Binûn

Tâhâ Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال غير واحد: هو شديد الغضب، وقال الجبائي متلهفا على ما فاته متحيرا في أمر قومه يخشى أن لا يمكنه تداركه وهذا معنى للأسف غير مشهور قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا فعل بهم لما رجع إليهم؟ فقيل قال:

Pek çok âlim şöyle demiştir: O, öfkesi son derece şiddetli olandır. Cübbâî ise: «Kaçırdığı şeye hayıflanan, kavminin durumu karşısında şaşırıp kalan ve bu durumu telafi edememekten korkan kimsedir» demiştir; ancak bu, 'esef' kelimesi için pek meşhur olmayan bir anlamdır. { قالَ } “[Mûsâ] dedi ki:” ifadesi bir istînâf-ı beyânîdir; sanki «Onlara döndüğünde kendilerine ne yaptı?» diye sorulmuş da, «Şöyle dedi» denilmiştir:

يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ الهمزة لإنكار عدم الوعد ونفيه وتقرير وجوده على أبلغ وجه وآكده أي وعدكم وَعْداً حَسَناً لا سبيل لكم إلى إنكاره. والمراد بذلك إعطاء التوراة التي فيها هدى ونور، وقيل: هو ما وعدهم سبحانه من الوصول إلى جانب الطور الأيمن وما بعد ذلك من الفتوح في الأرض والمغفرة لمن تاب وآمن وغير ذلك مما وعد الله تعالى أهل طاعته.

{ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ } “Ey kavmim! Rabbiniz size vaat etmedi mi?” Buradaki hemze, vaadin bulunmayışını inkâr ve nefyetmek, varlığını ise en beliğ ve tekitli bir şekilde ikrar ettirmek içindir. Yani Rabbiniz inkârına hiçbir yol bulamayacağınız { وَعْداً حَسَناً } “güzel bir vaatte [bulunmadı mı?]” Bununla kastedilen, içinde hidayet ve nur bulunan Tevrat'ın verilmesidir. Bir görüşe göre ise Yüce Allah'ın kendilerine Tûr'un sağ tarafına ulaşmayı, ardından yeryüzünde fetihleri, tövbe edip iman edenlere mağfireti ve Allah Teâlâ'nın itaat ehline vaat ettiği diğer şeyleri vaat etmesidir.

وعن الحسن أن الوعد الحسن الجنة التي وعدها من تمسك بدينه، وقيل: هو أن يسمعهم جل وعلا كلامه عز شأنه ولعل الأول أولى، ونصب وَعْداً يحتمل أن يكون على أنه مفعول ثان وهو بمعنى الموعود ويحتمل أن يكون على المصدرية والمفعول الثاني محذوف، والفاء في قوله تعالى: أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ للعطف على مقدر والهمزة لإنكار المعطوف ونفيه فقط، وجوز أن تكون الهمزة مقدمة من تأخير لصدارتها والعطف على لم يَعِدْكُمْ لأنه بمعنى قد وعدكم، واختار جمع الأول أل في العهد له، والمراد زمان الإنجاز، وقيل: زمان المفارقة أي أوعدكم سبحانه ذلك فطال زمان الإنجاز أو زمان المفارقة للإتيان به أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ أي يجب عَلَيْكُمْ غَضَبٌ شديد لا يقادر قدره كائن مِنْ رَبِّكُمْ أي من مالك أمركم على الإطلاق. والمراد من إرادة ذلك فعل ما يكون مقتضيا له.

Hasan[-ı Basrî]'den nakledildiğine göre güzel vaat, dinine sımsıkı sarılan kimseye vaat ettiği cennettir. Bir görüşe göre de Şânı Yüce olan Allah'ın kelâmını onlara işittirmesidir; ancak birincisi daha evlâdır. { وَعْداً } kelimesinin mansub olması, 'mev'ûd' (vaat edilen şey) anlamında ikinci mef'ûl olmasına da, masdar olup ikinci mef'ûlün hazfedilmiş olmasına da muhtemeldir. Yüce Allah'ın { أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Yoksa size bu süre pek mi uzun geldi?” kavlindeki fâ harfi, takdirî bir ifadeye matuftur; hemze ise sadece matuf olan şeyi inkâr ve nefyetmek içindir. Hemzenin cümlenin başında yer alma hakkından ötürü öne geçtiği, atfın ise { لَمْ يَعِدْكُمْ } ifadesine yapıldığı da caiz görülmüştür; zira bu ifade 'muhakkak ki size vaat etti' anlamındadır. Bir grup âlim birinci görüşü tercih etmiştir. 'el-Ahd' kelimesindeki lâm-ı tarif ahd içindir; kastedilen ise vaadin yerine getirilme vaktidir. Bir görüşe göre de ayrılık vaktidir. Yani: Allah Teâlâ size bunu vaat etti de vaadin gerçekleşme vakti yahut onu getirmek için geçen ayrılık süresi size uzun mu geldi? { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ } “Yoksa ... inmesini mi istediniz?”, yani vacip olmasını, { عَلَيْكُمْ غَضَبٌ } “üzerinize bir gazap”, takdir edilemeyecek kadar şiddetli bir gazabın, { مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden”, yani mutlak surette işinizin sahibi olan Rabbinizden [bir gazabın inmesini mi istediniz?] Bunu istemekten maksat, o gazabı gerektiren ameli işlemektir.

والفاء في قوله تعالى فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي لترتيب ما بعدها على كل من الشقين، والموعد مصدر مضاف إلى مفعوله للقصد إلى زيادة تقبيح حالهم فإن إخلافهم الوعد الجاري فيما بينهم وبينه ﵇ من حيث إضافته إليه ﵇ أشنع منه من حيث إضافته إليهم، والمعنى أفطال عليكم الزمان فنسيتم بسبب ذلك فأخلفتم وعدكم إياي بالثبات على ديني إلى أن أرجع من الميقات نسيانا أو تعمدتم فعل ما يكون سببا لحلول غضب ربكم عليكم فأخلفتم وعدكم إياي بذلك عمدا، وحاصله أنسيتم فأخلفتم أو تعمدتم فاخلفتم، ومنه يعلم التقابل بين الشقين.

Yüce Allah'ın { فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “Bu yüzden mi bana verdiğiniz sözden caydınız?” buyruğundaki fâ harfi, kendisinden sonrakini iki şıktan her birine terettüp ettirmek içindir. 'el-Mev'id' kelimesi, durumlarının çirkinliğini daha da vurgulamak maksadıyla mef'ûlüne izafe edilmiş bir masdardır. Zira Mûsâ aleyhisselâm ile onlar arasında cereyan eden sözden dönme hadisesi, Mûsâ aleyhisselâm'a izafe edilmesi bakımından, onlara izafe edilmesinden çok daha çirkindir. Cümlenin anlamı şudur: Yoksa aradan uzun zaman geçti de bu yüzden unuttunuz mu; böylece mîkât mahallinden dönünceye kadar dinim üzere sebat edeceğinize dair bana verdiğiniz sözü unutarak mı bozdunuz, yoksa üzerinize Rabbinizin gazabının inmesine sebep olacak fiili kasten işlediniz de bana verdiğiniz sözü kasten mi bozdunuz? Hülasası: Unuttunuz da mı sözünüzden döndünüz, yoksa kasten mi sözünüzden döndünüz? Buradan iki şık arasındaki tezat açıkça anlaşılır.

