Binûn

Tâhâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ منصوب بإضمار الذكر، وجوز أن يكون ظرف المضمر حذف للإيذان بضيق العبارة عن حصره وبيانه أو بدلا من يَوْمَ الْقِيامَةِ أو بيانا له أو ظرفا ليتخافتون، وقرأ أبو عمرو وابن محيصن وحميد «ننفخ» بنون العظمة على إسناد الفعل إلى الآمر به وهو الله سبحانه تعظيما للنفخ لأن ما يصدر من العظيم عظيم أو للنافخ بجعل فعله بمنزلة فعله تعالى وهو إنما يقال لمن له مزيد اختصاص وقرب مرتبة، وقيل: إنه يجوز أن يكون لليوم الواقع هو فيه.

{ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üfleneceği gün” [ifadesindeki «yevme»], gizli bir «zikret/hatırla» fiiliyle mansuptur. İfadenin onu kuşatmaktan ve açıklamaktan dar geldiğini bildirmek üzere hazfedilmiş gizli bir fiilin zarfı olması, yahut { يَوْمَ الْقِيامَةِ } lafzından bedel veya onun beyanı olması, ya da «yetehâfetûn» fiilinin zarfı olması da caiz görülmüştür. Ebû Amr, İbn Muhaysın ve Humeyd; üfleme fiilini, üflenmesini emreden zata, yani Allah Teâlâ'ya isnat ederek, üflemenin azametini belirtmek üzere azamet nûnu ile «nenfuhu» (üfleriz) şeklinde okumuşlardır; zira Azîm olandan sâdır olan şey de azîmdir. Yahut üfüren kimsenin fiilini Allah Teâlâ'nın fiili makamında kabul ederek [böyle okunmuştur ki] bu da ancak kendisine özel bir yakınlık ve yüksek bir mertebe bulunan kimse hakkında söylenir. Bir görüşe göre de fiilin içinde vuku bulduğu güne isnat edilmesi caizdir.

وقرىء «ينفخ» بالياء المفتوحة على أن ضميره لله ﷿ أو لإسرافيل ﵇ وإن لم يجر ذكره لشهرته وقرأ الحسن وابن عياض في جماعة فِي الصُّورِ بضم الصاد وفتح الواو جمع صورة كغرفة وغرف، والمراد به الجسم المصور. وأورد أن النفخ يتكرر لقوله تعالى ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى [الزمر: ٦٨] والنفخ في الصورة إحياء والإحياء غير متكرر بعد الموت وما في القبر ليس بمراد من النفخة الأولى بالاتفاق.

Fetha ile «yenfuhu» şeklinde de okunmuştur; bu kıraate göre zamir Allah Azze ve Celle'ye yahut şöhretinden dolayı daha önce adı geçmemiş olsa da İsrâfil aleyhisselâm'a aittir. Hasan [el-Basrî] ve İbn İyâd bir toplulukla birlikte { فِي الصُّورِ } ibaresini, «gurfetün» kelimesinin çoğulunun «guref» gelmesi gibi «sûretün» kelimesinin çoğulu olarak sâd harfinin zammesi ve vâv harfinin fethasıyla «fi's-suveri» şeklinde okumuşlardır; bununla kastedilen de şekil verilmiş bedendir. Buna karşı şöyle bir itiraz öne sürülmüştür: Üfleme, Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرى } [Zümer: 68] “Sonra ona bir daha üflenir” buyruğu gereğince tekrarlanır. Surete üflemek ise diriltmektir; oysa ölümden sonra diriltme tekrarlanmaz ve kabirdekiler ise ittifakla birinci üflemenin muhatabı değildir.

وأجيب بأنه لا نسلم أن كل نفخ إحياء، وبعضهم فسر الصور على القراءة المشهورة بذلك أيضا، والحق تفسيره بالقرن الذي ينفخ فيه وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ ينفخ في الصور، وذكر ذلك صريحا مع تعين أن الحشر لا يكون إلا يومئذ للتهويل، وقرأ الحسن «يحشر» بالياء والبناء للمفعول و «المجرمون» بالرفع على النيابة عن الفاعل، وقرىء أيضا «يحشر» بالياء والبناء للفاعل وهو ضميره ﷿ أي ويحشر الله تعالى المجرمين زُرْقاً حال كونهم زرق الأبدان وذلك غاية في التشويه ولا تزرق الأبدان إلا من مكابدة الشدائد وجفوف رطوبتها، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما زرق العيون فهو وصف للشيء بصفة جزئه كما يقال غلام أكحل وأحول والكحل والحول من صفات العين، ولعله مجاز مشهور، وجوز أن يكون حقيقة كرجل أعمى وإنما جعلوا كذلك لأن الزرقة أسوأ ألوان العين وأبغضها إلى العرب فإن الروم الذين كانوا أشد أعدائهم عداوة زرق، ولذلك قالوا في وصف العدو أسود الكبد أصهب السبال أزرق العين، وقال الشاعر:

Buna, her üflemenin diriltme olduğunu kabul etmediğimiz şeklinde cevap verilmiştir. Bazıları ise meşhur kıraate göre de «sûr» kelimesini bu şekilde tefsir etmiştir; ancak doğru olan, onun içine üflenen boynuz (boru) olarak tefsir edilmesidir. { وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ } “Ve o gün günahkârları toplarız” yani Sûr'a üflendiği gün. Haşrin ancak o gün olacağı kesin olmasına rağmen bunun açıkça zikredilmesi, korkutma (tehvîl) içindir. Hasan [el-Basrî], meçhul kalıbında «yuhşeru» ve nâib-i fâil olarak merfû «el-mucrimûne» şeklinde okumuştur. Ayrıca fâil kalıbında ya ile «yahşuru» şeklinde de okunmuştur ki fâil Allah Azze ve Celle'nin zamiridir; yani Allah Teâlâ günahkârları toplar. { زُرْقاً } “gözleri göğermiş / bedenleri morarmış olarak”, bedenleri morarmış bir hâlde [toplarız ki] bu, çirkinleşmenin son noktasıdır; bedenler ancak şiddetli sıkıntılara maruz kalmaktan ve neminin kurumasından ötürü morarır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan bunun «gözleri gömgök / morarmış» anlamında olduğu rivayet edilmiştir; bu, tıpkı gözün vasıflarından olan sürme ve şaşılık üzerinden «kulağı sürmeli, gözü şaşı köle» denilmesi gibi bir şeyin kendi cüzünün sıfatıyla nitelenmesidir. Bu belki de meşhur bir mecazdır. «Kör adam» denmesi gibi hakikat olması da caizdir. Onların bu hâle getirilmesi şundandır: Çünkü mavilik/göğerme göz renklerinin en kötüsü ve Araplara en sevimsiz gelenidir; zira onların en azılı düşmanları olan Rumlar gök gözlü idiler. Bu yüzden düşmanı tavsif ederken «kara ciğerli, kızıl bıyıklı, gök gözlü» derlerdi. Şair şöyle demiştir:

وما كنت أخشى أن تكون وفاته ... بكفي سبنتى أزرق العين مطرق

«Korkmazdım onun ecelinin / Gök gözlü, başı önde, yırtıcı bir aslanın pençesinde olacağından.»

وكانوا يهجون بالزرقة كما في قوله:

Onlar şu beyitte olduğu gibi gök gözlülükle hicvederlerdi:

لقد زرقت عيناك يا ابن مكعبر ... الا كل ضبيّ من اللؤم أزرق

«Ey İbn Muke'ber, muhakkak ki gözlerin göğermiştir / Dikkat et, Dabbeli her kimse alçaklığından ötürü gök gözlüdür.»

وسئل ابن عباس عن الجمع بين زُرْقاً على ما روي عنه وعميا في آية أخرى فقال: ليوم القيامة حالات فحالة يكونون فيها عميا وحالة يكونون فيها زرقا. وعن الفراء المراد من زُرْقاً عميا لأن العين إذا ذهب نورها ازرق ناظرها،

İbn Abbas'a, kendisinden rivayet edilen { زُرْقاً } lafzı ile başka bir ayetteki «körler olarak» lafzının arasının nasıl uzlaştırılacağı sorulmuş, o da şöyle demiştir: «Kıyamet gününün birtakım hâlleri vardır; bir hâlde kör olurlar, diğer bir hâlde ise gök gözlü / morarmış olurlar.» Ferrâ'dan ise { زُرْقاً } lafzından maksadın «körler» olduğu nakledilmiştir; çünkü gözün nuru gittiğinde gözbebeği mavileşir/göğerir.

ووجه الجمع عليه ظاهر، وعن الأزهري المراد عطاشا لأن العطش الشديد يغير سواد العين فيجعله كالأزرق، وقيل:

Buna göre cem etmenin vechi açıktır. Ezherî'den ise maksadın «susuzlar» olduğu nakledilmiştir; zira şiddetli susuzluk gözün siyahlığını değiştirir ve onu mavimsi/göğermiş gibi yapar. Bir görüşe göre de:

يجعله أبيض، وجاء الأزرق بمعنى الأبيض ومنه سنان أزرق، وقوله: فلما وردنا الماء زرقا جمامه ويلائم تفسيره بعطاشا قوله تعالى على ما سمعت وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً [مريم: ٨٦] .

Onu beyaz yapar. «Ezrak» kelimesi beyaz manasında da gelmiştir; «sinânün ezrak» (parlak beyaz mızrak ucu) ve şairin «Durulup beyazlaşmış su birikintilerine vardığımızda» sözü bu kabildendir. Onun susuzlar olarak tefsir edilmesine, işitmiş olduğun şu ayet-i kerime de uygun düşmektedir: { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً } [Meryem: 86] “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz.”

يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ أي يخفضون أصواتهم ويخفونها لشدة هول المطلع، والجملة استئناف لبيان ما يأتون وما يذرون حينئذ أو حال أخرى من الْمُجْرِمِينَ، وقوله تعالى: إِنْ لَبِثْتُمْ بتقدير قول وقع حالا من ضمير يَتَخافَتُونَ أي قائلين ما لبثتم في القبور إِلَّا عَشْراً أي عشر ليال أو عشرة أيام، ولعله أوفق بقول الأمثل.

{ يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında fısıldaşırlar”, yani mahşer yerinin dehşetinin şiddetinden dolayı seslerini alçaltırlar ve gizlerler. Cümle, o anda ne yapıp ne edeceklerini açıklayan bir istînâftır yahut { الْمُجْرِمِينَ } kelimesinden ikinci bir hâldir. Allah Teâlâ'nın { إِنْ لَبِثْتُمْ } “Siz ancak kaldınız...” buyruğu, { يَتَخافَتُونَ } fiilinin fâil zamirinden hâl olan takdirî bir «kavl» (söz) iledir; yani «Kabirlerde ancak on [gece yahut on gün] kaldınız» diyerek [fısıldaşırlar]. { إِلَّا عَشْراً } “ancak on [gün]”, yani on gece veya on gün; bu [ikincisi], en aklı başında olanlarının sözüne belki de daha uygundur.

والمذكر إذا حذف وأبقى عدده قد لا يؤتى بالتاء حكى الكسائي صمنا من الشهر خمسا، ومنه ما

Müzekker [olan madûd] hazfedilip adedi bırakıldığında bazen tâ harfi getirilmez; Kisâî «Aydan beş gün oruç tuttuk» sözünü nakletmiştir.

جاء في الحديث «ثم أتبعه بست من شوال»

Hadiste gelen «Sonra ona Şevval'den altı gün eklerse...» ifadesi de bundandır;

فإن المراد ستة أيام، وحسن الحذف هنا كون ذلك فاصلة، ومرادهم من هذا القول استقصار المدة وسرعة انقضائها والتنديم على ما كانوا يزعمون حيث تبين الأمر على خلاف ما كانوا عليه من إنكار البعث وعده من قبيل المحالات كأنهم قالوا: قد بعثتم وما لبثتم في القبر إلا مدة يسيرة وقد كنتم تزعمون أنكم لن تقوموا منه أبدا، وعن قتادة أنهم عنوا لبثهم في الدنيا وقالوا ذلك استقصارا لمدة لبثهم فيها لزوالها ولاستطالتهم مدة الآخرة أو لتأسفهم عليها لما عاينوا الشدائد وأيقنوا أنهم استحقوها على إضاعة الأيام في قضاء الأوطار واتباع الشهوات، وتعقب بأنهم في شغل شاغل عن تذكر ذلك فالأوفق بحالهم ما تقدم، وبأن قوله تعالى: لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ [الروم: ٥٦] صريح في أنه اللبث في القبور وفيه بحث.

zira maksat altı gündür. Burada [tâ harfinin] hazfedilmesinin güzelliği, ayet sonu (fâsıla) olmasındandır. Onların bu sözden maksadı, süreyi pek kısa bulmaları, çabucak geçip gitmesi ve iddia ettikleri şeyden ötürü pişmanlık duymalarıdır; zira durum, dirilmeyi inkâr edip onu imkânsız şeylerden saymaları şeklindeki inançlarının aksine ortaya çıkmıştır. Sanki onlar şöyle demişlerdir: «İşte diriltildiniz ve kabirde ancak pek az bir süre kaldınız; oysa siz oradan asla kalkmayacağınızı iddia ediyordunuz.» Katâde'den nakledildiğine göre onlar dünyada kalışlarını kastetmişlerdir; bunu da yok olup gitmesi sebebiyle dünyada kalış sürelerini kısa bulduklarından, ahiret süresini pek uzun gördüklerinden yahut şiddetli azapları bizzat müşahede edip günleri heveslerin peşinde koşarak ve şehvetlere uyarak zayi etmelerinden dolayı bu azabı hak ettiklerini kesin olarak anladıklarında dünyaya eseflendiklerinden ötürü söylemişlerdir. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Onlar bunu hatırlayamayacak kadar büyük bir meşguliyet içindedirler; dolayısıyla onların hâline en uygun olanı daha önce geçendir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } [Rûm: 56] “Andolsun ki siz, Allah'ın kitabında [yazılı olan] yeniden dirilme gününe kadar kaldınız” buyruğu, bunun kabirlerde kalış olduğuna dair açıktır; fakat bu husus tartışmaya açıktır.

وفي مجمع البيان عن ابن عباس. وقتادة أنهم عنوا لبثهم بين النفختين يلبثون أربعين سنة مرفوعا عنهم العذاب نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ أي بالذي يقولونه وهو مدة لبثهم إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً أي أعدلهم رأيا وأرجحهم عقلا وإِذْ ظرف يقولون إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً واحدا وإليه ينتهي العدد في القلة.

*Mecma‘u'l-Beyân*’da İbn Abbas ve Katâde'den, onların iki üfleme arasındaki kalışlarını kastettikleri nakledilmiştir; zira onlar üzerlerinden azap kaldırılmış olarak kırk yıl kalırlar. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ } “Onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz”, yani söyledikleri şeyi, o da kalış süreleridir. { إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً } “O vakit onların en aklı başında olanı der ki...”, yani görüş bakımından en âdilleri ve akılca en üstün olanları [şöyle der]. «İz» edatı «yekûlûne» fiilinin zarfıdır: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } “Siz ancak bir tek gün kaldınız.” Azlıkta sayı buna kadar varır.

وقيل: المراد باليوم مطلق الوقت وتنكيره للتقليل والتحقير فالمراد إلا زمنا قليلا، وظاهر المقابلة بالعشر يبعده، ونسبة هذا القول إلى أَمْثَلُهُمْ استرجاح منه تعالى له لكن لا لكونه أقرب إلى الصدق بل لكونه أعظم في التنديم أو لكونه أدل على شدة الهول وهذا يدل على كون قائله أعلم بفظاعة الأمر وشدة العذاب.

Bir görüşe göre «yevm» (gün) kelimesinden maksat mutlak vakittir; nekire kılınması ise azlık ve küçümseme içindir, yani «ancak pek az bir zaman» demektir; fakat «on» ile karşılaştırılmasının zahiri bu görüşü uzak kılar. Bu sözün { أَمْثَلُهُمْ } “onların en aklı başında olanı”na nispet edilmesi, Allah Teâlâ tarafından onun tercih edilmesidir; ancak bu, gerçeğe daha yakın olduğundan değil, pişmanlık vericilik bakımından daha büyük yahut dehşetin şiddetine daha çok delalet ettiğindendir. Bu da söyleyenin meselenin vehametini ve azabın şiddetini daha iyi bildiğini gösterir.

وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ السائلون منكرو البعث من قريش على ما أخرجه ابن المنذر عن ابن جرير قالوا على سبيل الاستهزاء كيف يفعل ربك بالجبال يوم القيامة، وقيل: جماعة من ثقيف، وقيل: أناس من المؤمنين فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً يجعلها سبحانه كالرمل ثم يرسل عليها الرياح فتفرقها، والفاء للمسارعة إلى إزالة ما في ذهن السائل من بقاء الجبال بناء على ظن أن ذلك من توابع عدم الحشر ألا ترى أن منكري الحشر يقولون بعدم تبدل هذا النظام المشاهد في الأرض والسموات أو للمسارعة إلى تحقيق الحق حفظا من أن يتوهم ما يقضي بفساد الاعتقاد.

{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } “Sana dağlardan sorarlar.” İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre soranlar, Kureyş'in ba'sı inkâr edenleridir; alay yollu «Rabbin kıyamet gününde dağlara ne yapacak?» demişlerdir. Bir görüşe göre Sakîf'ten bir topluluktur; diğer bir görüşe göre ise müminlerden birtakım kimselerdir. { فَقُلْ يَنْسِفُها رَبِّي نَسْفاً } “De ki: Rabbim onları savurup un ufak edecek.” Allah Teâlâ onları kum gibi yapacak, sonra üzerlerine rüzgârlar gönderip darmadağın edecektir. «Fâ» harfi, haşrin olmayışının gereklerinden olduğu zannına binaen soranın zihnindeki dağların baki kalacağı fikrini derhal gidermek içindir; görmez misin ki haşri inkâr edenler yeryüzünde ve göklerde müşahede edilen bu nizamın değişmeyeceğini söylerler. Yahut itikadın bozulmasını gerektiren bir vehme kapılmaktan muhafaza etmek için hakkı derhal gerçekleştirmek içindir.

