال: عذاب الكافر في قبره يسلط عليه تسعة وتسعون تنينا هل تدرون ما التنين؟ تسعة وتسعون حية لكل حية سبعة رؤوس يخدشونه ويلسعونه وينفخون في جسمه إلى يوم يبعثون» .
Nitekim İbn Ebî'd-Dünyâ Zikrü'l-Mevt'te; Hakîm et-Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: Mümin kabrinde yemyeşil bir bahçe içindedir, kabri yetmiş arşın genişletilir ve dolunay gecesindeki ay gibi aydınlatılır. { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } [ayetinin] ne hakkında indiğini bilir misiniz? ‘Allah ve Resûlü daha iyi bilir’ dediler. Buyurdu ki: ‘Kâfirin kabrindeki azabıdır; onun üzerine doksan dokuz ejderha musallat edilir. Ejderha nedir bilir misiniz? Her birinin yedi başı olan doksan dokuz yılandır; yeniden diriltilecekleri güne kadar onu tırmalar, sokar ve vücuduna üflerler.’»
وأخرج عبد الرزاق وسعيد بن منصور ومسدد في مسنده وعبد بن حميد والحاكم وصححه والبيهقي في كتاب عذاب القبر وجماعة عن أبي سعيد قال: «قال رسول الله ﷺ في قوله تعالى مَعِيشَةً ضَنْكاً عذاب القبر» ولفظ عبد الرزاق يضيق عليه قبره حتى تختلف أضلاعه،
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, Müsedded Müsned'inde, Abd b. Humeyd, Hâkim —ve bunu sahihlemiştir—, Beyhakî Kitâbü Azâbi'l-Kabr'de ve bir topluluk Ebû Saîd'den rivayet etmiştir ki: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah Teâlâ'nın: { مَعِيشَةً ضَنْكاً } sözü hakkında ‘Kabir azabıdır’ buyurdu.» Abdurrezzâk'ın lafzında: «Kaburga kemikleri birbirine geçinceye kadar kabri ona daraltılır» şeklindedir.
ولفظ ابن أبي حاتم ضمة القبر
İbn Ebî Hâtim'in lafzında ise «Kabrin sıkmasıdır» şeklindedir,
إلى غير ذلك ومن قال: الدنيا ما قبل القيامة الكبرى قال: ما يكون بعد الموت واقع في الدنيا كالذي يكون قبل الموت.
ve benzeri rivayetler vardır. «Dünya, büyük kıyametten önceki zamandır» diyen kimse: «Ölümden sonra olan şeyler, ölümden önce olanlar gibi dünyada vuku bulmaktadır» demiştir.
وقال بعضهم: إنها تكون يوم القيامة في جهنم، وأخرج ذلك ابن أبي شيبة وابن المنذر عن الحسن، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد قال: المعيشة الضنك في النار شوك وزقوم وغسلين وضريع وليس في القبر ولا في الدنيا معيشة وما المعيشة والحياة إلا في الآخرة، ولعل الأخبار السابقة لم تبلغ هذا القائل أو لم تصح عنده، وأنت تعلم أنها إذا صحت فلا مساغ للعدول عما دلت عليه وإن لم تصح كان الأولى القول بأنها في الدنيا لا في الآخرة لظاهر ذكر قوله تعالى وَنَحْشُرُهُ إلخ بعد الأخبار بأن لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وقرأت فرقة منهم أبان بن تغلب «ونحشره» بإسكان الراء وخرج على أنه تخفيف أو جزم بالعطف على محل فَإِنَّ لَهُ إلخ لأنه جواب الشرط كأنه قيل: ومن أعرض عن
Bazıları ise bunun kıyamet gününde cehennemde olacağını söylemiştir. Bunu İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir Hasan'dan rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de İbn Zeyd'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Dar geçim; cehennemdeki diken, zakkum, gıslîn ve darî'dir. Kabirde de dünyada da [hakiki] bir maişet yoktur; maişet ve hayat ancak ahirettedir.» Muhtemelen önceki rivayetler bu sözü söyleyene ulaşmamış veya onun katında sahih olmamıştır. Bilirsin ki bu rivayetler sahih olduğunda onların delalet ettiği manadan dönmeye bir yol yoktur. Şayet sahih değillerse, Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْشُرُهُ } ila ahirihi sözünün, { لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } ifadesinin haber verilmesinden sonra zikredilmesinin zâhiri sebebiyle, bunun ahirette değil dünyada olduğunu söylemek daha evla olurdu. Ebân b. Tağlib'in de aralarında bulunduğu bir grup, «ve-nahşürhû» şeklinde râ harfinin sükûnuyla okumuştur; bu da ya bir hafifletme olarak yahut { فَإِنَّ لَهُ } ila ahirihi ifadesinin mahalline atıfla meczûm kılınarak açıklanmıştır; çünkü o şartın cevabıdır; sanki şöyle denilmiştir: «Kim de
ذكري تكن له معيشة ضنك ونحشره إلخ. ونقل ابن خالويه عن أبان أنه قرأ «ونحشره» بسكون الهاء على إجراء الوصل مجرى الوقف. وفي البحر الأحسن تخريج ذلك على لغة بني كلاب وعقيل فإنهم يسكنون مثل هذه الهاء، وقد قرىء لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ [العاديات: ٦] بإسكان الهاء وقرأت فرقة «ويحشره» بالياء يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى الظاهر أن المراد فاقد البصر كما في قوله تعالى وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الإسراء: ٩٧] قالَ استئناف كما مر رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً أي في الدنيا كما هو الظاهر، ولعل هذا باعتبار أكثر أفراد من أعرض لأن من أفراده من كان أكمه في الدنيا. والظاهر أن هذا سؤال عن السبب الذي استحق به الحشر أعمى لأنه جهل أو ظن أن لا ذنب له يستحق به ذلك.
benim zikrimden yüz çevirirse, onun için dar bir geçim olur ve onu haşrederiz...» İbn Hâleveyh Ebân'dan, vaslı vakıf yerine koyarak «ve-nahşürh» şeklinde he harfinin sükûnuyla okuduğunu nakletmiştir. el-Bahr'da bunun Kilâb ve Ukayl oğullarının lügatine göre açıklanmasının daha güzel olduğu belirtilmiştir; zira onlar bu tür he harfini sakin kılarlar. Nitekim { لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ } [el-Âdiyât: 6] ayeti de he harfinin sükûnuyla okunmuştur. Bir grup da yâ harfiyle «ve-yahşürühû» şeklinde okumuştur. { يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى } “kıyamet gününde onu kör olarak [haşrederiz]”; zâhir olan, Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا } “Kıyamet gününde onları yüzükoyun, körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz” [el-İsrâ: 97] ayetinde olduğu gibi görme duyusunu kaybetmiş kimsenin murat edilmesidir. { قالَ } “Dedi ki”; daha önce geçtiği üzere bir istînâftır; { رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً } “Rabbim! Ben gören biriyken beni niçin kör olarak haşrettin?”; yani zâhir olduğu üzere dünyada [gören biriydim]. Bu muhtemelen yüz çevirenlerin çoğunluğu itibarıyladır; zira onların fertleri arasında dünyada anadan doğma kör olanlar da vardır. Zâhir olan, bunun kör olarak haşredilmeyi hak ettiği sebebe dair bir soru olmasıdır; çünkü o, bunu hak edecek bir günahı olmadığını zannetmiş veya [sebebini] bilmemiştir.
قالَ الله تعالى في جوابه كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا الكاف مقحمة كما في مثلك لا يبخل وذلك إشارة إلى مصدر أتتك أي مثل ذلك الإتيان البديع أتتك الآيات الواضحة النيرة. وعند الزمخشري لا إقحام وذلك إشارة إلى حشره أعمى أي مثل ذلك الفعل فعلت أنت. وقوله تعالى أَتَتْكَ إلخ جواب سؤال مقدر كأنه قيل: يا رب ما فعلت أنا؟ فقيل: أتتك آياتنا فَنَسِيتَها أي تركتها ترك المنسي الذي لا يذكر أصلا، والمراد فعميت عنها إلا أنه وضع المسبب موضع السبب لأن من عمي عن شيء نسيه وتركه. والإشارة في قوله تعالى وَكَذلِكَ إلى النسيان المفهوم من نسيتها والكاف على ظاهرها أي مثل ذلك النسيان الذي كنت فعلته في الدنيا الْيَوْمَ تُنْسى أي تترك في العمى جزاء وفاقا، وقيل: الكاف بمعنى اللام الأجلية كما قيل في قوله تعالى وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [البقرة: ١٩٨] أي ولأجل ذلك النسيان الصادر منك تنسى. وهذا الترك يبقى إلى ما شاء الله تعالى ثم يزال العمى عنه فيرى أهوال القيامة ويشاهد النار كما قال سبحانه وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها [الكهف: ٥٣] الآية ويكون ذلك له عذابا فوق العذاب وكذا البكم والصمم يزيلهما الله تعالى عنهم كما يدل عليه قوله تعالى أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا [مريم: ٣٨] .
Allah Teâlâ onun cevabında { قالَ } “Buyurdu ki:” { كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا } “İşte böyle, ayetlerimiz sana gelmişti”; «senin gibisi cimrilik etmez» sözünde olduğu gibi kâf harfi zâidedir; «zâlike» ise «etetke» fiilinin masdarına işarettir; yani işte o harikulade geliş gibi sana apaçık, nurlu ayetler gelmişti. Zemahşerî'ye göre ise zâidelik yoktur; «zâlike» onun kör olarak haşredilmesine işarettir; yani o fiilin aynısını sen de yapmıştın. Allah Teâlâ'nın: { أَتَتْكَ } ila ahirihi sözü takdîrî bir sorunun cevabıdır; sanki: «Ey Rabbim, ben ne yaptım ki?» denilmiş, buna karşılık: «Ayetlerimiz sana geldi de { فَنَسِيتَها } “sen onları unuttun”; yani asla hatırlanmayan unutulmuş bir şey gibi onları terk ettin» denilmiştir. Murad edilen, onlara karşı körleşmendir; ancak bir şeye karşı körleşen kimse onu unutup terk edeceği için müsebbeb sebebin yerine konmuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ } “Ve işte böyle” sözündeki işaret, «nesîtehâ» ifadesinden anlaşılan unutmaya yöneliktir; kâf harfi ise zâhiri üzeredir; yani dünyada yaptığın o unutmanın benzeriyle { الْيَوْمَ تُنْسى } “bugün sen de unutulursun”; yani [suçuna] tam uygun bir ceza olarak körlük içinde bırakılırsın. Bir görüşe göre kâf, Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O'nu, sizi hidayete erdirdiği gibi [erdirdiği için] zikredin” [el-Bakara: 198] ayetinde söylendiği gibi sebebiyet bildiren lâm anlamındadır; yani senden sâdır olan o unutma sebebiyle sen de unutulursun. Bu terk edilme Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar sürer, sonra körlük üzerinden kaldırılır; böylece kıyametin dehşetini görür ve ateşi müşahede eder. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } “Günahkârlar ateşi görürler de içine düşeceklerini anlarlar” [el-Kehf: 53]. Bu da onlar için azap üstüne azap olur. Aynı şekilde Allah Teâlâ dilsizlik ve sağırlığı da onlardan giderir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا } “Bize gelecekleri gün neler işitecekler, neler görecekler!” [Meryem: 38] ayeti buna delalet etmektedir.
وفي رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أن الكافر يحشر أولا بصيرا ثم يعمى فيكون الإخبار بأنه قد كان بصيرا إخبارا عما كان عليه في أول حشره، والظاهر أن ذلك العمى يزول أيضا، وعن عكرمة أنه لا يرى شيئا إلا النار، ولعل ذلك أيضا في بعض أجزاء ذلك اليوم وإلا فكيف يقرأ كتابه، وروي عن مجاهد ومقاتل والضحاك وأبي صالح وهي رواية عن ابن عباس أيضا أن المعنى نحشره يوم القيامة أعمى عن الحجة أي لا حجة له يهتدي بها. وهو مراد من قال: أعمى القلب والبصيرة، واختار ذلك إبراهيم بن عرفة وقال كلما ذكر الله سبحانه في كتابه العمى فذمه فإنما يراد به عمى القلب قال ﷾: فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الحج: ٤٦] وعلى هذا فالمراد بقوله وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً وقد كنت عالما بحجتي بصيرا بها أحاج عن نفسي في الدنيا. ومنه يعلم اندفاع ما قاله ابن عطية في رد من حمل العمى على عمى البصيرة من أنه لو كان كذلك لم يحس الكافر به لأنه كان في الدنيا أعمى البصيرة ومات وهو كذلك. وحاصل الجواب عليه إني حشرتك أعمى القلب لا تهتدي إلى ما ينجيك من الحجة لأنك تركت في الدنيا آياتي وحججي وكما تركت ذلك تترك على هذا العمى أبدا، وقيل: المراد بأعمى متحيرا لا يدري ما يصنع من الحيل في دفع العذاب كالأعمى الذي يتحير في دفع ما لا يراه. وليس في الآية دليل كما يتوهم على عد نسيان القرآن أو آية منه كبيرة كما ذهب إليه الإمام الرافعي ويشعر كلام الإمام النووي في الروضة باختياره لأن المراد بنسيان الآيات بعد القول بشمولها آيات القرآن تركها وعدم الإيمان بها. ومن عد نسيان شيء من القرآن كبيرة أراد بالنسيان معناه الحقيقي نعم تجوز أبو شامة شيخ النووي فحمل النسيان في الأحاديث الواردة في ذم
İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] gelen bir rivayette; kâfir önce görür olarak haşredilir, sonra kör edilir; dolayısıyla onun daha önce görür olduğuna dair haber vermesi, haşrinin ilk anındaki durumunu haber vermesidir. Zâhir olan, bu körlüğün de bilahare kalkacağıdır. İkrime'den ise ateşten başka hiçbir şeyi görmeyeceği rivayet edilmiştir; muhtemelen bu da o günün bazı anlarındadır, aksi takdirde kitabını nasıl okuyacaktır? Mücâhid, Mukātil, Dahhâk ve Ebû Sâlih'ten —ki bu İbn Abbâs'tan da bir rivayettir— mananın: «Kıyamet gününde onu hüccetten yana kör olarak haşrederiz, yani hidayet bulacağı hiçbir delili olmaz» şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. «Kalbi ve basireti kör» diyenin muradı da budur. İbrâhim b. Arefe bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Allah Teâlâ Kitabı'nda körlüğü her ne zaman zikredip yerdiyse, bununla ancak kalp körlüğü kastedilmiştir.» Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Gerçek şu ki gözler kör olmaz; lâkin göğüslerdeki kalpler kör olur” [el-Hac: 46]. Buna göre: { وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً } “Ben gören biriydim” sözünden murat: «Dünyada hüccetimi bilen, onu görüp anlayan ve kendimi savunan biriydim» demektir. Buradan, İbn Atıyye'nin körlüğü basiret körlüğüne hamledenleri reddederken söylediği; «Şayet öyle olsaydı kâfir bunu hissetmezdi; zira o dünyada da basireti kör biriydi ve öylece öldü» şeklindeki itirazının geçersizliği anlaşılır. Ona verilen cevabın özeti şudur: «Seni kurtaracak hücceti bulamayacak şekilde kalbi kör olarak haşrettim; çünkü sen dünyada ayetlerimi ve hüccetlerimi terk etmiştin; sen bunları terk ettiğin gibi ebediyen bu körlük üzere terk edilirsin.» Bir görüşe göre «a'mâ» (kör) ile; görmediği şeyi savuştururken şaşkına dönen kör gibi, azabı savuşturmak için ne gibi çareler bulacağını bilmeyen şaşkın kimse murat edilmiştir. Ayette, zannedildiği üzere Kur'an'ı veya ondan bir ayeti unutmayı büyük günah saymaya bir delil yoktur; her ne kadar İmam Râfiî bu görüşe gitmiş ve İmam Nevevî'nin er-Ravda'daki sözü de bunu tercih ettiğini hissettirmiş olsa da. Zira ayetlerin Kur'an ayetlerini de kapsadığı kabul edildikten sonra ayetleri unutmaktan murat; onları terk etmek ve onlara iman etmemektir. Kur'an'dan bir şey unutmayı büyük günah sayan kimse ise unutmanın hakiki manasını kastetmiştir. Evet, Nevevî'nin hocası Ebû Şâme mecaz yoluna başvurarak
نسيان شيء من القرآن على ترك العمل به. وتحقيق هذه المسألة وأن كون النسيان بالمعنى الأول كبيرة عند من قال به مشروط كما قال الجلال البلقيني والزركشي وغيرهما بما إذا كان عن تكاسل وتهاون يطلب من محله وكذا تحقيق حال الأحاديث الواردة في ذلك.