وجوز المفضل أن يكون الموعد مصدرا مضافا إلى الفاعل وإخلافه بمعنى وجدان الخلف فيه يقال: أخلف وعد زيد بمعنى وجد الخلف فيه، ونظيره أحمدت زيدا أي فوجدتم الخلف في موعدي إياكم بعد الأربعين، وفيه أنه لا يساعده السياق ولا السباق أصلا، وقيل: المصدر مضاف إلى المفعول إلا أن المراد منه وعدهم إياه ﵇ باللحاق به والمجيء للطور على أثره وفيه ما فيه، واستدلت المعتزلة بالآية على أن الله ﷿ ليس خالقا للكفر وإلا لما قال سبحانه وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ ولما كان لغضب موسى ﵇ وأسفه وجه ولا يخفى ما فيه قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ أي وعدنا إياك الثبات على دينك، وإيثاره على أن يقال موعدنا على إضافة المصدر إلى فاعله لما مر آنفا.

Mufaddal, 'el-mev'id' kelimesinin fâiline izafe edilmiş bir masdar olmasını ve onun 'ıhlâf'ını (sözden dönülmesini) onda hulf/hilaf bulmak mânasında olmasını caiz görmüştür. Nitekim Zeyd'in vaadinde hulf bulmak mânasında 'ahlefe va'de Zeydin' denir; 'ahmedtü Zeyden' (Zeyd'i övülmeye değer buldum) ifadesi de bunun benzeridir. Yani: Kırk günden sonra benim size olan vaadimde hulf mü buldunuz? Ne var ki bu yaklaşıma ne bağlam ne de sözün gelişi hiçbir şekilde elvermez. Bir görüşe göre de masdar mef'ûle izafe edilmiştir; fakat bundan murat, onların Mûsâ aleyhisselâm'a onun peşinden gelip Tûr'a kavuşacaklarına dair verdikleri sözdür; ancak bu görüşte de eleştirilecek yönler vardır. Mu'tezile, Allah Teâlâ'nın küfrün yaratıcısı olmadığına bu ayeti delil getirmiştir; aksi takdirde Yüce Allah { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “Sâmirî onları saptırdı” buyurmazdı ve Mûsâ aleyhisselâm'ın gazaplanmasının ve üzülmesinin bir anlamı olmazdı. Bunun zayıflığı ise ortadadır. { قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ } “Dediler ki: Sana verdiğimiz sözden caymadık”; yani dinin üzere sebat etme hususunda sana verdiğimiz sözden dönmedik. Az önce geçtiği üzere, masdarı fâiline izafe ederek 'mev'idenâ' denmeyip bu lafzın tercih edilmesinin sebebi daha önce açıklanmıştı.

بِمَلْكِنا بأن ملكنا أمرنا يعنون أنا ولو خلينا وأنفسنا ولم يسول لنا السامري ما سوله مع مساعدة بعض الأحوال لما أخلفناه. وقرأ بعض السبعة «بملكنا» بكسر الميم وقرأ الأخوان والحسن والأعمش وطلحة وابن أبي ليلى وقعنب بضمها وقرأ عمر رضي الله تعالى عنه «بملكنا» بفتح الميم واللام قال في البحر: أي بسلطاننا، واستظهر أن الملك بالضم والفتح والكسر بمعنى. وفرق أبو علي فقال: معنى المضموم أنه لم يكن لنا ملك فنخلف موعدك بسلطانه وإنما أخلفناه بنظر أدى إليه ما فعل السامري، والكلام على حد قوله تعالى لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً [البقرة:

{ بِمَلْكِنا } “kendi irademizle / kendi gücümüzle”, yani kendi işimize hâkim olarak [yapmadık]. Şunu kastediyorlar: Biz kendi hâlimize bırakılsaydık ve birtakım durumların da yardımıyla Sâmirî bize o fısıldadığı şeyleri allayıp pullamasaydı, sana verdiğimiz sözden dönmezdik. Yedi kıraat imamından bazıları bu kelimeyi mîm'in kesresiyle «بِمِلْكِنَا», Ahaveyn (Hamza ve Kisâî), Hasan, A'meş, Talha, İbn Ebî Leylâ ve Ka'neb mîm'in zammesiyle «بِمُلْكِنَا», Ömer radıyallâhu teâlâ anh ise mîm ve lâm'ın fethasıyla «بَمَلَكِنَا» şeklinde okumuştur. el-Bahr'da: «Yani gücümüz ve kudretimizle» denilmiş ve mîm'in zamme, fetha ve kesre ile okunmasının aynı mânada olduğu kuvvetle muhtemel görülmüştür. Ebû Alî ise fark gözeterek şöyle demiştir: Zammeli okuyuşun anlamı şudur: Bizim bir mülkümüz (hâkimiyetimiz) yoktu ki onun gücüyle senin vaadine muhalefet etmiş olalım; biz ancak Sâmirî'nin yaptığının yol açtığı bir akıl yürütme sebebiyle vaatten döndük. Bu ifade, Yüce Allah'ın { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } [el-Bakara: 273] kavli ve Zü'r-Rumme'nin şu beyti kabilindendir:

٢٧٣] وقول ذي الرمة.

[el-Bakara: 273] ve Zü'r-Rumme'nin şu beyti:

لا تشتكي سقطة منها وقد رقصت ... بها المفاوز حتى ظهرها حدب

«Çöller onu sırtı kamburlaşıncaya dek çalkaladığı hâlde, o bir kez bile düşmekten şikâyet etmez.»

ومفتوح الميم مصدر ملك، والمعنى ما فعلنا ذلك بأن ملكنا الصواب ووفقنا له بل غلبتنا أنفسنا ومكسور الميم كثر استعماله فيما تحوزه اليد ولكنه يستعمل في الأمور التي يبرمها الإنسان، والمعنى عليه كالمعنى على المفتوح الميم، والمصدر في هذين الوجهين مضاف إلى الفاعل والمفعول مقدر أي بملكنا الصواب وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ استدراك عما سبق واعتذار عما فعلوا ببيان منشأ الخطأ، والمراد بالقوم القبط والأوزار الأحمال وتسمى بها الآثام. وعنوا بذلك ما استعاروه من القبط من الحلي برسم التزين في عيد لهم قبيل الخروج من مصر كما أسلفنا.

Mîm harfi fethalı olduğunda 'melek' fiilinin masdarıdır. Anlamı ise: Biz bunu doğruyu elde tutup ona muvaffak kılınarak yapmadık, bilakis nefislerimiz bize galip geldi. Mîm harfi kesreli olduğunda ise, bu kelime çoğunlukla elin sahip olduğu şeyler için kullanılır; ancak insanın kesinleştirdiği işler için de kullanılır. Bu takdirde anlamı, fethalı okuyuşun anlamı gibidir. Bu iki vecihte masdar fâiline izafe edilmiştir, mef'ûl ise takdirîdir; yani 'doğruyu elde tutmamızla' demektir. { وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “Fakat biz o kavmin zinet eşyasından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik” ifadesi, önceki sözden bir istidrâk olup hatanın kaynağını açıklayarak yaptıklarına dair bir mazeret beyanıdır. 'Kavim' ile Kıptîler, 'evzâr' ile de ağırlıklar kastedilmektedir; günahlara da bu ad verilir. Bununla, daha önce zikrettiğimiz üzere Mısır'dan çıkmadan hemen önce bir bayramlarında süslenmek amacıyla Kıptîlerden ödünç aldıkları takıları kastetmişlerdir.