وهذا مبني على أن السائل من المؤمنين والأول: على أنه من منكري البعث، ومن هنا قال الإمام: إن مقصود السائلين الطعن في الحشر والنشر فلا جرم أمر ﷺ بالجواب مقرونا بحرف التعقيب لأن تأخير البيان في هذه المسألة الأصولية غير جائز وأما تأخيره في المسائل الفروعية فجائز ولذا لم يؤت بالفاء في الأمر بالجواب في قوله تعالى يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ [البقرة: ٢١٩] الآية، وقوله تعالى وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ [البقرة: ٢١٩] وقوله تعالى يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ [الأنفال: ١] وقوله سبحانه يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ [البقرة: ٢٢٠] إلى غير ذلك، وقال في موضع آخر: إن السؤال المذكور إما عن قدم الجبال أو عن وجوب بقائها وهذه المسألة من أمهات مسائل أصول الدين فلا جرم أمر ﷺ أن يجيبه بالفاء

Bu [ikinci durum], soranın müminlerden olması esasına dayanır; birincisi ise ba'sı inkâr edenlerden olması esasına dayanır. Bundan dolayı İmam [Râzî] şöyle demiştir: «Soranların maksadı haşr ve neşre dil uzatmaktır. Bu yüzden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e peş peşelik (ta'kîb) harfiyle bitişik olarak cevap vermesi emredilmiştir; zira bu usulî meselede beyanın geciktirilmesi caiz değildir. Fürûî meselelerde ise geciktirilmesi caizdir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ كَبِيرٌ } [Bakara: 219] “Sana içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: Onlarda büyük bir günah vardır”, { وَيَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ } [Bakara: 219] “Sana neyi infak edeceklerini sorarlar. De ki: İhtiyaç fazlasını”, { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفالِ قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ } [Enfâl: 1] “Sana ganimetleri sorarlar. De ki: Ganimetler Allah'a ve Resûl'e aittir” ve { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْيَتامى قُلْ إِصْلاحٌ لَهُمْ خَيْرٌ } [Bakara: 220] “Sana yetimleri sorarlar. De ki: Onların durumlarını düzeltmek hayırlıdır” gibi ayetlerinde cevap emrinde fâ harfi getirilmemiştir.» Başka bir yerde ise şöyle demiştir: «Söz konusu soru ya dağların kadîm oluşu yahut bekâsının zorunlu oluşu hakkındadır; bu mesele ise dinin usulünün temel meselelerindendir. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e fâ ile cevap vermesi emredilmiştir;

المفيدة للتعقيب كأنه سبحانه قال: يا محمد أجب عن هذا السؤال في الحال من غير تأخير لأن القول بقدمها أو وجوب بقائها كفر، ودلالة الجواب على نفي ذلك من جهة أن النسف ممكن لأنه ممكن في كل جزء من أجزاء الجبل والحس يدل عليه فوجب أن يكون ممكنا في حق كل الجبل فليس بقديم ولا واجب الوجود لأن القديم لا يجوز عليه التغير والنسف انتهى.

çünkü bu fâ peş peşelik bildirir; sanki Allah Teâlâ: 'Ey Muhammed, bu soruya hiç geciktirmeksizin derhal cevap ver; zira onların kadîm olduğunu yahut bekâsının zorunlu olduğunu söylemek küfürdür' buyurmuştur. Cevabın bunu nefyetmeye delaleti ise şu cihettendir: Savrulup un ufak olmak mümkündür; çünkü dağın her bir parçasında bu mümkündür ve duyu da buna delalet eder. Dolayısıyla bütün dağ hakkında da bunun mümkün olması vacip olur; öyleyse o kadîm de değildir, vâcibü'l-vücûd da değildir; zira kadîm olan için değişme ve savrulma caiz olamaz.» [İmam Râzî'nin sözü] bitti.

واعترض بأن عدم جواز التغير والنسف إنما يسلم في حق القديم بالذات ولم يذهب أحد من السائلين إلى كون الجبال قديمة كذلك، وأما القديم بالزمان فلا يمتنع عليه لذاته ذلك بل إذا امتنع فإنما يمتنع لأمر آخر على أن في كون الجبال قديمة بالزمان عند السائلين وكذا غيرهم من الفلاسفة نظرا بل الظاهر أن الفلاسفة قائلون بحدوثها الزماني وإن لم يعلموا مبدأ معينا لحدوثها فتأمل، ثم إنه ذكر رحمه الله تعالى أن السؤال والجواب قد ذكرا في عدة مواضع من كتاب الله تعالى منها فروعية ومنها أصولية والأصولية في أربعة مواضع في هذه الآية وقوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ [البقرة: ١٨٩] وقوله سبحانه: وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الإسراء: ٨٥] وقوله ﷿ يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها [النازعات: ٤٢] ولا يخفى أن عد جميع ما ذكر من الأصولية غير ظاهر، وعلى تقدير ظهور ذلك في الجميع يرد السؤال عن سر اقتران الأمر بالجواب بالفاء في بعضها دون بعض.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Değişme ve savrulmanın caiz olmaması, ancak bizzat kadîm olan hakkında kabul edilir; oysa soranlardan hiçbiri dağların bu şekilde kadîm olduğunu savunmamıştır. Zamansal bakımdan kadîm olana gelince, bizzat kendisi için bu imkânsız değildir; şayet imkânsız olursa ancak başka bir sebepten ötürü imkânsız olur. Kaldı ki gerek soranlara gerekse diğer filozoflara göre dağların zamansal bakımdan kadîm olup olmadığı tartışmalıdır; bilakis zâhir olan, felsefecilerin onların meydana gelişi için belirli bir başlangıç bilmeseler de zamansal hudûsunu kabul ettikleridir; iyi düşün! Sonra o —Allah Teâlâ ona rahmet etsin—, soru ve cevabın Allah Teâlâ'nın kitabında birçok yerde zikredildiğini, bunlardan bazılarının fürûî, bazılarının ise usûlî olduğunu; usûlî olanların bu ayette ve Allah Teâlâ'nın { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ } [Bakara: 189] “Sana hilalleri sorarlar. De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir”, { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } [İsrâ: 85] “Sana ruhtan sorarlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” ve { يَسْئَلُونَكَ عَنِ السَّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساها } [Nâziât: 42] “Sana kıyametin ne zaman demir atacağını sorarlar” buyrukları olmak üzere dört yerde geçtiğini zikretmiştir. Zikredilenlerin hepsini usûlî saymanın açık olmadığı gizli değildir; hepsinde bunun açık olduğu varsayılsa bile, bazılarında cevap emrinin fâ ile bitişip bazılarında bitişmemesinin sırrı hakkında soru ortaya çıkar.

وكون ما اقترن بالفاء هو الأهم في حيز المنع فإن الأمر بالجواب عن السؤال عن الروح إن كان عن القدم ونحوه فمهم كالأمر بالجواب فيما نحن فيه بل لعله أهم منه لتحقق القائل بالقدم الزماني للروح بناء على أنها النفس الناطقة كأفلاطون وأتباعه، وقد يقال: لما كان الجواب هنا لدفع السؤال عن الكلام السابق أعني قوله تعالى:

Fâ ile bitişenin daha mühim olduğunu söylemek kabul edilemez; zira ruh hakkındaki soruya cevap emri şayet kıdem ve benzeri hususlarda ise, üzerinde bulunduğumuz konudaki cevap emri gibi mühimdir, hatta belki ondan daha mühimdir; çünkü Eflâtun ve takipçileri gibi ruhun nâtık nefis olduğu esasına dayanarak zamansal kıdemini savunanlar mevcuttur. Şöyle de denilebilir: Buradaki cevap, önceki kelamdan, yani Allah Teâlâ'nın:

يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ كأنه قيل كيف يصح تخافت المجرمين المقتضي لا لاجتماعهم والجبال في البين مانعة عن ذلك فمتى قلتم بصحته فبينوا لنا كيف يفعل الله تعالى بها؟ فأجيب بأن الجبال تنسف في ذلك الوقت فلا يبقى مانع عن الاجتماع والتخافت، وقرن الأمر بالفاء للمسارعة إلى الذب عن الدعوة السابقة، والآيات التي لم يقرن الأمر فيها بالفاء لم تسق هذا المساق كما لا يخفى على أرباب الأذواق، وقال النسفي. وغيره: الفاء في جواب شرط مقدر أي إذا سألوك عن الجبال فقل، وهو مبني على أنه لم يقع السؤال عن ذلك كما وقع في قصة الروح وغيرها فلذا لم يؤت بالفاء ثمة وأتي به هنا فيسألونك متمحض للاستقبال، واستبعد ذلك أبو حيان، وما أخرجه ابن المنذر عن ابن جريج من أن قريشا قالوا: يا محمد كيف يفعل ربك بهذه الجبال يوم القيامة فنزلت وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ الآية، يدل على خلافه، وقال الخفاجي: الظاهر أنه إنما قرن بها هنا ولم يقرن بها ثمة للإشارة إلى أن الجواب معلوم له ﷺ قبل ذلك فأمر ﵊ بالمبادرة إليه بخلاف ذلك انتهى.

{ يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ } “Aralarında fısıldaşırlar” buyruğundan doğan soruyu savuşturmak için olunca, sanki şöyle denilmiştir: «Aralarında dağlar buna engelken, günahkârların toplanmalarını gerektiren fısıldaşmaları nasıl sahih olur? Şayet bunun sahih olduğunu söylüyorsanız, Allah Teâlâ'nın dağlara ne yapacağını bize açıklayın!» Buna karşılık dağların o vakitte savrulup yok edileceği, dolayısıyla toplanmaya ve fısıldaşmaya hiçbir engelin kalmayacağı cevabı verilmiştir. Emrin fâ harfine bağlanması ise önceki iddiayı derhal savunmak içindir. Emrin fâ ile gelmediği ayetler ise, zevk-i selim sahiplerine gizli kalmayacağı üzere bu minval üzere sevk edilmemiştir. Nesefî ve başkaları şöyle demiştir: Fâ harfi takdirî bir şartın cevabındadır; yani «Sana dağlardan sorarlarsa de ki...» demektir. Bu da ruh ve diğer kıssalarda vuku bulduğu gibi bu konuda sorunun henüz vuku bulmadığı esasına dayanır; bu yüzden orada fâ getirilmemiş, burada ise getirilmiştir, dolayısıyla «yes'elûneke» fiili sırf istikbale aittir. Ebû Hayyân bunu uzak görmüştür; İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiği, Kureyşlilerin: «Ey Muhammed, Rabbin kıyamet gününde bu dağlara ne yapacak?» demeleri üzerine { وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الْجِبالِ } ayetinin indiğine dair rivayet de bunun aksine delalet eder. Hafâcî şöyle demiştir: Zâhir olan şudur ki, cevabın bundan önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bilindiğine işaret etmek üzere burada fâ ile bitişmiş, orada ise bitişmemiştir; bu sebeple Resûlullah aleyhisselâm'a diğerinin aksine ona hemen yönelmesi emredilmiştir. [Hafâcî'nin sözü] bitti.

وأنت تعلم أن القول بأن الجواب عن سؤال الروح، وعن سؤال المحيض ونحو ذلك لم يكن معلوما له ﷺ قبل لم يتجاسر عليه أحد من عوام الناس فضلا عن خواصهم فما ذكره مما لا ينبغي أن يلتفت إليه. ومما يضحك الثكلى أن بعض المعاصرين سمع السؤال عن سر اقتران الأمل هنا بالفاء وعدم اقترانه بها في الآيات الأخر فقال: ما أجهل هذا السائل بما يجوز وما لا يجوز من المسائل أما سمع قوله تعالى لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الأنبياء: ٢٣] أما درى أن معناه نهي من يريد السؤال عن أن يسأل. وأدل من هذا على جهل الرجل أنه دون ما قال ولم يبال بما قيل ويقال، ونقلي لذلك من باب التحميض وتذكير من سلم من مثل هذا الداء بما من الله تعالى عليه من الفضل الطويل العريض، وأمر الفاء في قوله تعالى فَيَذَرُها ظاهر جدا، والضمير إما للجبال باعتبار أجزائها السافلة الباقية بعد النسف وهي مقارها ومراكزها أي فنذر ما انبسط منها وساوى سطحه سطوح سائر أجزاء الأرض بعد نسف ما نتأ منها ونشز وإما

Sen de bilirsin ki ruh sorusunun, hayız sorusunun ve benzerlerinin cevabının önceden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından bilinmediğini söylemeye avamdan hiç kimse cesaret edemez, nerede kaldı ki havas cesaret etsin! Dolayısıyla onun zikrettiği şey, iltifat edilmemesi gereken sözlerdendir. Evladını kaybetmiş anneyi bile güldürecek şeylerden biri de şudur: Çağdaşlardan biri, buradaki emrin fâ ile gelip diğer ayetlerde gelmeyişinin sırrına dair soruyu işitince şöyle demiştir: «Bu soruyu soran, meselelerden neyin caiz olup neyin caiz olmadığını ne kadar da bilmemektedir! Allah Teâlâ'nın { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } [Enbiyâ: 23] “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” buyruğunu işitmedi mi? Onun manasının, sormak isteyeni sormaktan nehyetmek olduğunu bilmedi mi?» Bu adamın cehaletine bundan daha çok delalet eden şey ise, söylediği şeyi yazıya geçirmiş olması ve söylenene ve söyleneceklere aldırmamış olmasıdır. Bunu nakletmem latife kabilindendir ve böyle bir dertten kurtulmuş olanlara, Allah Teâlâ'nın kendilerine lütfettiği o engin ve geniş fazileti hatırlatmak içindir. Allah Teâlâ'nın { فَيَذَرُها } “Böylece onları bırakacak” buyruğundaki fâ meselesi ise gayet açıktır. Zamir, ya savrulduktan sonra geriye kalan alt parçaları, yani yerleri ve merkezleri itibarıyla dağlara aittir; yani dağların çıkıntılı ve yüksek kısımları savrulduktan sonra düzleşen ve yüzeyi yerin diğer parçalarının yüzeyleriyle eşitlenen kısmını bırakır; yahut

للأرض المدلول عليها بقرينة الحال لأنها الباقية بعد نسف الجبال. وعلى التقديرين يذر سبحانه الكل قاعاً صَفْصَفاً لأن الجبال إذا سويت وجعل سطحها مساويا لسطوح أجزاء الأرض فقد جعل الكل سطحا واحدا والقاع قيل: السهل، وقال الجوهري: المستوي من الأرض. ومنه قول ضرار بن الخطاب:

hâlin karinesiyle delalet edilen arza aittir; çünkü dağlar savrulduktan sonra geriye kalan odur. Her iki takdire göre de Allah Teâlâ hepsini { قاعاً صَفْصَفاً } “dümdüz, bomboş bir düzlük” hâlinde bırakır; çünkü dağlar düzlendiğinde ve yüzeyleri arzın parçalarının yüzeylerine eşit kılındığında, bütünü tek bir yüzey yapılmış olur. «Kâ'» kelimesi hakkında «engebesiz düzlük» denilmiştir. Cevherî ise «yerin düz olanı» demiştir. Dırâr b. el-Hattâb'ın şu sözü bundandır:

لتكونن بالبطاح قريش ... فقعة القاع في أكف الإماء

«Muhakkak ki Kureyş çakıllı düzlükte / Cariyelerin avuçlarındaki düzlük mantarı gibi olacaktır.»

وقال ابن الأعرابي: الأرض الملساء لا نبات فيها ولا بناء. وحكى مكي أنه المكان المنكشف، وقيل: المستوي الصلب من الأرض، وقيل مستنقع الماء وليس بمراد. وجمعه أقوع وأقواع وقيعان والصفصف الأرض المستوية الملساء كان أجزاؤه صف واحد من كل جهة، وقيل: الأرض التي لا نبات فيها، وعن ابن عباس. ومجاهد جعل القاع والصفصف بمعنى واحد وهو المستوي الذي لا نبات فيه وانتصاب قاعاً على الحالية من الضمير المنصوب وهو مفعول ثان ليذر على تضمين معنى التصيير. وصَفْصَفاً إما حال ثانية أو بدل من المفعول الثاني، وقوله تعالى لا تَرى فِيها أي في مقار الجبال أو في الأرض على ما فصل عِوَجاً وَلا أَمْتاً استئناف مبين كيفية ما سبق من القاع الصفصف أو حال أخرى أو صفة لقاع والرؤية بصرية والخطاب لكل من يتأتى منه. وعلقت بالعوج وهو بكسر العين ما لا يدرك بفتحها بل بالبصيرة لأن المراد به ما خفي من الاعوجاج حتى احتاج إثباته إلى المساحة الهندسية المدركة بالعقل فألحق بما هو عقلي صرف فأطلق عليه ذلك لذلك وهذا بخلاف العوج بفتح العين فإنه ما يدرك بفتحها كعوج الحائط والعود وبهذا فرق بينهما في الجمهرة وغيرها.

İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: Üzerinde hiçbir bitki ve yapı bulunmayan kaypak/düz yerdir. Mekkî onun açık alan olduğunu nakletmiştir. Yerin sert ve düz olanı olduğu da söylenmiştir; su birikintisi olduğu da söylenmiştir ki burada kastedilen bu değildir. Çoğulu «akvâ'», «akvâ‘» ve «kî'ân» gelir. «Safsaf» ise her yönden parçaları sanki tek bir saf gibi olan dümdüz ve pürüzsüz yerdir. Üzerinde hiçbir bitki bulunmayan yer olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas ve Mücâhid'den nakledildiğine göre «kâ'» ve «safsaf» aynı anlamda kılınmıştır ki o da üzerinde bitki bulunmayan düzlüktür. { قاعاً } lafzının mansub oluşu, mansub zamirden hâl olması sebebiyledir; bu zamir de dönüştürme manasını tazammun etmesi bakımından «yezeru» fiilinin ikinci mef'ûlüdür. { صَفْصَفاً } ise ya ikinci bir hâldir yahut ikinci mef'ûlden bedeldir. Allah Teâlâ'nın { لا تَرى فِيها } yani dağların yerlerinde yahut detaylandırıldığı üzere yeryüzünde { عِوَجاً وَلا أَمْتاً } “ne bir çukur ne de bir tümsek göremezsin” buyruğu, daha önce geçen «kâan safsafâ» ifadesinin mahiyetini açıklayan bir istînâf cümlesidir yahut başka bir hâl ya da «kâ'» için bir sıfattır. Görme fiili gözle görmektir; hitap ise görmesi mümkün olan herkese yöneliktir. İfadenin { عِوَجاً } ile irtibatlandırılmasına gelince: Ayın harfinin kesresiyle «ıvec», gözün açılmasıyla değil ancak basiretle idrak edilen eğriliktir; zira bununla kastedilen, ispatı akılla idrak edilen hendesî ölçüme muhtaç olacak derecede gizli kalan eğriliktir, böylece sırf aklî olan şeye katılmış ve bundan ötürü bu şekilde isimlendirilmiştir. Ayın harfinin fethasıyla «avec» ise böyle değildir; çünkü o, duvarın ve değneğin eğriliği gibi gözün açılmasıyla idrak edilen eğriliktir. *El-Cemhere* ve diğer kaynaklarda ikisi bu şekilde ayırt edilmiştir.