Kur'an'dan bir şeyi unutmayı yerme hususunda vârid olan hadislerdeki unutmayı, onunla amel etmeyi terk etmeye hamletmiştir. Bu meselenin tahkiki ve ilk manadaki unutmanın büyük günah olmasının —bunu söyleyenlere göre— Celâl el-Bulkīnî, Zerkeşî ve başkalarının belirttiği üzere tembellik ve gevşeklikten kaynaklanması şartına bağlı olduğu hususu kendi yerinden aranmalıdır; bu konuda vârid olan hadislerin durumunun tahkiki de böyledir.
وقرأ حمزة والكسائي وخلف «أعمى» بالإمالة في الموضعين لأنه من ذوات الياء. وأمال أبو عمرو في الأول فقط لكونه جديرا بالتغيير لكونه رأس الآية ومحل الوقف وَكَذلِكَ أي ومثل ذلك الجزاء الموافق للجناية نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ بالانهماك في الشهوات وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ بل كذبها وأعرض عنها، والمراد تشبيه الجزاء العام بالجزاء الخاص وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ على الإطلاق أو عذاب النار أَشَدُّ من عذاب الأولى وَأَبْقى أي أكثر بقاء منه أو أشد وأبقى من ذلك ومن عذاب القبر أو منهما ومن الحشر على العمى.
Hamza, Kisâî ve Halef, yâ'lı kelimelerden olduğu için her iki yerdeki «a'mâ» kelimesini imâle ile okumuşlardır. Ebû Amr ise ayet sonu ve durak yeri olması hasebiyle değişime layık olduğu için sadece birincisini imâle etmiştir. { وَكَذلِكَ } “Ve işte böyle”; yani suça uygun bu cezanın benzeriyle, { نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “haddi aşanı cezalandırırız”, şehvetlere dalmak suretiyle [haddi aşanı]; { وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآياتِ رَبِّهِ } “ve Rabbinin ayetlerine inanmayanı”; bilakis onları yalanlayıp onlardan yüz çevireni. Murad edilen, genel cezanın özel cezaya benzetilmesidir. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ } “Ahiret azabı ise”; mutlak olarak [ahiret azabı] yahut cehennem azabı, dünyadakinden { أَشَدُّ } “daha şiddetlidir” { وَأَبْقى } “ve daha süreklidir”; yani ondan daha kalıcıdır yahut dünyadakinden, kabir azabından ya da bu ikisinden ve kör olarak haşredilmekten daha şiddetli ve daha kalıcıdır.
أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كلام مستأنف مسوق لتقرير ما قبله من قوله تعالى وَكَذلِكَ نَجْزِي الآية والهمزة للإنكار التوبيخي والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام. واستعمال الهداية باللام إما لتنزيلها منزلة اللازم فلا حاجة إلى المفعول أو لأنها بمعنى التبيين والمفعول الثاني محذوف. وأيّا ما كان فالفاعل ضميره تعالى وضمير لَهُمْ للمشركين المعاصرين لرسول الله ﷺ. والمعنى أغفلوا فلم يفعل الله تعالى لهم الهداية أو فلم يبين ﷿ لهم العبر.
{ أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “Onları doğru yola iletmedi mi? / Kendilerine kılavuzluk etmedi mi?”; Allah Teâlâ'nın önceki: { وَكَذلِكَ نَجْزِي } ayetini pekiştirmek üzere sevk edilmiş yeni bir sözdür (istînâf). Hemze azarlayıcı inkâr içindir; fâ ise makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye atıf içindir. «Hidâyet» fiilinin lâm harf-i ceriyle kullanılması; ya lazım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmesi sebebiyledir ki bu takdirde mef'ûle ihtiyaç kalmaz, ya da beyan etme/açıklama anlamında olup ikinci mef'ûlün hazfedilmiş olması sebebiyledir. Her iki durumda da fâil Allah Teâlâ'nın zamiridir; { لَهُمْ } zamiri ise Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] dönemindeki müşriklere aittir. Mana şudur: Gaflete mi düştüler de Allah Teâlâ onlar için hidayeti var etmedi yahut [azze ve celle] onlara ibretleri açıklamadı?
وقوله تعالى: كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ إما بيان بطريق الالتفات لتلك الهداية أو كالتفسير للمفعول المحذوف، وقيل: فاعل يَهْدِ ضميره ﷺ، وقيل: ضمير الإهلاك المفهوم من قوله تعالى: كَمْ أَهْلَكْنا والجملة مفسرة له، وقيل: الفاعل محذوف أي النظر والاعتبار ونسب ذلك إلى المبرد، وفيه حذف الفاعل وهو لا يجوز عند البصريين، وقال الزمخشري: الفاعل جملة كَمْ أَهْلَكْنا إلخ ووقوع الجملة فاعلا مذهب كوفي، والجمهور على خلافه لكن رجح ذلك هنا بأن التعليل فيما بعد يقتضيه. ورجح كون الفاعل ضميره تعالى شأنه بأنه قد قرأ فرقة منهم ابن عباس والسلمي «أفلم نهد» بالنون واختار بعضهم عليه كون الفعل منزلا منزلة اللازم وجملة كَمْ أَهْلَكْنا بيانا لتلك الهداية، وبعض آخر كونه متعديا والمفعول مضمون الجملة أي أفلم يبين الله تعالى لهم مضمون هذا الكلام، وقيل: الجملة سادة مسد المفعول والفعل معلق عنها، وتعقب بأن كَمْ هنا خبرية وهي لا تعلق عن العمل وإنما التي تعلق عنه كم الاستفهامية على ما نص عليه أبو حيان في البحر لكن أنت تعلم أنه إذا كان مدار التعليق الصدارة كما هو الظاهر فقد صرح ابن هشام بأن لكل من كم الاستفهامية وكم الخبرية ما ذكر ورد في المغني قول ابن عصفور: أن كَمْ في الآية فاعل يهد بأن لها الصدر ثم قال: وقوله إن ذلك جاء على لغة رديئة حكاها الأخفش عن بعضهم أنه يقول ملكت كم عبيد فيخرجها عن الصدرية خطأ عظيم إذ خرج كلام الله تعالى شأنه على هذه اللغة انتهى. وهو ظاهر في أنه قائل بأن كم هنا خبرية ولها الصدر. نعم نقل الحوفي عن بعضهم أنه رد القائل بالفاعلية بأنها استفهامية لا يعمل ما قبلها فيها والظاهر خبريتها وهي مفعول مقدم لأهلكنا ومِنَ الْقُرُونِ متعلق بمحذوف وقع صفة لمميزها أي كم قرن كائن من القرون يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ حال من الْقُرُونِ أو من مفعول أَهْلَكْنا أي أهلكناهم وهم في حال أمن وتقلب في ديارهم. واختار في البحر كونه حالا من الضمير في لَهُمْ مؤكدا للإنكار والعامل فيه يَهْدِ أي أفلم يهد للمشركين حال كونهم ماشين في مساكن من أهلكنا من القرون السالفة من أصحاب الحجر وثمود وقوم لوط مشاهدين لآثار هلاكهم إذا سافروا إلى الشام وغيره، وتوهم بعضهم أن الجملة في موضع الصفة للقرون وليس كذلك، وقرأ ابن السميفع «يمشّون» بالتشديد والبناء للمفعول أي يمكنون في المشي إِنَّ فِي ذلِكَ تعليل للإنكار
Allah Teâlâ'nın: { كَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız...” sözü; ya iltifat yoluyla o hidayetin beyanıdır ya da hazfedilen mef'ûlün tefsiri gibidir. Bir görüşe göre { يَهْدِ } fiilinin faili Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamiridir. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın: { كَمْ أَهْلَكْنا } sözünden anlaşılan helak etme fiilinin zamiridir ve cümle onu açıklamaktadır. Bir görüşe göre fail hazfedilmiştir, o da «nazar ve ibret alma»dır; bu görüş Müberred'e nisbet edilmiştir; ancak bunda failin hazfi vardır ki Basralılara göre bu caiz değildir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Fail { كَمْ أَهْلَكْنا } ila ahirihi cümlesidir. Cümlenin fail olması Kûfelilerin mezhebidir; cumhur ise bunun aksini savunur; ancak buradaki ta'lîl (gerekçelendirme) bunu gerektirdiği için bu görüş burada tercih edilmiştir. Failin Cenâb-ı Hakk'ın zamiri olması ise İbn Abbâs ve Sülemî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluğun nûn ile «efe-lem nehdî» şeklinde okumalarıyla desteklenmiştir. Bazıları buna dayanarak fiilin lazım konumuna indirildiğini ve { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesinin o hidayetin beyanı olduğunu tercih etmiştir. Diğer bazıları ise fiilin müteaddi olduğunu ve mef'ûlün cümlenin mazmunu olduğunu tercih etmiştir; yani «Allah Teâlâ bu sözün mazmununu onlara açıklamadı mı?» demektir. Bir görüşe göre cümle mef'ûlün yerine geçmiştir ve fiil ondan ta'lîk edilmiştir (amelden alıkonulmuştur). Buna şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki «kem» haberiye (çokluk bildiren)dir; o ise amelden alıkoymaz; amelden alıkoyan ancak Ebû Hayyân'ın el-Bahr'da belirttiği üzere istifham bildiren «kem»dir. Fakat bilirsin ki ta'lîkin esası cümlenin başında bulunma hakkı (sadâret) ise —ki zâhir olan budur— İbn Hişâm hem istifham «kem»inin hem de haber «kem»inin zikredilen bu özelliğe sahip olduğunu açıkça ifade etmiştir. el-Muğnî'de İbn Usfûr'un: «Ayetteki ‘kem’ lafzı ‘yehdi’ fiilinin failidir» sözünü, onun sadâret hakkı bulunması sebebiyle reddetmiş, sonra şöyle demiştir: «Onun; Ahfeş'in bazılarından naklettiği ve ‘kem’ lafzını sadâretten çıkararak ‘melektü kem abîdin’ (nice kölelere sahip oldum) dedikleri yönündeki bozuk bir lügate göre geldiğini söylemesi büyük bir hatadır; zira Allah Teâlâ'nın kelâmı bu lügate hamledilmiştir.» İbn Hişâm'ın sözü burada bitti. Bu durum, onun buradaki «kem»in haberiyye olduğu ve sadâret hakkı bulunduğu görüşünde olduğunu açıkça göstermektedir. Evet, Havfî bazılarından nakletmiştir ki fail olduğunu söyleyen kimseyi, onun kendisinden öncekinin kendisinde amel edemeyeceği bir istifham edatı olduğu gerekçesiyle reddetmiştir. Zâhir olan ise onun haberiyye olmasıdır; «ehleknâ» fiilinin öne geçmiş mef'ûlüdür; { مِنَ الْقُرُونِ } ise onun mümeyyizinin sıfatı konumunda olan mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani «nice nesillerden var olan nesil» demektir. { يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } “onların yurtlarında gezip dolaşırken”; { الْقُرُونِ } kelimesinden yahut { أَهْلَكْنا } fiilinin mef'ûlünden hâldir; yani onlar güvenlik içinde ve yurtlarında dönüp dolaşır bir hâldeyken onları helak ettik demektir. el-Bahr'da, inkârı tekit edici olarak { لَهُمْ } ifadesindeki zamirden hâl olması ve onda amil olanın { يَهْدِ } fiili olması tercih edilmiştir; yani Şam'a ve başka yerlere seyahat ettiklerinde Ashâb-ı Hicr, Semûd ve Lût kavmi gibi helak ettiğimiz geçmiş nesillerin yurtlarında gezip dolaşarak onların helakinin izlerini müşahede ettikleri hâlde bu durum müşrikleri doğru yola iletmedi mi? Bazıları bu cümlenin «kurûn» kelimesinin sıfatı konumunda olduğunu zannetmiştir, ancak öyle değildir. İbnü's-Sümeyfa' şedde ve meçhul bina ile «yümeşşevne» şeklinde okumuştur; yani yürümelerine imkân verilir demektir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda vardır”; inkârın gerekçesi,
وتقرير للهداية مع عدم اهتدائهم. وذلِكَ إشارة إلى مضمون قوله تعالى كَمْ أَهْلَكْنا إلخ، وما فيه من معنى البعد للإشعار ببعد منزلته وعلو شأنه في بابه.
ve onların hidayete ermemeleriyle birlikte hidayetin ortaya konulmasıdır. { ذلِكَ } “bunda”; Allah Teâlâ'nın: { كَمْ أَهْلَكْنا } ila ahirihi sözünün mazmununa işarettir; bundaki uzaklık manası ise onun kendi alanındaki mertebesinin yüceliğini ve şanının yüksekliğini hissettirmek içindir.
لَآياتٍ كثيرة عظيمة ظاهرات الدلالة على الحق، وجوز أن تكون كلمة في تجريدية كما قيل في قوله ﷿ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الأحزاب: ٢١] لِأُولِي النُّهى أي لذوي العقول النهاية عن القبائح التي من أقبحها ما يتعاطاه هؤلاء المنكر عليهم من الكفر بآيات الله تعالى والتعامي عنها وغير ذلك من فنون المعاصي.
{ لَآياتٍ } “ibretler”; hakka delalet eden çok, büyük ve apaçık deliller [vardır]. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun, Allah'ın Resûlü'nde sizin için güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb: 21] ayetinde söylendiği gibi, buradaki «fî» edatının tecrîdiyye olması da caiz görülmüştür; { لِأُولِي النُّهى } “sağduyu sahipleri için”; yani çirkinliklerden alıkoyan akıl sahipleri için. Bu çirkinliklerin en çirkini ise kendileri kınanan bu kimselerin yaptığı; Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr etmek, onları görmezden gelmek ve diğer günah çeşitleridir.
وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ كلام مستأنف سيق لبيان حكمة عدم وقوع ما يشعر به قوله تعالى أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ الآية من أن يصيبهم مثل ما أصاب القرون المهلكة والكلمة السابقة هي العدة بتأخير عذاب الاستئصال عن هذه الأمة إما إكراما للنبي ﷺ كما يشعر به التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﷺ قوله تعالى وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الأنفال: ٣٣] أو لأن من نسلهم من يؤمن أو لحكمة أخرى الله تعالى أعلم بها أي لولا الكلمة السابقة والعدة بتأخير العذاب لَكانَ أي عقاب جناياتهم لِزاماً أي لازما لهؤلاء الكفرة بحيث لا يتأخر عن جناياتهم ساعة لزوم ما نزل بأضرابهم من القرون السالفة، واللزام إما مصدر لازم كالخصام وصف به للمبالغة أو اسم آلة كحزام وركاب والوصف به للمبالغة أيضا كلزاز خصم بمعنى ملح على خصمه.
{ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”; Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } ayetinin hissettirdiği, helak edilen nesillerin başına gelenlerin onların da başına gelmesi durumunun gerçekleşmemesindeki hikmeti beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir sözdür (istînâf). Geçmiş söz; ya Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamirine izafe edilerek rubûbiyyet unvanının zikredilmesinin ve Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” [el-Enfâl: 33] ayetinin hissettirdiği üzere Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ikram olsun diye, ya soylarından iman edecek kimseler geleceğinden ötürü, ya da Allah Teâlâ'nın en iyi bildiği başka bir hikmetten dolayı bu ümmetten kök kazıyıcı azabın ertelenmesine dair vaaddir. Yani şayet geçmiş söz ve azabın ertelenmesine dair vaad olmasaydı, { لَكانَ } “mutlaka olurdu”, yani cinayetlerinin cezası, { لِزاماً } “kaçınılmaz”; yani geçmiş nesillerden onların benzerlerinin başına inen şeyin ayrılmazlığı gibi, cinayetlerinden bir an bile geri kalmayacak şekilde bu kâfirler için ayrılmaz/kaçınılmaz olurdu. «Lizâm», ya mübalağa için kendisiyle sıfat yapılmış «hısâm» gibi «lâzeme» fiilinin masdarıdır; yahut «hızâm» ve «rikâb» gibi alet ismidir ve kendisiyle sıfat yapılması, hasmına musallat olan ısrarcı kimse anlamında «lizâzü hasmin» denmesinde olduğu gibi yine mübalağa içindir.