وقيل: استعاروه باسم العرس. وقيل: هو ما ألقاه البحر على الساحل مما كان على الذين غرقوا، ولعلهم أطلقوا على ذلك الأوزار مرادا بها الآثام من حيث أن الحلي سبب لها غالبا لما أنه يلبس في الأكثر للفخر والخيلاء والترفع على الفقراء، وقيل: من حيث أنهم أثموا بسببه وعبدوا العجل المصوغ منه، وقيل من حيث أن ذلك الحلي صار بعد هلاك أصحابه في حكم الغنيمة ولم يكن مثل هذه الغنيمة حلالا لهم بلا ظاره الأحاديث الصحيحة أن الغنائم سواء كانت من المنقولات أم لا لم تحل لأحد قبل نبينا ص، والرواية السابقة في كيفية الإضلال توافق هذا التوجيه إلا أنه يشكل على ذلك ما روي من أن موسى ﵇ هو الذي أمرهم بالاستعارة حتى قيل: إن فاعل التحميل في قولهم حُمِّلْنا هو موسى ﵇ حيث ألزمهم ذلك بأمرهم بالاستعارة وقد أبقاه في أيديهم بعد هلاك أصحابه وأقرهم على استعماله فإذا لم يكن حلالا فكيف يقرهم، وكذا يقال على القول بأن المراد به ما ألقاه البحر على الساحل، واحتمال أن موسى ﵇ نهى عن ذلك وظن الامتثال ولم يطلع على عدمه لإخفاء الحال عنه ﵇ مما لا يكاد يلتفت إلى مثله أصلا لا سيما على رواية أنهم أمروا باستعارة دواب من القوم أيضا فاستعاروها وخرجوا بها.

Bir görüşe göre düğün bahanesiyle ödünç almışlardı. Bir görüşe göre de boğulanların üzerinde olup denizin sahile attığı şeylerdir. Onlara günah mânasında 'evzâr' (ağırlıklar/günahlar) adını vermeleri, ziynet eşyalarının çoğunlukla övünme, kibir ve fakirlere karşı böbürlenme amacıyla takılması sebebiyle ekseriya günahlara yol açmasından ötürü olabilir. Bir görüşe göre ondan dolayı günaha girdikleri ve ondan dökülen buzağıya taptıkları için böyle denmiştir. Diğer bir görüşe göre ise sahipleri helak olduktan sonra o ziynet eşyaları ganimet hükmüne geçmişti ve bu tür bir ganimet onlara helal değildi; nitekim sahih hadislerin zahiri, menkul olsun veya olmasın ganimetlerin Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce kimseye helal kılınmadığını göstermektedir. Saptırmanın keyfiyetine dair geçen rivayet de bu açıklamaya uygundur. Ne var ki, Mûsâ aleyhisselâm'ın onlara ödünç almalarını emrettiğine dair rivayet bu izaha müşkil teşkil etmektedir; hatta { حُمِّلْنا } “yüklendik/yüklendirildik” sözündeki yükleme fiilinin failinin, ödünç almalarını emrederek bunu onlara yükümlülük kılan Mûsâ aleyhisselâm olduğu bile söylenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm sahipleri helak olduktan sonra da o ziynetleri ellerinde bırakmış ve kullanmalarını ikrar etmiştir; şayet helal olmasaydı bunu nasıl onaylayabilirdi? Aynı itiraz, bunların denizin sahile attığı şeyler olduğu görüşü için de geçerlidir. Mûsâ aleyhisselâm'ın bunu yasakladığı, onların da emre uyduğunu zannedip durumun kendisinden gizlenmesi sebebiyle uymadıklarından haberdar olmadığı ihtimali ise asla itibar edilecek türden değildir; bilhassa o kavimden binek hayvanları da ödünç almalarının emredildiği ve onları ödünç alıp beraberlerinde çıktıklarına dair rivayet göz önüne alındığında.

وقد يقال: إن أموال القبط مطلقا بعد هلاكهم كانت حلالا عليهم كما يقتضيه ظاهر قوله تعالى كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ [الدخان: ٢٥، ٢٦] كذلك وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ [غافر: ٥٣] وقد أضاف سبحانه الحلي إليهم في قوله تعالى وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَداً [الأعراف: ١٤٨] وذلك يقتضي بظاهره أن الحلي ملك لهم ويدعي اختصاص الحل فيما كان الرد فيه متعذرا لهلاك صاحبه ومن يقوم مقامه، ولا ينافي ذلك

Şöyle de söylenebilir: Kıptîlerin malları helak olmalarından sonra mutlak olarak onlara helaldi; nitekim Yüce Allah'ın { كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ } [ed-Duhân: 25-26] “[Onlar geride] nice bahçeler, pınarlar, ekinler ve güzel makamlar bıraktılar!” ve { وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } [Gāfir: 53] “ve onları İsrailoğullarına miras bıraktık” buyruklarının zahiri de bunu iktiza etmektedir. Nitekim Yüce Allah { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَداً } [el-A'râf: 148] “Mûsâ'nın kavmi onun ardından ziynet takılarından [böğüren] bir buzağı heykeli edindiler” buyruğunda da ziynetleri onlara izafe etmiştir. Bu da zahiri itibarıyla ziynetlerin onların mülkü olduğunu iktiza eder. Helalliğin, sahibinin veya onun yerine geçecek kimsenin helak olması sebebiyle geri verilmesi imkânsız olan şeylere mahsus olduğu iddia edilir. Bu durum şu hadisle de çelişmez:

قوله ص: «أحلت لي الغنائم ولم تحل لأحد قبلي

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu: «Ganimetler bana helal kılındı, benden önce ise kimseye helal kılınmamıştı.»

لجواز أن يكون المراد به أحلت لي الغنائم على أي وجه كانت ولم تحل كذلك لأحد قبلي ويكون تسميتهم ذلك أوزارا إما لما تقدم من الوجه الأول والثاني وإما لظنهم الحرمة لجهلهم في أنفسهم أو لإلقاء السامري الشبهة عليهم، وقيل: إن موسى ﵇ أمره الله تعالى أن يأمرهم بالاستعارة فأمرهم وأبقى ما استعاروه بأيديهم بعد هلاك أصحابه بحكم ذلك الأمر منتظرا ما يأمر الله تعالى به بعد. وقد جاء في بعض الأخبار ما يدل على أن الله سبحانه بين حكمه على لسان هارون ﵇ بعد ذهاب موسى ﵇ للميقات كما سنذكره قريبا إن شاء الله تعالى فتأمل ذاك والله تعالى يتولى هداك. والجار والمجرور يحتمل أن يكون متعلقا بحملنا وأن يكون متعلقا بمحذوف وقع صفة لأوزارا، ولا يتعين ذلك بناء على قولهم: إن الجمل والظروف بعد النكرات صفات وبعد المعارف أحوال لأن ذلك ليس على إطلاقه.