واختار المرزوقي في شرح الفصيح أنه لا فرق بينهما، وقال أبو عمرو: يقال لعدم الاستقامة المعنوية والحسية عوج بالكسر، وأما العوج بالفتح فمصدر عوج، وصح الواو فيه لأنه منقوص من أعوج. ولما صح في الفعل صح في المصدر أيضا، والأمت النتوء، والتنكير فيها للتقليل. وعن ابن عباس عوجا ميلا ولا أمتا أثرا مثل الشراك. وفي رواية أخرى عنه عوجا واديا ولا أمتا رابية. وعن قتادة عوجا صدعا ولا أمتا أكمة، وقيل: الأمت الشقوق في الأرض. وقال الزجاج: هو أن يغلظ مكان ويدق مكان، وقيل: الأمت في الآية العوج في السماء تجاه الهواء والعوج في الأرض مختص بالعرض. وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح لما مر غير مرة.

Merzûkî *Şerhu'l-Fasîh*’te ikisi arasında fark olmadığını tercih etmiştir. Ebû Amr ise şöyle demiştir: Hem manevî hem de hissî doğrultusuzluk için kesre ile «ıvec» denir. Fetha ile «avec»e gelince, bu «avice» fiilinin masdarıdır; «a'vec»ten nâkıs olduğu için onda vâv harfi sahih kalmıştır. Fiilde sahih olunca masdarda da sahih olmuştur. «Emet» ise tümsek/çıkıntıdır; ayetteki nekirelik azlık bildirmek içindir. İbn Abbas'tan «ıvec» lafzının meyil/çukur, «emet» lafzının ise ayakkabı bağı gibi bir iz olduğu nakledilmiştir. Ondan gelen diğer bir rivayette «ıvec» vadi, «emet» ise tepe demektir. Katâde'den «ıvec» yarık, «emet» tepecik olarak nakledilmiştir. «Emet»in yerdeki çatlaklar olduğu da söylenmiştir. Zeccâc: «Bir yerin kalınlaşıp bir yerin incelmesidir» demiştir. Bir görüşe göre ayetteki «emet», gökte havaya doğru olan eğrilik, «ıvec» ise yeryüzünde ene mahsus olan eğriliktir. Câr ve mecrûrun sarih mef'ûlden önce getirilmesi defalarca geçen sebeptendir.

وقوله تعالى يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ تنسف الجبال على إضافة يوم إلى وقت النسف من إضافة العام إلى الخاص فلا يلزم أن يكون للزمان ظرف وإن كان لا مانع عنه عند من عرفه بمتجدد يقدر به متجدد آخر. وقيل: هو من إضافة المسمى إلى الاسم كما قيل في شهر رمضان. وهو ظرف لقوله تعالى يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ وقيل: بدل من يوم القيامة.

Allah Teâlâ'nın { يَوْمَئِذٍ } buyruğu, yani dağların savrulduğu gün demektir; «yevm» kelimesinin savrulma vaktine izafe edilmesi umumun hususa izafeti kabildendir, dolayısıyla zaman için bir zarf olması gerekmez; gerçi zamanı, kendisiyle başka bir yenilenenin takdir edildiği yenilenen bir şey olarak tarif edenlere göre buna bir engel de yoktur. Bir görüşe göre tıpkı Ramazan ayı ifadesinde söylendiği gibi müsemmânın isme izafetindendir. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın { يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } “o çağırıcıya uyarlar” buyruğunun zarfıdır. Bir görüşe göre de kıyamet gününden bedeldir.

فالعامل فيه هو العامل فيه، وفيه الفصل الكثير وفوات ارتباط يتبعون بما قبله. وعليه فقوله تعالى: «ويسألونك» إلخ استطراد معترض وما بعده استئناف وضمير يَتَّبِعُونَ للناس. والمراد بالداعي داعي الله ﷿ إلى المحشر وهو إسرافيل ﵇ يضع الصور في فيه ويدعو الناس عند النفخة الثانية قائما على صخرة بيت المقدس ويقول: أيتها العظام البالية والجلود المتمزقة واللحوم المتفرقة هلموا إلى العرض إلى الرحمن فيقبلون من كل صوب إلى صوته.

O takdirde onda amel eden [fiil], ötekinde de amel edendir; ancak bunda araya çok fasıla girmesi ve «yettebiûne» fiilinin kendisinden öncesiyle irtibatının kopması söz konusudur. Buna göre Allah Teâlâ'nın «Ve sana dağlardan sorarlar...» ayeti araya girmiş bir istıtrâd (parantez içi açıklama), sonrası ise istînâftır. { يَتَّبِعُونَ } fiilindeki zamir insanlara aittir. { الدَّاعِيَ } ile kastedilen ise Allah Azze ve Celle'nin mahşere çağırıcısıdır ki o da İsrâfil aleyhisselâm'dır; Sûr'u ağzına koyar ve ikinci üflemede Beytülmakdis kayası üzerinde ayakta durarak insanları çağırır ve şöyle der: «Ey çürümüş kemikler, parçalanmış deriler ve dağılmış etler! Rahman'ın huzuruna arzolunmaya gelin!» Bunun üzerine her taraftan onun sesine doğru yönelirler.

وأخرج ابن أبي حاتم عن محمد بن كعب القرظي قال: يحشر الله تعالى الناس يوم القيامة في ظمة تطوى السماء وتتناثر النجوم ويذهب الشمس والقمر وينادي مناد فيتبع الناس الصوت يؤمونه فذلك قوله تعالى: يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ إلخ، وقال علي بن عيسى: الدَّاعِيَ هنا الرسول الذي كان يدعوهم إلى الله ﷿ والأول أصح.

İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Teâlâ kıyamet gününde insanları bir karanlık içinde toplar; gök dürülür, yıldızlar dağılır, güneş ve ay gider; bir münâdî seslenir, insanlar da o sesi hedef alarak ona uyarlar. İşte Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } “O gün o çağırıcıya uyarlar...” buyruğu budur.» Ali b. Îsâ ise şöyle demiştir: Buradaki { الدَّاعِيَ }, onları Allah Azze ve Celle'ye davet eden peygamberdir; ancak birinci görüş daha sahihtir.

لا عِوَجَ لَهُ أي للداعي على معنى لا يعوج له مدعو ولا يعدل عنه، وهذا كما يقال: لا عصيان له أي لا يعصى ولا ظلم له أي لا يظلم، وأصله أن اختصاص الفعل بمتعلقه ثابت كما هو بالفاعل، وقيل: أي لا عوج لدعائه فلا

{ لا عِوَجَ لَهُ } “Ona hiçbir eğrilik [göstermeksizin / karşı koymaksızın]”, yani davetçiye karşı; çağrılan hiçbir kimse ona eğrilik gösteremez ve ondan yüz çeviremez anlamındadır. Bu, tıpkı «Ona isyan yoktur» yani ona isyan edilmez ve «Ona zulüm yoktur» yani ona zulmedilmez denilmesi gibidir. Aslı şudur ki fiilin kendi müteallakına tahsisi, fâile olduğu gibi sabittir. Bir görüşe göre: Yani onun davetinde hiçbir eğrilik yoktur; dolayısıyla

يعصى ولا ظلم له أي لا يظلم، وأصله أن اختصاص الفعل بمتعلقه ثابت كما هو بالفاعل، وقيل: أي لا عوج لدعائه فلا يميل إلى ناس دون ناس بل يسمع جميعهم وحكي ذلك عن أبي مسلم.

ona isyan edilmez ve ona zulüm yoktur, yani zulmedilmez. Aslı şudur ki fiilin müteallakına olan ihtisası, fâile olduğu gibi sabittir. Bir görüşe göre: Yani onun davetinde hiçbir eğrilik yoktur; bazı insanlara meyledip bazılarına meyletmez, bilakis hepsine işittirir; bu görüş Ebû Müslim'den nakledilmiştir.

وقيل: هو على القلب أي لا عوج لهم عنه بل يأتون مقبلين إليه متبعين لصوته من غير انحراف وحكي ذلك عن الجبائي وليس بشيء، والجملة في موضع الحال من الداعي أو مستأنفة كما قال ابن عطية: يحتمل أن يكون المعنى لا شك فيه ولا يخالف وجوده خبره وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ أي خفيت لمهابته تعالى وشدة هول المطلع، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: سكنت والخشوع مجاز في ذلك، وقيل: لا مجاز والكلام على حذف مضاف أي أصحاب الأصوات وليس بذاك فَلا تَسْمَعُ خطاب لكل من يصح منه السمع إِلَّا هَمْساً أي صوتا خفيا خافتا كما قال أبو عبيدة. وعن مجاهد هو الكلام الخفي، ويؤيده قراءة أبي «فلا ينطقون إلا همسا» وعن ابن عباس هو تحريك الشفاه بغير نطق، واستبعد بأن ذلك مما يرى لا مما يسمع، وفي رواية أخرى عنه أنه خفق الأقدام وروي ذلك عن عكرمة وابن جبير والحسن، واختاره الفراء والزجاج.

Bir görüşe göre bu ifade kalb (yer değiştirme) üzeredir; yani «Onların ondan hiçbir sapması/eğriliği yoktur; bilakis hiçbir sapma göstermeksizin sesine uyarak ona yönelip gelirler» demektir; bu görüş Cübbâî'den nakledilmiştir ancak bir değeri yoktur. Cümle, davetçiden hâl konumundadır yahut İbn Atiyye'nin dediği gibi istînâfiyedir: Mananın «Onda hiçbir şüphe yoktur ve onun vuku bulması haberine aykırı düşmez» şeklinde olması muhtemeldir. { وَخَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ } “Sesler Rahman'ın huzurunda kısılmıştır”, yani Allah Teâlâ'nın heybetinden ve mahşerin dehşetinin şiddetinden ötürü gizlenmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: «Sessizleşmiştir» demiştir; huşû bu manada mecazdır. Bir görüşe göre mecaz yoktur ve kelamda muzâf hazfedilmiştir, yani «ses sahipleri [kısılmıştır]» demektir; ancak bu pek muteber değildir. { فَلا تَسْمَعُ } “Artık işitemezsin”, işitmesi sahih olan herkese yönelik bir hitaptır. { إِلَّا هَمْساً } “ancak hafif bir fısıltı”, yani Ebû Ubeyde'nin dediği gibi gizli ve alçak bir sestir. Mücâhid'den nakledildiğine göre o gizli sözdür; Übeyy'in «Artık fısıltıdan başka bir şey konuşamazlar» kıraati de bunu destekler. İbn Abbas'tan ise onun konuşmaksızın dudakları kıpırdatmak olduğu nakledilmiştir; fakat bunun işitilen değil görülen şeylerden olduğu gerekçesiyle uzak görülmüştür. Ondan gelen diğer bir rivayette ise ayak seslerinin hışırtısı olduğu belirtilmiştir; bu görüş İkrime, İbn Cübeyr ve Hasan'dan da rivayet edilmiş, Ferrâ ve Zeccâc tarafından da tercih edilmiştir.

ومنه قول الشاعر: وهن يمشين بنا هميسا. وذكر أنه يقال للأسد الهموس لخفاء وطئه فالمعنى سكنت أصواتهم وانقطعت كلماتهم فلم يسمع منهم إلا خفق أقدامهم ونقلها إلى المحشر يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ يقع ما ذكر من الأمور الهائلة وهو ظرف لقوله تعالى: لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ وجوز أن يكون بدلا من يوم القيامة أو من يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ، والمراد لا تنفع الشفاعة من الشفعاء أحدا إِلَّا مَنْ أَذِنَ في الشفاعة.

Şairin şu sözü bundandır: «Onlar bizi hafif ayak sesleriyle taşırlar.» Belirtildiğine göre adımını gizli atmasından ötürü aslana «hemûs» denir. Buna göre mana: Sesleri kesilmiş, sözleri tükenmiştir; dolayısıyla onlardan ayak seslerinin hışırtısından ve onların mahşere doğru taşınmasından başka bir şey duyulmaz. { يَوْمَئِذٍ } “O gün”, yani zikredilen korkunç işlerin vuku bulduğu gün demektir; Allah Teâlâ'nın { لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ } “şefaat fayda vermez” buyruğunun zarfıdır. Kıyamet gününden yahut { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ } ifadesinden bedel olması da caiz görülmüştür. Maksat: Şefaatçilerden gelen şefaat hiç kimseye fayda vermez; { إِلَّا مَنْ أَذِنَ } “ancak izin verdiği kimse müstesna”, şefaat hususunda [izin verdiği kimse].

لَهُ الرَّحْمنُ فالاستثناء من أعم المفاعيل ومَنْ مفعول تَنْفَعُ وهي عبارة عن المشفوع له ولَهُ متعلق بمقدر متعلق بإذن، وفي البحر أن اللام للتعليل وكذا في قوله تعالى وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا أي ورضي لأجله قول الشافع وفي شأنه أو رضي قول الشافع لأجله وفي شأنه فالمراد بالقول على التقديرين قول الشافع، وجوز فيه أيضا أن لا يكون للتعليل، والمعنى ورضي قولا كائنا له فالمراد بالقول قول المشفوع وهو على ما روي عن ابن عباس لا إله إلا الله، وحاصل المعنى عليه لا تنفع الشفاعة أحدا إلا من أذن الرحمن في أن يشفع له وكان مؤمنا، والمراد على كل تقدير أنه لا تنفع الشفاعة أحدا إلا من أذن الرحمن في أن يشفع له وكان مؤمنا، والمراد على كل تقدير أنه لا تنفع الشفاعة أحدا إلا من ذكر وأما من عداه فلا تكاد تنفعه وإن فرض صدورها عن الشفعاء المتصدين للشفاعة للناس كقوله تعالى: فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ [المدثر: ٤٨] .

{ لَهُ الرَّحْمنُ } “Rahman'ın kendisine [izin verdiği]”. İstisna en genel mef'ûllerden yapılmıştır; { مَنْ } lafzı { تَنْفَعُ } fiilinin mef'ûlüdür ve şefaat olunan (şefaat edilen) kimseden ibarettir. { لَهُ } ibaresi ise «ezine» fiiline taalluk eden takdirî bir fiile mütealliktir. *El-Bahr*’de lâm harfinin ta'lîl (gerekçe) için olduğu belirtilmiştir. Allah Teâlâ'nın { وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “ve sözünden hoşnut olduğu [kimse müstesna]” buyruğunda da böyledir; yani şefaat edenin sözünü onun için ve onun hakkında hoşnut kıldığı yahut şefaat edenin sözünü onun lehine ve onun hakkında razı olduğu kimsedir. Her iki takdire göre de «söz»den maksat şefaat edenin sözüdür. Orada ta'lîl için olmaması da caiz görülmüştür; mana «onun olan bir sözden razı olduğu» şeklinde olur, bu durumda sözden maksat şefaat olunanın sözüdür ki bu da İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre «Lâ ilâhe illallâh»tır. Buna göre hâsıl olan mana: Rahman'ın kendisine şefaat edilmesine izin verdiği ve mümin olan kimseden başkasına şefaat asla fayda vermez. Her takdire göre maksat şudur: Zikredilen kimseden başkasına şefaat asla fayda vermez; onun dışındakilere gelince, insanlara şefaat etmek üzere hazır bulunan şefaatçilerden sâdır olduğu varsayılsa bile şefaat onlara neredeyse hiç fayda vermez; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ } [Müddessir: 48] “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez.”

وجوز في البحر والدر المصون أن لا يقدر مفعول لتنفع تنزيلا له منزلة اللازم والاستثناء من شفاعة ومن في محل رفع على البدلية منها بتقدير مضاف أو في محل نصب على الاستثناء بتقديره أيضا أي إلا شفاعة من أذن إلخ، ومن عبارة عن الشافع والاستثناء متصل ويجوز أن يكون منقطعا إذا لم يقدر شيء ومحل «من» حينئذ نصب على لغة الحجاز ورفع على لغة تميم، واعترض كون الاستثناء من الشفاعة على تقدير المضاف بأن حكم الشفاعة ممن لم يؤذن له أن يملكها ولا تصدر عنه أصلا ومعنى «لا يقبل منها شفاعة» لا يؤذن لها فيها لا أنها لا تقبل بعد وقوعها فالأخبار عنها بمجرد عدم نفعها للمشفوع له ربما يوهم إمكان صدورها حين لم يأذن له مع إخلاله بمقتضى مقام تهويل اليوم.

*El-Bahr* ve *ed-Dürrü'l-Masûn*’da, «tenfeu» fiilinin lâzım fiil konumuna indirilerek ona bir mef'ûl takdir edilmemesi, istisnanın «şefâat»ten yapılması ve «men» lafzının takdirî bir muzâf sebebiyle ondan bedel olarak ref mahallinde yahut yine o takdirle istisna sebebiyle nasb mahallinde olması caiz görülmüştür; yani «izin verilen kimsenin şefaati müstesna...» demektir. «Men» şefaat edenden ibarettir ve istisna muttasıldır. Hiçbir şey takdir edilmediğinde münkatı' olması da caizdir; bu durumda «men»in mahalli Hicaz lügatine göre nasb, Temîm lügatine göre ref olur. İstisnanın takdirî muzâfla «şefâat»ten yapılmasına şöyle itiraz edilmiştir: Kendisine izin verilmeyen kimsenin şefaatinin hükmü, ona sahip olamaması ve ondan asla şefaatin sâdır olmamasıdır; nitekim «Ondan şefaat kabul edilmez» sözünün manası, vuku bulduktan sonra kabul edilmez demek değil, ona şefaat izni verilmez demektir. Dolayısıyla sadece şefaat olunan kimseye fayda vermeyeceği şeklinde haber verilmesi, günün dehşetini bildirme makamının gereğini zedelemekle birlikte, izin verilmediği hâlde şefaatin sâdır olmasının mümkün olduğu vehmini doğurabilir.

يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ الظاهر أن ضمير الجمع عائد على الخلق المحشورين، وهم متبعو الداعي، وقيل: على الناس لا بقيد الحشر والاتباع، وقيل: على الملائكة ﵈ وهو خلاف الظاهر جدا، والمراد من الموصولين على ما قيل ما تقدمهم من الأحوال وما بعدهم مما يستقبلونه أو بالعكس أو أمور الدنيا وأمور الآخرة أو بالعكس أو ما يدركونه وما لا يدركونه وقد مر الكلام في ذلك.

{ يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir.” Zâhir olan, çoğul zamirinin mahşerde toplanan mahlûkata, yani çağırıcıya uyanlara ait olmasıdır. Bir görüşe göre haşr ve ittibâ kaydı olmaksızın insanlara aittir. Diğer bir görüşe göre ise meleklere aleyhimüsselâm aittir ki bu zâhire son derece aykırıdır. İki mevsûl ile kastedilen ise denildiğine göre, geçmiş hâlleri ve gelecekte karşılaşacakları şeylerdir yahut bunun aksidir; ya da dünya işleri ve ahiret işleridir yahut bunun aksidir; ya da idrak ettikleri ve idrak etmedikleri şeylerdir; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti.

وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً أي لا يحيط علمهم بمعلوماته تعالى فعلما تمييز محول عن الفاعل وضمير «به» لله

{ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “Onlar ise O'nu ilimle kuşatamazlar”, yani onların ilmi Allah Teâlâ'nın malumatını kuşatamaz; «ilmen» lafzı fâilden dönüştürülmüş temyizdir ve «bihî»deki zamir Allah Teâlâ'ya

تعالى والكلام على تقدير مضاف. وقيل: المراد لا يحيط علمهم بذاته سبحانه أي من حيث اتصافه بصفات الكمال التي من جملتها العلم الشامل ويقتضي صحة أن يقال: علمت الله تعالى إذ المنفي العلم على طريق الإحاطة.

aittir; kelam ise takdirî bir muzâf üzeredir. Bir görüşe göre maksat şudur: Onların ilmi O'nun zâtını, yani her şeyi kuşatan ilmin de aralarında bulunduğu kemal sıfatlarıyla muttasıf olması bakımından kuşatamaz. Bu da «Allah Teâlâ'yı bildim» denilmesinin sahih olmasını gerektirir; zira nefyedilen şey kuşatma yoluyla bilmektir.

وقال الجبائي: الضمير لمجموع الموصولين فإنهم لا يعلمون جميع ما ذكر ولا تفصيل ما علموا منه، وجوز أن يكون لأحد الموصولين لا على التعيين.

Cübbâî şöyle demiştir: Zamir, iki mevsûlün mecmuuna aittir; zira onlar zikredilenlerin tamamını bilemeyecekleri gibi, ondan bildiklerinin detayını da bilemezler. Belirli olmaksızın iki mevsûlden birine ait olması da caiz görülmüştür.

وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ أي ذلت وخضعت خضوع العناة أي الأسارى، والمراد بالوجوه إما الذوات وإما الأعضاء المعلومة وتخصيصها بالذكر لأنها أشرف الأعضاء الظاهرة وآثار الذل أول ما تظهر فيها، وأل فيها للعهد أو عوض عن المضاف إليه أي وجوه المجرمين فتكون الآية نظير قوله تعالى: سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا [الملك:

{ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Bütün yüzler o Hayy ve Kayyûm olana boyun eğmiştir”, yani esirlerin boyun eğmesi gibi zelil ve muti olmuştur. «Vücûh» (yüzler) ile kastedilen ya zâtların kendileridir yahut bilinen uzuvlardır; bunların özellikle zikredilmesi, zâhirî uzuvların en şereflisi olmalarından ve zillet eserlerinin ilk önce onlarda belirmesindendir. Başındaki elif-lâm ahid içindir yahut muzâfun ileyhten ıvazdır, yani «günahkârların yüzleri» demektir; bu durumda ayet Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun benzeri olur: { سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Mülk: 27] “İnkâr edenlerin yüzleri kapkara kesildi.”

٢٧] واختار ذلك الزمخشري وجعل قوله تعالى: وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً اعتراضا ووضع الموصول موضع ضميرهم ليكون أبلغ، وقيل: الوجوه الأشراف أي عظماء الكفرة لأن المقام مقام الهيبة ولصوق الذلة بهم أولى والظلم الشرك وجملة وَقَدْ خابَ إلخ حال والرابط الواو لا معترضة لأنها في مقابلة وهو مؤمن فيما بعد انتهى. قال صاحب الكشف: الظاهر مع الزمخشري والتقابل المعنوي كاف فإن الاعتراض لا يتقاعد عن الحال انتهى.

Zemahşerî bunu tercih etmiş ve Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً } “Zulüm yüklenen kimse ise muhakkak hüsrana uğramıştır” buyruğunu i'tirâziyye cümlesi kılmış, daha beliğ olması için de onların zamiri yerine ism-i mevsûlü koymuştur. Bir görüşe göre yüzler ileri gelenler, yani kâfirlerin büyükleridir; çünkü makam heybet makamıdır ve zilletin onlara yapışması daha evlâdır; zulüm ise şirktir. { وَقَدْ خابَ } cümlesi hâldir ve rabıt vâv harfidir, i'tirâziyye değildir; çünkü sonra gelecek olan «ve hüve mü'minün» ifadesinin karşılığındadır. [Sözün sonu]. *El-Keşf* sahibi şöyle demiştir: Zâhir olan Zemahşerî ile beraberdir; manevî karşıtlık yeterlidir, zira i'tirâziyye cümlesi hâl cümlesinden geri kalmaz. [Sözün sonu].

وأنت تعلم أن تفسير الظلم بالشرك مما لا يختص بتفسير الوجوه بالإشراف وجعل الجملة حالا بل يكون على الوجه الأول أيضا بناء على أن المراد بالمجرمين الكفار، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنه أنه قال في قوله تعالى:

Sen de bilirsin ki zulmü şirkle tefsir etmek, yüzlerin ileri gelenler olarak tefsir edilmesine ve cümlenin hâl kılınmasına has bir durum değildir; bilakis günahkârlardan maksadın kâfirler olması esasına binaen birinci veche göre de geçerlidir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre o, Allah Teâlâ'nın:

وَقَدْ خابَ إلخ خسر من أشرك بالله تعالى ولم يتب، وقال غير واحد: الظاهر أن أل للاستغراق أي خضعت واستسلمت جميع الوجوه وقوله تعالى وَقَدْ خابَ إلخ يحتمل الاستئناف والحالية، والمراد بالموصول إما المشركون وإما ما يعمهم وغيرهم من العصاة وخيبة كل حامل بقدر ما حمل من الظلم فخيبة المشرك دائمة وخيبة المؤمن العاصي مقيدة بوقت العقوبة إن عوقب. وقد تقدم لك معنى- الحي القيوم- في آية الكرسي. والظاهر أن قوله تعالى وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ قسيم لقوله سبحانه وَعَنَتِ الْوُجُوهُ إلى آخر ما تقدم ولقوله ﷿ «وقد خاب من حمل ظلما» على هذا كما صرح به ابن عطية وغيره أي ومن يعمل بعض الصالحات أو بعضا من الصالحات وَهُوَ مُؤْمِنٌ أي بما يجب الإيمان به. والجملة في موضع الحال والتقييد بذلك لأن الإيمان شرط في صحة الطاعات وقبول الحسنات فَلا يَخافُ ظُلْماً أي منع ثواب مستحق بموجب الوعد وَلا هَضْماً ولا منع بعض منه تقول العرب هضمت حقي أي نقصت منه ومنه هضيم الكشحين أي ضامرهما وهضم الطعام تلاشى في المعدة. روي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة أن المعنى فلا يخاف أن يظلم فيزاد في سيئاته ولا أن يهضم فينقص من حسناته. والأول مروي عن ابن زيد، وقيل الكلام على حذف مضاف أي فلا يخاف جزاء ظلم وهضم إذ لم يصدر عنه ظلم ولا هضم حق أحد حتى يخاف ذلك أو أنه أريد من الظلم والهضم جزاؤهما مجازا، ولعل المراد على ما قيل نفي الخوف عنه من ذلك من حيث إيمانه وعمله بعض الصالحات ويتضمن ذلك نفي أن يكون العمل الصالح مع الإيمان ظلما أو هضما.

{ وَقَدْ خابَ } ayeti hakkında şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'ya şirk koşup tövbe etmeyen kimse hüsrana uğramıştır.» Pek çok âlim şöyle demiştir: Zâhir olan elif-lâmın istiğrâk için olmasıdır; yani bütün yüzler boyun eğip teslim olmuştur. Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ خابَ } buyruğu ise istînâf ve hâl olmayı muhtemel kılar. Mevsûl ile kastedilen ya müşriklerdir yahut onları ve diğer günahkârları içine alan genel bir ifadedir. Her yüklenen kimsenin hüsranı ise yüklendiği zulüm nispetindedir; müşrikin hüsranı ebedîdir, günahkâr müminin hüsranı ise şayet cezalandırılırsa ceza vaktiyle mukayyettir. *El-Hayyü'l-Kayyûm*’un manası Âyetü'l-Kürsî'de sana geçmişti. Zâhir olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Kim de salih amellerden işlerse...” buyruğu, İbn Atiyye ve başkalarının da açıkça belirttiği gibi Allah Sübhânehu'nun { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } buyruğunun ve bu esasa göre Azze ve Celle'nin «Ve muhakkak zulüm yüklenen kimse hüsrana uğramıştır» buyruğunun mukabilidir; yani salih amellerin bir kısmını yahut salih amellerden bir şeyler işlerse demektir. { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “mümin olarak”, yani iman edilmesi gereken şeylere [inanmış olarak]. Cümle hâl mahallindedir ve bununla kayıtlanması, imanın taatlerin sıhhatinde ve hasenatın kabulünde şart olmasındandır. { فَلا يَخافُ ظُلْماً } “ne bir haksızlıktan korkar”, yani vaad gereğince hak edilen sevabın engellenmesinden [korkmaz], { وَلا هَضْماً } “ne de hakkının eksiltilmesinden”, yani onun bir kısmının engellenmesinden [korkmaz]. Araplar «hakkımı eksilttin» manasında «hazamtü hakkî» derler; nitekim iki böğrü ince olan için «hazîmü'l-keşheyn» ve yemeğin midede sindirilip erimesi için «hazme't-taâm» denir. İbn Abbas, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiğine göre mana şudur: Ne günahları artırılarak zulme uğramaktan korkar ne de sevapları eksiltilerek haksızlığa uğramaktan. Birinci görüş ise İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre kelamda takdirî bir muzâf vardır; yani «ne bir zulmün ve ne de hakkı eksiltmenin cezasından korkar; zira bundan ötürü korkacağı şekilde kendisinden ne bir zulüm ne de bir kimsenin hakkını eksiltme sâdır olmuştur» demektir; yahut zulüm ve hakkı eksiltmekten mecazen bunların cezası kastedilmiştir. Denildiğine göre maksat, imanı ve salih amellerin bir kısmını işlemesi bakımından ondan bu korkunun nefyedilmesidir; bu da imanla birlikte salih amelin bir zulüm veya hakkın eksiltilmesi olmasını nefyetmeyi tazammun eder.

وقيل: المراد أن من يعمل ذلك وهو مؤمن هذا شأنه لصون الله تعالى إياه عن الظلم أو الهضم ولأنه لا يعتد بالعمل الصالح معه. فلا يرد ما قيل إنه لا يلزم من الإيمان وبعض العمل أن لا يظلم غيره ويهضم حقه ولا يخفى عليك أن القول بحذف المضاف والتجوز في هذه الآية في غاية البعد وما قيل من الاعتراض قوي وما أجيب به كما ترى. ثم إن ظاهر كلام الجوهري أنه لا فرق بين الظلم والهضم، وظاهر الآية قاض بالفرق وكذا قول المتوكل الليثي:

Bir görüşe göre maksat şudur: Bunu mümin olarak işleyen kimsenin durumu, Allah Teâlâ'nın onu zulümden veya hakkı eksiltmekten koruması ve bununla birlikte salih amelin muteber sayılmaması söz konusu olmadığından böyledir. Dolayısıyla, imanın ve amelin bir kısmının başkasına zulmetmemeyi ve onun hakkını eksiltmemeyi gerektirmeyeceği yönündeki itiraz vârid olmaz. Bu ayette muzâfın hazfedildiğini ve mecaza başvurulduğunu söylemenin son derece uzak olduğu, yapılan itirazın güçlü olduğu ve verilen cevabın da gördüğün gibi olduğu sana gizli değildir. Sonra Cevherî'nin sözünün zahirine göre zulüm ile hezm arasında fark yoktur; ancak ayetin zahiri fark olduğuna hükmetmektedir. Mütevekkil el-Leysî'nin şu sözü de böyledir:

إن الأذلة واللئام لمعشر ... مولاهم المتهضم المظلوم

«Muhakkak ki zeliller ve alçaklar öyle bir topluluktur ki / Efendileri hakkı çiğnenmiş ve zulme uğramış olandır.»

وممن صرح به الماوردي حيث قال: الفرق بينهما أن الظلم منع الحق كله والهضم منه بعضه. وقرأ ابن كثير وابن محيصن وحميد «فلا يخف» على النهي. قال الطيبي: قراءة الجمهور توافق قوله تعالى: وَقَدْ خابَ إلخ من

Bunu açıkça ifade edenlerden biri de Mâverdî'dir; nitekim şöyle demiştir: «İkisi arasındaki fark şudur: Zulüm, hakkın tamamını men etmektir; hezm ise onun bir kısmını men etmektir.» İbn Kesîr, İbn Muhaysın ve Humeyd nehiy üzere «felâ yehaf» şeklinde okumuşlardır. Tîbî şöyle demiştir: «Cumhurun kıraati, haber verme bakımından Allah Teâlâ'nın { وَقَدْ خابَ } buyruğu ile uyumludur ve istimrar (süreklilik) bakımından diğer kıraatten daha beliğdir; diğer kıraat ise haberde tereddüt kabul etmemesi bakımından daha beliğdir.»

حيث الأخبار وأبلغ من القراءة الأخرى من حيث الاستمرار والأخرى أبلغ من حيث إنها لا تقبل التردد في الأخبار.

haber verme bakımından ve istimrar (süreklilik) açısından diğer kıraatten daha beliğdir; diğer kıraat ise haberde tereddüt kabul etmemesi açısından daha beliğdir.

وَكَذلِكَ عطف على كَذلِكَ نَقُصُّ [طه: ٩٩] والإشارة إلى إنزال ما سبق من الآيات المتضمنة للوعيد المنبئة عما سيقع من أحوال القيامة وأهوالها أي مثل ذلك الإنزال أَنْزَلْناهُ أي القرآن كله وهو تشبيه لإنزال الكل بانزال الجزء والمراد أنه على نمط واحد، وإضماره من غير سبق ذكره للإيذان بنباهة شأنه وكونه مركوزا في العقول حاضرا في الأذهان قُرْآناً عَرَبِيًّا ليفهمه العرب ويقفوا على ما فيه من النظم المعجز الدال على كونه خارجا عن طوق الآدميين نازلا من رب العالمين وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ أي كررنا فيه بعض الوعيد أو بعضا من الوعيد، والجملة عطف على جملة أَنْزَلْناهُ وجعلها حالا قيد الإنزال خلاف الظاهر جدا.

{ وَكَذلِكَ } “Ve işte böylece”, { كَذلِكَ نَقُصُّ } [Tâhâ: 99] “İşte böylece sana anlatıyoruz” ayetine matuftur; işaret ise kıyametin hâllerinden ve dehşetlerinden vuku bulacak şeyleri haber veren, tehdidi içeren önceki ayetlerin indirilmesinedir; yani işte bu indirme gibi { أَنْزَلْناهُ } “onu indirdik”, yani Kur'an'ın tamamını indirdik. Bu, bütünün indirilmesini parçanın indirilmesine benzetmektir; maksat ise onun tek bir tarz üzere olduğudur. Önceden adı geçmediği hâlde zamirle ifade edilmesi, şanının yüceliğini ve akıllarda yer etmiş, zihinlerde hazır olduğunu bildirmek içindir. { قُرْآناً عَرَبِيًّا } “Arapça bir Kur'an olarak”, Araplar onu anlasınlar ve onda bulunan, beşer takatinin dışında olduğuna ve Âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğine delalet eden mucizevi nazmı kavrasınlar diye [böyle indirdik]. { وَصَرَّفْنا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ } “ve onda tehditleri türlü türlü açıkladık”, yani onda tehditlerin bir kısmını yahut tehditlerden bazılarını tekrar tekrar açıkladık. Cümle, { أَنْزَلْناهُ } cümlesine matuftur; onu indirmenin kaydı olan bir hâl kılmak ise zâhire son derece aykırıdır.

لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ المفعول محذوف وتقدم الكلام في لعل، والمراد لعلهم يتقون الكفر والمعاصي بالفعل أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً أي عظة واعتبارا مؤديا في الآخرة إلى الاتقاء، وكأنه لما كانت التقوى هي المطلوبة بالذات منهم أسند فعلها إليهم ولما لم يكن الذكر كذلك غير الأسلوب إلى ما سمعت كذا قيل، وقيل: المراد بالتقوى ملكتها، وأسندت إليهم لأنها ملكة نفسانية تناسب الإسناد لمن قامت به، وبالذكر العظة الحاصلة من استماع القرآن المثبطة عن المعاصي، ولما كانت أمرا يتجدد بسبب استماعه ناسب الإسناد إليه، ووصفه بالحدوث المناسب لتجدد الألفاظ المسموعة، ولا يخفى بعد تفسير التقوى بملكتها على أن في القلب من التعليل شيئا.

{ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “Umulur ki sakınırlar”. Mef'ûl hazfedilmiştir; «lealle» edatına dair açıklama ise daha önce geçmişti. Maksat: Umulur ki fiilen küfürden ve günahlardan sakınırlar { أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْراً } “yahut [o Kur'an] onlar için bir ibret/öğüt ortaya koyar”, yani nihayetinde sakınmaya götüren bir öğüt ve ibret [meydana getirir]. Sanki takva bizzat onlardan talep edilen şey olduğu için onun fiili onlara isnat edilmiş; zikir ise böyle olmadığı için üslup işitmiş olduğun şekle dönüştürülmüştür; böyle denilmiştir. Bir görüşe göre takvadan maksat onun melekesidir; nefsânî bir meleke olması sebebiyle kendisinde bulunduğu kimseye isnat edilmeye uygun düştüğü için onlara isnat edilmiştir; zikirden maksat ise Kur'an'ı dinlemekten hâsıl olan ve günahlardan alıkoyan öğüttür; Kur'an'ı dinleme sebebiyle yenilenen bir husus olduğu için ona isnat edilmesi ve işitilen lafızların yenilenmesine uygun düşen «hudûs» (meydana gelme) ile nitelenmesi münasip düşmüştür. Takvanın melekesiyle tefsir edilmesinin uzaklığı gizli değildir; ayrıca bu gerekçelendirmede de zihne takılan bir yön vardır.