وجوز أبو البقاء كونه جمع لازم كقيام جمع قائم وهو خلاف الظاهر وَأَجَلٌ مُسَمًّى عطف على كَلِمَةٌ كما أخرج ابن أبي حاتم عن قتادة والسدي أي لولا العدة بتأخير عذابهم والأجل المسمى لأعمارهم لما تأخر عذابهم أصلا، وفصله عما عطف عليه للمسارعة إلى بيان جواب لولا، والإشعار باستقلال كل منهما بنفي لزوم العذاب ومراعاة فواصل الآي الكريمة، وقيل: أي ولولا أجل مسمى لعذابهم وهو يوم القيامة.
Ebû'l-Bekā, «kāim»in çoğulunun «kıyâm» olması gibi «lâzim»in çoğulu olmasını caiz görmüştür; ancak bu zâhire aykırıdır. { وَأَجَلٌ مُسَمًّى } “ve belirlenmiş bir süre”; İbn Ebî Hâtim'in Katâde ve Süddî'den rivayet ettiği üzere { كَلِمَةٌ } kelimesine matuftur; yani onların azaplarının ertelenmesine dair vaad ve ömürleri için belirlenmiş bir süre olmasaydı, azapları asla gecikmezdi. «Levlâ»nın cevabının beyanına acele etmek, azabın kaçınılmazlığını nefyetmede her birinin müstakil olduğuna dikkat çekmek ve ayet sonlarındaki uyumu gözetmek için matuf aleyhten ayrılmıştır. Bir görüşe göre: «Ve şayet azapları için belirlenmiş bir süre olmasaydı ki o da kıyamet günüdür» demektir.
وتعقب بأنه يتحد حينئذ بالكلمة السابقة فلا يصح إدراج استقلال كل منهم بالنفي في عداد نكت الفصل.
Buna; bu takdirde geçmiş söz ile aynı şey olacağı ve dolayısıyla her birinin nefyetmede müstakil olmasını faslın (arayı ayırmanın) nükteleri arasında saymanın sahih olmayacağı şeklinde itiraz edilmiştir.
وأجيب بأنه لا يلزم من تأخير العذاب عن الدنيا أن يكون له وقت لا يتأخر عنه ولا يتخلف فلا مانع من الاستقلال.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Azabın dünyadan sonraya ertelenmesinden, onun asla geri kalmayacağı ve şaşmayacağı bir vaktinin bulunması gerekmez; dolayısıyla müstakil olmaya bir engel yoktur.
وأخرج ابن المنذر عن مجاهد أن الأجل المسمى هي الكلمة التي سبقت، وقيل: الأجل المسمى للعذاب هو يوم بدر وتعقب بأنه ينافي كون الكلمة هي العدة بتأخير عذاب هذه الأمة. وأجيب بأن المراد من ذلك العذاب هو عذاب الاستئصال ولم يقع يوم بدر وجوز الزمخشري كون العطف على المستكن في كان العائد إلى الأخذ العاجل المفهوم من السياق تنزيلا للفصل بالخبر منزلة التأكيد أي لكان الأخذ العاجل والأجل المسمى لازمين لهم كدأب عاد وثمود وأضرابهم، ولم ينفرد الأجل المسمى دون الأخذ العاجل، وأنت تعلم أن هذا لا يتسنى إذا كان لِزاماً اسم آلة للزوم التثنية حينئذ فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ أي إذا كان الأمر على ما ذكر من أن تأخير عذابهم ليس باهمال بل إمهال وأنه لازم لهم البتة فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ من كلمات الكفر فإن علمه ﷺ بأنهم معذبون لا محالة مما يسليه ويحمله على الصبر، والمراد به عدم الاضطراب لا ترك القتال حتى تكون الآية منسوخة وَسَبِّحْ ملتبسا بِحَمْدِ رَبِّكَ أي صل وأنت حامد لربك ﷿ الذي يبلغك إلى كمالات على هدايته وتوفيقه سبحانه قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أي صلاة الفجر وَقَبْلَ غُرُوبِها أي صلاة المغرب، والظاهر أن الظرف متعلق بسبح.
İbnü'l-Münzir Mücâhid'den; belirlenmiş sürenin, geçmiş sözün ta kendisi olduğunu rivayet etmiştir. Bir görüşe göre azap için belirlenmiş süre Bedir günüdür. Buna, sözün bu ümmetin azabının ertelenmesine dair vaad olmasıyla çeliştiği şeklinde itiraz edilmiştir. Buna da o azaptan muradın kök kazıyıcı azap olduğu ve bunun Bedir gününde vuku bulmadığı şeklinde cevap verilmiştir. Zemahşerî, haberle aranın ayrılmasını tekit konumuna koyarak atfın siyakından anlaşılan ve peşin cezalandırmaya dönen «kâne» içindeki gizli zamire olmasını caiz görmüştür; yani «Âd, Semûd ve benzerlerinin âdeti gibi peşin cezalandırma ve belirlenmiş süre onlar için kaçınılmaz olurdu; belirlenmiş süre peşin cezalandırma olmaksızın tek başına kalmazdı» demektir. Bilirsin ki { لِزاماً } kelimesi alet ismi olduğunda, tesniye kılınması gerekeceğinden bu ihtimal mümkün olmaz. { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } “Artık onların söylediklerine sabret”; yani durum zikredildiği gibi, azaplarının ertelenmesinin ihmal değil mühlet verme olduğu ve onların kaçınılmaz olarak cezalandırılacağı şeklinde olduğuna göre, { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } söyledikleri küfür sözlerine sabret; zira onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların muhakkak azap göreceklerini bilmesi, kendisini teselli eden ve sabra sevk eden şeylerdendir. Sabırdan murat telaşlanmamaktır; ayetin mensuh olmasını gerektirecek şekilde savaşı terk etmek değildir. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “ve Rabbini hamd ile tesbih et”; yani hidayet ve muvaffakiyetinden ötürü seni kemâlata ulaştıran Rabbine [azze ve celle] hamdeder olarak namaz kıl; { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “güneşin doğmasından önce”, yani sabah namazını; { وَقَبْلَ غُرُوبِها } “ve batmasından önce”, yani akşam namazını. Zâhir olan, zarfın «sebbih» fiiline müteallik olmasıdır.
وقد أخرج تفسير التسبيح في هذين الوقتين بما ذكر الطبراني وابن عساكر وابن مردويه عن جرير مرفوعا إلى النبي ﷺ.
Taberânî, İbn Asâkir ve İbn Merdûye, Cerîr'den merfû olarak Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu iki vakitteki tesbihin zikredilen şekilde tefsir edildiğini rivayet etmişlerdir.
وأخرج الحاكم عن فضالة بن وهب الليثي أن النبي ﵊ قال له: «حافظ على العصرين
Hâkim, Fedâle b. Vehb el-Leysî'den rivayet etmiştir ki Peygamber [aleyhisselâm] ona: «İki asra (iki vakit namaza) devam et» buyurdu.
قلت: وما العصران؟ قال: صلاة قبل طلوع الشمس وقبل غروبها» ،
«İki asr nedir?» dedim. «Güneşin doğmasından önceki ve batmasından önceki namazdır» buyurdu.
وقيل: المراد بالتسبيح قبل غروبها صلاتا الظهر والعصر لأن وقت كل منهما قبل غروبها وبعد زوالها وجمعها لمناسبة قوله تعالى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وأنت تعلم أن قبل الغروب وإن كان باعتبار معناه اللغوي صادقا على وقت الظهر ووقت العصر إلا أن الاستعمال الشائع فيه وقت العصر، وقوله تعالى وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ أي من ساعاته جمع إنى وانو بالياء والواو وكسر الهمزة وإنا بالكسر والقصر وآناءِ بالفتح والمد ولم يشتهر اشتهار الثلاثة الأول، وذكره من يوثق به من المفسرين، وقال الراغب في مفراته:
Bir görüşe göre güneş batmadan önceki tesbihten murat öğle ve ikindi namazlarıdır; zira her birinin vakti güneş batmadan önce ve zevalden sonradır; bunların cem kılınması Allah Teâlâ'nın: { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } sözüne münasebet içindir. Bilirsin ki gün batımından önce ifadesi lügat anlamı itibarıyla öğle ve ikindi vaktine uysa da yaygın kullanımda ikindi vaktidir. Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ } “Gecenin saatlerinde de” sözü, yani onun saatlerinde demektir. «İnâ» kelimesinin çoğuludur; yâ, vâv ve hemzenin kesresiyle «inyün» ve «invün», kesre ve kasr ile «inen», fetha ve med ile «ânâ'» şeklinde gelir; bu sonuncusu ilk üçü kadar meşhur olmamıştır, ancak güvenilir müfessirler tarafından zikredilmiştir. Râgıb Müfredât'ında şöyle demiştir:
قال الله تعالى غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الأحزاب: ٥٣] أي وقته، والإناه إذا كسر أوله قصر وإذا فتح مد نحو قول الحطيئة:
«Allah Teâlâ: { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } [el-Ahzâb: 53] yani vaktini gözetmeksizin buyurmuştur. ‘El-İnâh’ kelimesi başı kesreli olduğunda maksûr, fethalı olduğunda ise Hutay'e'nin şu sözünde olduğu gibi memdûd olur:
وآنيت العشاء إلى سهيل ... أو الشعرى فطال بي الإناء
‘Süheyl yahut Şi'râ yıldızı doğana dek akşam yemeğini geciktirdim de vakit uzadıkça uzadı.’»
ثم قال: ويقال آنيت الشيء إيناء أي أخرته عن أوانه ويانيت تأخرت اه، وفي المصباح آنيته بالفتح والمد أخرته، والاسم أناء بوزن سلام قيل منصوب على الظرفية بمضمر، وقوله سبحانه فَسَبِّحْ عطف عليه أي قم بعض آناء الليل فسبح وهو كما ترى، وقيل: منصوب بسبح على نسق وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ [البقرة: ٤٠] ، والفاء على الأول عاطفة وعلى الثاني مفسرة، وقيل: إنه معمول فَسَبِّحْ، والفاء زائدة فائدتها الدلالة على لزوم ما بعدها لما قبلها.
Sonra şöyle demiştir: «Bir şeyi vaktinden sonraya ertelediğinde ‘êneyte’ş-şey’e înâen’, geciktiğinde ise ‘yêneyte’ denir.» el-Misbâh'ta ise: «Fetha ve med ile ‘êneytehû’, onu tehir ettim demektir; ismi ‘selâm’ vezninde ‘enâ’dır» denmiştir. Bunun gizli bir fiille zarfiyyet üzere mansûb olduğu söylenmiştir; Cenâb-ı Hakk'ın: { فَسَبِّحْ } “hemen tesbih et” sözü de ona matuftur; yani gecenin bazı saatlerinde kalk da tesbih et demektir ki bu gördüğün gibi [zayıf] bir izahtır. Bir görüşe göre: { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } [el-Bakara: 40] ayetinin üslubu üzere «sebbih» fiiliyle mansûbdur. Fâ harfi birinciye göre atıf, ikinciye göre tefsiriyedir. Bir görüşe göre de { فَسَبِّحْ } fiilinin mef'ûlüdür; fâ ise zâidedir ve faydası kendisinden sonrakinin kendisinden öncekine lüzumunu göstermesidir.
وذكر الخفاجي أنه معمول لما ذكر من غير حاجة لدعوى زيادة الفاء لأنها لا تمنع عمل ما بعدها فيما قبلها كما صرح به النحاة، والمراد من التسبيح في بعض آناء الليل صلاة المغرب وصلاة العشاء وللاعتناء بشأنهما لم يكتف في الأمر بفعلهما بالفعل السابق بأن يعطف مِنْ آناءِ اللَّيْلِ على أحد الظرفين السابقين من غير ذكر فسبح وللاهتمام بشأن آناء الليل وامتيازها على سائر الأوقات بأمور خاصية وعامية قدم ذكرها على الأمر ولم يسلك بها مسلك ما تقدم.
Hafâcî, fânın zâid olduğunu iddia etmeye gerek kalmaksızın zikredilen fiilin mef'ûlü olduğunu belirtmiştir; zira nahivcilerin açıkça belirttiği üzere fâ, kendisinden sonrakinin kendisinden öncekinde amel etmesine engel olmaz. Gecenin bazı saatlerinde tesbihten murat akşam namazı ve yatsı namazıdır. Bu ikisinin şanına gösterilen ihtimamdan ötürü, onların kılınmasını emretmede —{ فَسَبِّحْ } ifadesi zikredilmeksizin { مِنْ آناءِ اللَّيْلِ } ibaresi önceki iki zarftan birine atfedilmek suretiyle— önceki fiille yetinilmemiştir. Gece saatlerinin şanına gösterilen özen ve hususi-umumi hususlarla diğer vakitlere olan üstünlüğü sebebiyle, bunların zikri emirden öne geçirilmiş ve öncekilerin yolu tutulmamıştır.
وقوله تعالى وَأَطْرافَ النَّهارِ عطف على محل قوله سبحانه مِنْ آناءِ اللَّيْلِ وقيل: على قوله ﷿ قَبْلَ طُلُوعِ والمراد من التسبيح أطراف النهار على ما أخرج ابن جرير وابن المنذر وغيرهما عن قتادة صلاة الظهر واختاره الجبائي، ووجه إطلاق الطرف على وقتها بأنه نهاية النصف الأول من النهار وبداية النصف الأخير منه، وجمعه باعتبار النصفين أو لأن تعريف النهار للجنس الشامل لكل نهار فيكون الجمع باعتبار تعدد النهار وأن لكل طرفا كذا قيل. وأورد على ذلك أن البداية والنهاية فيه ليست على وتيرة واحدة لأن كون ذلك نهاية باعتبار أن النصف الأول انتهى عنده وهو خارج عنه وبداية باعتبار أن النصف الثاني ابتدأ منه وهو داخل فيه، ولا شك في بعد كون الجمع بمثل هذا الاعتبار على أنه لا بد مع ذلك من القول بأن أقل الجمع اثنان، وأيضا أن إطلاق الطرف على طرف أحد نصفيه تكلف فإنه ليس طرفا له بل لنصفه.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَطْرافَ النَّهارِ } “gündüzün uçlarında da” sözü, Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ آناءِ اللَّيْلِ } sözünün mahalline matuftur; bir görüşe göre ise [azze ve celle] { قَبْلَ طُلُوعِ } sözüne matuftur. Gündüzün uçlarında tesbih etmekten murat; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiklerine göre öğle namazıdır; Cübbâî de bunu tercih etmiştir. Öğle vaktine taraf denilmesinin gerekçesi; onun gündüzün ilk yarısının sonu ve son yarısının başlangıcı olmasıdır. Çoğul yapılması ise iki yarı itibarıyladır yahut gündüz kelimesinin her gündüze şamil olan cins için olması ve böylece çoğulluğun gündüzlerin çokluğu ve her birinin bir tarafı olması itibarıyla olmasıdır; böyle denilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki başlangıç ve bitiş aynı minval üzere değildir; zira bunun son olması, ilk yarının onun yanında bitmesi ve onun dışında kalması itibarıyladır; başlangıç olması ise ikinci yarının ondan başlaması ve onun içinde bulunması itibarıyladır. Çoğulluğun bu gibi bir itibarla olmasının uzaklığında şüphe yoktur; kaldı ki bununla birlikte çoğulun en azının iki olduğunu söylemek de zorunludur. Ayrıca taraf lafzının iki yarısından birinin tarafına ıtlak edilmesi bir zorlamadır; zira o gündüzün tarafı değil, onun yarısının tarafıdır.
وقيل: هذا تكرير لصلاتي الصبح والمغرب إيذانا باختصاصهما بمزيد مزية، والمراد بالنهار ما بين طلوع الشمس وغروبها وبالطرف ما يلاصق أول الشيء وآخره، والإتيان بلفظ الجمع مع أن المراد اثنان لا من اللبس إذ النهار ليس له إلا طرفان، ونظيره قول العجاج:
Bir görüşe göre bu, fazladan bir meziyetle hususileştiklerini bildirmek üzere sabah ve akşam namazlarının tekrarıdır. Gündüzden murat güneşin doğuşu ile batışı arası, taraftan murat ise bir şeyin ilkine ve sonuna bitişik olan kısımdır. İki kastedildiği hâlde çoğul lafzıyla getirilmesi iltibastan uzaktır; zira gündüzün ancak iki tarafı vardır. Bunun benzeri Accâc'ın şu sözüdür:
ومهمهين فدفدين مرتين ... ظهراهما مثل ظهور الترسين
«İki geniş sahra ve iki dümdüz çöl ki... Sırtları iki kalkanın sırtı gibidir.»