Zira bununla, ganimetlerin her ne şekilde olursa olsun bana helal kılındığı ve benden önce hiç kimseye bu şekilde helal kılınmadığı mânasının kastedilmiş olması caizdir. Onların bu eşyaları 'evzâr' (günahlar/ağırlıklar) diye isimlendirmeleri ise ya daha önce geçen birinci ve ikinci vecihten ötürüdür ya da bizzat kendi cehaletlerinden dolayı haram zannetmelerinden yahut da Sâmirî'nin onların zihnine şüphe sokmasından kaynaklanmaktadır. Bir görüşe göre de Mûsâ aleyhisselâm'a Allah Teâlâ onlara ödünç almalarını emretmesini emretmiş, o da emretmiş ve sahipleri helak olduktan sonra da bu emrin hükmüyle ödünç aldıkları şeyleri ellerinde bırakarak Allah Teâlâ'nın daha sonra ne emredeceğini beklemiştir. Bazı rivayetlerde, Mûsâ aleyhisselâm mîkât mahalline gittikten sonra Allah Teâlâ'nın hükmünü Hârûn aleyhisselâm'ın diliyle beyan ettiğine delalet eden nakiller gelmiştir; inşallah bunu yakında zikredeceğiz. Bunu etraflıca düşün; hidayeti veren Allah Teâlâ'dır. Câr ve mecrûrun { حُمِّلْنا } fiiline müteallik olması da, mahzuf olup { أَوْزاراً } kelimesine sıfat olan bir kelimeye müteallik olması da muhtemeldir. Nekrelerden sonra gelen cümle ve zarfların sıfat, marifelerden sonra gelenlerin ise hâl olduğuna dair kaideye dayanılarak bunun sıfat olması zorunlu kılınamaz; zira bu kaide mutlak ve istisnasız değildir.

وقرأ الأخوان وأبو عمرو وابن محيصن «حملنا» بفتح الحاء والميم وأبو رجاء «حملنا» بضم الحاء وكسر الميم

Ahaveyn (Hamza ve Kisâî), Ebû Amr ve İbn Muhaysın bu kelimeyi hâ ve mîm'in fethasıyla «حَمَلْنَا», Ebû Recâ ise hâ'nın zammesi ve mîm'in kesresiyle

من غير تشديد فَقَذَفْناها أي طرحناها في النار كما تدل عليه الأخبار. وقيل: أي ألقيناها على أنفسنا وأولادنا وليس بشيء أصلا فَكَذلِكَ أي فمثل ذلك أَلْقَى السَّامِرِيُّ أي ما كان معه منها قيل كأنه أراهم أنه أيضا يلقي ما كان معه من الحلي فقالوا ما قالوا على زعمهم وإنما كان الذي ألقاه التربة التي أخذها من أثر الرسول كما سيأتي إن شاء الله تعالى. وقيل: إنه ألقى ما معه من الحلي وألقى مع ذلك ما أخذه من أثر الرسول كأنهم لم يريدوا إلا أنه ألقى ما معه من الحلي، وقيل: أرادوا ألقى التربة، وأيده بعضهم بتغيير الأسلوب إذ لم يعبر بالقذف المتبادر منه أن ما رماه جرم مجتمع وفيه نظر، وقد يقال: المعنى فمثل ذلك الذي ذكرناه لك ألقى السامري إلينا وقرره علينا وفيه بعد وإن ذكر أنه قال لهم: إنما تأخر موسى ﵇ عنكم لما معكم من حلي القوم وهو حرام عليكم فالرأي أن نحفر حفيرة ونسجر فيها نارا ونقذف فيها ما معنا منه ففعلوا وكان صنع في الحفيرة قالب عجل،

şeddesiz olarak «حُمِلْنَا» şeklinde okumuştur. { فَقَذَفْناها } “Biz de onları [ateşe] attık”; yani rivayetlerin delalet ettiği üzere onları ateşe attık. Bir görüşe göre: «Kendimizin ve çocuklarımızın üzerine taktık» demektir; fakat bu hiçbir temeli olmayan bir görüştür. { فَكَذلِكَ } “Aynı şekilde”, yani tıpkı bunun gibi { أَلْقَى السَّامِرِيُّ } “Sâmirî de attı”; yani yanında bulunan o ziynetleri attı. Denildiğine göre sanki o da yanındaki ziynetleri atıyormuş gibi gösterdi; onlar da kendi zanlarına göre böyle söylediler. Hâlbuki onun attığı şey, inşallah geleceği üzere elçinin (Cebrâîl'in) izinden aldığı topraktı. Bir görüşe göre ise o hem yanındaki ziynetleri hem de bununla birlikte elçinin izinden aldığı şeyi atmıştı; sanki onlar sadece yanındaki ziynetleri attığını kastetmişlerdi. Bir görüşe göre de toprağı attığını kastetmişlerdir. Bazıları bunu üslubun değişmesiyle desteklemiştir; zira atılan şeyin toplu ve yekpare bir cisim olduğu hissini veren 'kazif' lafzı kullanılmamıştır; fakat bu delillendirmede tutarsızlık vardır. Şöyle de denilebilir: Mânası, «Sana zikrettiğimiz şeyin benzerini Sâmirî de bize telkin etti ve bize benimsetti» demektir; ancak bu da uzak bir ihtimaldir. Gerçi rivayet edildiğine göre Sâmirî onlara şöyle demiştir: «Mûsâ aleyhisselâm'ın sizden gecikmesi ancak yanınızda o kavmin ziynetlerinin bulunmasındandır, oysa bu size haramdır. En doğrusu bir çukur kazıp içinde ateş yakmamız ve yanımızdaki ziynetleri içine atmamızdır.» Onlar da bunu yaptılar; o ise çukurun içine bir buzağı kalıbı yerleştirmişti.

وقد أخرج ابن إسحاق وابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه لما فصل موسى ﵇ إلى ربه سبحانه قال لهم هارون ﵇: إنكم قد حملتم أوزارا من زينة القوم إلى فرعون وأمتعة وحليا فتطهروا منها فإنها رجس وأوقد لهم نارا فقال لهم: اقذفوا ما معكم من ذلك فيها فجعلوا يأتون بما معهم فيقذفونه فيها فجاء السامري ومعه تراب من أثر حافر فرس جبريل ﵇ وأقبل إلى النار فقال لهارون ﵇: يا نبي الله أألقي ما في يدي؟ فقال: نعم ولا يظن هارون ﵇ إلا أنه كبعض ما جاء به غيره من ذلك الحلي والأمتعة فقذفه فيها فقال: كن عجلا جسدا له خوار فكان للبلاء والفتنة.

İbn İshâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm Rabbine doğru ayrılıp gittiğinde Hârûn aleyhisselâm onlara şöyle dedi: «Siz Firavun hanedanının ziynetinden birtakım ağırlıklar, eşyalar ve takılar yüklendiniz; bunlardan arının, zira bunlar murdardır!» Sonra onlar için bir ateş yaktı ve «Yanınızda bunlardan ne varsa içine atın!» dedi. Onlar da yanlarındakileri getirip ateşe atmaya başladılar. Derken Sâmirî, yanında Cebrâîl aleyhisselâm'ın atının tırnak izinden aldığı toprakla çıkageldi ve ateşe yaklaşıp Hârûn aleyhisselâm'a: «Ey Allah'ın nebisi, elimdekini atayım mı?» dedi. O da «Evet» cevabını verdi. Hârûn aleyhisselâm onun getirdiğini de diğerlerinin getirdiği o ziynet ve eşyalar kabilinden bir şey zannetmişti. Sâmirî onu ateşe attı ve «Böğürmesi olan bir buzağı cesedi ol!» dedi. Böylece o bir bela ve fitne unsuru oldu.

وأخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم عنه أيضا أن بني إسرائيل استعاروا حليا من القبط فخرجوا به معهم فقال لهم هارون بعد أن ذهب موسى ﵉: اجمعوا هذا الحلي حتى يجيء موسى فيقضي فيه ما يقضي فجمع ثم أذيب فألقى السامري عليه القبضة فَأَخْرَجَ أي السامري لَهُمْ للقائلين المذكورين عِجْلًا من تلك الأوزار التي قذفوها وتأخيره مع كونه مفعولا صريحا عن الجار والمجرور لما مر غير مرة من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر مع ما فيه من نوع طول يخل تقديمه بتجاوب النظم الكريم فإن قوله جَسَداً أي جئة ذا لحم ودم أو جسدا من ذهب لا روح فيه بدل منه، وقيل: هو نعت له على أن معناه أحمر كالمجسد، وكذا قوله تعالى لَهُ خُوارٌ نعت له، والخوار صوت العجل. وهذا الصوت إما لأنه نفخ فيه الروح بناء على ما

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in yine İbn Abbâs'tan naklettiğine göre İsrailoğulları Kıptîlerden ziynet eşyası ödünç almışlar ve beraberlerinde onunla çıkmışlardı. Mûsâ aleyhisselâm gittikten sonra Hârûn onlara: «Mûsâ gelip hakkında hüküm verinceye kadar bu takıları toplayın!» dedi. Takılar toplandı, ardından eritildi. Sâmirî de üzerine o avucu (toprağı) attı. { فَأَخْرَجَ } “Böylece [Sâmirî] çıkardı”, { لَهُمْ } “onlara”, yani mezkûr sözü söyleyenlere, { عِجْلًا } “bir buzağı” [çıkardı]; attıkları o ağırlıklardan/ziynetlerden çıkardı. Açık bir mef'ûl olmasına rağmen 'ıcl' (buzağı) kelimesinin câr ve mecrûrdan sonraya bırakılması, daha önce defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam göstermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak içindir; ayrıca öne alınması hâlinde nazm-ı kerîmin ahengini bozacak bir tür uzunluk taşımasındandır. Nitekim { جَسَداً } “bir ceset” buyruğu, yani etten ve kemikten bir ceset yahut ruhu olmayan altından bir ceset mânasında olup 'ıcl' kelimesinden bedeldir. Bir görüşe göre de 'mücessem gibi kırmızı' anlamında onun sıfatıdır. Aynı şekilde Yüce Allah'ın { لَهُ خُوارٌ } “böğürmesi olan” buyruğu da onun sıfatıdır. 'Huvâr', buzağı sesidir. Bu ses ise, ya kendisine ruh üflendiği içindir; nitekim bu husus şu rivayete dayanmaktadır:

أخرجه ابن مردويه عن كعب بن مالك عن النبي ص قال: «إن الله تعالى لما وعد موسى ﵇ أن يكلمه خرج للوقت الذي وعده فبينما هو يناجي ربه إذ سمع خلفه صوتا فقال: إلهي إني أسمع خلفي صوتا قال: لعل قومك ضلوا قال: إلهي من أضلهم؟ قال: أضلهم السامري قال: فيم أضلهم؟ قال: صاغ لهم عجلا جسدا له خوار قال: إلهي هذا السامري صاغ لهم العجل فمن نفخ فيه الروح حتى صار له خوار؟ قال: أنا يا موسى قال: فوعزتك ما أضل قومي أحد غيرك قال: صدقت يا حكيم الحكماء لا ينبغي لحكيم أن يكون أحكم منك» .

İbn Merdûye'nin Kâ'b b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a kendisiyle konuşacağını vaat ettiğinde, o vaat edilen vakitte çıktı. Rabbi ile münacatta bulunduğu sırada arkasından bir ses duydu ve: 'İlâhî! Arkamdan bir ses işitiyorum' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Kavmin sapmış olabilir.' [Mûsâ]: 'İlâhî, onları kim saptırdı?' dedi. [Allah]: 'Onları Sâmirî saptırdı' buyurdu. [Mûsâ]: 'Ne ile saptırdı?' dedi. [Allah]: 'Onlara böğürmesi olan bir buzağı cesedi döktü' buyurdu. [Mûsâ]: 'İlâhî, bu Sâmirî onlara buzağıyı döktü; peki böğürmesi olsun diye ona ruhu kim üfledi?' dedi. [Allah]: 'Ben, ey Mûsâ!' buyurdu. [Mûsâ]: 'İzzetine yemin olsun ki kavmimi Senden başka saptıran olmadı' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Doğru söyledin, ey hikmet sahiplerinin en hakîmi! Hiçbir hakîmin senden daha hakîm olması yakışmaz.'»

وجاء في رواية أخرى عن راشد بن سعد أنه سبحانه قال له: يا موسى إن قومك قد افتتنوا من بعدك قال: يا رب كيف يفتتنون وقد نجيتهم من فرعون ونجيتهم من البحر وأنعمت عليهم وفعلت بهم قال: يا موسى إنهم اتخذوا من بعدك عجلا له خوار قال: يا رب فمن جعل فيه الروح؟ قال: أنا قال: فأنت يا رب أضللتهم قال: يا موسى يا رأس النبيين ويا أبا الحكماء إني رأيت ذلك في قلوبهم فيسرته لهم، وإما لأنه تدخل فيه الريح فيصوت

Râşid b. Sa'd'dan gelen başka bir rivayette ise şöyle geçmektedir: Şânı Yüce olan Allah ona: «Ey Mûsâ! Senden sonra kavmin fitneye düştü» buyurdu. Mûsâ: «Ey Rabbim! Sen onları Firavun'dan kurtarmışken, denizden kurtarmışken, onlara bunca nimet vermişken ve onlara şunları şunları yapmışken nasıl fitneye düşerler?» dedi. [Allah]: «Ey Mûsâ! Senden sonra böğürmesi olan bir buzağı edindiler» buyurdu. Mûsâ: «Ey Rabbim! Ona ruhu kim koydu?» dedi. [Allah]: «Ben» buyurdu. Mûsâ: «Öyleyse ey Rabbim, onları Sen saptırdın!» dedi. [Allah]: «Ey Mûsâ! Ey peygamberlerin başı ve ey hikmet sahiplerinin babası! Ben bunu onların kalplerinde gördüm ve onlar için kolaylaştırdım» buyurdu. Ya da o ses, içine rüzgâr girip de ses çıkarmasından ötürüdür;

بناء على ما أخرجه ابن جرير عن ابن عباس قال: كان بني إسرائيل تأثموا من حلي آل فرعون الذي معهم فأخرجوه لتنزل النار فتأكله فلما جمعوه ألقى السامري القبضة وقال: كن عجلا جسدا له خوار فصار كذلك وكان يدخل الريح من دبره ويخرج من فيه

nitekim İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiği şu rivayet buna dayanır: «İsrailoğulları yanlarındaki Firavun hanedanının ziynet eşyalarından günah duyup ürktüler ve ateş inip onu yaksın diye çıkardılar. Onu topladıklarında Sâmirî o avucu (toprağı) attı ve 'Böğürmesi olan bir buzağı cesedi ol!' dedi; o da öyle oldu. Rüzgâr arkasından giriyor, ağzından çıkıyor

فيسمع له صوت فَقالُوا أي السامري ومن افتتن به أول ما رآه، وقيل: الضمير للسامري، وجيء به ضمير جمع تعظيما لجرمه، وفيه بعد.

ve böylece bir ses işitiliyordu. { فَقالُوا } “Bunun üzerine dediler ki:”, yani Sâmirî ve onu ilk gördüğünde fitneye düşen kimseler dediler. Bir görüşe göre zamir Sâmirî'ye aittir; cürmünün büyüklüğünü belirtmek için çoğul zamiri getirilmiştir; ancak bu uzak bir ihtimaldir.

هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ أي فغفل عنه موسى وذهب يطلبه في الطور، فضمير نسى لموسى ﵇ كما روي عن ابن عباس وقتادة والفاء فصيحة أي فاعبدوه والزموا عبادته فقد نسي موسى ﵇، وعن ابن عباس أيضا. ومكحول أن الضمير للسامري والنسيان مجاز عن الترك والفاء فصيحة أيضا أي فأظهر السامري النفاق فترك ما كان فيه من أسرار الكفر، والأخبار بذلك على هذا منه تعالى وليس داخلا في حيز القول بخلافه على الوجه الأول. وصنيع بعض المحققين يشعر باختيار الأول ولا يخفى ما في الإتيان باسم الإشارة والمشار إليه بمرأى منهم وتكريرا له، وتخصيص موسى ﵇ بالذكر وإتيان الفاء من المبالغة في الضلال والأخبار بالإخراج وما بعده حكاية نتيجة فتنة السامري فعلا وقولا من جهته سبحانه قصدا إلى زيادة تقريرها ثم الإنكار عليها لا من جهة القائلين وإلا لقيل فأخرج لنا، والحمل على أن عدولهم إلى ضمير الغيبة لبيان أن الإخراج والقول المذكورين للكل لا للعبدة فقط خلاف الظاهر مع أنه مخل باعتذارهم فإن مخالفة بعضهم للسامري وعدم افتتانهم بتسويله مع كون الإخراج والخطاب لهم مما يهون مخالفته للمعتذرين فافتتانهم بعد أعظم جناية وأكثر شناعة، وأما ما قيل من أن المعتذرين هم الذين لم يعبدوا العجل وأن نسبة الأخلاف إلى أنفسهم وهم برآء منه من قيل قولهم بنو فلان قتلوا فلانا مع أن القاتل واحد منهم كانوا قالوا: ما وجدنا الأخلاف فيما بيننا بأمر كنا نملكه بل تمكنت الشبهة في قلوب العبدة حيث فعل بهم السامري ما فعل فأخرج لهم ما أخرج وقال ما قال فلم نقدر على صرفهم عن ذلك ولم نفارقهم مخافة ازدياد الفتنة فقد قال شيخ الإسلام: إن سياق النظم الكريم وسباقه يقضيان بفساده، وذهب أبو مسلم إلى أن كلام المعتذرين ثم عند قولهم فقذفناها وما بعده من قوله تعالى: فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ إلى آخره أخبار من جهته سبحانه أن السامري فعل كما فعلوا فأخرج لهم إلخ وهو خلاف الظاهر.

{ هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ } “'İşte sizin de ilâhınız, Mûsâ'nın da ilâhı budur; fakat o unuttu' [dediler].” Yani Mûsâ onu unuttu da Tûr'da aramaya gitti. 'Nesiye' fiilinin zamiri, İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edildiği üzere Mûsâ aleyhisselâm'a aittir. Fâ harfi fasîhadır; yani 'Ona ibadet edin ve ona kulluğa sarılın, çünkü Mûsâ aleyhisselâm [onu burada] unuttu' demektir. Yine İbn Abbâs'tan ve Mekhûl'den zamirin Sâmirî'ye ait olduğu ve unutmanın terk etmekten kinaye olduğu nakledilmiştir. Fâ harfi yine fasîhadır; yani 'Sâmirî nifakını açığa vurdu ve içinde gizlediği küfrün sırlarını terk etti/ortaya döktü' demektir. Bu takdirde bu durumun haber verilmesi Allah Teâlâ tarafındandır ve birinci vechinin aksine onların sözünün kapsamına dahil değildir. Bazı muhakkiklerin tutumu birinci görüşü tercih ettiklerini ihsas ettirmektedir. İşaret ismi getirilmesinde, işaret edilenin gözlerinin önünde bulunmasında, onun tekrar edilmesinde, Mûsâ aleyhisselâm'ın isminin tahsis edilmesinde ve fâ harfinin getirilmesinde sapıklığı mübalağayla vurgulama mânası bulunduğu gizli değildir. Buzağının çıkarılmasının ve sonrasının haber verilmesi, Sâmirî'nin fitnesinin hem fiilî hem de kavlî neticesini bizzat Allah Teâlâ tarafından bir nakildir; maksat onun varlığını pekiştirmek ve ardından onu inkâr edip kınamaktır; yoksa mazeret beyan edenlerin ağzından değildir, aksi takdirde 'bize çıkardı' denilirdi. Zamirin gaibe döndürülmesinin, bu çıkarma ve sözün sadece tapanlara değil herkese ait olduğunu beyan etmek için olduğuna hamletmek zahire aykırıdır; ayrıca onların mazeretini de bozar. Çünkü buzağının kendilerine çıkarılmasına ve hitabın onlara yapılmasına rağmen bazılarının Sâmirî'ye muhalefet edip onun ayartmasına kapılmaması, mazeret bildirenlerin ona muhalefet etmesini daha da kolaylaştırırdı; hâl böyleyken onların fitneye düşmesi daha büyük bir cinayet ve daha çirkin bir durum olurdu. Mazeret bildirenlerin buzağıya tapmayan kimseler olduğu, kendileri berî oldukları hâlde sözden dönmeyi nefislerine nispet etmelerinin ise katil içlerinden tek bir kişi olduğu hâlde «Filanoğulları filancayı öldürdü» denilmesi kabilinden olduğu yönündeki söze gelince; sanki onlar şöyle demişlerdir: «Aramızda gerçekleşen bu sözden dönme hadisesi bizim güç yetirebileceğimiz bir şeyden ötürü olmadı; bilakis Sâmirî onlara yapacağını yapıp o buzağıyı çıkardığında ve söyleyeceğini söylediğinde tapanların kalplerine şüphe yerleşti, biz de onları bundan vazgeçiremedik ve fitnenin büyümesinden korktuğumuz için de onlardan ayrılmadık.» Şeyhülislâm [İbn Kemâl] bu yaklaşım hakkında şöyle demiştir: Nazm-ı kerîmin öncesi ve sonrası bunun batıl olduğuna hükmeder. Ebû Müslim ise mazeret bildirenlerin sözünün { فَقَذَفْناها } kavlinde sona erdiği, Yüce Allah'ın { فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ } buyruğu ve devamının ise Sâmirî'nin de onların yaptığı gibi yapıp kendilerine buzağıyı çıkardığını Allah Teâlâ'nın haber vermesi olduğu görüşüne meyletmiştir; ancak bu da zahire aykırıdır.