وفي البحر أسند ترجي التقوى إليهم لأن التقوى عبارة عن انتفاء فعل القبيح وذلك استمرار على العدم الأصلي، وأسند ترجي أحداث الذكر للقرآن لأن ذلك أمر حدث بعد أن لم يكن انتهى، وهو مأخوذ من كلام الإمام وفي قوله:

*El-Bahr*’de şöyle denilmiştir: Takva umudu onlara isnat edilmiştir, çünkü takva çirkin fiili terk etmekten ibarettir ve bu da aslî yokluğun (adem-i aslî) devamıdır; zikrin meydana getirilmesi umudu ise Kur'an'a isnat edilmiştir, çünkü bu daha önce yokken meydana gelmiş bir iştir. [Sözün sonu]. Bu açıklama İmam [Râzî]'nin sözünden alınmıştır; O'nun şu sözünde:

لأن التقوى إلى آخره على إطلاقه منع ظاهر، وفسر بعضهم التقوى بترك المعاصي والذكر بفعل الطاعات فإنه يطلق عليه مجاز لما بينهما من السببية والمسببية فكلمة أو على ما قيل للتنويع، وفي الكلام إشارة إلى أن مدار الأمر التخلية والتحلية. والإمام ذكر في الآية وجهين، الأول أن المعنى إنما أنزلنا القرآن ليصيروا محترزين عن فعل ما لا ينبغي أو يحدث لهم ذكرا يدعوهم إلى فعل ما ينبغي فالكلام مشير أيضا إلى التخلية والتحلية إلا أنه ليس فيه ارتكاب المجار، والثاني أن المعنى أنزلنا القرآن ليتقوا فإن لم يحصل ذلك فلا أقل من أن يحدث لهم ذكرا وشرفا وصيتا حسنا، ولا يخفى أن هذا ليس بشيء، وقال الطيبي: إن المعنى وكذلك أنزلناه قرآنا عربيا أي فصيحا ناطقا بالحق ساطعا بيناته لعلهم يحدث لهم التأمل والتفكر في آياته وبيناته الوافية الشافية فيذعنون ويطيعون وصرفنا فيه من الوعيد لعلهم يتقون العذاب. ففي الآية لف من غير ترتيب وهي على وزان قوله تعالى لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى [طه: ٤٤] وعندي كون الآية متضمنة للتخلية والتحلية لا يخلو عن حسن فتأمل.

Zira takvanın mutlak anlamda bu şekilde tanımlanması açıkça reddedilir. Bazıları ise takvayı günahları terk etmek, zikri de aralarındaki sebep-sonuç ilişkisinden ötürü mecaz yoluyla ibadet ve taatleri yerine getirmek şeklinde açıklamışlardır; buna göre denildiğine göre [ayetteki] «ev» (yahut) kelimesi çeşitlendirme (tenvî) içindir. Bu ifadede işin merkezinin tahliye (kötülüklerden arınma) ve tahliye (güzelliklerle bezenme) olduğuna dair bir işaret vardır. İmam [Râzî] ayet hakkında iki vecih zikretmiştir: Birincisi; anlam şudur: Kur'an'ı ancak yapılmaması gereken şeylerden sakınsınlar yahut kendilerine yapılması gerekeni yapmaya çağıran bir zikir (öğüt) meydana getirsin diye indirdik. Dolayısıyla bu ifade de tahliye ve tahliyeye işaret etmektedir; ancak bunda mecaza başvurulmamıştır. İkincisi; anlam şudur: Kur'an'ı sakınsınlar diye indirdik; şayet bu gerçekleşmezse en azından onlara bir şan, şeref ve güzel bir nam meydana getirsin. Bunun bir değerinin olmadığı ise gizli değildir. Tîbî şöyle demiştir: Anlam şudur: «İşte böylece onu Arapça, yani açık ve fasih, hakkı haykıran, delilleri apaçık bir Kur'an olarak indirdik ki belki onun kâfi ve şâfî olan ayetleri ve delilleri üzerinde derinlemesine düşünüp taşınırlar da boyun eğip itaat ederler; ve azaptan sakınsınlar diye onda tehditleri türlü türlü açıkladık.» Dolayısıyla ayette tertipsiz bir leff ü neşr vardır ve bu, Yüce Allah'ın { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } [Tâhâ: 44] kavli veznindedir. Bana göre ayetin tahliye ve tahliyeyi içermesi bir güzellikten de uzak değildir; öyleyse düşün!

وقرأ الحسن «أو يحدث» بسكون الثاء، وقرأ عبد الله ومجاهد وأبو حيوة والحسن في رواية والجحدري وسلام «أو نحدث» بالنون وسكون الثاء وذلك حمل وصل على وقف أو تسكين حرف الإعراب استثقالا لحركته كما قال ابن جنى نحو قول امرئ القيس:

Hasan [el-Basrî] «se» harfinin sükûnu ile «ev yuhdis» şeklinde okumuştur. Abdullah [b. Mes'ûd], Mücâhid, Ebû Hayve, bir rivayette Hasan, Cahderî ve Sellâm ise nûn harfiyle ve «se» harfinin sükûnu ile «ev nuhdis» şeklinde okumuşlardır. Bu, vaslı (geçişi) vakfa (durmaya) hamletmekten yahut İbn Cinnî'nin belirttiği gibi harekesi ağır geldiği için irap harfini meczum kılmaktan kaynaklanır; tıpkı İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:

اليوم أشرب غير مستحقب ... إثما من الله ولا واغلي

«Bugün, Allah'tan bir günah yüklenmeksizin ve haksızlık etmeksizin [şarabı] içerim.»

وقول جرير:

Ve Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi:

سيروا بني العم فالأهواز منزلكم ... ونهر تيري ولا يعرفكم العرب

«Yürüyün ey amcaoğulları! Ahvaz ve Tîrâ Nehri sizin yurdunuzdur; Araplar ise sizi tanımaz.»

فَتَعالَى اللَّهُ استعظام له تعالى ولما صرف في القرآن من الوعد والوعيد والأوامر والنواهي وغير ذلك وتنزيه لذاته المتعالية أن لا يكون إنزال قرآنه الكريم منتهيا إلى غاية الكمالية من تسببه لترك من أنزل عليهم المعاصي، ولفعلهم

{ فَتَعالَى اللَّهُ } “Yüceler yücesi olan Allah pek yücedir”; Yüce Allah'ın büyüklüğünü ve Kur'an'da türlü türlü açıkladığı vaat, tehdit, emirler, yasaklar ve diğer hususları ta'zim etmek, ayrıca O'nun yüce zâtını, Kerîm Kur'an'ını indirmesinin, kendisine indirilen kimselerin günahları terk etmesine ve taatleri işlemesine sebep olma noktasında en üstün kemâl mertebesine ulaşmamış olmasından tenzih etmektir.

الطاعات وفيه تعجيب واستدعاء للإقبال عليه وعلى تعظيمه، وفي وصفه تعالى بقوله سبحانه الْمَلِكُ أي المتصرف بالأمر والنهي الحقيق بأن يرجى وعده ويخشى وعيده ما يدل على أن قوارع القرآن سياسات إلهية يتضمن صلاح الدارين لا يحيد عنها إلا مخذول هالك، وقوله تعالى الْحَقُّ صفة بعد صفة لله تعالى أي الثابت في ذاته وصفاته ﷿، وفسره الراغب بموجد الشيء على ما تقتضيه الحكمة.

Bunda hayret uyandırma, O'na yönelmeye ve O'nu ta'zim etmeye bir çağrı vardır. Yüce Allah'ın { الْمَلِكُ } “Hükümran” yani emir ve nehiy ile tasarrufta bulunan, vaadi umulmaya ve tehdidinden korkulmaya layık olan sıfatıyla nitelenmesinde; Kur'an'ın çarpan tehditlerinin iki cihanın salahını içeren ilahî siyasetler olduğuna ve bundan ancak yardımsız bırakılmış, helak olmuş kimselerin sapacağına delalet eden bir mana vardır. Yüce Allah'ın { الْحَقُّ } “Hak olan” buyruğu ise Yüce Allah için sıfat üstüne sıfattır; yani zâtında ve sıfatlarında sabit olan [azze ve celle] demektir. Râgıb bunu «hikmetin gerektirdiği şekilde bir şeyi var eden» diye tefsir etmiştir.

وجوز غير واحد كونه صفة للملك ومعناه خلاف الباطل أي الحق في ملكيته يستحقها سبحانه لذاته، وفيه إيماء إلى أن القرآن وما تضمنه من الوعد والوعيد حق كله لا يحوم حول حماه الباطل بوجه وأن المحق من أقبل عليه بشرا شره وأن المبطل من أعرض عن تدبر زواجره، وفيه تمهيد لوصل النهي عن العجلة به في قوله سبحانه وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ أي يتم وَحْيُهُ أي تبليغ جبريل ﵇ إياه فإن من حق الإقبال ذلك وكذلك من حق تعظيمه.

Birden fazla âlim, bunun «el-Melik» kelimesinin sıfatı olmasını da caiz görmüştür ki anlamı bâtılın zıddıdır; yani mülkünde hak olan, mülkiyeti bizzat zâtıyla hak eden Yüce Allah demektir. Bunda, Kur'an'ın ve içerdiği vaat ile tehdidin tamamının hak olduğuna, bâtılın hiçbir şekilde onun çevresine dahi yaklaşamayacağına, haklı olanın ona bütün benliğiyle yönelen, haksız olanın ise onun sakındırmaları üzerinde düşünmekten yüz çeviren kimse olduğuna bir işaret vardır. Yine bunda, Yüce Allah'ın { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ } “Sana vahyedilmesi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme” yani tamamlanmadan { وَحْيُهُ } “vahyi” yani Cibrîl [aleyhisselâm]'ın onu tebliğ etmesi [tamamlanmadan önce acele etme] kavlindeki acele etme nehyinin bağlanması için bir zemin hazırlama vardır; zira [Kur'an'a] hakkıyla yönelmenin ve onu ta'zim etmenin gereği de budur.

وذكر الطيبي أن هذه الجملة عطف على قوله تعالى فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لما فيه من إنشاء التعجب فكأنه قيل حيث نبهت على عظمة جلالة المنزل وأرشدت إلى فخامة المنزل فعظم جنابه الملك الحق المتصرف في الملك والملكوت، وأقبل بكلك على تحفظ كتابه وتحقق مبانيه ولا تعجل به، وكان ﷺ إذا ألقى عليه جبريل ﵇ القرآن يتبعه عند تلفظ كل حرف وكل كلمة خوفا أن يصعد ﵇ ولم يحفظه ﷺ فنهى ﵊ عن ذلك إذ ربما يشغل التلفظ بكلمة عن سماع ما بعدها، ونزل عليه أيضا لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ

Tîbî, bu cümlenin { فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ } kavline matuf olduğunu, zira onda taaccüp (hayret) ifadesi bulunduğunu belirtmiştir; sanki şöyle denilmiştir: İndirenin celalinin büyüklüğüne dikkat çekilip indirilenin azametine irşad edildiğine göre, mülk ve melekûtta tasarruf sahibi olan Hak Hükümran'ın şanını yücelt, bütün varlığınla O'nun kitabını ezberlemeye ve manalarını kavramaya yönel ve onda acele etme. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], Cibrîl [aleyhisselâm] kendisine Kur'an'ı vahyettiğinde, Cibrîl [aleyhisselâm] semaya yükselip de kendisi ezberleyememiş olur korkusuyla her harfin ve her kelimenin telaffuzunda hemen onu takip ediyordu. Bir kelimenin telaffuzuyla meşgul olmanın sonrakini işitmekten alıkoyabileceği gerekçesiyle [Allah] [azze ve celle] bundan nehyetti. Ayrıca O'na { لا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ } “Onu [acelece ezberlemek için] dilini kımıldatma”

[القيامة: ٦٦] الآية، وأمر ﷺ باستفاضة العلم واستزادته منه سبحانه فقيل: وَقُلْ أي في نفسك رَبِّ زِدْنِي عِلْماً أي سل الله ﷿ بدل الاستعجال زيادة العلم مطلقا أو في القرآن فإن تحت كل كلمة بل كل حرف منه أسرارا ورموزا وعلوما جمة وذلك هو الأنفع لك، وقيل: وجملة وَلا تَعْجَلْ مستأنفة ذكرت بعد الإنزال على سبيل الاستطراد، وقيل: إن ذلك نهي عن تبليغ ما كان مجملا قبل أن يأتي بيانه وليس بذاك، فإن تبليغ المجمل وتلاوته قبل البيان مما لا ريب في صحته ومشروعيته.

[Kıyâme: 16] ayeti indirildi ve Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ilmi Yüce Allah'tan talep edip artırmasını istemesi emredilerek şöyle buyruldu: { وَقُلْ } “Ve de ki” yani içinden: { رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } “Rabbim! İlmimi artır”; yani acele etmek yerine Allah [azze ve celle]'den mutlak olarak yahut Kur'an hususunda ilim artışı dile; zira onun her kelimesinin, hatta her harfinin altında nice sırlar, işaretler ve pek çok ilimler vardır ve senin için en faydalı olan da budur. Bir görüşe göre { وَلا تَعْجَلْ } cümlesi müstakil bir cümle (müste'nefe) olup inzâl zikrinden sonra istıtrâd yoluyla getirilmiştir. Bir görüşe göre ise bu, mücmel olan bir hükmü açıklaması gelmeden önce tebliğ etmekten nehiydir; fakat bu görüş isabetli değildir, çünkü mücmel olanın açıklaması gelmeden önce tebliğ edilmesi ve okunmasının sıhhatinde ve meşruiyetinde şüphe yoktur.

ومثله ما قيل: إنه نهي عن الأمر بكتابته قبل أن تفسر له المعاني وتتقرر عنده ﵊ بل هو دونه بكثير، وقيل: إنه نهي عن الحكم بما من شأنه أن ينزل فيه قرآن بناء على ما أخرج جماعة عن الحسن أن امرأة شكت إلى النبي ﷺ أن زوجها لطمها فقال لها: بينكما القصاص فنزلت هذه الآية فوقف ﷺ حتى نزل الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ [النساء: ٣٤] ، وقال الماوردي: إنه نهي عن العجلة بطلب نزوله. وذلك أن أهل مكة وأسقف نجران قالوا: يا محمد أخبرنا عن كذا وقد ضربنا لك أجلا ثلاثة أيام فأبطأ الوحي عليه وفشت المقالة بين اليهود وزعموا أنه ﵊ قد غلب فشق ذلك عليه ﷺ واستعجل الوحي فنزلت وَلا تَعْجَلْ إلخ وفي كلا القولين ما لا يخفى.

Bunun bir benzeri de manaları kendisine açıklanmadan ve katında [aleyhissalâtü vesselâm] yerleşmeden önce onun yazılmasını emretmekten nehyedildiği yönündeki görüştür; hatta bu, öncekinden çok daha zayıftır. Bir diğer görüşe göre ise hakkında Kur'an inmesi muhtemel olan bir konuda hüküm vermekten nehiydir. Bu da bir topluluğun Hasan [el-Basrî]'den rivayet ettiği şu hadiseye dayanır: Bir kadın Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e kocasının kendisine tokat attığını şikâyet etti. O da kadına: «Aranızda kısas vardır» buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi ve Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] { الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ } [Nisâ: 34] ayeti inene kadar durdu. Mâverdî ise bunun nüzulünün talep edilmesinde acele etmekten nehiy olduğunu söylemiştir. Şöyle ki; Mekkeliler ve Necran piskoposu: «Ey Muhammed! Bize şu konuyu haber ver, sana da üç gün süre tanıdık» dediler. Vahiy gecikti ve bu söz Yahudiler arasında yayıldı; Peygamber'in [aleyhissalâtü vesselâm] mağlup olduğunu iddia ettiler. Bu durum Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ağır geldi ve vahyin acele gelmesini istedi; bunun üzerine { وَلا تَعْجَلْ } ayeti indi. Her iki görüşte de kapalılık bulunmadığı aşikârdır.

وقرأ عبد الله والجحدري والحسن وأبو حيوة وسلام ويعقوب والزعفراني وابن مقسم «نفضي» بنون العظمة مفتوح الياء «وحيه» بالنصب. وقرأ الأعمش كذلك إلا أنه سكن الياء من «نقضي» ، قال صاحب اللوامح: وذلك على لغة من لا يرى فتح الياء بحال إذا انكسر ما قبلها وحلت طرفا، واستدل بالآية على فضل العلم حيث أمر ﷺ بطلب زيادته، وذكر بعضهم أنه ما أمر ﵊ بطلب الزيادة في شيء إلا العلم.

Abdullah, Cahderî, Hasan, Ebû Hayve, Sellâm, Ya'kūb, Za'ferânî ve İbn Miksem azamet nûnu ve ya harfinin fethasıyla «nakdıye», «vahyehu» kelimesini de nasb ile okumuşlardır. A'meş de böyle okumuş ancak «nakdî» kelimesinin yâ harfini meczum kılmıştır. *El-Levâmih* sahibi şöyle demiştir: Bu, öncesi kesreli olup kelime sonunda yer aldığında yâ harfinin fethasını hiçbir surette caiz görmeyenlerin lügatine göredir. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ilmin artırılmasını istemesi emredildiği için bu ayetten ilmin faziletine delil getirilmiştir; bazıları O'na [aleyhissalâtü vesselâm] ilimden başka hiçbir şeyde artış istemesinin emredilmediğini belirtmiştir.

وأخرج الترمذي وابن ماجه عن أبي هريرة قال: كان رسول الله ﷺ يقول: «اللهم انفعني بما علمتني وعلمني ما ينفعني وزدني علما والحمد لله على كل حال» .

Tirmizî ve İbn Mâce, Ebû Hüreyre'den Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in şöyle dua ettiğini rivayet etmişlerdir: «Allah'ım! Bana öğrettiğin şeylerle beni faydalandır, bana fayda verecek şeyleri öğret, ilmimi artır ve her hâl üzere Allah'a hamdolsun.»

وأخرج سعيد بن منصور. وعبد بن حميد عن ابن مسعود أنه كان يدعو «اللهم زدني إيمانا وفقها ويقينا وعلما» وما هذا إلا لزيادة فضل العلم وفضله أظهر من أن يذكر، نسأل الله تعالى أن يرزقنا الزيادة فيه ويوفقنا للعمل بما يقتضيه وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ كأنه لما مدح سبحانه القرآن، وحرض على استعمال التؤدة والرفق في أخذه وعهد على العزيمة بأمره وترك النسيان فيه ضرب حديث آدم مثلا للنسيان وترك العزيمة.

Saîd b. Mansûr ve Abd b. Humeyd, İbn Mes'ûd'un şöyle dua ettiğini rivayet etmişlerdir: «Allah'ım! İmanımı, fıkhımı, yakinimi ve ilmimi artır.» Bu da ancak ilmin faziletinin büyüklüğünden ötürüdür; onun fazileti ise zikredilmeye gerek duyulmayacak kadar açıktır. Yüce Allah'tan onda bize artış ihsan etmesini ve gereğiyle amel etmeye muvaffak kılmasını dileriz. { وَلَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ } “Andolsun biz Âdem'e ahitte bulunmuştuk”; sanki Yüce Allah Kur'an'ı methedip onu almada teenni ve rıfk ile hareket etmeye teşvik edince, onun emrinde azimli olmayı ve onda unutmayı terk etmeyi ahdedince, Âdem'in kıssasını unutma ve azmi terk etme konusunda bir misal olarak vermiştir.