والمرجح المشاكلة لآناء الليل، واختار هذا من أدخل الظهر فيما قبل الغروب، وفيه أن الطرف حقيقة فيما ينتهي به الشيء وهو منه ويطلق على أوله وآخره وإطلاقه على الملاصق المذكور ليس بحقيقة، وأجيب بأنه سائغ شائع وإن لم يكن حقيقة وجوز أن يكون تكريرا لصلاتي الصبح والعصر ويراد بالنهار ما بين طلوع الفجر وغروب الشمس وبالطرف الأول، والآخر بحسب العرف وإذا أريد بالنهار ما بين طلوع الشمس وغروبها يبعد هذا التجويز إذ لا يكون
Tercih sebebi ise gecenin saatlerine (ânâü'l-leyl) uygunluktur; öğle namazını gün batımından önceki kısma dahil eden kimse bunu tercih etmiştir. Buna karşılık, taraf kelimesinin hakikatte bir şeyin kendisiyle sona erdiği ve kendisinden olan parça olduğu; onun ilkine ve sonuna da ıtlak edildiği, zikredilen bitişik kısma ıtlak edilmesinin ise hakiki olmadığı yönünde itiraz edilmiştir. Buna; hakiki olmasa bile caiz ve yaygın olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Sabah ve ikindi namazlarının tekrarı olması, gündüzden fecrin doğuşu ile güneşin batışı arasındaki sürenin, taraftan da örfe göre ilk ve son kısmın murat edilmesi de caiz görülmüştür. Gündüzden güneşin doğuşu ile batışı arası kastedildiğinde ise bu caiz görme uzak olur; zira böyle olmaz.
الطرفان حينئذ على وتيرة واحدة، وقيل: هو أمر بالتطوع في الساعات الأخيرة للنهار وفيه صرف الأمر عن ظاهره مع أن في كون الساعات الأخيرة للنهار زمن تطوع بالصلاة كلاما لا يخفى على الفقيه.
iki taraf o zaman aynı minval üzere olmaz. Bir görüşe göre bu, gündüzün son saatlerinde nafile ibadet etme emridir; fakat bunda emri zahirinden çevirme vardır. Bununla birlikte gündüzün son saatlerinin nafile namaz vakti olması hususunda fakihe gizli kalmayacak bir tartışma mevcuttur.
وقال أبو حيان: الظاهر أن قوله تعالى: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ أمر بالتسبيح مقرونا بالحمد وحينئذ إما أن يراد اللفظ أي قل- سبحان الله والحمد الله- أو يراد المعنى أي نزهه سبحانه عن السوء وأثنى عليه بالجميل.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, Yüce Allah'ın { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } buyruğunun hamd ile birlikte tesbihi emretmesidir. Bu durumda ya lafız kastedilmiştir; yani “Sübhânallâhi ve bi-hamdih” de demektir, yahut mana kastedilmiştir; yani O Yüce Zat'ı her türlü kötülükten tenzih et ve O'na güzel vasıflarla övgüde bulun demektir.
وفي خبر ذكره ابن عطية «من سبح عند غروب الشمس سبعين تسبيحة غربت بذنوبه»
İbn Atıyye'nin zikrettiği bir haberde şöyle buyrulmuştur: “Kim güneş batarken yetmiş defa tesbih ederse, [güneş] onun günahlarıyla birlikte batar.”
وقال أبو مسلم: لا يبعد حمل ذلك على التنزيه والإجلال، والمعنى اشتغل بتنزيه الله تعالى في هذه الأوقات وعلى ذلك حمله أيضا العز بن عبد السلام وجعل الباء في قوله سبحانه: بِحَمْدِ رَبِّكَ للآلة، وقال: إن ذلك لتعيين سلب صفات النقص لأن من سلب شيئا فقد أثبت ضده وأضداد صفات النقص صفات الكمال فمن نزهه سبحانه فقد أثبت صفات الكمال، وجوز في إضافة الحمد إلى الرب أن تكون من إضافة المصدر إلى الفاعل أو من إضافة المصدر إلى المفعول أو من إضافة الاختصاص بأن يكون الحمد بمعنى المحامد، ثم استحسن الأول لأن الحمد الحق الكامل حمد الله تعالى نفسه، والمتبادر جعل الباء للملابسة والإضافة من إضافة المصدر إلى المفعول.
Ebû Müslim şöyle demiştir: Bunun tenzih ve tazime hamledilmesi uzak bir ihtimal değildir. Mana: Bu vakitlerde Allah Teâlâ'yı tenzih ile meşgul ol, demektir. İzz b. Abdisselâm da bunu aynı şekilde yorumlamış ve Yüce Allah'ın { بِحَمْدِ رَبِّكَ } buyruğundaki bâ (ب) harfini alet (vasıta) için kılmıştır. O şöyle demiştir: Bu, noksanlık sıfatlarının nefyini kesinleştirmek içindir; çünkü bir şeyi nefyeden kimse onun zıddını ispat etmiş olur. Noksanlık sıfatlarının zıtları ise kemal sıfatlarıdır; dolayısıyla O Yüce Zat'ı tenzih eden kimse kemal sıfatlarını ispat etmiş olur. Hamd lafzının Rabbe izafetini ise mastarın faile izafeti yahut mastarın mef'ule izafeti veya hamdin övgüler (mehâmid) manasında olmasıyla ihtisas izafeti olmasını caiz görmüş, sonra da ilkini güzel bulmuştur; çünkü hakiki ve kâmil hamd, Allah Teâlâ'nın kendi zatını övmesidir. Akla ilk gelen ise bâ harfinin mülâbese (birliktelik), izafetin de mastarın mef'ule izafeti kılınmasıdır.
واختار الإمام حمل التسبيح على التنزيه من الشرك، وقال: إنه أقرب إلى الظاهر وإلى ما تقدم ذكره لأنه سبحانه صبره أولا على ما يقولون من التكذيب وإظهار الكفر والشرك والذي يليق بذلك أن يؤمر بتنزيهه تعالى عن قولهم: حتى يكون مظهرا لذلك وداعيا إليه. واعترض بأنه لا وجه حينئذ لتخصيص هذه الأوقات بالذكر، وأجيب بأن المراد بذكرها الدلالة على الدوام كما في قوله تعالى: بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ [الأنعام: ٥٢، الكهف: ٢٨] مع أن لبعض الأوقات مزية لأمر لا يعلمه إلا الله تعالى. ورد بأنه يأباه من التبعيضية في قوله سبحانه مِنْ آناءِ اللَّيْلِ على أن هذه الدلالة يكفيها أن يقال: قبل طلوع الشمس وبعده لتناوله الليل والنهار فالزيادة تدل على أن المراد خصوصية الوقت، ولا يخفى أن قوله سبحانه مِنْ آناءِ اللَّيْلِ متعلق بسبح الثاني فليكن الأول للتعميم، والثاني لتخصيص البعض اعتناء به، نعم يرد أن التنزيه عن الشرك لا معنى لتخصيصه إلا إذا أريد به قول: سبحان الله مرادا به التنزيه عن الشرك، وقيل: يجوز أن يكون المراد بالتسبيح ما هو الظاهر منه ويكون المراد من الحمد الصلاة. والظرف متعلق به فتكون حكمة التخصيص ظاهرة كذا في الحواشي الشهابية. وقد عورض ما قاله الإمام بأن الأنسب بالأمر بالصبر الأمر بالصلاة ليكون ذلك إرشادا لما تضمنه قوله تعالى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [البقرة: ٤٥] وأيضا الأمر الآتي أوفق بحمل الأمر بالتسبيح على الأمر بالصلاة وقد علمت أن الآثار تقتضي ذلك ثم إنه يجوز أن يراد بالطرف طائفة من الشيء فإنه أحد معانيه كما في الصحاح والقاموس وإذا كان تعريف النهار للجنس على هذا لم يبق الكلام فيما روي عن قتادة كما كان فتدبر.
İmam [Râzî], tesbihin şirkten tenzih etmeye hamledilmesini tercih etmiş ve şöyle demiştir: Bu, zahire ve daha önce zikredilene daha yakındır; zira Yüce Allah, inkarcıların yalanlama, küfür ve şirki izhar etmelerine karşı önce onu sabrettirmiştir. Buna uygun olan ise, onların sözlerinden Allah Teâlâ'yı tenzih etmekle emrolunmasıdır; ta ki bunu açıkça ortaya koyan ve buna davet eden olsun. Bu görüşe, o takdirde bu vakitlerin zikredilerek tahsis edilmesinin bir anlamı kalmayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna cevaben denilmiştir ki: Bu vakitlerin zikredilmesinden maksat, Yüce Allah'ın { بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ } [En'âm: 52, Kehf: 28] buyruğunda olduğu gibi devamlılığı göstermektir; bununla birlikte bazı vakitlerin ancak Allah Teâlâ'nın bileceği bir sebepten dolayı fazileti vardır. Bu cevaba karşı ise Yüce Allah'ın { مِنْ آناءِ اللَّيْلِ } buyruğundaki ba'ziyet (parça bildiren) "min" harfinin buna engel olduğu; ayrıca bu devamlılık delaleti için gece ve gündüzü kapsayacak şekilde “güneşin doğmasından önce ve batmasından sonra” denilmesinin yeterli olacağı, dolayısıyla [diğer vakitlerin] ilavesinin vaktin hususiyetinin kastedildiğine delalet ettiği belirtilerek itiraz edilmiştir. Gizli değildir ki, Yüce Allah'ın { مِنْ آناءِ اللَّيْلِ } buyruğu ikinci "sebbiḥ" emrine müteallıktır; dolayısıyla birincisi umumi kılma, ikincisi ise önemine binaen bir kısmını tahsis etme için olsun. Evet, şu itiraz gelir: Şirkten tenzih etmeyi, ancak bununla şirkten tenzihi kastederek “Sübhânallâh” sözünü söylemek kastedilirse tahsis etmenin bir anlamı olur. Bir görüşe göre, tesbihten zahiri olanın kastedilmesi, hamdden ise namazın kastedilmesi caizdir; zarf da ona müteallıktır ve böylece tahsisin hikmeti açık olur; Şihâb'ın Hâşiye'sinde böyle denilmiştir. İmam'ın söylediği şey, sabır emrine en uygun olanın namaz emri olduğu; bunun Yüce Allah'ın { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } [Bakara: 45] buyruğunun içerdiği hususa bir irşat olması gerekçesiyle reddedilmiştir. Ayrıca gelecek olan emir de tesbih emrinin namaz emrine hamledilmesine daha uygundur; rivayetlerin de bunu gerektirdiğini öğrenmiş bulunmaktasın. Sonra taraf kelimesiyle bir şeyin bir kısmının (tâife) kastedilmesi de caizdir; nitekim Sıhâh ve Kâmûs'ta geçtiği üzere bu onun anlamlarından biridir. Buna göre gündüz kelimesinin cins için olması durumunda, Katâde'den rivayet edilen husustaki söz eskisi gibi kalmaz; iyi düşün!
لَعَلَّكَ تَرْضى قيل: هو متعلق بسبح أي سبح في هذه الأوقات رجاء أن تنال عنده تعالى ما ترضي به نفسك من الثواب. واستدل به على عدم الوجوب على الله تعالى، وجوز أن يكون متعلقا بالأمر بالصبر والأمر بالصلاة، والمراد لَعَلَّكَ تَرْضى في الدنيا بحصول الظفر وانتشار أمر الدعوة ونحو ذلك، وقرأ أبو حيوة وطلحة والكسائي وأبو بكر وأبان وعصمة وأبو عمارة عن حفص وأبو زيد عن المفضل وأبو عبيد ومحمد بن عيسى الأصفهاني «ترضى» على صيغة البناء للمفعول من أرضى أي يرضيك ربك.
{ لَعَلَّكَ تَرْضى } “Tâ ki hoşnut olasın” ifadesinin “sebbiḥ” emrine müteallık olduğu söylenmiştir; yani Allah katında nefsinin hoşnut olacağı sevaba nail olma ümidiyle bu vakitlerde tesbih et, demektir. Bununla [sevap vermenin] Allah Teâlâ üzerine vacip olmadığına delil getirilmiştir. Sabır ve namaz emirlerine müteallık olması da caiz görülmüştür. Maksat: Dünyada zafere ulaşma, davet işinin yayılması ve benzeri şeylerle “hoşnut olman için”dir. Ebû Hayve, Talha, Kisâî, Ebû Bekir, Ebân, Isme, Hafs'tan rivayetle Ebû Ammâre, Mufaddal'dan rivayetle Ebû Zeyd, Ebû Ubeyd ve Muhammed b. Îsâ el-Isfehânî, erda fiilinden meçhul sîgasıyla “türdâ” şeklinde okumuşlardır; yani Rabbin seni hoşnut etsin demektir.
وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ أي لا تطل نظرهما بطريق الرغبة والميل إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ من زخارف الدنيا كالبنين.
{ وَلا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Sakın gözlerini dikme” yani arzu ve meyil yoluyla bakışlarını uzun uzadıya dikme; { إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ } “faydalandırdığımız şeylere” dünya ziynetlerinden çocuklar gibi,
والأموال والمنازل والملابس والمطاعم أَزْواجاً مِنْهُمْ أي أصنافا من الكفرة وهو مفعول متعنا قدم عليه الجار
mallar, evler, elbiseler ve yiyecekler gibi. { أَزْواجاً مِنْهُمْ } “onlardan kimi sınıflara” yani kâfirlerden birtakım zümrelere. Bu, “metta'nâ” fiilinin mef'ulüdür; car
والمجرور للاعتناء به ومن بيانية، وجون أن يكون حالا من ضمير به ومن تبعيضية مفعول متعنا أو متعلقة بمحذوف وقع صفة لمفعوله المحذوف أي لا تمدن عينيك إلى الذي متعنا به وهو أصناف وأنواع بعضهم أو بعضا كائنا منهم.
ve mecrur ise ona ihtimam göstermek amacıyla öne geçirilmiştir. “Min” beyaniyedir. [Ezvacan lafzının] “bihi” zamirinden hal olması, “min”in ise ba'ziye (kısmiyet) bildirerek “metta'nâ”nın mef'ulü olması veya mahzuf bir mef'ulün sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması da caiz görülmüştür; yani “onların bir kısmı veya onlardan olan bir kısım tür ve çeşitler olarak kendisini faydalandırdığımız şeylere sakın gözlerini dikme” takdirindedir.
والمراد على ما قيل استمر على ترك ذلك، وقيل: الخطاب له ﵊ والمراد أمته لأنه ﷺ كان أبعد شيء عن إطالة النظر إلى زينة الدنيا وزخارفها وأعلق بما عند الله ﷿ من كل أحد
Denildiğine göre murat, bunu terk etmeyi sürdürmektir. Bir görüşe göre de hitap ona aleyhisselâm olmakla birlikte murat onun ümmetidir; çünkü o sallallâhu aleyhi ve sellem, dünya süsüne ve onun ziynetlerine uzun uzadıya bakmaktan en uzak ve herkesten çok Allah azze ve celle katındakine en bağlı olan kimse idi.
وهو ﵊ القائل «الدنيا ملعونة ملعون ما فيها إلا ما أريد به وجه الله تعالى»
Şöyle buyuran da bizzat kendisidir aleyhisselâm: “Dünya mel'undur, Allah Teâlâ'nın rızası murat edilen şeyler müstesna içindekiler de mel'undur.”
وكان ﷺ شديد النهي عن الاغترار بالدنيا والنظر إلى زخرفها، والكلام على حذف مضاف أو فيه تجوز في النسبة، وفي العدول عن لا تنظر إلى ما متعنا به إلخ إلى ما في النظم الكريم إشارة إلى أن النظر الغير الممدود معفو وكان المنهي عنه في الحقيقة هو الإعجاب بذلك والرغبة فيه والميل إليه لكن بعض المتقين بالغوا في غض البصر عن ذلك حتى أنهم لم ينظروا إلى أبنية الظلمة وعدد الفسقة في اللباس والمركوب وغيرهما وذلك لمغزى بعيد وهو أنهم اتخذوها لعيون النظارة والفخر بها فيكون النظر إليها محصلا لغرضهم وكالمغري لهم على اتخاذها.