وذكر ابن عطية أن في ذلك مزيد تحذير للنبي ﷺ عن العجلة وعدم التؤدة لئلا يقع فيما لا ينبغي كما وقع آدم ﵇، فالكلام متعلق بقوله تعالى وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ إلخ، وقال الزمخشري: هو عطف على صَرَّفْنا عطف القصة على القصة، والتخالف فيه إنشاء وخبرية لا يضر مع أن المقصود بالعطف جواب القسم. وحاصل المعنى عليه صرفنا الوعيد وكررناه لعلهم يتقون أو يحدث لهم ذكرا لكنهم لم يلتفتوا لذلك ونسوه كما لم يلتفت أبوهم إلى الوعيد ونسي العهد إليه. والفائدة في ذلك الإشارة إلى أن مخالفتهم شنشنة أخزمية وأن أساس أمرهم ذلك وعرقهم راسخ فيه، وحكي نحو هذا عن الطبري.

İbn Atıyye, bunda Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için acelecilikten ve teenni göstermemekten daha fazla bir sakındırma bulunduğunu, ta ki Âdem [aleyhisselâm]'ın düştüğü gibi uygunsuz bir duruma düşmesin diye zikredildiğini belirtmiştir; bu durumda kelam Yüce Allah'ın { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ } kavliyle irtibatlıdır. Zemahşerî ise bunun { صَرَّفْنا } kavline kıssanın kıssaya atfı kabilinden matuf olduğunu söylemiştir; inşâîlik ve haberîlik bakımından farklı olmaları zarar vermez, kaldı ki atıftan maksat kasemin cevabıdır. Buna göre mananın özeti şudur: Sakınsınlar yahut kendilerine bir öğüt meydana getirsin diye tehditleri türlü türlü açıkladık ve tekrarladık; ancak babaları tehdide kulak asmayıp kendisine verilen ahdi unuttuğu gibi onlar da buna iltifat etmeyip unuttular. Bundaki fayda, onların muhalefetlerinin köklü bir âdet olduğuna ve işlerinin temelinin buna dayandığına, damarlarının bunda kökleşmiş olduğuna işaret etmektir. Taberî'den de buna benzer bir görüş nakledilmiştir.

وتعقبه ابن عطية بأنه ضعيف لما فيه من الغضاضة من مقام آدم ﵇ حيث جعلت قصته مثلا للجاحدين لآيات الله تعالى وهو ﵇ إنما وقع منه ما وقع بتأويل انتهى، والإنصاف يقضي بحسنه فلا تلتفت إلى ما قيل: إن فيه نظرا، وقال أبو مسلم: إنه عطف على قوله تعالى كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ [طه: ٩٩] وليس بذاك، نعم فيه مع ما تقدم إنجاز الموعود في تلك الآية، واستظهر ابن عطية فيه أحد أمرين التعلق بلا تعجل وكونه ابتداء كلام لا تعلق له بما قبله، وهذا الأخير وإن قدمه في كلامه ناشىء من ضيق العطن كما لا يخفى، والعهد الوصية يقال عهد إليه الملك ووغر إليه وعزم عليه وتقدم إليه إذا أمره ووصاه، والمعهود محذوف يدل عليه ما بعده، واللام واقعة في جواب قسم محذوف أي وأقسم بالله لقد أمرناه ووصيناه مِنْ قَبْلُ أي من قبل هذا الزمان، وقيل: أي من قبل وجود هؤلاء المخالفين.

İbn Atıyye, kıssasının Allah Teâlâ'nın ayetlerini inkâr edenlere misal kılınması hasebiyle Âdem [aleyhisselâm]'ın makamına bir noksanlık getireceği ve onun başına gelenin ancak bir teville vuku bulduğu gerekçesiyle bu görüşü zayıf bularak eleştirmiştir [sözün sonu]. Ancak insaf bunun güzel bir açıklama olduğunu gerektirir; bu sebeple onda bir tereddüt olduğu yönündeki söze kulak asma. Ebû Müslim ise bunun Yüce Allah'ın { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ } [Tâhâ: 99] kavline matuf olduğunu söylemiştir ki bu da pek isabetli değildir; evet, daha önce geçen hususla birlikte o ayetteki vaadin yerine getirilmesi söz konusudur. İbn Atıyye iki ihtimalden birini tercih etmiştir: Ya «lâ ta'cel» ifadesine taalluk etmesi ya da kendisinden öncekiyle irtibatı olmayan müstakil bir söz başlangıcı olmasıdır; bu sonuncusunu sözünde öne almış olsa da kapalılık taşımayan bir sığlıktan kaynaklanmaktadır. «Ahid» vasiyet/emir demektir; hükümdar birine emredip vasiyette bulunduğunda «ahede ileyhi», «vağara ileyhi», «azeme aleyhi» ve «tekaddeme ileyhi» denir. Ahdedilen husus hazfedilmiştir, sonrasındaki ifadeler ona delalet etmektedir. «Lâm» harfi hazfedilmiş bir kasemin cevabında yer almaktadır; yani: Allah'a yemin olsun ki biz ona { مِنْ قَبْلُ } “daha önce” yani bu zamandan önce emrettik ve vasiyette bulunduk; bir görüşe göre bu muhalifler var olmadan önce demektir.

وعن الحسن أي من قبل إنزال القرآن، وقيل: أي من قبل أن يأكل من الشجرة فَنَسِيَ العهد ولم يهتم به ولم يشتغل بحفظه حتى غفل عنه، والعتاب جاء من ترك الاهتمام، ومثله ﵇ يعاتب على مثل ذلك، وعن ابن عباس والحسن أن المراد فترك ما وصى به من الاحتراس عن الشجرة وأكل ثمرتها فالنسيان مجاز عن الترك والفاء للتعقيب وهو عرفي، وقيل: فصيحة أي لم يهتم به فنسي والمفعول محذوف وهو ما أشرنا إليه، وقيل: المنسي الوعيد بخروج الجنة إن أكل، وقيل قوله تعالى: إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ وقيل: الاستدلال على أن النهي عن الجنس دون الشخص، والظاهر ما أشرنا إليه.

Hasan'dan nakledildiğine göre: «Kur'an indirilmeden önce»; bir görüşe göre de: «Ağaçtan yemeden önce» demektir. { فَنَسِيَ } “Fakat o unuttu”, yani ahdi unuttu, ona ehemmiyet vermedi ve onu korumakla meşgul olmadı, nihayetinde ondan gafil oldu. Sitem, ehemmiyet vermeyi terk etmekten kaynaklanmıştır ve onun [aleyhisselâm] gibi bir zat böyle bir şeyden ötürü muaheze olunur. İbn Abbas ve Hasan'dan nakledildiğine göre maksat, ağaçtan sakınma ve meyvesinden yememe yönünde kendisine vasiyet edilen şeyi terk ettiğidir; dolayısıyla unutmak terk etmekten mecazdır ve fâ harfi ta'kîb içindir, bu da örfîdir. Bir görüşe göre ise fasîhadır; yani ona ehemmiyet vermedi de unuttu demektir; mef'ûl ise işaret ettiğimiz üzere hazfedilmiştir. Bir görüşe göre unutulan şey, yemesi hâlinde cennetten çıkarılacağı tehdididir; bir görüşe göre Yüce Allah'ın: «Şüphesiz bu senin ve eşin için bir düşmandır» sözüdür; bir görüşe göre ise nehyin şahsa değil cinse yönelik olduğuna dair istidlalidir. Zâhir olan ise bizim işaret ettiğimizdir.

وقرأ اليماني والأعمش «فنسّي» بضم النون وتشديد السين أي نساه الشيطان وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً تصميم رأي وثبات قدم في الأمور، وهذا جاء على القولين في النسيان، نعم قيل: إنه أنسب بالثاني وأوفق بسياق الآية على ما ذكرنا أولا. وروي جماعة عن ابن عباس وقتادة أن المعنى لم نجد له صبرا عن أكل الشجرة، وعن ابن زيد وجماعة أن المعنى لم نجد له عزما على الذنب فإنه ﵇ أخطأ ولم يتعمد وهو قول من قال: إن النسيان على حقيقته وجاء عن ابن عباس ما يقتضيه، فقد أخرج الزبير بن بكار في الموفقيات عنه قال قال لي عمر رضي الله تعالى عنه إن صاحبكم هذا- يعني علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه- إن ولي زهد ولكني أخشى عجب نفسه أن يذهب به

Yemânî ve el-A‘meş nûn harfinin zammesi ve sîn harfinin şeddesiyle «فَنُسِّيَ» (unutturuldu) şeklinde okumuşlardır; yani şeytan ona unutturdu. { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Biz onda bir azim bulmadık”, [yani] işlerde kesin bir kararlılık ve sebatkârlık [bulmadık]. Bu [açıklama], nisyan (unutma) hakkındaki her iki görüşe göre de geçerlidir; evet, daha önce belirttiğimiz üzere ikinci görüşe daha münasip ve ayetin bağlamına daha uygun olduğu söylenmiştir. Bir topluluk İbn Abbas ve Katâde'den [ayetin] manasının: «[Ağaçtan yememeye karşı] onda bir sabır bulmadık» şeklinde olduğunu rivayet etmiştir. İbn Zeyd ve bir topluluktan ise mananın: «Onda günah işlemeye yönelik bir azim bulmadık; zira o [aleyhisselâm] kasıtlı yapmamış, hata etmiştir» şeklinde olduğu rivayet edilmiştir ki bu, nisyanın hakiki anlamında olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. İbn Abbas'tan da bunu gerektiren bir rivayet gelmiştir. Nitekim Zübeyr b. Bekkâr, el-Muvaffakıyyât adlı eserinde ondan şöyle rivayet etmiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh bana dedi ki: «Şu arkadaşınız -yani Ali b. Ebî Tâlib kerremallâhu teâlâ vecheh- şayet başa geçerse zühd ile hareket eder; lakin nefsinin kendini beğenip onu alıp götürmesinden korkuyorum.»

قلت: يا أمير المؤمنين إن صاحبنا من قد علمت والله ما نقول: إنه غير ولا بدل ولا أسخط رسول الله ﷺ أيام صحبته فقال ولا في بنت أبي جهل وهو يريد أن يخطبها على فاطمة قلت قال الله تعالى في معصية آدم ﵇ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً فصاحبنا لم يعزم على إسخاط رسول الله ﷺ ولكن الخواطر التي لا يقدر أحد دفعها عن نفسه وربما كانت من الفقيه في دين الله تعالى العالم بأمر الله سبحانه فإذا نبه عليها رجع وأناب فقال: يا ابن عباس من ظن أنه يرد بحوركم فيغوص فيها معكم حتى يبلغ قعرها فقد ظن عجزا، لكن لا يخفى عليك أن هذا التفسير غير متبادر ولا كثير المناسبة للمقام. وحاصل لم نجد إلخ عليه أنه نسي فيتكرر مع ما قبله.

Dedim ki: «Ey Müminlerin Emîri! Arkadaşımız senin de bildiğin kimsedir; Allah'a yemin olsun ki biz onun ne değiştirdiğini, ne tebdil ettiğini, ne de arkadaşlığı süresince Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i öfkelendirdiğini söyleriz.» Bunun üzerine: «Fâtıma'nın üzerine dünür gitmek istediğinde Ebû Cehil'in kızı konusunda da mı?» dedi. Dedim ki: «Allah Teâlâ Âdem [aleyhisselâm]'ın zellesi hakkında { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } buyurmuştur; arkadaşımız da Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i öfkelendirmeye azmetmemiştir; lakin bunlar hiç kimsenin nefsinden defedemeyeceği düşüncelerdir; bazen Allah'ın dininde fakih olan, Allah Teâlâ'nın emrini bilen kimseden de sâdır olabilir; uyarılınca döner ve tevbe eder.» Bunun üzerine: «Ey İbn Abbas! Sizin denizlerinize dalarak sizinle birlikte dibine ulaşacağını zanneden kimse kesinlikle acziyet vehmetmiştir» dedi. Ancak bu tefsirin akla ilk gelen mana olmadığı ve makama pek uygun düşmediği sana gizli değildir. Buna göre «lem necid» ifadesinin özeti onun unuttuğu anlamına gelir ve öncekiyle tekrar edilmiş olur.

ثم إن لَمْ نَجِدْ إن كان من الوجود العلمي،- فله عزما- مفعولاه قدم الثاني على الأول لكونه ظرفا وإن كان من الوجود المقابل للعدم كما اختاره بعضهم- فله- متعلق به قدم على مفعوله لما مر غير مرة أو بمحذوف وقع حالا من مفعوله المنكر، والمعنى على هذا ولم نصادف له عزما وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ شروع في بيان المعهود وكيفية ظهور نسيانه وفقدان عزمه، وَإِذْ منصوب على المفعولية بمضمر خوطب به النبي ﷺ أي واذكر وقت قولنا للملائكة إلخ. قيل: وهو معطوف على مقدر أي اذكر هذا واذكر إذ قلنا أو من عطف القصة على القصة.

Ayrıca şayet { لَمْ نَجِدْ } fiili ilmî vücuttan (bilmek manasında) ise, { لَهُ } ve { عَزْماً } onun iki mef'ûlüdür; ikincisi zarf olduğu için birincisinin önüne geçirilmiştir. Şayet bazılarının tercih ettiği gibi yokluğun karşıtı olan vücuttan (bulmak manasında) ise, { لَهُ } ona taalluk etmekte olup defalarca geçtiği üzere mef'ûlünün önüne geçirilmiştir yahut nekire olan mef'ûlünden hâl olan mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir. Buna göre mana: «Onda bir azme rastlamadık» demektir. { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: Âdem'e secde edin! demiştik”; ahdedilen şeyin, onun unutmasının ve azim yoksunluğunun nasıl ortaya çıktığının beyanına giriştir. { وَإِذْ }, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e hitap eden takdirî bir fiille mef'ûl olarak mansubdur; yani «Meleklere dediğimiz vakti hatırla...» demektir. Bir görüşe göre takdirî bir ifadeye matuftur; yani «Bunu hatırla ve dediğimiz vakti de hatırla» demektir yahut kıssanın kıssaya atfıdır.

وأيّا ما كان فالمراد اذكر ما وقع في ذلك الوقت منا ومنه حتى يتبين لك نسيانه وفقدان عزمه فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قد مر الكلام فيه مرارا أَبى جملة مستأنفة وقعت جوابا عن سؤال نشأ عن الأخبار بعدم سجوده كأنه قيل: فما باله لم يسجد؟ فقل: أَبى والإباء الامتناع أو شدته ومفعوله إما محذوف أي أبى السجود كما في قوله تعالى أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ [الحجر: ٣١] أو غير منوي رأسا بتنزيله منزلة اللازم أي فعل الإباء وأظهره فَقُلْنا عقيب ذلك اعتناء بنصح آدم ﵇ يا آدَمُ إِنَّ هذا الذي رأيت منه ما رأيت عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ أعيد اللام لأنه لا يعطف على الضمير المجرور بدون إعادة الجار عند الجمهور. وقيل: أعيد للدلالة على أن عداوة اللعين للزوجة أصالة لا تبعا. وهو على القول بعدم لزوم إعادة الجار في مثله كما ذهب إليه ابن مالك ظاهر. وأما على القول باللزوم فقد قيل في توجيهه. إن كون الشيء لازما بحسب القاعدة النحوية لا ينافي قصد إفادة ما يقتضيه المقام.

Her ne olursa olsun maksat; onun unutması ve azim yoksunluğu sana apaçık belli olsun diye o vakitte bizden ve ondan sâdır olan şeyleri hatırla demektir. { فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “Onlar da secde ettiler, İblis hariç”; buna dair açıklama defalarca geçmişti. { أَبى } “O dayattı”; secde etmediğinin bildirilmesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş müstakil bir cümledir; sanki «Neden secde etmedi?» denilmiş, O da: «Dayattı» buyurmuştur. «İbâ'», kaçınmak yahut bunda şiddet göstermektir. Mef'ûlü ya Yüce Allah'ın { أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } [Hicr: 31] kavlinde olduğu gibi mahzûftur, yani «secde etmekten dayattı» demektir; yahut lazım fiil makamına indirilerek baştan hiç niyet edilmemiştir; yani «dayatma fiilini işledi ve açığa vurdu» demektir. { فَقُلْنا } “Bunun üzerine dedik ki”, Âdem [aleyhisselâm]'a nasihatte bulunmaya ehemmiyet vererek hemen ardından şöyle dedik: { يا آدَمُ إِنَّ هذا } “Ey Âdem! Şüphesiz bu”, kendisinden gördüğün şeyleri gördüğün bu varlık, { عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ } “senin ve eşin için bir düşmandır”. Lâm harfi tekrar edilmiştir; zira cumhura göre harf-i cer tekrar edilmeksizin mecrur zamire atıf yapılamaz. Bir görüşe göre bu lanetlinin düşmanlığının eşe tâbi olarak değil, bizzat asaleten olduğunu göstermek için tekrar edilmiştir. Bu, İbn Mâlik'in benimsediği gibi benzeri yerlerde harf-i cerin tekrarının gerekmediği görüşüne göre açıktır. Tekrarın lüzumu görüşüne göre ise bunun izahında şöyle denilmiştir: Bir şeyin nahiv kuralı gereğince lazım olması, makamın gerektirdiği manayı ifade etmeyi kastetmeye mâni değildir.

وقد صرح السيد السند في شرح المفتاح في توجيه جعل صاحب المفتاح تنكير التمييز في قوله تعالى:

Seyyid Sened, *el-Miftâh* şerhinde, Miftâh sahibinin Yüce Allah'ın şu kavlindeki temyizin nekire kılınmasını:

وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً [مريم: ٤] لإفادة المبالغة بما يرشد إلى ذلك، ولا يخفى ما في التعبير بزوجك دون حواء من مزيد التنفير والتحذير منه، واختلف في سبب العداوة فقيل مجرد الحسد وهو لعنه الله تعالى ولعن أتباعه أول من حسد، وقيل: كونه شيخا جاهلا وكون آدم ﵇ شابا عالما، والشيخ الجاهل يكون أبدا عدوا للشاب العالم بل الجاهل مطلقا عدو للعالم كذلك كما قيل: والجاهلون لأهل العلم أعداء وقيل: تنافي الأصلين فإن اللعين خلق من نار وآدم ﵇ خلق من طين وحواء خلقت منه، وقد ذكر جميع ذلك الإمام الرازي.

{ وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً } “ve baş, beyaz alevle tutuştu” [Meryem: 4] mübalağa ifade etmeye hamletmesinin gerekçelendirmesinde buna irşad eden hususu açıkça belirtmiştir. Havvâ yerine «eşin» diye tabir edilmesinde ondan daha fazla nefret ettirme ve sakındırma bulunduğu gizli değildir. Düşmanlığın sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Sırf haset olduğu söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın ve lanet edicilerin laneti üzerine olsun o, ilk haset edendir. Bir görüşe göre onun yaşlı bir cahil, Âdem [aleyhisselâm]'ın ise genç bir âlim olmasıdır; yaşlı cahil daima genç âlime düşmandır, hatta mutlak manada cahil de âlime aynı şekilde düşmandır; nitekim şöyle denilmiştir: «Cahiller ilim ehline düşmandır.» Bir görüşe göre iki asıl maddenin uyuşmazlığıdır; zira lanetli ateşten yaratılmış, Âdem [aleyhisselâm] ise topraktan yaratılmış, Havvâ da ondan yaratılmıştır. Bütün bunları İmam Râzî zikretmiştir.

فَلا يُخْرِجَنَّكُما أي فلا يكونن سببا لإخراجكما مِنَ الْجَنَّةِ وهذا كناية عن نهيهما عن أن يكونا بحيث يتسبب الشيطان في إخراجهما منها نحو قوله تعالى: فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ [الأعراف: ٢] والفاء لترتيب موجب النهي على عداوته لهما أو على الأخبار بها فَتَشْقى أي فتتعب بمتاعب الدنيا وهي لا تكاد تحصى ولا يسلم منها أحد وإسناد ذلك إليه ﵇ خاصة بعد تعليق الإخراج الموجب له بهما معا لأصالته في الأمور واستلزام تعبه لتعبها مع ما في ذلك من مراعاة الفواصل على أتم وجه، وقيل: المراد بالشقاء التعب في تحصيل مبادئ المعاش وهو من وظائف الرجال، وأيد هذا بما أخرجه عبد بن حميد وابن عساكر. وجماعة عن سعيد بن جبير قال: «إن آدم ﵇ لما أهبط من الجنة استقبله ثور أبلق فقيل له: اعمل عليه فجعل يمسح العرق عن جبينه ويقول: هذا ما

{ فَلا يُخْرِجَنَّكُما } “Sakın sizi çıkarmasın” yani ikinizin çıkarılmasına kesinlikle sebep olmasın { مِنَ الْجَنَّةِ } “cennetten”. Bu, Yüce Allah'ın { فَلا يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ } [A'râf: 2] kavlinde olduğu gibi, şeytanın onları oradan çıkarmasına sebep olacak bir hâlde bulunmalarından ikisini nehyetmekten kinayedir. «Fâ» harfi, nehyin gerektirdiği hükmü onun ikisine olan düşmanlığına yahut bunun haber verilmesine bağlamak içindir. { فَتَشْقى } “sonra zahmet çekersin”; yani sayılamayacak kadar çok olan ve hiç kimsenin kendisinden kurtulamadığı dünya meşakkatleriyle yorulursun. Buna yol açan çıkarılma fiili her ikisine birden bağlandıktan sonra bu [zahmet çekme] durumunun özellikle ona [aleyhisselâm] isnat edilmesi; işlerdeki asaletinden ve onun zahmetinin eşinin de zahmetini gerektirmesinden ötürüdür; bununla birlikte ayet sonu uyumları (fasılalar) da en mükemmel şekilde gözetilmiştir. Bir görüşe göre «şakāvet»ten maksat, erkeklerin vazifelerinden olan geçim vasıtalarını elde etmedeki zahmettir. Bu görüş, Abd b. Humeyd, İbn Asâkir ve bir topluluğun Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiği şu haberle de desteklenmiştir: «Âdem [aleyhisselâm] cennetten indirildiğinde onu alaca bir öküz karşıladı. Ona: Bunun üzerinde çalış denildi. O da alnındaki teri silmeye başladı ve şöyle diyordu: İşte bu,

وعدني ربي فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى ثم نادى حواء حواء أنت عملت بي هذا فليس من ولد آدم أحد يعمل على ثور إلا قال: حو دخلت عليهم من قبل آدم ﵇، وكذا أيد بالآية بعد وفيه تأمل، ولعل القول بالعموم أولى، و «تشقى» يحتمل أن يكون منصوبا بإضمار أن في جواب النهي، ويحتمل أن يكون مرفوعا على الاستئناف بتقدير فأنت تشقى، واستبعد هذا بأنه ليس المراد الأخبار عنه بالشقاء بل المراد أن وقع الإخراج حصل ذلك.

Rabbimin bana { فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } “Sakın sizi cennetten çıkarmasın; sonra zahmet çekersin” diye vaat ettiği şeydir. Sonra Havvâ'ya seslendi: Havvâ! Bunu bana sen yaptın. Âdem oğullarından öküz üzerinde çalışan hiç kimse yoktur ki ‘hıv’ (dur) demesin; bu onlara Âdem [aleyhisselâm] tarafından geçmiştir.» Aynı şekilde sonraki ayetle de desteklenmiştir; ancak bunda düşünülecek yönler vardır. Muhtemelen genel anlama hamletmek daha evladır. «Teşkā» fiilinin nehyin cevabında gizli bir «en» ile mansub olması muhtemel olduğu gibi, «fe-ente teşkā» takdiriyle istînâf olarak merfû olması da muhtemeldir. Bu sonuncusu, maksadın ona zahmeti haber vermek değil, çıkarılma vuku bulduğu takdirde bunun meydana geleceğini bildirmek olduğu gerekçesiyle uzak görülmüştür.

إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى أي ولا تصيبك الشمس يقال: ضحا كسعى وضحى كرضى ضحوا وضحيا إذا أصابته الشمس، ويقال ضحا وضحوا وضحوا وضحيا إذا برز لها، وأنشدوا قول عمرو بن أبي ربيعة:

{ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيها وَلا تَعْرى وَأَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فِيها وَلا تَضْحى } “Şüphesiz orada senin için ne acıkmak vardır ne de çıplak kalmak. Ve sen orada ne susarsın ne de güneşin sıcağında kalırsın”; yani sana güneş dokunmaz. Güneş kendisine dokunduğunda sa'ye gibi «dahâ» ve radıye gibi «dahıye», «dahven» ve «dahyen» denir; güneşe çıktığında ise «dahâ», «dahven», «duhuvven» ve «dıhyen» denir. Amr b. Ebî Rebîa'nın şu beytini inşad etmişlerdir:

رأت رجلا أما إذا الشمس عارضت ... فيضحى وأما بالعشي فيخصر

«Bir adam gördü ki güneş karşısına çıktığında sıcağına maruz kalır, akşam olunca ise soğuktan titrer.»

وفسر بعضهم ما في الآية بذلك والتفسير الأول مروي عن عكرمة، وأيّا ما كان فالمراد نفي أن يكون بلا كن، والجملة تعليل لما يوجبه النهي فإن اجتماع أسباب الراحة فيها مما يوجب المبالغة في الاهتمام بتحصيل مبادئ البقاء فيها والجد في الانتهاء عما يؤدي إلى الخروج عنها، والعدول عن التصريح بأن له ﵇ فيها تنعما بفنون النعم من المآكل والمشارب وتمتعا بأصناف الملابس البهية والمساكن المرضية مع أن فيه من الترغيب في الإبقاء فيها ما لا يخفى إلى ما ذكر من نفي نقائضها التي هي الجوع والعطش والعرى والضحو لتذكير تلك الأمور المنكرة والتنبيه على ما فيها من أنواع الشقوة التي حذره سبحانه عنها ليبالغ في التحامي عن السبب المؤدي إليها، ومعنى أَلَّا تَجُوعَ إلخ أن لا يصيبه شيء من الأمور الأربعة أصلا فإن الشبع والري والكسوة والكن قد تحصل بعد عروض أضدادها وليس الأمر فيها كذلك بل كلما وقع فيها شهوة وميل إلى شيء من الأمور المذكورة تمتع به من غير أن يصل إلى حد الضرورة على أن الترغيب قد حصل بما سوغ له من التمتع بجميع ما فيها سوى الشجرة حسبما ينطق به قوله تعالى:

Bazıları ayetteki ifadeyi bununla tefsir etmişlerdir; ilk tefsir ise İkrime'den rivayet edilmiştir. Her ne olursa olsun maksat, bir gölgelik ve sığınak olmaksızın kalmayı nefyetmektir. Cümle, nehyin gerektirdiği hükmün gerekçesidir (ta'lil); zira orada rahatlık sebeplerinin toplanmış olması, orada kalmanın vesilelerini elde etmeye son derece ehemmiyet vermeyi ve oradan çıkmaya yol açacak şeylerden kaçınmada gayret göstermeyi gerektirir. Orada kalmaya teşvik edici yönü açık olmasına rağmen, yiyecek ve içeceklerden türlü nimetlerle nimetleneceğini, güzel elbiseler ve hoş meskenlerin çeşitlerinden faydalanacağını açıkça belirtmekten vazgeçilip bunların zıtları olan açlık, susuzluk, çıplaklık ve güneş sıcağına maruz kalmanın nefiy olarak zikredilmesine yönelinmesi; o çirkin durumları hatırlatmak ve Yüce Allah'ın kendisini sakındırdığı türlü zahmetlere dikkat çekmek içindir, ta ki buna yol açacak sebepten son derece sakınsın. { أَلَّا تَجُوعَ } ifadesinin anlamı, bu dört durumdan hiçbir şeyin ona kesinlikle isabet etmeyeceğidir; zira doymak, suya kanmak, giyinmek ve gölgelenmek zıtlarının meydana gelmesinden sonra da hâsıl olabilir; oysa cennette durum böyle değildir, bilakis bu sayılan şeylerden birine karşı ne zaman bir arzu ve meyil doğsa, zaruret derecesine varmaksızın ondan istifade eder. Kaldı ki, Yüce Allah'ın şu buyruğunda dile getirildiği üzere:

يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما [البقرة: ٣٥] وقد طوي ذكره هاهنا اكتفاء بذلك واقتصر على ما ذكر من الترغيب المتضمن للترهيب، وقال بعضهم: إن الاقتصار على ما ذكر لما وقع في سؤال آدم ﵇ فإنه روي أنه لما أمره سبحانه بسكنى الجنة قال إلهي ألي فيها ما آكل ألي فيها ما ألبس ألي فيها ما أشرب ألي فيها ما أستظل به فأجيب بما ذكر، وفي القلب من صحة الرواية شيء.

{ يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما } “Ey Âdem! Sen ve eşin cennette oturun, oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin” [Bakara: 35] ağaç dışındaki bütün nimetlerden faydalanmasına müsaade edilmesiyle teşvik zaten hâsıl olmuştur. Burada ise bununla yetinilerek zikri dürülmüş ve korkutmayı da içeren bu teşvikle yetinilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Sayılanlarla yetinilmesi, Âdem [aleyhisselâm]'ın sualinde geçtiği içindir; zira rivayet edildiğine göre Yüce Allah ona cennette yerleşmesini emrettiğinde: «İlahım! Orada yiyeceğim şey var mı, giyeceğim şey var mı, içeceğim şey var mı, gölgeleneceğim şey var mı?» demiş ve bu zikredilenlerle cevap verilmiştir. Fakat rivayetin sıhhati konusunda zihinde tereddüt vardır.

ووجه إفراده ﵇ بما ذكر ما مر آنفا، وقيل: كونه السائل وكان الظاهر عدم الفصل بين الجوع والظمأ والعري والضحو للتجانس والتقارب إلا أنه عدل عن المناسبة المكشوفة إلى مناسبة أتم منها وهي أن الجوع خلو الباطن والعري خلو الظاهر فكأنه قيل لا يخلو باطنك وظاهرك عما يهمهما، وجمع بين الظمأ المورث حرارة الباطن والبروز للشمس وهو الضحو المورث حرارة الظاهر فكأنه قيل: لا يؤلمك حرارة الباطن والظاهر وذلك الوصل الخفي وهو سر بديع من أسرار البلاغة، وفي الكشف إنما عدل إلى المنزل تنبيها على أن الشبع والكسوة أصلان وأن الأخيرين متممان على الترتيب فالامتنان على هذا الوجه أظهر ولهذا فرق بين القرينتين فقيل أولا إِنَّ لَكَ وثانيا أَنَّكَ، وقد ذكر هذه العلامة الطيبي أيضا ثم قال: وفي تنسيق المذكورات الأربعة مرتبة هكذا مقدما ما هو الأهم فالأهم ثم في جعلها تفصيلا لمضمون قوله تعالى فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى وتكرير لفظة فيها وإخراجها في صيغة النفي مكررة الأداة الإيماء إلى التعريض بأحوال الدنيا وأن لا بد من مقاساتها فِيها لأنها خلقت لذلك وأن الجنة ما خلقت إلا للتنعم ولا يتصور فيها غيره.

Zikredilen hususlarda onun [aleyhisselâm] tekil kılınmasının yönü az önce geçmişti. Bir görüşe göre soran kendisi olduğu içindir. Zahir olan, aralarındaki türdeşlik ve yakınlıktan ötürü açlık ile susuzluğun, çıplaklık ile güneş sıcağının arasının ayrılmaması idi; ancak bu açık münasebetten daha mükemmel bir münasebete geçilmiştir: Açlık bâtının (iç organların) boş kalması, çıplaklık ise zâhirin (dış bedenin) boş kalmasıdır; sanki «ne için ne de dışın kendilerini ilgilendiren şeyden yoksun kalmaz» denilmiştir. Bâtının hararetini doğuran susuzluk ile zâhirin hararetini doğuran güneşe maruz kalma (dahv) bir araya getirilmiştir; sanki «içinin ve dışının harareti sana elem vermez» denilmiştir. İşte bu gizli irtibat, belâgat sırlarından harika bir sırdır. *El-Keşşâf*’ta şöyle denilmiştir: Doyma ve giyinmenin iki asıl, son ikisinin ise sırasıyla onları tamamlayıcı olduğuna dikkat çekmek için bu dizilişe geçilmiştir; dolayısıyla bu vecihle minnet daha açıktır ve bu yüzden iki karîne birbirinden ayrılarak birincisinde { إِنَّ لَكَ } ikincisinde ise { أَنَّكَ } denilmiştir. Bu nükteyi Allâme Tîbî de zikretmiş ve ardından şöyle demiştir: Zikredilen bu dört hususun en mühim olanı öne alarak bu şekilde sıralanmasında, ardından { فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى } kavlinin mazmununun bir tafsilatı kılınmasında, «fîhâ» lafzının tekrar edilmesinde ve edatı tekrarlanmış bir nefiy kalıbında çıkarılmasında; dünya hâllerine, dünyanın bunun için yaratılmış olması hasebiyle onda bu zahmetlere mutlaka katlanılacağına, cennetin ise yalnızca nimetlenmek için yaratıldığına ve onda bundan başkasının düşünülemeyeceğine tarizde bulunmaya bir işaret vardır.

وفي الانتصاف أن في الآية سرا بديعا من البلاغة يسمى قطع النظير عن النظير، والغرض من ذلك تحقيق تعداد هذه النعم ولو قرن كل بشكله لتوهم المقرونان نعمة واحدة، وقد رمق أهل البلاغة سماء هذا المعنى قديما وحديثا فقال الكندي الأول:

*El-İntisâf*’ta şöyle denilmiştir: Ayette benzerin benzerden ayrılması (kat'u'n-nazîr ani'n-nazîr) adı verilen belâgata dair harika bir sır vardır. Bundan maksat bu nimetlerin sayımını tam olarak gerçekleştirmektir; şayet her biri kendi benzeriyle eşleştirilseydi eşleştirilenlerin tek bir nimet olduğu zannedilirdi. Belâgat ehli geçmişte ve günümüzde bu mananın semasına göz dikmişlerdir. Nitekim birinci Kindî şöyle demiştir:

كأني لم أركب جوادا للذة ... ولم أتبطن كاعبا ذات خلخال

«Sanki ben zevk için soylu bir ata binmemişim ve halhallı, göğüsleri tomurcuklanmış bir güzeli koynuma almamışım gibi;»

ولم أسبأ الزقّ الرويّ ولم أقل ... لخيلي كرّي كرة بعد إجفال

«Dopdolu bir şarap tulumunu satın almamışım ve atlarıma: Ürkütülüp kaçtıktan sonra tekrar hücum edin! dememişim gibi.»

فقطع ركوب الجواد عن قوله لخيله: كري كرة وقطع تبطن الكاعب عن ترشف الكأس مع التناسب وغرضه أن يعدد ملاذه ومفاخره ويكثرها، وتبعه الكندي الآخر فقال:

Ata binmeyi atlarına «tekrar hücum edin» demesinden ayırmış; aralarındaki münasebete rağmen güzelin koynuna girmeyi de kadehi yudumlamaktan ayırmıştır; bundaki maksadı ise lezzetlerini ve iftihar vesilelerini tek tek sayıp çoğaltmaktır. Diğer Kindî de ona uyarak şöyle demiştir:

وقفت وما في الموت شك لواقف ... كأنك في جفن الردى وهو نائم

«Ayakta duran için ölümde hiçbir şüphe yokken sen durdun; sanki sen ölümün uyuyan göz kapağındaydın.»

تمر بك الأبطال كلمى هزيمة ... ووجهك ضحاك وثغرك باسم

«Kahramanlar yaralı ve hezimete uğramış olarak yanından geçerken, senin yüzün gülüyor, dudakların tebessüm ediyordu.»

وقد اعترض عليه سيف الدولة إذ قطع الشيء عن نظيره فقال له: إن كنت أخطأت بذلك فقد أخطأ امرؤ القيس بقوله وأنشد البيتين السابقين، وفي الآية سر لذلك أيضا زائد على ما ذكر وهو قصد تناسب الفواصل اه.

Seyfüddevle bir şeyi benzerinden ayırdığı için ona itiraz etmiş; o da kendisine: «Eğer ben bunda hata ettiysem, İmruü'l-Kays da şu sözüyle hata etmiştir» diyerek önceki iki beyti inşad etmiştir. Ayette zikredilenin ötesinde bir de fasılaların tenasübünü gözetme gayesi gibi buna dair bir sır daha vardır [sözün sonu].

وقد يقال في بيتي الأول: إنه جمع بين ركوب الخيل للذة والنزهة وتبطن الكاعب للذة الحاصلة فيهما وجمع بين سبء الزق وقوله لخيله: كري لما فيهما من الشجاعة، ثم ما ذكر من قصد تناسب الفواصل في الآية ظاهر في أنه لو عدل عن هذا الترتيب لم يحصل ذلك وهو غير مسلم.

Birinci şairin iki beyti hakkında şöyle de denilebilir: O, zevk ve eğlence için ata binmekle güzelin koynuna girmeyi her ikisinde hâsıl olan lezzet sebebiyle bir araya getirmiş; şarap tulumu satın almakla atlarına «tekrar hücum edin» demesini de her ikisinde bulunan yiğitlik sebebiyle bir araya getirmiştir. Ayrıca ayette fasılaların tenasübünü gözetme gayesine dair zikredilen gerekçe, şayet bu tertipten vazgeçilseydi bunun hâsıl olmayacağını zâhir kılmaktadır ki bu kabul edilemez.

وقرأ شيبة ونافع وحفص وابن سعدان «إنك» بكسر الهمزة. وقرأ الجمهور بفتحها على أن العطف على أن لا تجوع وهو في تأويل مصدر اسم لأن وصحة وقوع ما صدر بأن المفتوحة اسما لأن المكسورة المشاركة لها في إفادة التحقيق مع امتناع وقوعها خبرا لها لما أن المحذور وهو اجتماع حر في التحقيق في مادة واحدة غير موجود فيما نحن فيه لاختلاف مناط التحقيق فيما في حيزها بخلاف ما لو وقعت خبرا فإن اتحاد المناط حيئنذ مما لا ريب فيه، وبيانه على ما في إرشاد العقل السليم أن كل واحدة من الأداتين موضوعة لتحقيق مضمون الجملة الخبرية المنعقدة من اسمها وخبرها ولا يخفى أن مرجع خبريتها ما فيها من الحكم وإن مناطه الخبر لا الاسم فمدلول كل منهما تحقيق ثبوت خبرها لاسمها لا ثبوت اسمها في نفسه فاللازم من وقوع الجملة المصدرة بالمفتوحة اسما للمكسورة تحقيق ثبوت خبرها لتلك الجملة المؤولة بالمصدر، وأما تحقيق ثبوتها في نفسها فهو مدلول المفتوحة فلا يلزم اجتماع حر في التحقيق في مادة واحدة قطعا، وإنما لم يجز أن يقال: إن أن زيدا قائم حق مع اختلاف المناط بل شرطوا الفصل بالخبر كقولنا: إن عندي أن زيدا قائم حق للتجافي عن صورة الاجتماع، والواو العاطفة وإن كانت نائبة عن المكسورة التي يمتنع دخولها على المفتوحة بلا فصل وقائمة مقامها في إفضاء معناها وإجراء أحكامها على مدخولها لكنها حيث لم تكن حرفا موضوعا للتحقيق لم يلزم من دخولها اجتماع حر في التحقيق أصلا. فالمعنى إن لك عدم الجوع وعدم العري وعدم الظمأ خلا أنه لم يقتصر على بيان أن الثابت له عدم الظمأ والضحو مطلقا كما فعل مثله في المعطوف عليه بل قصد بيان أن الثابت له تحقيق عدمهما فوضع موضع الحرف المصدري المحض أن المفيدة له كأنه قيل: إن

Şeybe, Nâfi‘, Hafs ve İbn Sa‘dân hemzenin kesresiyle «İnneke» şeklinde okudular. Cumhur ise atfın { أَلَّا تَجُوعَ } ifadesine yönelik olması gerekçesiyle fetha ile [«Enneke» şeklinde] okumuştur. Bu ifade, mastar tevilinde olup «inne»nin ismidir. Tahkik bildirmede kendisiyle ortak olan kesreli «inne»ye haber olması caiz değilken, fethalı «enne» ile başlayan cümlenin ona isim olarak gelmesinin sıhhati; sakıncalı olan durumun -yani iki tahkik harfinin tek bir maddede toplanmasının- burada bulunmayışındandır. Zira [kesreli «inne»nin] alanına giren şeydeki tahkik menatı (dayanağı) farklıdır. Haber olarak gelmesi durumu ise böyle değildir; çünkü o takdirde dayanağın birliği şüphesizdir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de yer aldığı üzere bunun açıklaması şöyledir: Bu iki edattan her biri, ismi ve haberinden meydana gelen haber cümlesinin muhtevasını tahkik etmek (kesinleştirmek) için konulmuştur. Malumdur ki bu cümlenin haber oluşunun mercîi onda bulunan hükümdür ve bunun dayanağı da isim değil haberdir. Dolayısıyla her ikisinin medlûlü (ifade ettiği anlam), haberin isme sübutunu tahkik etmektir; yoksa ismin kendi zatındaki sübutunu tahkik etmek değildir. Fethalı [«enne»] ile başlayan cümlenin kesreli [«inne»]ye isim olmasından doğan zorunlu netice; onun haberinin, mastar tevilindeki o cümleye sübutunu tahkik etmektir. O cümlenin kendi zatındaki sübutunun tahkiki ise fethalı «enne»nin medlûlüdür. Dolayısıyla tek bir maddede iki tahkik harfinin toplanması kesinlikle gerekmez. Dayanak farklı olmasına rağmen: «İnne enne Zeyden kâimun hakkun» denilmesinin caiz görülmeyip, toplanma görüntüsünden kaçınmak için «İnne indî enne Zeyden kâimun hakkun» sözümüzde olduğu gibi haber ile aranın açılmasının şart koşulması da bundandır. Atıf harfi olan vâv, fethalı «enne»nin üzerine fasılasız dahil olması caiz olmayan kesreli «inne»nin naibi ve onun manasını kazandırmada ve lafız üzerindeki hükümlerini icra etmede onun makamına kaim olsa da; zatı itibarıyla tahkik için konulmuş bir harf olmadığından, onun dahil olmasından kesinlikle iki tahkik harfinin toplanması gerekmez. Buna göre mana: «Şüphesiz senin için aç kalmamak, çıplak kalmamak ve susamamak vardır» şeklindedir. Şu kadar var ki, matufun aleyhte yapıldığı gibi kendisi için susuzluk ve sıcaktan etkilenmenin mutlak olarak bulunmayışını beyan etmekle yetinilmemiş, bilakis onun için bu ikisinin yokluğunun tahkikini (kesinliğini) beyan etmek kastedilmiştir. Bu sebeple sırf mastar harfi yerine bu manayı ifade eden «enne» getirilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: «Şüphesiz

كل فيها عدم ظمئك على التحقيق انتهى. ويحتاج عليه إلى بيان النكتة في عدم الاقتصار على بيان أن الثابت له عدم الظمأ مطلقا كما فعل مثله في المعطوف عليه فتأمل ولا تغفل.

orada senin için susuzluğunun bulunmayışı kesin bir tahkik iledir [sözün sonu]. Buna göre, matufun aleyhte yapıldığı gibi susuzluğun mutlak olarak bulunmadığını açıklamakla yetinmeyişin nüktecisini beyan etmeye ihtiyaç vardır; öyleyse düşün ve gafil olma!

وقيل: إن الواو وإن كانت نائبة عن إن هنا إلا أنه يلاحظ بعدها لَكَ الموجود بعد أن التي نابت عنها فيكون هناك فاصل ولا يمتنع الدخول معه وهو كما ترى، ولا يخفى عليك أن العطف على قراءة الكسر على أن الأولى مع معموليها لا على اسمها ولا كلام في ذلك فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ أنهى الوسوسة إليه، وهي كما قال الراغب:

Denildi ki: Vav harfi burada «inne»ye naip olsa da ondan sonra yerine geçtiği «enne»den sonra bulunan { لَكَ } dikkate alınır; böylece orada bir fasıla bulunmuş olur ve onunla birlikte dâhil olmak imkânsız olmaz; bu ise gördüğün gibidir. Kesre kıraatine göre atfın iki mamulüyle birlikte birinci «inne»ye olduğu, onun ismine olmadığı sana gizli değildir; bunda bir tereddüt yoktur. { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ } “Nihayet şeytan ona vesvese verdi”, vesveseyi ona ulaştırdı. Bu, Râgıb'ın belirttiği gibi:

الخطرة الرديئة وأصلها من الوسواس وهو صوت الحلي والهمس الخفي، وقال الليث: الوسوسة حديث النفس والفعل وسوس بالبناء للفاعل، ويقال: رجل موسوس بالكسر والفتح لحن.

Kötü düşüncedir; aslı ise takı sesi ve gizli fısıltı anlamına gelen «vesvâs» kelimesindendir. Leys şöyle demiştir: Vesvese, nefsin iç konuşmasıdır; fiili etken çatıda «vesvese»dir. Kesre ile «racülün muvesvis» (vesveseli adam) denir; fetha ile [muvesvas] demek ise lahindir (hatadır).

وذكر غير واحد أن وسوس فعل لازم مأخوذ من الوسوسة وهي حكاية صوت كولولة الثكلى ووعوعة الذئب ووقوقة الدجاجة وإذا عدي بالى ضمن معنى الإنهاء وإذا جيء باللام بعده نحو وسوس له فهي للبيان كما في هَيْتَ لَكَ [يوسف: ٢٣] وقال الزمخشري: للأجل أي وسوس لأجله، وكذا إذا كانت بعد نظائر هذا الفعل نحو قوله:

Birden fazla âlim «vesvese» fiilinin lazım olduğunu, evladını kaybetmiş kadının feryadı, kurdun uluması ve tavuğun gıdaklaması seslerinin hikâyesi kabilinden bir ses yansıtması olan «vesvese»den alındığını belirtmişlerdir. «İlâ» ile geçişli kılındığında ulaştırma manasını tazammun eder; arkasından «vesvese lehû» şeklinde lâm harfi getirildiğinde ise { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] ayetinde olduğu gibi beyan içindir. Zemahşerî şöyle demiştir: İllet (için) manasındadır, yani onun için vesvese verdi demektir; şairin şu sözünde olduğu gibi bu fiilin benzerlerinden sonra geldiğinde de böyledir:

اجرس (١) لها يا ابن أبي كباش ... فما لها الليلة من أنفاش

«Ey İbn Ebî Kibâş! Onlar için ses çıkar (onları sür); zira bu gece onlar için başıboş otlamak yoktur.»

وذكر في الأساس وسوس إليه في قسم الحقيقة، وظاهره عدم اعتبار التضمين والكثير على اعتباره.

*El-Esâs*’ta «vesvese ileyhi» ifadesi hakikat kısmında zikredilmiştir; bunun zâhiri tazammunu dikkate almamaktır, çoğunluk ise onu dikkate almaktadır.

قالَ إما بدل من (وسوس) أو استئناف وقع جوابا عن سؤال نشأ منه كأنه قيل: فما قال له في وسوسته:

{ قالَ } “Dedi ki”; ya «vesvese» fiilinden bedeldir yahut ondan doğan bir soruya cevap olarak gelmiş müstakil bir cümledir; sanki «Ona vesvesesinde ne dedi?» denilmiş,

فقيل: قال يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ ناداه باسمه ليكون أقبل عليه وأمكن للاستماع ثم عرض عليه ما عرض على سبيل الاستفهام الذي يشعر بالنصح، ومعنى شجرة الخلد شجرة من أكل منها خلد ولم يمت أصلا سواء كان على حاله أو بأن يكون ملكا لقوله تعالى: إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ [الأعراف: ٢٠] .

şöyle denilmiştir: { قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } “Dedi ki: Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?”; kendisine daha çok yönelsin ve dinlemeye daha hazır olsun diye ona ismiyle hitap etmiş, ardından nasihat hissi veren bir istifham üslubuyla sunacağını sunmuştur. Ebedîlik ağacının manası: Ondan yiyenin ebedî kalacağı ve ister bulunduğu hâl üzere kalsın isterse Yüce Allah'ın { إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “ancak iki melek olursunuz yahut ebedî kalanlardan olursunuz diye [Rabbiniz bu ağacı yasakladı]” [A'râf: 20] kavli gereğince bir melek olarak kalsın, asla ölmeyeceği ağaç demektir.

وفي البحر أن ما حكي هنا مقدم على ما حكي في الأعراف من قوله تعالى: ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ [الأعراف: ٢٠] إلخ كأن اللعين لما رأى منه ﵇ نوع إصغاء إلى ما عرض عليه انتقل إلى الأخبار والحصر انتهى، والحق أنه لا جزم بما ذكر وَمُلْكٍ لا يَبْلى أي لا يفنى أو لا يصير باليا خلقا قيل: إن هذا من لوازم الخلود فذكره للتأكيد وزيادة الترغيب فَأَكَلا أي هو وزوجته مِنْها أي من الشجرة التي سماها اللعين شجرة الخلد فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: عريا عن النور الذي كان الله تعالى ألبسهما حتى بدت فروجهما، وفي رواية أخرى عنه أنه كان لباسهما الظفر فلما أصابا الخطيئة نزع عنهما وتركت هذه البقايا في أطراف الأصابع والله تعالى أعلم بصحة ذلك، ثم إن ما ذكر يحتمل أن يكون عقوبة للأكل ويحتمل أن يكون مرتبا عليه لمصلحة أخرى وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ قد مر تفسيره.

*El-Bahr*’de burada anlatılanın A'râf sûresinde Yüce Allah'ın { ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ } [A'râf: 20] kavlinde anlatılandan önce olduğu, sanki lanetlinin Âdem [aleyhisselâm]'dan kendisine sunduğu şeye bir nevi kulak verme görünce haber verme ve hasra geçtiği belirtilmiştir [sözün sonu]. Hak olan ise zikredilen hususta kesinlik bulunmadığıdır. { وَمُلْكٍ لا يَبْلى } “ve yok olmayacak bir hükümranlığı?” yani fani olmayacak yahut eskiyip yıpranmayacak bir hükümranlığı. Bunun ebedîliğin gereklerinden olduğu, dolayısıyla tekit ve teşviki artırmak için zikredildiği söylenmiştir. { فَأَكَلا } “Bunun üzerine ikisi de yediler”, yani o ve eşi { مِنْها } “ondan”, lanetlinin ebedîlik ağacı diye isimlendirdiği o ağaçtan yediler. { فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما } “hemen ardından ayıp yerleri kendilerine göründü”. İbn Abbas [radıyallâhu teâlâ anhümâ] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın kendilerine giydirdiği nurdan soyuldular, nihayetinde avret yerleri açığa çıktı. Ondan gelen bir başka rivayette ise elbiselerinin tırnak cinsinden olduğu, günahı işlediklerinde üzerlerinden soyulduğu ve parmak uçlarında bu kalıntıların bırakıldığı söylenmiştir; bunun sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Zikredilen bu durumun yemenin bir cezası olması muhtemel olduğu gibi, başka bir maslahat için ona bağlanmış olması da muhtemeldir. { وَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar”; tefsiri daha önce geçmişti.

وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ بما ذكر من أكل الشجرة فَغَوى ضل عن مطلوبه الذي هو الخلود أو عن المطلوب منه وهو ترك الأكل من الشجرة أو عن الرشد حيث اغتر بقول العدو، وقيل: غوى أي فسد عليه عيشه. ومنه يقال: الغواء لسوء الرضاع. وقرىء «فغوي» بفتح الغين وكسر الواو وفتح الياء أي فبشم من كثرة الأكل من غوي الفصيل إذا اتخم من اللبن وبه فسرت القراءة الأخرى، وتعقب ذلك الزمخشري: فقال وهذا وإن صح على لغة من يقلب الياء المكسور ما قبلها ألفا فيقول في فني وبقي فنا وبقا بالألف وهم بنو طيء تفسير خبيث، وظاهر الآية يدل على أن ما وقع من الكبائر وهو المفهوم من كلام الإمام فإن كان صدوره بعد البعثة تعمدا من غير نسيان ولا تأويل أشكل على ما اتفق عليه

{ وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ } “Âdem Rabbine isyan etti”, zikredilen o ağaçtan yemesi sebebiyle; { فَغَوى } “ve yolunu şaşırdı / hüsrana uğradı”, arzuladığı şey olan ebedîlikten saptı veya kendisinden talep edilen husustan yani ağaçtan yemeyi terk etmekten saptı yahut düşmanın sözüne aldandığı için doğru yoldan (rüşdden) saptı. Bir görüşe göre: Gavâ (غوى), yani hayatı/düzeni altüst oldu, demektir. Kötü/yanlış emzirme durumuna el-ğavâ’ (الغواء) denilmesi de bu köktendir. Bu kelime, gayn harfinin fethası, vav harfinin kesresi ve yâ harfinin fethasıyla «فَغَوِيَ» (*fe-ğaviye*) şeklinde de okunmuştur; yani çok yemekten ötürü hazımsızlık çekti / karnı şişti demektir ki bu da sütten şişip çatlayacak gibi olan sütten kesilmiş deve yavrusu için kullanılan ğaviye'l-fasîl (غوي الفصيل) ifadesindendir. Diğer kıraat de bu manayla tefsir edilmiştir. Zemahşerî ise buna itiraz ederek şöyle demiştir: «Bu izah, kendisinden önceki harfi meksûr olan yâ'yı elife dönüştürerek feniye ve bekıye yerine elif ile fenâ ve bekā diyen Tayy kabilesinin lügatine göre caiz olsa bile, son derece çirkin (habîs) bir tefsirdir.» Ayetin zahiri, vuku bulan fiilin büyük günahlardan olduğuna delalet etmektedir; İmam'ın [er-Râzî'nin] kelamından anlaşılan da budur. Şayet bunun sâdır olması peygamberlikten (bi'setten) sonra, herhangi bir unutma ve tevil olmaksızın kasten gerçekleşmişse, üzerinde ittifak edilen hususa ters düşer;

المحققون والأئمة المتقنون من وجوب عصمة الأنبياء ﵈ بعد البعثة عن صدور مثل ذلك منهم على ذلك الوجه، ولا يكاد يقول بذلك إلا الأزارقة من الخوارج فإنهم عليهم ما يستحقون جوزوا الكفر عليهم وحاشاهم فما دونه أولى بالتجويز، وإن كان صدوره قبل البعثة كما قال به جمع وقال الإمام: إنه مذهبنا فإن كان تعمدا أشكل على قول أكثر المعتزلة والشيعة بعصمتهم ﵈ عن صدور مثل ذلك تعمدا قبل البعثة أيضا.

Muhakkiklerin ve ilimde yetkin imamların, peygamberlerin [aleyhimüsselâm] peygamberlikten sonra bu şekilde bir günahın kendilerinden kasten sâdır olmasından masum olduklarına dair ittifaklarına ters düşer. Bunu Haricîlerden yalnızca Ezârika fırkası söyler; nitekim onlar —müstahak oldukları üzerlerine olsun— peygamberler hakkında küfrü dahi caiz görmüşlerdir; hâşâ, bundan aşağısını ise hayli hayli caiz görürler. Şayet bir grubun söylediği ve İmam'ın da «bizim mezhebimizdir» dediği gibi peygamberlikten önce sâdır olmuşsa; kasten olması durumunda Mutezile'nin ve Şîa'nın çoğunun, peygamberlerin [aleyhimüsselâm] peygamberlikten önce de bu gibi şeyleri kasten işlemekten masum oldukları yönündeki görüşleriyle çelişir.