O sallallâhu aleyhi ve sellem, dünyaya aldanmaktan ve onun süsüne bakmaktan şiddetle nehyederdi. Buradaki kelam bir muzafın hazfi üzeredir yahut nisbette mecaz vardır. “Faydalandırdığımız şeylere bakma...” ifadesinden Kur'an'ın bu yüce tertibine dönülmesinde, uzun uzadıya dikilmeyen bakışın affedildiğine bir işaret vardır. Aslında nehyedilen şey ise ona hayranlık duymak, onu arzu etmek ve ona meyletmektir. Fakat takva sahiplerinden bazıları bundan gözlerini sakınmada öyle ileri gitmişlerdir ki, zalimlerin binalarına ve fasıkların giyecek, binek ve diğer teçhizatlarına dahi bakmamışlardır. Bu da derin bir hikmete dayanmaktadır; çünkü onlar bunları bakanların gözleri ve onlarla övünmek için edinmişlerdir; dolayısıyla onlara bakmak, onların gayelerini hâsıl etmek ve onları bunları edinmeye teşvik etmek gibi olur.
زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا أي زينتها وبهجتها وهو منصوب بمحذوف يدل عليه متعنا أي جعلنا لهم زهرة أو بمتعنا على أنه مفعول ثان له لتضمينه معنى أعطينا أو على أنه بدل من محل به وضعفه ابن الحاجب في أماليه لأن إبدال منصوب من محل جار ومجرور ضعيف كمررت بزيد أخاك ولأن الإبدال من العائد مختلف فيه. ومثل ذلك ما قيل إنه بدل من ما الموصولة لما فيه من الفصل بالبدل بين الصلة ومعمولها أو على أنه بدل من- أزواجا- بتقدير مضاف أي ذوي أو أهل زهرة، وقيل: بدون تقدير على كون- أزواجا- حالا بمعنى أصناف التمتعات أو على جعلهم نفس الزهرة مبالغة. وضعف هذا بأن مثله يجري في النعت لا في البدل لمشابهته لبدل الغلط حينئذ أو على أنه تمييز لما أو لضمير به، وحكي عن الفراء أو صفة- أزواجا- ورد ذلك لتعريف التمييز وتعريف وصف النكرة، وقيل: على أنه حال من ضمير به أو من ما وحذف التنوين لالتقاء الساكنين وجر الحياة على البدل من ما واختاره مكي ولا يخفى ما فيه، وقيل:
{ زَهْرَةَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının süsü olarak” yani onun ziyneti ve debdebesi demektir. Bu, “metta'nâ” fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mansubdur; yani “onlar için bir ziynet kıldık” takdirindedir; yahut “a'taynâ” (verdik) manasını tazammun etmesi sebebiyle “metta'nâ” fiilinin ikinci mef'ulü olarak mansubdur; yahut “bihi” lafzının mahallinden bedeldir ki İbnü'l-Hâcib el-Emâlî'sinde bunu zayıf görmüştür; çünkü car ve mecrurun mahallinden mansub bedel yapmak “merartü bi-Zeydin ehâke” örneğinde olduğu gibi zayıftır ve mevsulün aid zamirinden bedel yapılması ihtilaflıdır. Bunun benzeri, sıla ile mamulü arasına bedel ile fasıla girmesi sebebiyle mevsul olan “mâ”dan bedel olduğu görüşüdür; yahut muzaf takdiriyle “ezvâcen” lafzından bedeldir, yani “zehre sahipleri yahut ehli” takdirindedir. Takdirsiz olarak “ezvâcen” lafzının faydalanma çeşitleri anlamında hal olması yahut mübalağa yoluyla bizzat onların zehre kılınması üzere [bedel olduğu] da söylenmiştir. Bu görüş, böylesi bir durumun bedelde değil sıfatta geçerli olacağı, zira o takdirde galat bedeline benzeyeceği gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Yahut “mâ”dan veya “bihi”nin zamirinden temyizdir ki Ferrâ'dan da nakledilmiştir; yahut “ezvâcen”in sıfatıdır ki bu da temyizin marife olması ve nekrenin marife ile nitelenmesi gerekçesiyle reddedilmiştir. “Bihi”nin zamirinden veya “mâ”dan hal olduğu, sakinlerin bir araya gelmesi sebebiyle tenvinin hazfedildiği ve el-hayât kelimesinin “mâ”dan bedel olarak cer edildiği de söylenmiş ve Mekkî bunu tercih etmiştir; ancak bundaki kusur gizli değildir. Bir görüşe göre de:
نصب على الذم أي اذم زهرة إلخ واعترض بأن المقام يأباه لأن المراد أن النفوس مجبولة على النظر إليها والرغبة فيها ولا يلائمه تحقيرها ورد بأن في إضافة الزهرة إلى الحياة الدنيا كل ذم وما ذكر من الرعبة من شهوة النفوس الغبية التي حرمت نور التوفيق.
zem üzere mansubdur; yani “o zehreyi zemmederim...” takdirindedir. Buna, makamın buna engel olduğu, zira muradın nefislerin ona bakmaya ve onu arzulamaya meyilli yaratılmış olduğunu bildirmek olduğu ve onu hakir görmenin buna uymadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise çiçeğin/ziynetin dünya hayatına izafe edilmesinde her türlü yerginin bulunduğu ve zikredilen arzunun tevfîk nurundan mahrum kalmış ahmak nefislerin şehvetinden ibaret olduğu belirtilerek cevap verilmiştir.
وقرأ الحسن وأبو حيوة وطلحة وحميد وسلام ويعقوب وسهل وعيسى والزهري- «زهرة» - بفتح الهاء وهي لغة كالجهرة في الجهرة، وفي المحتسب لابن جني مذهب أصحابنا في كل حرف حلق ساكن بعد فتحة أنه لا يحرك إلا على أنه لغة كنهر ونهر وشعر وشعر ومذهب الكوفيين أنه يطرد تحريك الثاني لكونه حرفا حلقيا وإن لم يسمع ما لم يمنع منه مانع كما في لفظ- نحو- لأنه لو حرك قلب الواو ألفا، وجوز الزمخشري كون زهرة بالتحريك جمع زاهر ككافر وكفرة وهو وصف لأزواجا أي أزواجا من الكفرة زاهرين بالحياة الدنيا لصفاء ألوانهم مما يلهون ويتنعمون وتهلل وجوههم وبهاء زيهم بخلاف ما عليه المؤمنون والصلحاء من شحوب الألوان والتقشف في الثياب، وجوز على هذا كونه حالا لأن إضافته لفظية.
Hasan, Ebû Hayve, Talha, Humeyd, Sellâm, Ya'kûb, Sehl, Îsâ ve Zührî, he (هـ) harfinin fethasıyla “zeherete” şeklinde okumuşlardır; bu, “cehre” ve “cehere” kelimelerinde olduğu gibi bir lehçedir. İbn Cinnî'nin el-Muhteseb adlı eserinde şöyle denilmektedir: Bizim [Basralı] âlimlerimizin mezhebine göre fethadan sonra gelen her sakin boğaz harfi, ancak “nehr/neher” ve “şa'r/şa'ar” örneklerinde olduğu gibi bir lehçe olarak harekelendirilir. Kûfelilerin mezhebine göre ise, şayet bir engel yoksa işitilmemiş olsa dahi boğaz harfi olduğu için ikincisinin harekelenmesi kıyasidir; tıpkı “nahv” lafzında olduğu gibi, çünkü harekelenseydi vav harfi elife dönüşürdü. Zemahşerî, harekeli “zehere” kelimesinin “kâfir ve kefera” gibi “zâhir”in çoğulu olmasını caiz görmüştür ki bu “ezvâcen”in sıfatıdır; yani oyalanıp nimetlendikleri şeylerden dolayı renklerinin parlaklığı, yüzlerinin sevinci ve kılık kıyafetlerinin gösterişiyle dünya hayatıyla parıldayan kâfirlerden birtakım zümreler demektir; müminlerin ve salihlerin renklerinin solgunluğu ve elbiselerindeki sadeliğin aksine. Bu esasa göre izafeti lafzi olduğu için hal olması da caiz görülmüştür.
وأنت تعلم أن المتبادر من هذه الصفة قصد الثبوت لا الحدوث فلا تكون إضافتها لفظية على أن المعنى على تقدير الحالية ليس بذاك لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ متعلق بمتعنا أي لنعاملهم معاملة من يبتليهم ويختبرهم فيه أو لنعذبهم في الآخرة بسببه وفيه تنفير عن ذلك ببيان سوء عاقبته مآلا أثر بهجته حالا، وقرأ الأصمعي عن عاصم لنفتنهم بضم النون من أفتنه إذا جعل الفتنة واقعة فيه على ما قال أبو حيان وَرِزْقُ رَبِّكَ أي ما ادخر لك في الآخرة أو ما رزقك في
Bilirsin ki bu sıfattan ilk anlaşılan şey hudûs (sonradan olma) değil sübût (sabitlik) kastıdır; dolayısıyla izafeti lafzi olmaz. Kaldı ki hal olma takdirinde mana pek uygun düşmez. { لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “onları onda imtihan etmek için” ifadesi “metta'nâ” fiiline müteallıktır; yani onları onda sınayan ve tecrübe eden kimsenin muamelesiyle muamele edelim diye yahut onun sebebiyle ahirette onlara azap edelim diye, demektir. Bunda, şimdiki debdebesinin peşinden varacağı kötü akıbeti beyan ederek ondan nefret ettirme vardır. Asmaî Âsım'dan “li-nüftinehüm” şeklinde nûn harfinin zammesiyle okumuştur ki Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre bu, fitneyi onda vuku buldurduğu zaman kullanılan “eftenehu” fiilindendir. { وَرِزْقُ رَبِّكَ } “Rabbinin rızkı ise” yani senin için ahirette biriktirilen yahut sana
الدنيا من النبوة والهدى، وادعى صاحب الكشف أنه أنسب بهذا المقام أو ما ادخر لك فيها من فتح البلاد والغنائم، وقيل: القناعة خَيْرٌ مما متع به هؤلاء لأنه مع كونه في نفسه من أجل ما يتنافس فيه المتنافسون مأمون الغائلة بخلاف ما متعوا به وَأَبْقى فإنه نفسه أو أثره لا يكاد ينقطع كالذي متعوا به.
dünyada peygamberlik ve hidayetten verilen rızık. el-Keşşâf sahibi bunun bu makama daha uygun olduğunu iddia etmiştir. Yahut dünyada beldelerin fethi ve ganimetlerden senin için biriktirilen şeylerdir. Kanaat olduğu da söylenmiştir; { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır” bunların kendisiyle faydalandırıldığı şeylerden; çünkü o bizzat kendisinde yarışanların yarışacağı en yüce şey olmakla birlikte tehlikesinden emindir, onların faydalandırıldıklarının aksine. { وَأَبْقى } “ve daha kalıcıdır” çünkü onun bizzat kendisi veya eseri, onların faydalandırıldığı şeyler gibi kesilip gitmez.
وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ أمر ﷺ أن يأمر أهله بالصلاة بعد ما أمر هو ﵊ بها ليتعاونوا على الاستعانة على خصاصتهم ولا يهتموا بأمر المعيشة ولا يلتفتوا لفت ذوي الثروة، والمراد بأهله ﷺ قيل أزواجه وبناته وصهره علي رضي الله تعالى عنهم، وقيل: ما يشملهم وسائر مؤمني بني هاشم والمطلب، وقيل: جميع المتبعين له ﵊ من أمته، واستظهر أن المراد أهل بيته ﷺ، وأيد بما أخرجه ابن مردويه وابن عساكر وابن النجار عن أبي سعيد الخدري قال: لما نزلت وَأْمُرْ أَهْلَكَ إلخ كان ﵊ يجيء إلى باب علي كرم الله تعالى وجهه صلاة الغداة ثمانية أشهر يقول: الصلاة رحمكم الله تعالى إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ ويطهركم تطهيرا، وروى نحو ذلك الإمامية بطرق كثيرة.
{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } “Ailene namazı emret”; bizzat kendisi aleyhisselâm namazla emrolunduktan sonra, fakirliklerine karşı yardımlaşmada birbirlerine destek olsunlar, geçim derdine düşmesinler ve servet sahiplerinin yönelişine iltifat etmesinler diye ailesine namazı emretmesi sallallâhu aleyhi ve sellem emredilmiştir. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem ailesinden muradın hanımları, kızları ve damadı Ali radıyallâhu teâlâ anhüm olduğu söylenmiştir; onları ve Hâşim ile Muttalib oğullarının diğer müminlerini kapsayan kimseler olduğu da söylenmiştir; ümmetinden kendisine aleyhisselâm uyanların tamamı olduğu da söylenmiştir. Açıkça anlaşılanın ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem Ehl-i Beyt'i olduğudur. Bu, İbn Merdûye, İbn Asâkir ve İbnün-Neccâr'ın Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiği şu hadisle desteklenir: “{ وَأْمُرْ أَهْلَكَ } ayeti indiğinde o aleyhisselâm sekiz ay boyunca sabah namazında Ali'nin -kerremallâhu teâlâ vecheh- kapısına gelir ve: ‘Namaza [kalkın], Allah Teâlâ size merhamet etsin; { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً } “Ey Ehl-i Beyt! Allah ancak sizden kiri gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister”’ derdi.” İmamiyye de pek çok yolla buna benzer rivayetler nakletmiştir.
والظاهر أن المراد بالصلاة الصلوات المفروضة ويؤمر بأدائها الصبي وإن لم تجب عليه ليعتاد ذلك
Zahir olan, namazdan maksadın farz namazlar olduğudur. Alışması için henüz üzerine farz olmasa bile çocuğa da onu kılması emredilir.
فقد روى أبو داود بإسناد حسن مرفوعا «مروا أولادكم بالصلاة وهم أبناء سبع سنين واضربوهم عليها وهم أبناء عشر سنين وفرقوا بينهم في المضاجع»
Nitekim Ebû Dâvûd hasen bir senetle merfû olarak rivayet etmiştir: “Çocuklarınız yedi yaşına bastıklarında onlara namazı emredin; on yaşına bastıklarında ise kılmadıkları takdirde onları dövün ve yataklarını ayırın.”
وَاصْطَبِرْ عَلَيْها أي وداوم عليها فالصبر مجاز مرسل عن المداومة لأنها لازم معناه. وفيه إشارة إلى أن العبادة في رعايتها حق الرعاية مشقة على النفس، والخطاب عام شامل للأهل وإن كان في صورة الخاص وكذا فيما بعد، ولا يخفى ما في التعبير بالتسبيح أولا والصلاة ثانيا مع توجيه الخطاب بالمداومة إليه ﵊ من الإشارة إلى مزيد رفعة شأنه ﷺ، وقوله تعالى: لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ دفع لما عسى أن يخطر ببال أحد من أن المداومة على الصلاة ربما تضر بأمر المعاش فكأنه قيل داوموا على الصلاة غير مشتغلين بأمر المعاش عنها إذ لا نكلفكم رزق أنفسكم إذ نحن نرزقكم، وتقديم المسند إليه للاختصاص أو لإفادة التقوى، وزعم بعضهم أن الخطاب خاص وكذا الحكم إذ لو كان عاما لرخص لكل مسلم المداومة على الصلاة وترك الاكتساب وليس كذلك، وفيه أن قصارى ما يلزم العموم سواء كان الأهل خاصا أو عاما لسائر المؤمنين أن يرخص للمصلي ترك الاكتساب المانع من الصلاة وأي مانع عن ذلك بل ترك الاكتساب لأداء الصلاة المفروضة فرض وليس المراد بالمداومة عليها إلا أداؤها دائما في أوقاتها المعينة لها لا استغراق الليل والنهار بها وكان الزاعم ظن أن المراد بالصلاة ما يشمل المفروضة وغيرها وبالمداومة عليها فعلها دائما على وجه يمنع من الاكتساب وليس كذلك، ومما ذكرنا يعلم أنه لا حاجة في رد ما ذكره الزاعم إلى حمل العموم على شمول خطاب النبي ﷺ لأهله فقط دون جميع الناس كما لا يخفى، نعم قد يستشعر من الآية أن الصلاة مطلقا تكون سببا لإدرار الرزق وكشف الهم وعلى ذلك يحمل ما جاء في الأخبار،
{ وَاصْطَبِرْ عَلَيْها } “ve onda sebat göster” yani ona devam et. Sabır, devam etmenin ayrılmaz bir manası (lazımı) olduğu için onda mecâz-ı mürseldir. Bunda, ibadetin hakkıyla gözetilmesinde nefse meşakkat olduğuna bir işaret vardır. Hitap her ne kadar has (özel) suretinde olsa da aileye de şamildir ve bundan sonrasında da böyledir. Önce tesbih ile sonra namaz ile ifade edilmesinde, devamlılık hitabının ona aleyhisselâm yöneltilmesiyle birlikte onun sallallâhu aleyhi ve sellem şanının yüceliğine yapılan işaret gizli değildir. Yüce Allah'ın { لا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ } “Biz senden bir rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz” buyruğu, namaza devam etmenin geçim işine zarar verebileceği şeklinde bir kimsenin aklına gelebilecek düşünceyi defetmektedir. Sanki şöyle denilmiştir: Geçim işiyle ondan meşgul olmaksızın namaza devam edin; zira biz sizi kendi rızkınızı temin etmekle mükellef tutmuyoruz, nitekim sizi biz rızıklandırıyoruz. Müsnedün ileyhin öne geçirilmesi ihtisas yahut takvayı (hükmü pekiştirmeyi) ifade etmek içindir. Bazıları hitabın özel olduğunu, dolayısıyla hükmün de öyle olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira şayet genel olsaydı her Müslümana namaza devam edip kazancı terk etme ruhsatı verilirdi, oysa durum böyle değildir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Hitabın genel olması —ister ehil kelimesi özel olsun ister diğer müminlere şamil olsun— en fazla namaz kılan kişiye namaza engel olan kazancı terk etme ruhsatı verilmesini gerektirir; buna ne engel olabilir ki? Bilakis farz namazı eda etmek için kazancı terk etmek farzdır. Namaza devam etmekten kasıt, geceyi ve gündüzü onunla geçirmek değil, daima belirlenmiş vakitlerinde onu eda etmektir. O iddia sahibi, namazdan maksadın farz ve nafileyi kapsayan şey olduğunu, devam etmekten maksadın da kazancı engelleyecek şekilde onu sürekli yapmak olduğunu zannetmiştir; oysa durum böyle değildir. Zikrettiğimiz şeylerden anlaşılmaktadır ki, iddia sahibinin zikrettiğini reddetmek için hitabın umumiliğini bütün insanlara değil sadece Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ailesine şamil kılmaya ihtiyaç yoktur; bu açıktır. Evet, ayetten namazın mutlak olarak rızkın bollaşmasına ve kederin giderilmesine sebep olacağı sezilebilir; haberlerde gelen rivayetler de buna hamledilir.
أخرج أبو عبيد وسعيد بن منصور وابن المنذر والطبراني في الأوسط وأبو نعيم في لحلية والبيهقي في شعب الإيمان بسند صحيح عن عبد الله بن سلام قال: «كان النبي ﷺ إذا نزلت بأهله شدة أو ضيق أمرهم بالصلاة وتلا وأمر أهلك بالصلاة»
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, el-Evsat'ta Taberânî, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî sahih bir senetle Abdullah b. Selâm'dan şöyle rivayet etmişlerdir: “Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ailesine bir darlık yahut sıkıntı geldiğinde onlara namazı emreder ve { وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ } ayetini okurdu.”
وأخرج أحمد في الزهد وغيره عن ثابت قال «كان النبي ﷺ إذا أصابت أهله خصاصة نادى أهله بالصلاة صلوا صلوا
Ahmed ez-Zühd'de ve başkaları Sâbit'ten şöyle rivayet etmiştir: “Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ailesine bir fakirlik ve darlık isabet ettiğinde ailesine namazı seslenir ve ‘Namaz kılın, namaz kılın!’ buyururdu.”
قال ثابت: وكانت الأنبياء ﵈ إذا نزل بهم أمر فزعوا إلى الصلاة، وأخرج مالك والبيهقي عن أسلم قال كان عمر بن الخطاب يصي من الليل ما شاء الله تعالى أن يصلي حتى إذا كان آخر الليل أيقظ أهله للصلاة ويقول لهم: الصلاة الصلاة ويتلو هذه الآية وَأْمُرْ أَهْلَكَ إلخ، وجوز لظاهر الأخبار أن يراد بالصلاة مطلقها فتأمل، وقرأ ابن وثاب وجماعة «نرزقك» بإدغام القاف في الكاف، وجاء ذلك عن يعقوب وَالْعاقِبَةُ الحميدة أعم من الجنة وغيرها وعن السدي
Sâbit dedi ki: “Peygamberler aleyhimüsselâm başlarına bir iş geldiğinde namaza sığınırlardı.” Mâlik ve Beyhakî'nin Eslem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb geceleyin Allah Teâlâ'nın dilemesini dilediği kadar namaz kılar, gecenin sonu olunca da ailesini namaza uyandırır ve onlara: “Namaz, namaz!” der ve şu { وَأْمُرْ أَهْلَكَ } ayetini okurdu. Haberlerin zahirine binaen namaz ile mutlak namazın kastedilmesi de caiz görülmüştür, tefekkür et! İbn Vessâb ve bir cemaat, kāf harfini kâf harfine idgam ederek “nerzükke” şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ya'kûb'dan da gelmiştir. { وَالْعاقِبَةُ } “Ve güzel akıbet”; cennet ve diğer şeylerden daha geneldir. Süddî'den ise
تفسيرها بالجنة لِلتَّقْوى أي لأهلها كما في قوله تعالى وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [الأعراف: ١٢٨] ولو لم يقدر المضاف صح وفيما ذكر تنبيه على أن ملاك الأمر التقوى وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ حكاية لبعض أقاويلهم الباطلة التي أمر النبي ﷺ بالصبر عليها أي هلا يأتينا بآية تدل على صدقه في دعوى النبوة أو بآية من الآيات التي اقترحوها لا على التعيين بلغوا من المكابرة والعناد إلى حيث لم يعدوا ما شاهدوا من المعجزات التي تخر لها صم الجبال من قبيل الآيات حتى اجترءوا على التفوه بهذه العظيمة الشنعاء.
bunun cennet olarak tefsiri nakledilmiştir. { لِلتَّقْوى } “takva sahiplerinindir” yani Yüce Allah'ın { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } [A'râf: 128] buyruğunda olduğu gibi onun ehlinedir. Şayet muzaf takdir edilmese de sahih olur. Zikredilen hususta işin temelinin takva olduğuna bir uyarı vardır. { وَقالُوا لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ } “Dediler ki: 'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!'”; Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sabretmekle emrolunduğu birtakım batıl sözlerinin hikâyesidir; yani peygamberlik davasındaki doğruluğuna delalet eden bir mucize yahut belirlemeksizin teklif ettikleri mucizelerden bir mucize getirseydi ya, demektir. İnat ve kibirde öyle bir noktaya vardılar ki, sert dağların bile önünde eğileceği gördükleri mucizeleri mucize türünden saymadılar ve bu büyük ve çirkin lafı ağızlarına almaya cüret ettiler.
وقوله تعالى أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ ما فِي الصُّحُفِ الْأُولى رد من جهته تعالى لمقالتهم القبيحة وتكذيب لهم فيما دسوا تحتها من إنكار إتيان الآية بإتيان القرآن الكريم الذي هو أم الآيات وأس المعجزات وأرفعها وأنفعها لأن حقيقة المعجزة الأمر الخارق للعادة يظهر على يد مدعي النبوة عند التحدي أي أمر كان ولا ريب في أن العلم أجل الأمور وأعلاها إذ هو أصل الأعمال ومبدأ الأفعال وبه تنال المراتب العلية والسعادة الأبدية، ولقد ظهر مع حيازته لجميع علوم الأولين والآخرين على يد من لم يمارس شيئا من العلوم ولم يدارس أحدا من أهلها أصلا فأي معجزة تراد بعد وروده، وأية آية تطلب بعد وفوده، فالمراد بالبينة القرآن الكريم، والمراد بالصحف الأولى التوراة والإنجيل وسائر الكتب السماوية وبما فيها العقائد الحقة وأصول الأحكام التي اجتمعت عليها كافة الرسل ﵈، ومعنى كونه بينة لذلك كونه شاهدا بحقيته، وفي إيراده بهذا العنوان ما لا يخفى من التنويه بشأنه والإنارة لبرهانه حيث أشار إلى امتيازه وغناه عما يشهد بحقية ما فيه باعجاره. وإسناد الإتيان إليه مع جعلهم إياه مأتيا به للتنبيه على أصالته فيه مع ما فيه من المناسبة للبينة، والهمزة لإنكار الوقوع والواو للعطف على مقدر يقتضيه المقام كأنه قيل: ألم يأتهم سائر الآيات ولم يأتهم خاصة بينة ما في الصحف الأولى تقريرا لإتيانه وإيذانا بأنه من الوضوح بحيث لا يتأتى منهم إنكار أصلا وإن اجترءوا على إنكار سائر الآيات مكابرة وعنادا، وتفسير الآية بما ذكر هو الذي تقتضيه جزالة التنزيل.
Yüce Allah'ın { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ ما فِي الصُّحُفِ الْأُولى } “Onlara önceki sahifelerdeki şeylerin apaçık delili gelmedi mi?” buyruğu, onların çirkin sözlerine Yüce Allah tarafından bir reddiye ve mucizelerin anası, harikaların temeli, en yücesi ve en faydalısı olan Kur'ân-ı Kerîm'in gelişiyle mucizenin gelişini inkâr etme hususunda bu sözün altına gizledikleri şeyi yalanlamadır. Zira mucizenin hakikati, peygamberlik iddia edenin elinde meydan okuma anında ortaya çıkan her ne türden olursa olsun harikulade bir olaydır. Hiç şüphe yoktur ki ilim, işlerin en şereflisi ve en yücesidir; çünkü o amellerin aslı ve fiillerin başlangıcıdır ve yüce dereceler ile ebedi saadet onunla elde edilir. Nitekim o, öncekilerin ve sonrakilerin bütün ilimlerini bünyesinde toplamış olarak, hiçbir ilimle meşgul olmamış ve ilim ehlinden hiç kimseyle asla ders görmemiş bir kimsenin elinde ortaya çıkmıştır; öyleyse onun gelişinden sonra hangi mucize istenebilir ve onun huzurundan sonra hangi ayet talep edilebilir? Dolayısıyla beyyineden kasıt Kur'ân-ı Kerîm'dir. Önceki sahifelerden maksat ise Tevrat, İncil ve diğer semavi kitaplardır; içindekilerden maksat da hak akideler ve bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm üzerinde icma ettiği temel hükümlerdir. Onun bunlar için bir beyyine olmasının manası, onların hak olduğuna şahitlik etmesidir. Onun bu unvanla getirilmesinde, şanını yüceltme ve delilini aydınlatma ciheti gizli değildir; zira mucizevi oluşuyla içinde bulunanların hak olduğuna şahitlik edecek başka bir şeye olan üstünlüğüne ve ihtiyatsızlığına işaret etmiştir. Onlar onu getirilen bir şey kılmışken gelmenin ona isnat edilmesi, beyyine lafzına olan münasebetiyle birlikte onun bu husustaki asaletine dikkat çekmek içindir. Hemze vuku bulmayı inkâr etmek içindir; vâv harfi ise makamın gerektirdiği takdiri bir ifadeye atıftır; sanki şöyle denilmiştir: “Onlara diğer ayetler gelmedi mi ve hususi olarak önceki sahifelerdeki şeylerin beyyinesi gelmedi mi?” Bu, onun gelişini ikrar ettirmek ve kibre ve inada kapılarak diğer ayetleri inkâra cüret etseler dahi onun, kendilerinden hiçbir inkârın gelemeyeceği derecede apaçık olduğunu bildirmek içindir. Ayetin zikredilen şekilde tefsir edilmesi, tenzilin fesahat ve letafetinin gerektirdiği şeydir.
وزعم الإمام والطبرسي أن المعنى أو لم يأتهم في القرآن بيان ما في الكتب الأولى من أنباء الأمم التي أهلكناهم لما اقترحوا الآيات ثم كفروا بها فماذا يؤمنهم أن يكون حالهم في سؤال الآية بقولهم لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ كحال أولئك الهالكين اه. وهو بمعزل عن القبول كما لا يخفى على ذوي العقول. وقرأ أكثر السبعة وأبو بحرية وابن محيصن وطلحة وابن أبي ليلى وابن مناذر وخلف وأبو عبيد وابن سعدان وابن عيسى وابن جبير الأنطاكي «يأتهم» بالياء التحتانية لمجاز تأنيث الآية والفصل.
İmam [Râzî] ve Tabersî ise mananın şöyle olduğunu iddia etmişlerdir: “Onlara Kur'an'da, mucizeler isteyip sonra inkâr ettiklerinde helak ettiğimiz geçmiş ümmetlerin haberlerinden önceki kitaplarda bulunanların açıklaması gelmedi mi? Onların { لَوْلا يَأْتِينا بِآيَةٍ } ‘Bize bir mucize getirseydi ya!’ sözleriyle mucize isteme hususundaki hallerinin o helak olanların hali gibi olmasından onları güvende kılan nedir?” [İntihâ]. Akıl sahiplerine gizli kalmayacağı üzere bu görüş kabule uzaktır. Yedi kıraat imamının çoğu, Ebû Bahriyye, İbn Muhaysın, Talha, İbn Ebî Leylâ, İbn Münâzir, Halef, Ebû Ubeyd, İbn Sa'dân, İbn Îsâ ve İbn Cübeyr el-Antâkî; ayetin müennesliğinin mecazi olması ve araya fasıla girmesi sebebiyle iki noktalı yâ (ي) ile “ye'tihim” şeklinde okumuşlardır.
وقرأت فرقة منهم أبو زيد عن أبي عمرو «بينة» بالتنوين على أن ما بدل، وقال صاحب اللوامح: يجوز أن تكون ما على هذه القراءة نافية على أن يراد بالآتي ما في القرآن من الناسخ والفضل مما لم يكن في غيره من الكتب وهو كما ترى. وقرأت فرقة بنصب «بينة» والتنوين على أنه حال، وما فاعل. وقرأت فرقة منهم ابن عباس «الصحف» بإسكان الحاء للتخفيف، وقوله تعالى وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ إلى آخر الآية جملة مستأنفة لتقرير ما قبلها من كون القرآن آية بينة لا يمكن إنكارها ببيان أنهم يعترفون بها يوم القيامة، والمعنى ولو أنا أهلكناهم في الدنيا بعذاب مستأصل مِنْ قَبْلِهِ متعلق بأهلكنا أو بمحذوف هو صفة لعذاب أي بعذاب كائن من قبله، والضمير للبينة والتذكير باعتبار أنها برهان ودليل أو للإتيان المفهوم من الفعل أي من قبل إتيان البينة، وقال أبو حيان: إنه للرسول بقرينة ما بعد من ذكر الرسول وهو مراد من قال: أي من قبل إرسال محمد ﷺ لَقالُوا أي يوم القيامة رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ في الدنيا إِلَيْنا رَسُولًا مع آيات فَنَتَّبِعَ آياتِكَ التي جاءنا بها مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ بالعذاب في الدنيا وَنَخْزى بدخول النار اليوم، وقال أبو حيان: الذل والخزي كلاهما بعذاب الآخرة. ونقل تفسير الذل بالهوان
Ebû Amr'dan rivayetle Ebû Zeyd'in de içinde bulunduğu bir topluluk, “mâ”nın bedel olması üzere tenvin ile “beyyinetün” şeklinde okumuştur. Kitâbü'l-Levâmi' sahibi şöyle demiştir: Bu kıraate göre “mâ”nın nefiy (olumsuzluk) edatı olması caizdir; bu takdirde gelen şey ile diğer kitaplarda bulunmayan Kur'an'daki nâsih ve faziletlerin kastedildiği anlaşılır; ancak bu görüş gördüğün gibidir. Bir topluluk ise “beyyineten” kelimesini nasb ve tenvin ile hal olarak, “mâ”yı ise fail olarak okumuştur. İbn Abbas'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk, hafifletmek amacıyla hâ (ح) harfinin sükûnu ile “es-suhfi” şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ } “Eğer biz onları bir azap ile helak etseydik...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı; Kur'an'ın inkârı mümkün olmayan apaçık bir mucize olduğuna dair önceki hususu, kıyamet gününde bunu itiraf edeceklerini beyan ederek teyit eden müstakil bir cümledir. Mana: Şayet biz onları dünyada köklerini kazıyan bir azap ile helak etseydik; { مِنْ قَبْلِهِ } “ondan önce” ifadesi “ehleknâhüm” fiiline yahut azap kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani “ondan önce var olan bir azap ile” takdirindedir. Zamir “beyyine”ye aittir ve bürhan ile delil olması itibarıyla müzekker kılınmıştır; yahut fiilden anlaşılan “ityân” (gelme) manasına aittir; yani “beyyinenin gelmesinden önce” demektir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Sonradan peygamberin zikredilmesinin karinesiyle [zamir] peygambere aittir; “Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesinden önce” diyen kimsenin muradı da budur. { لَقالُوا } “mutlaka şöyle derlerdi” yani kıyamet gününde: { رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا } “Ey Rabbimiz! Dünyada bize bir elçi gönderseydin ya!” mucizelerle birlikte, { فَنَتَّبِعَ آياتِكَ } “böylece bize getirdiği ayetlerine uyardık”; { مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ } “alçalmadan önce” dünyadaki azap ile { وَنَخْزى } “ve rezil rüsva olmadan önce” bugün cehenneme girmekle. Ebû Hayyân, zillet ve rüsvaylığın her ikisinin de ahiret azabıyla olduğunu söylemiştir. Zilletin horlukla,
والخزي بالافتضاح والمراد أنا لو أهلكناهم قبل ذلك لقالوا ولكنا لم نهلكهم قبله فانقطعت معذرتهم فعند ذلك قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ [الملك: ٩] .
hizyin ise rezil olmakla tefsir edildiği nakledilmiştir. Murad şudur: Şayet biz onları bundan önce helak etseydik mutlaka böyle derlerdi; fakat biz onları ondan önce helak etmedik, böylece mazeretleri kesildi. İşte o zaman onlar: { قالُوا بَلى قَدْ جاءَنا نَذِيرٌ فَكَذَّبْنا وَقُلْنا ما نَزَّلَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ } [Mülk: 9] “‘Evet, doğrusu bize bir uyarıcı geldi; fakat biz yalanladık ve: Allah hiçbir şey indirmemiştir, dedik’ dediler.”
وقرأ ابن عباس ومحمد بن الحنفية وزيد بن علي والحسن في رواية عباد والعمري وداود والفزاري وأبو حاتم ويعقوب «نذلّ ونخزى» بالبناء للمفعول، واستدل الأشاعرة بالآية على أن الوجوب لا يتحقق إلا بالشرع والجبائي على وجوب اللطف عليه ﷿ وفيه نظر قُلْ لأولئك الكفرة المتمردين كُلٌّ أي كل واحد منا ومنكم مُتَرَبِّصٌ أي منتظر لما يؤول إليه أمرنا وأمركم وهو خبر كُلٌّ وإفراده حملا له على لفظه فَتَرَبَّصُوا وقرىء «فتمتعوا» فَسَتَعْلَمُونَ عن قريب مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ أي المستقيم. وقرأ أبو مجلز وعمران بن حدير «السواء» أي الوسط، والمراد به الجيد.
İbn Abbas, Muhammed b. el-Hanefiyye, Zeyd b. Ali, Abbâd rivayetinde Hasan, el-Ömerî, Dâvûd, el-Fezârî, Ebû Hâtim ve Ya'kûb meçhul sîgasıyla “nüzelle ve nuhzâ” şeklinde okumuşlardır. Eş'arîler bu ayetle vücubun ancak şeriat ile tahakkuk edeceğine, Cübbâî ise O'nun azze ve celle üzerine lütfun vacip olduğuna delil getirmiştir; fakat bu görüşte tutarsızlık vardır. { قُلْ } “De ki” o haddi aşan kâfirlere: { كُلٌّ } “Herkes” yani bizden ve sizden her birimiz, { مُتَرَبِّصٌ } “gözetlemektedir” yani bizim ve sizin durumunuzun varacağı neticeyi beklemektedir. Bu, “küllün” kelimesinin haberidir; tekil kılınması lafzına hamledilmesindendir. { فَتَرَبَّصُوا } “O halde siz de gözetleyin!” Bir kıraatte “fe-temette'û” (faydalanın) şeklinde okunmuştur. { فَسَتَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz”; { مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِيِّ } “kimmiş o düzgün yolun yolcuları” yani dosdoğru yolun. Ebû Miclez ve İmrân b. Hudeyr, “es-sevâi” yani vasat (orta) şeklinde okumuşlardır ki bununla iyi olan murat edilir.
وقرأ الجحدري وابن يعمر «السوأى» بالضم والقصر على وزن فعلى وهو تأنيث الأسوأ وأنث لتأنيث الصراط وهو مما يذكر ويؤنث. وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «السوء» بفتح وسكون وهمزة آخره بمعنى الشر. وقرىء «السوي» بضم السين وفتح الواو وتشديد الياء وهو تصغير سوء بالفتح، وقيل: تصغير سوء بالضم، وقال أبو حيان:
Cahderî ve İbn Ya'mer, zammeli ve maksûr olarak fu'lâ vezninde “es-sü'yâ” şeklinde okumuşlardır; bu, el-esva'nın müennesidir. Hem müzekker hem de müennes olarak kullanılan es-sırât kelimesinin müennes kabul edilmesi sebebiyle müennes kılınmıştır. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ fetha, sükûn ve sonu hemzeli olarak şer manasında “es-sû'” şeklinde okumuştur. Sîn harfinin zammesi, vâv harfinin fethası ve yâ harfinin şeddesiyle “es-süveyyü” şeklinde de okunmuştur ki bu fethalı “sev'” kelimesinin ism-i tasgiridir. Zammeli “sû'” kelimesinin tasgiri olduğu da söylenmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir:
الأجود أن يكون تصغير سواء كما قالوا في عطا عطي لأنه لو كان تصغير ذلك لثبتت همزته، وقيل: سوئي وتعقب بأن إبدال مثل هذه الهمزة ياء جائز، وعن الجحدري وابن يعمر أنهما قرأ «السوي» بالضم والقصر وتشديد الواو، واختير في تخريجه أن يكون أصله السوأى كما في الرواية الأولى فخففت الهمزة بإبدالها واوا وأدغمت الواو في الواو، وقد روعيت المقابلة على أكثر هذه القراءات بين ما تقدم وقوله تعالى وَمَنِ اهْتَدى أي من الضلالة ولم تراع على قراءة الجمهور والأولى من الشواذ.
En uygun olanı, tıpkı “atâ-utayy” dedikleri gibi “sevâ” kelimesinin tasgiri olmasıdır; çünkü şayet onun tasgiri olsaydı hemzesi sabit kalırdı. “Süvey'î” olduğu da söylenmiş, fakat bu gibi bir hemzenin yâ harfine dönüştürülmesinin caiz olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir. Cahderî ve İbn Ya'mer'den zammeli, maksûr ve vâv harfinin şeddesiyle “es-süvveytü” şeklinde okudukları da rivayet edilmiştir; bunun tahlilinde tercih edilen görüş, ilk rivayette olduğu gibi aslının “es-sü'yâ” olması, sonra hemzenin vâv harfine dönüştürülerek hafifletilmesi ve vâvın vâva idgam edilmesidir. Bu kıraatlerin çoğunda önceden geçen ile Yüce Allah'ın { وَمَنِ اهْتَدى } “ve doğru yolda olan” yani sapıklıktan kurtulan ifadesi arasında mukabele gözetilmiştir; cumhurun kıraatinde ve şâzz kıraatlerin ilkinde ise gözetilmemiştir.
ومن في الموضعين استفهامية في محل رفع على الابتداء والخبر ما بعد العطف من عطف الجمل ومجموع الجملتين المتعاطفتين ساد مسد مفعولي العلم أو مفعوله إن كان بمعنى المعرفة، وجوز كون من الثانية موصولة فتكون معطوفة على محل الجملة الأولى الاستفهامية المعلق عنها الفعل على أن العلم بمعنى المعرفة المتعدية لواحد إذ لولاه لكان الموصول بواسطة العطف أحد المفعولين وكان المفعول الآخر محذوفا اقتصارا وهو غير جائز.
Her iki yerdeki “men” lafzı mübtedâ olarak ref mahallinde istifhamiyedir; haber ise sonrasıdır. Atıf cümlelerin atfındandır ve birbirine atfedilen iki cümlenin toplamı ilim fiilinin iki mef'ulünün yahut tek mef'ul alan marifet manasında ise bir mef'ulünün yerine geçmiştir. İkinci “men” lafzının mevsul olması da caiz görülmüştür; bu takdirde fiilin amelden ta'lik edildiği ilk istifham cümlesinin mahalline atfedilmiş olur ki bu da ilmin tek mef'ule geçişli marifet manasında olmasına bağlıdır; zira aksi takdirde mevsul atıf vasıtasıyla iki mef'ulden biri olur ve diğer mef'ul de iktisar yoluyla hazfedilmiş olurdu ki bu caiz değildir.
وجوز أن تكون معطوفة على أَصْحابُ فتكون في حيز من الاستفهامية أي ومن الذي اهتدى أو على «الصراط» فتكون في حيز أصحاب أي ومن أَصْحابُ الذي اهتدى يعني النبي ﷺ، وإذا عنى بالصراط السوي النبي ﵊ أيضا كان العطف من باب عطف الصفات على الصفات مع اتحاد الذات.
[İkinci “men” lafzının] { أَصْحابُ } kelimesine atfedilmesi de caiz görülmüştür; bu durumda istifhamiyye olan “men”in dahilinde olur; yani “ve doğru yolda olan kimdir?” takdirindedir; yahut { الصِّراطِ } lafzına atfedilmiş olur ki bu takdirde “ashâb”ın dahilinde olur; yani “ve doğru yolda olanın —ki o da Hz. Peygamber'dir sallallâhu aleyhi ve sellem— ashabı kimdir?” takdirindedir. Düzgün yol ile yine Hz. Peygamber aleyhisselâm kastedildiğinde, bu atıf zatın birliği ile birlikte sıfatların sıfatlara atfedilmesi kabilinden olur.
وأجاز الفراء أن تكون من الأولى موصولة أيضا بمعنى الذين وهي في محل النصب على أنها مفعول للعلم بمعنى المعرفة وأَصْحابُ خبر مبتدأ محذوف وهو العائد أي الذين هم أصحاب الصراط وهذا جائز على مذهب الكوفيين فإنهم يجوزون حذف مثل هذا العائد سواء كان في الصلة طول أو لم يكن وسواء كان الموصول أيا أو غيره بخلاف البصريين، وما أشد مناسبة هذه الخاتمة للفاتحة. وقد ذكر الطيبي أنها خاتمة شريفة ناظرة إلى الفاتحة وأنه إذا لاح أن القرآن أنزل لتحمل تعب الإبلاغ ولا تنهك نفسك فحيث بلغت وبلغت جهدك فلا عليك وعليك بالإقبال على طاعتك قدر طاقتك وأمر أهلك وهم أمتك المتبعون بذلك ودع الذين لا ينجع فيهم الإنذار فإنه تذكرة لمن يخشى وسيندم المخالف حين لا ينفعه الندم انتهى.
Ferrâ, birinci “men” lafzının da “ellezîne” manasında mevsul olmasını caiz görmüştür; marifet manasındaki ilim fiilinin mef'ulü olarak nasb mahallindedir; { أَصْحابُ } kelimesi ise aid zamiri olan mahzuf bir mübtedânın haberidir; yani “düzgün yolun ashabı olanlar” takdirindedir. Bu, Kûfelilerin mezhebine göre caizdir; zira onlar, Basralıların aksine, sıla cümlesinde uzama olsun ya da olmasın ve mevsul “eyy” veya başkası olsun, bu gibi bir aid zamirinin hazfini caiz görürler. Bu hatimenin Fâtiha sûresine münasebeti ne kadar da güçlüdür! Tîbî, bunun Fâtiha'ya bakan şerefli bir hatime olduğunu ve Kur'an'ın tebliğ meşakkatine katlanman ve kendini tüketmemen için indirildiği anlaşıldığında, sen elinden geldiğince tebliğ edip gücünü sarf ettiğine göre artık üzerine bir sorumluluk olmadığını; gücün yettiğince kendi taatine yönelmen, ailene —ki onlar sana uyan ümmetindir— bunu emretmen ve uyarının kendilerine fayda vermediği kimseleri bırakman gerektiğini, zira Kur'an'ın ancak saygı duyup korkan kimseler için bir öğüt olduğunu ve muhalefet edenin pişmanlığın fayda vermeyeceği zamanda pişman olacağını bildirdiğini zikretmiştir. [Sözü burada] bitti.
«ومن باب الإشارة في الآيات» فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى قيل: إنه ﵇ رأى أن الله تعالى
«Ayetlerdeki İşârî Yorumlar Babından» { فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى } “Musa içinde bir korku duydu”. Denildiğine göre o aleyhisselâm, Allah Teâlâ'nın
ألبس سحر السحرة لباس القهر فخاف من القهر لأنه لا يأمن مكر الله إلا القوم الخاسرون.
büyücülerin büyüsüne kahır elbisesi giydirdiğini gördü ve kahırdan korktu; çünkü hüsrana uğrayan topluluktan başkası Allah'ın mekrine karşı kendini güvende hissetmez.
وسئل ابن عطاء عن ذلك فقال: ما خاف ﵇ على نفسه وإنما خاف على قومه أن يفوتهم حظهم من الله تعالى قلنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى أي إنك المحفوظ بعيون الرعاية وحرس اللطف أو أنت الرفيع القدر الغالب عليهم غلبة تامة بحيث يكونون بسببها من أتباعك فلا يفوتهم حظهم من الله تعالى فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً إلى آخر ما كان منهم فيه إشارة إلى أن الله تعالى يمن على من يشاء بالتوفيق والوصول إليه سبحانه في أقصر وقت فلا يستبعد حصول الكمال لمن تاب وسلك على يد كامل مكمل في مدة يسيرة. وكثير من الجهلة ينكرون على السالكين التائبين إذا كانوا قريبي العهد بمقارفة الذنوب ومفارقة العيوب حصول الكمال لهم وفيضان الخير عليهم ويقولون كيف يحصل لهم ذلك وقد كانوا بالأمس كيت وكيت، وقولهم: لَنْ نُؤْثِرَكَ إلخ كلام صادر من عظم الهمة الحاصل للنفس بقوة اليقين فإنه متى حصل ذلك للنفس لم تبال بالسعادة الدنيوية والشقاوة البدنية واللذات العاجلة الفانية والآلام الحسية في جنب السعادة الأخروية واللذة الباقية الروحانية وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي إلخ فيه إشارة إلى استحباب مفارقة الأغيار وترك صحبة الأشرار وَلا تَطْغَوْا فِيهِ عد من الطغيان فيه استعماله مع الغفلة عن الله تعالى وعدم نية التقوى به على تقواه ﷿ وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى الإشارة فيه أنه ينبغي للرئيس رعاية الأصلح في حق المرءوس وللشيخ عدم فعل ما يخشى منه سوء ظن المريد لا سيما إذا لم يكن له رسوخ أصلا قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ.
İbn Atâ'ya bundan sorulunca şöyle dedi: O aleyhisselâm kendi nefsi için korkmadı; ancak kavminin Allah Teâlâ'dan alacağı nasipten mahrum kalmasından korktu. { قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } “‘Korkma! Şüphesiz sen daha üstünsün’ dedik”; yani sen riayet gözleriyle ve lütuf muhafızlarıyla korunmaktasın yahut sen şanı yüce olansın ve onların bu sebeple senin tabilerinden olacağı şekilde onlara tam bir galebe ile üstün geleceksin, böylece Allah Teâlâ'dan nasiplerini kaçırmayacaklar. { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً } “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar” ayetinden onların sergilediği diğer hallere kadar olan kısımda; Allah Teâlâ'nın dilediği kimseye en kısa zamanda muvaffakiyet ve Kendi Zâtı'na vuslat bahşedeceğine bir işaret vardır. Dolayısıyla tövbe edip kâmil ve mükemmil bir zatın elinde sülûk eden kimse için kısa bir sürede kemalin hâsıl olması uzak görülmemelidir. Cahillerin çoğu, günahlara bulaşmaktan ve kusurlardan ayrılmaktan henüz yeni kurtulmuşlarsa tövbekâr sâliklerde kemalin hâsıl olmasını ve üzerlerine hayrın taşmasını inkâr ederler ve: “Daha dün şöyle şöyle iken bu onlara nasıl hâsıl olur?” derler. Onların { لَنْ نُؤْثِرَكَ } “Seni asla üstün tutmayacağız...” sözleri ise, yakînin kuvvetiyle nefiste hâsıl olan himmetin yüceliğinden kaynaklanan bir kelamdır. Zira bu durum nefiste ne zaman hâsıl olursa; ahiret saadeti ve bâkî olan ruhani lezzetin yanında dünya saadetine, bedeni bedbahtlığa, geçici fani lezzetlere ve hissi elemlere aldırış etmez. { وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي } “Andolsun biz Musa'ya: 'Kullarımla geceleyin yola çık...' diye vahyettik” ayetinde, [Allah'tan başka her şey olan] ağyardan ayrılmanın ve kötülerin sohbetini terk etmenin müstehap olduğuna bir işaret vardır. { وَلا تَطْغَوْا فِيهِ } “Onda taşkınlık etmeyin”; Allah Teâlâ'dan gafil olarak ve O'nun azze ve celle takvası için o rızıkla güç kazanma niyeti taşımaksızın onu kullanmak, onda haddi aşmaktan sayılmıştır. { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى } “Seni kavminden aceleyle ayıran nedir ey Musa?”; bundaki işaret şudur: Öndere düşen yönetilenler hakkında en maslahatlı olanı gözetmek, şeyhe düşen ise özellikle henüz hiçbir kökleşmesi olmayan müridin suizan etmesinden korkulan şeyi yapmamaktır. { قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ } “[Allah] buyurdu ki: ‘Biz senden sonra kavmini imtihan ettik’”.
قال ابن عطاء: إن الله تعالى قال لموسى ﵇ بعد أن أخبره بذلك: أتدري من أين أتيت؟ قال: لا يا رب قال سبحانه: من قولك لهارون: اخلفني في قومي وعدم تفويض الأمر إلي والاعتماد في الخلافة علي.
İbn Atâ dedi ki: Allah Teâlâ, Musa'ya aleyhisselâm bunu bildirdikten sonra şöyle buyurdu: “Nereden vurulduğunu biliyor musun?” O: “Hayır ey Rabbim!” dedi. Yüce Zat buyurdu ki: “Harun'a: ‘Kavmim içinde yerime geç’ demenden, işi Bana havale etmemenden ve vekillikte Bana dayanmamandan.”
وذكر بعضهم أن سر إخبار الله تعالى إياه بما ذكر مباسطته ﵇ وشغله بصحبته عن صحبة الأضداد وهو كما ترى وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ صار سبب ضلالهم بما صنع قال بعض أهل التأويل: إنما ابتلاهم الله تعالى بما ابتلاهم ليتميز منهم المستعد القابل للكمال بالتجريد من القاصر الاستعداد المنغمس في المواد الذي لا يدرك إلا المحسوس ولا يتنبه للمجرد المعقول. ولهذا قالوا: ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا أي برأينا فإنهم عبيد بالطبع لا رأي لهم ولا ملكة وليسوا مختارين لا طريق لهم إلا التقليد والعمل لا التحقيق والعلم وإنما استعبدهم السامري بالطلسم المفرغ من الحلي لرسوخ محبة الذهب في نفوسهم لأنها سفلية منجذبة إلى الطبيعة الجسمانية وتزين الطبيعة الذهبية وتحلي تلك الصورة النوعية فيها للتناسب الطبيعي وكان ذلك من باب مزج القوى السماوية التي هي أثر النفس الحيوانية الكلية السماوية المشار إليها بحيزوم وفرس الحياة وهي مركب جبريل ﵇ المشار به إلى العقل الفعال بالقوى الأرضية ولذلك قال: بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ أي من العلم الطبيعي والرياضي اللذين يبتنى عليهما علم الطلسمات والسيمياء قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ قال ذلك ﵇ غضبا على السامري وطردا له وكل من غضب عليه الأنبياء وكذا الأولياء لكونهم مظاهر صفات الحق تعالى وقع في قهره ﷿ وشقي في الدنيا والآخرة وكانت صورة عذاب هذا الطريد في التحرز عن المماسة نتيجة بعده عن الحق في الدعوة إلى الباطل وأثر لعن موسى ﵇ إياه عند إبطال كيده وإزالة مكره وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً قال أهل الوحدة: أي يسألونك عن وجودات الأشياء فقل ينسفها ربي برياح النفحات الإلهية الناشئة من معدن الأحدية فيذرها في القيامة الكبرى قاعا صفصفا وجودا أحديا لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً اثنينية ولا غيرية
Bazıları, Allah Teâlâ'nın ona bunu bildirmesindeki sırrın, onunla aleyhisselâm teklifsizce sohbet etmesi ve O'nun sohbetiyle onu zıtların sohbetinden meşgul kılması olduğunu zikretmiştir; ancak bu gördüğün gibidir. { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı”; yaptığı şeyle onların sapma sebebi oldu. Tevil ehlinden bazıları şöyle demiştir: Allah Teâlâ onları ancak tecrid yoluyla kemali kabule hazır ve istidatlı olanların; yalnızca hissedileni idrak eden ve mücerred akledileni fark edemeyen maddelere batmış, istidadı kıt kimselerden ayırt edilmesi için bu imtihana tabi tutmuştur. Bu sebeple onlar: { ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا } “Sana verdiğimiz sözden kendi irademizle/gücümüzle dönmedik” yani kendi re'yimizle dönmedik dediler; zira onlar yaratılışları gereği köledirler, onların bir re'yi ve melekesi yoktur, muhtar değillerdir; taklit ve amelden başka yolları yoktur, tahkik ve ilimleri bulunmaz. Sâmirî onları ziynetlerden dökülen tılsımla ancak nefislerinde altın sevgisi kökleştiği için köleleştirmiştir; çünkü onların nefisleri süflîdir, cismani tabiata çekilmiştir; altının tabiatı ve o nevi suretin ziyneti de tabii uygunluktan ötürü onların içinde süslenmiştir. Bu da Hayzûm ve hayat atı ile işaret edilen semavi külli hayvani nefsin eseri olan semavi kuvvetlerin —ki o faal akla işaret edilen Cebrail'in aleyhisselâm bineğidir— yeryüzü kuvvetleriyle mezcedilmesi kabilindendir. Bundan dolayı o: { بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } “Onların görmediği bir şeyi gördüm” demiştir; yani tılsım ve simya ilminin üzerine bina edildiği tabii ve riyazi ilimden [gördüm demektir]. { قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ } “[Musa] dedi ki: 'Defol git! Artık hayatta senin için: Bana dokunmayın! demek vardır'”. O aleyhisselâm bunu Sâmirî'ye öfkelenerek ve onu kovarak söyledi. Peygamberlerin ve aynı şekilde velilerin —Hakk Teâlâ'nın sıfatlarının mazharları olmaları hasebiyle— kendilerine öfkelendiği her kimse, O'nun azze ve celle kahrına uğrar ve dünyada da ahirette de bedbaht olur. Kovulmuş olan bu kimsenin dokunulmaktan sakınma şeklindeki azap sureti, bâtıla davet ederken Hak'tan uzaklaşmasının bir neticesi ve Musa'nın aleyhisselâm onun tuzağını boşa çıkarıp hilesini yok ettiği esnadaki lanetinin bir eseridir. { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } “Sana dağlardan soruyorlar; de ki: Rabbim onları savurup savuracak”. Vahdet ehli dedi ki: Yani sana eşyanın vücudundan soruyorlar; de ki: Rabbim onları ehadiyet kaynağından neşet eden ilahi nefhaların rüzgârlarıyla savuracak da onları büyük kıyamette ehadî bir varlık olan dümdüz bir arazi halinde bırakacaktır. { لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } “Onda ne bir eğrilik ne de bir tümsek görürsün”; yani ne bir ikilik ne de bir gayriyet [görürsün].
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ الذي هو الحق سبحانه لا عوج له إذ هو تعالى آخذ بنواصيهم وهو على صراط مستقيم وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ إذ لا فعل لغيره ﷿ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً أمرا خفيا باعتبار الإضافة إلى المظاهر انتهى.
{ يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } “O gün o davetçiye uyarlar”; o davetçi Hak Sübhânehu'dur, O'nda hiçbir eğrilik yoktur; çünkü O Teâlâ onların perçemlerinden tutmuştur ve dosdoğru bir yol üzeredir. { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ } “Sesler Rahmân'ın huzurunda kısılmıştır”; çünkü O'ndan azze ve celle başkasının bir fiili yoktur. { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin”; yani mazharlara izafeti hasebiyle gizli bir iş [işitirsin]. [Sözü burada] bitti.
ولكم لهم مثل هذه التأويلات والله تعالى العاصم يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا قيل: هو من صحح فعله وعقده ولم ينسب لنفسه شيئا ولا رأى لها عملا وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً لكمال تقدسه وتنزهه وجلاله سبحانه ﷿ فهيهات أن تحلق بعوضة الفكر في جو سماء الجبروت ومن أين لنحلة النفس الناطقة أن ترعى أزهار رياض بيداء اللاهوت، نعم يتفاوت الخلق في العلم بصفاته ﷿ على قدر تفاوت استعداداتهم وهو العلم المشار إليه بقوله تعالى: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً وقيل: هذا إشارة إلى العلم اللدني، والإشارة في قصة آدم ﵇ إلى أنه ينبغي للإنسان مزيد التحفظ عن الوقوع في العصيان، ولله تعالى در من قال:
Onların buna benzer ne çok tevilleri vardır; koruyan ise Allah Teâlâ'dır. { يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “O gün Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasına şefaat fayda vermez”. Denildiğine göre o; amelini ve inancını dosdoğru kılan, kendi nefsine hiçbir şey nisbet etmeyen ve onun için bir amel görmeyen kimsedir. { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “O'nu ise ilimce kuşatamazlar”; O Yüce Zat'ın azze ve celle kudsiyetinin, tenzihinin ve celalinin kemalinden ötürüdür. Fikir sivrisineğinin ceberût semasının fezasında uçması nerede; nâtık nefis arısının lâhût sahrasının bahçelerindeki çiçeklerden beslenmesi nereden mümkün olsun! Evet; mahlukat, istidatlarının farklılığı nisbetinde O'nun azze ve celle sıfatlarını bilme hususunda farklılık gösterir. Bu da Yüce Allah'ın: { وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “ve de ki: Rabbim, ilmimi artır!” buyruğuyla işaret edilen ilimdir. Bunun ledünnî ilme işaret olduğu da söylenmiştir. Âdem'in aleyhisselâm kıssasındaki işaret ise; insana isyana düşmekten daha fazla sakınmanın yakışacağı hususudur. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
يا ناظرا يرنو بعيني راقد ... ومشاهدا للأمر غير مشاهد
«Ey uyuyan birinin gözleriyle süzen bakan ve... İşleri şahit olmaksızın müşahede eden kişi!»
منيت نفسك ضلة وأبتها ... طرق الرجاء وهن غير قواصد
«Nefsini sapıklıkla avuttun da, doğru hedefe ulaştırmayan ümit yollarına saptırdın onu.»
تصل الذنوب إلى الذنوب وترتجي ... درج الجنان بها وفوز العابد
«Günahları günahlara ekliyorsun da bununla cennet derecelerini ve âbidlerin kurtuluşunu umuyorsun!»
ونسيت أن الله أخرج آدما ... منها إلى الدنيا بذنب واحد
«Unuttun mu ki Allah Âdem'i... Oradan dünyaya tek bir günah yüzünden çıkardı?»
وروى الضحاك عن ابن عباس قال: بينا آدم ﵇ يبكي جاءه جبريل ﵇ فبكى آدم وبكى جبريل لبكائه ﵉ وقال: يا آدم ما هذا البكاء؟ قال: يا جبريل وكيف لا أبكي وقد حولني ربي من السماء إلى الأرض ومن دار النعمة إلى دار البؤس فانطلق جبريل ﵇ بمقالة آدم فقال الله تعالى: يا جبريل انطلق إليه فقل له: يا آدم يقول لك ربك ألم أخلقك بيدي ألم أنفخ فيك من روحي ألم أسجد لك ملائكتي ألم أسكنك جنتي ألم آمرك فعصيتني فوعزتي وجلالي لو أن ملء الأرض رجالا مثلك ثم عصوني لأنزلتهم منازل العاصين غير أنه يا آدم قد سبقت رحمتي غضبي وقد سمعت تضرعك ورحمت بكاءك وأقلت عثرتك.
Dahhâk İbn Abbas'tan rivayet etti, o şöyle dedi: Âdem aleyhisselâm ağlarken Cebrail aleyhisselâm ona geldi; Âdem ağladı, Cebrail de onun ağlamasına ağladı aleyhimesselâm ve: “Ey Âdem! Bu ağlayış nedir?” dedi. O da: “Ey Cebrail! Rabbim beni semadan arza, nimet yurdundan sıkıntı yurduna nakletmişken nasıl ağlamayayım?” dedi. Bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm Âdem'in bu sözünü [Allah'a] iletti. Allah Teâlâ buyurdu ki: “Ey Cebrail! Ona git ve de ki: Ey Âdem! Rabbin sana buyuruyor ki: Seni kudret elimle yaratmadım mı? Sana ruhumdan üflemedim mi? Meleklerimi sana secde ettirmedim mi? Seni cennetime yerleştirmedim mi? Sana emretmedim mi de sen Bana isyan ettin? İzzetime ve celalime yemin olsun ki, şayet yeryüzü dolusu senin gibi adamlar olsa ve sonra Bana isyan etselerdi, onları mutlaka isyankârların makamlarına indirirdim. Ancak şu var ki ey Âdem; rahmetim gazabımı geçmiştir; yalvarışını işittim, ağlamana merhamet ettim ve hatanı bağışladım.”
وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي أي بالتوجه إلى العالم السفلي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً لغلبة شحه وشدة بخله فإن المعرض عن جناب الحق سبحانه انجذبت نفسه إلى الزخارف الدنيوية والمقتنيات المادية لمناسبتها إياه واشتد حرصه وكلبه عليها وشغفه بها للجنسية والاشتراك في الظلمة والميل إلى الجهة السفلية فيشح بها عن نفسه وغيره وكلما استكثر منها ازداد حرصه عليها وشحه بها وتلك المعيشة الضنك.
{ وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي } “Kim de zikrimden yüz çevirirse” yani süflî âleme yönelmek suretiyle; { فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً } “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır” hırsının galebesi ve cimriliğinin şiddeti sebebiyle. Zira Hak Sübhânehu'nun yüce dergâhından yüz çeviren kimsenin nefsi, dünyevi ziynetlere ve maddi kazanımlara —kendisine uygunluğu sebebiyle— çekilir; aynı cinsten olma, karanlıkta ortaklık ve süflî cihete meyil sebebiyle onlara olan hırsı, oburluğu ve tutkusu şiddetlenir. Böylece onları kendi nefsinden de başkalarından da kıskanır; onlardan ne kadar çoğaltırsa onlara olan hırsı ve cimriliği de o kadar artar. İşte dar geçim budur.
ولهذا قال بعضهم: لا يعرض أحد عن ذكر ربه سبحانه إلا أظلم عليه وقته وتشوش عليه رزقه بخلاف الذاكر المتوجه إليه تعالى فإنه ذو يقين منه ﷿ وتوكل عليه تعالى في سعة من عيشه ورغد ينفق ما يجد ويستغني بربه سبحانه عما يفقد وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى أي العاقبة التي تعتبر وتستأهل أن تسمى عاقبة لأهل التقوى المتخلين عن الرذائل النفسانية المتحلين بالفضائل الروحانية، نسأل الله تعالى أن يمن علينا بحسن العاقبة وصفاء العمر عن المشاغبة ونحمده سبحانه على آلائه ونصلي ونسلم على خير أنبيائه وعلى آله خير آل ما طلع نجم ولمع آل.
Bu sebeple bazısı şöyle demiştir: Bir kimse Rabbi Sübhânehu'nun zikrinden yüz çevirmeye görsün, mutlaka vakti kararır ve rızkı karışır. O'na Teâlâ yönelen zâkirin aksine; zira o O'ndan azze ve celle bir yakîn ve O'na Teâlâ tevekkül sahibidir; geçiminde bir genişlik ve refah içindedir, bulduğunu infak eder ve kaybettiği şeylerden Rabbi Sübhânehu ile müstağni olur. { وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى } “Ve akıbet takvanındır”; yani muteber olan ve akıbet diye isimlendirilmeyi hak eden son, nefsani rezilliklerden arınmış ve ruhani faziletlerle süslenmiş takva sahiplerinindir. Allah Teâlâ'dan bize güzel akıbet ve kargaşalardan arınmış bir ömür ihsan etmesini dileriz. Nimetlerinden ötürü O Sübhânehu'ya hamdeder; peygamberlerinin en hayırlısına, bir yıldız doğdukça ve bir serap parıldadıkça onun en hayırlı âline salât ve selâm ederiz.