هذا وقرأ الأعمش «فنسي» بسكون الياء، وقوله تعالى أَفَلا يَرَوْنَ إلى آخره إنكار وتقبيح من جهته تعالى الضالين والمضلين جميعا وتسفيه لهم فيما أقدموا عليه من المنكر الذي لا يشتبه بطلانه واستحالته على أحد وهو اتخاذ ذلك العجل إلها، ولعمري لو لم يكونوا في البلادة كالبقر لما عبدوه، والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي ألا يتفكرون فلا يعلمون أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا أي أنه لا يرجع إليهم كلاما ولا يرد عليهم جوابا بل يخور كسائر العجاجيل فمن هذا شأنه كيف يتوهم أنه إله.

Bununla birlikte A'meş «فَنَسْيَ» şeklinde yâ harfinin sükûnuyla okumuştur. Yüce Allah'ın { أَفَلا يَرَوْنَ } “Görmüyorlar mı ki...” kavli ve devamı, sapanları da saptıranları da hep birlikte Allah Teâlâ tarafından bir inkâr, çirkinleme ve bâtıllığı ile imkânsızlığı hiç kimseye kapalı olmayan bu münker işe, yani o buzağıyı ilâh edinmeye kalkışmalarından ötürü onları akılsızlıkla nitelemektir. Ömrüme andolsun ki onlar sığırlar gibi ahmak olmasalardı ona tapmazlardı! Fâ harfi, makamın iktiza ettiği mahzuf bir ifadeye matuftur; yani: Hiç düşünmüyorlar mı ki bilmezler, { أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا } “o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor”; yani onlara ne bir söz döndürebilir ne de bir cevap verebilir; bilakis diğer danalar gibi sadece böğürür. Durumu böyle olan bir varlığın ilâh olduğu nasıl vehmedilebilir!

وقرأ الإمام الشافعي وأبو حيوة وأبان وابن صبيح والزعفراني «يرجع» بالنصب على أن أن هي الناصبة لا المخففة من الثقيلة، والرؤية حينئذ بمعنى الإبصار لا العلم بناء على ما ذكره الرضى. وجماعة من أن الناصبة لا تقع بعد أفعال القلوب مما يدل على يقين أو ظن غالب لأنها لكونها للاستقبال تدخل على ما ليس بثابت مستقر فلا يناسب وقوعها بعد ما يدل على يقين ونحوه، والعطف أيضا كما سبق أي ألا ينظرون فلا يبصرون عدم رجعه إليهم قولا من الأقوال، وتعليق الأبصار بما ذكر مع كونه أمرا عدميا للتنبيه على كمال ظهوره المستدعي لمزيد تشنيعهم وتركيك عقولهم، وقيل: إن الناصبة لا تقع بعد رأي البصرية أيضا لأنها تفيد العلم بواسطة إحساس البصر كما في إيضاح المفصل. وأجاز الفراء وابن الأنباري وقوعها بعد إفعال العلم فضلا عن أفعال البصر، وقوله تعالى وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً عطف على لا يَرْجِعُ داخل معه في حيز الرؤية أي فلا يرون أنه لا يقدر على أن يدفع عنهم ضرا ويجلب لهم نفعا أو لا يقدر على أن يضرهم إن لم يعبدوه أو ينفعهم إن عبدوه.

İmâm Şâfiî, Ebû Hayve, Ebân, İbn Sabîh ve Za'ferânî, 'en' edatının şeddeliden hafifletilmiş değil nâsıba (nasb edici) olduğu kabulüne binaen «يَرْجِعَ» kelimesini nasb ile okumuşlardır. Bu durumda görme (rü'yet), Radî ve bir cemaatin zikrettiği üzere kesinlik veya galip zan ifade eden kalbî fiillerden sonra nâsıba 'en' edatının gelmeyeceği kuralına dayanarak ilim değil gözle görme mânasındadır. Zira 'en' edatı gelecek zamana has olduğu için sabit ve yerleşik olmayan şeylerin üzerine dahil olur; dolayısıyla kesinlik ve benzeri şeyleri ifade eden fiillerden sonra gelmesi uygun düşmez. Atıf da daha önce geçtiği gibidir; yani: Hiç bakmıyorlar mı ki onun kendilerine hiçbir sözle karşılık veremediğini görmüyorlar? Adîmî (yokluk bildiren) bir durum olmasına rağmen gözle görmenin buna taalluk ettirilmesi, akıllarının kıtlığını ve çirkinliklerini daha da artırmayı gerektiren durumun son derece açık olduğunu bildirmek içindir. Bir görüşe göre Îzâhu'l-Mufassal'da belirtildiği üzere nâsıba 'en', görme duyusu vasıtasıyla ilim ifade ettiği için basarî (gözle görme bildiren) 're'â' fiilinden sonra da gelmez. Ferrâ ve İbnü'l-Enbârî ise basarî fiiller şöyle dursun, ilim bildiren fiillerden sonra bile gelmesini caiz görmüşlerdir. Yüce Allah'ın { وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً } “ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye gücü yetmiyor” buyruğu, { لا يَرْجِعُ } fiiline matuf olup onunla birlikte rü'yetin kapsamına dahildir; yani görmüyorlar mı ki o, onlardan bir zararı savmaya ve onlara bir fayda sağlamaya güç yetiremez; yahut kendisine tapmadıkları takdirde onlara zarar vermeye veya taptıkları takdirde onlara fayda sağlamaya kadir değildir.

وقوله تعالى وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ مع ما بعد جملة قسمية مؤكدة لما سبق من الإنكار والتشنيع ببيان عتوهم واستعصائهم على الرسول إثر بيان مكابرتهم لقضية العقول أي وباف لقد نصح لهم هارون ونبههم على كنه الأمر من قبل رجوع موسى ﵇ إليهم وخطابه إياهم بما ذكر من المقالات، وإلى اعتبار المضاف إليه قبل ما ذكر ذهب الواحدي، وقيل: من قبل قول السامري هذا إلهكم وإله موسى كأنه ﵇ أول ما أبصره حين طلع من الحفيرة تفرس فيهما لافتتان فسارع إلى تحذيرهم، واختاره صاحب الكشف تبعا لشيخه وقال: هو أبلغ وأدل على توبيخهم بالإعراض عن دليل العقل والسمع في «أفلا يرون. ولقد ال» واختار بعضهم الأول وادعى أن الجواب يؤيده، وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في ذلك.

Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun ki Hârûn daha önce onlara demişti” kavli ve devamı, akılların gerektirdiği açık hükme karşı direnmelerini beyan ettikten hemen sonra, peygambere karşı azgınlıklarını ve isyanlarını beyan ederek önceki inkâr ve kınamayı tekit eden kasemli bir cümledir. Yani: Allah'a yemin olsun ki, Mûsâ aleyhisselâm onlara dönmeden ve kendilerine zikredilen sözlerle hitap etmeden önce Hârûn onlara nasihat etmiş ve işin hakikatini onlara bildirmişti. Vâhidî, 'kablu' zarfının muzafun ileyhinin bu zikredilen şey olduğu görüşüne gitmiştir. Bir görüşe göre de Sâmirî'nin «İşte sizin de ilâhınız, Mûsâ'nın da ilâhı budur» demesinden önce [nasihat etmişti]; sanki Hârûn aleyhisselâm buzağıyı çukurdan çıktığı ilk anda görür görmez onların fitneye düşeceklerini ferasetiyle anlamış ve onları uyarmaya koşmuştur. Keşşâf sahibi de hocasına uyarak bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: «'Görmüyorlar mı ki... Andolsun ki...' ifadelerinde aklî ve naklî delilden yüz çevirmeleri sebebiyle onları azarlamaya bu daha beliğ ve daha delalet edicidir.» Bazıları ise birinci görüşü tercih etmiş ve cevabın da bunu desteklediğini iddia etmiştir; inşallah bunun açıklaması gelecektir.

وجوز العلامة الطيبي في هذه الجملة وجهين كونها معطوفة على قوله تعالى أَفَلا يَرَوْنَ وقال: إن في إيثار المضارع فيه دلالة على استحضار تلك الحالة الفظيعة في ذهن السامع واستدعاء الإنكار عليهم، وكونها في موضع الحال من فاعل يَرَوْنَ مقررة لجهة الإنكار أي أفلا يرون والحال أن هارون نبههم قبل ذلك على كنه الأمر، وقال لهم: يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ أي أوقعتهم في الفتنة بالعجل أو أضللتم على توجيه القصر المستفاد من كلمة إِنَّما في أغلب استعمالاتها إلى نفس الفعل بالقياس إلى مقابله الذي يدعيه القوم لا إلى قيده المذكور بالقياس إلى قيد آخر على معنى إنما فعل بكم الفتنة لا الإرشاد إلى الحق لا على معنى إنما فتنتم بالعجل لا بغيره، وقوله تعالى وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ بكسر همزة إِنَّ عطفا على إِنَّما إلخ إرشاد لهم إلى الحق أثر زجرهم عن الباطل. والتعرض لعنوان الربوبية والرحمة للاعتناء باستمالتهم إلى الحق. وفي ذلك تذكير لتخليصهم من فرعون زمان لم يوجد العجل. وكذا على ما قيل تنبيه على أنهم متى تابوا قبلهم. وتعريف الطرفين لإفادة الحصر أي وإن ربكم المستحق للعبادة هو الرحمن لا غير.

Allâme Tîbî bu cümlede iki veçhi caiz görmüştür: Birincisi, Yüce Allah'ın { أَفَلا يَرَوْنَ } kavline matuf olmasıdır. Tîbî şöyle demiştir: Muzâri sîgasının tercih edilmesinde, o dehşetli hâli dinleyicinin zihninde canlandırma ve onları kınamayı celbetme mânası vardır. İkincisi, kınama cihetini pekiştirmek üzere { يَرَوْنَ } fiilinin fâilinden hâl konumunda olmasıdır; yani: Hârûn bundan önce kendilerini işin hakikati konusunda uyarmış olduğu hâlde görmüyorlar mı? Ve onlara demişti ki: { يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ } “Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz / fitneye düşürüldünüz”; yani buzağı yüzünden fitneye düşürüldünüz yahut saptırıldınız. Bu, 'innemâ' edatının çoğunlukla kullanıldığı mânasıyla hasrın, kavmin iddia ettiği karşıt duruma kıyasla bizzat fiilin kendisine yöneltilmesine göredir; yoksa başka bir kayda kıyasla zikredilen kayda değil. Yani 'size yapılan iş hakka irşat değil sırf bir fitnedir' mânasındadır; yoksa 'başka şeyle değil sadece buzağı ile fitneye düşürüldünüz' mânasında değildir. Yüce Allah'ın { وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ } “Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır” buyruğu, 'inne'nin hemzesinin kesresiyle { إِنَّما } cümlesine matuf olup, onları bâtıldan sakındırdıktan hemen sonra hakka irşat etmektir. Rablik ve rahmet vasfının zikredilmesi, onların gönüllerini hakka meylettirmeye ihtimam göstermek içindir. Bunda, buzağının henüz ortalıkta bulunmadığı bir zamanda onları Firavun'dan kurtarmış olduğunu hatırlatma vardır. Denildiğine göre aynı şekilde ne zaman tövbe ederlerse onları kabul edeceğine dair bir uyarıdır. İki tarafın da marife getirilmesi hasır ifade etmek içindir; yani: İbadete layık olan Rabbiniz başkası değil, yalnızca Rahmân'dır.

وقرأ الحسن وعيسى وأبو عمرو في رواية «وأن ربكم» بفتح الهمزة، وخرج على أن المصدر المنسبك خبر مبتدأ محذوف أي والأمر أن ربكم الرحمن، والجملة معطوفة على ما مر، وقال أبو حاتم: التقدير ولأن ربكم إلخ وجعل الجار والمجرور متعلقا باتبعوني. وقرأت فرقة «أنما» «وأن ربكم» بفتح الهمزتين، وخرج على لغة سليم حيث يفتحون همزة إن بعد القول مطلقا. والفاء في قوله تعالى: فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي لترتيب ما بعدها على ما قبلها من مضمون الجملتين أي إذا كان الأمر كذلك فاتبعوني وأطيعوا أمري في الثبات على الدين.

Hasan, Îsâ ve bir rivayette Ebû Amr «وَأَنَّ رَبَّكُمُ» şeklinde hemzenin fethasıyla okumuşlardır. Bu, masdar-ı müevvelin mahzuf bir mübtedânın haberi olduğu takdiriyle açıklanmıştır; yani 'Durum şudur ki Rabbiniz Rahmân'dır'. Cümle geçen kısma matuftur. Ebû Hâtim ise: «Takdiri 'Rabbiniz olduğu için...' şeklindedir» demiş ve câr ile mecrûru 'fettebi'ûnî' fiiline bağlamıştır. Bir fırka her iki hemzenin de fethasıyla «أَنَّمَا» ve «وَأَنَّ رَبَّكُمُ» okumuştur; bu da söz bildiren fiillerden sonra 'inne'nin hemzesini mutlak olarak fethalı okuyan Süleym kabilesinin lügatine göre açıklanmıştır. Yüce Allah'ın { فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي } “Öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin” kavlindeki fâ harfi, kendisinden sonrasını iki cümlenin ihtiva ettiği hükme terettüp ettirmek içindir; yani: Mademki durum böyledir, o hâlde din üzere sebat etme hususunda bana uyun ve emrime itaat edin!

وقال ابن عطية: أي فاتبعوني إلى الطور الذي واعدكم الله تعالى إليه. وفيه أنه ﵇ لم يكن بصدد الذهاب إلى الطور ولم يكن مأمورا به وما واعد الله سبحانه أولئك المفتونين بذهابهم أنفسهم إليه، وقيل:- لا يخلو عن حسن- أي فاتبعوني في الثبات على الحق وأطيعوا أمري هذا وأعرضوا عن التعرض لعبادة ما عرفتم أمره أو كفوا أنفسكم عن اعتقاد ألوهيته وعبادته قالُوا في جواب هارون ﵇ لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ أي لا نزال على عبادة العجل عاكِفِينَ مقيمين حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى الظاهر من حالهم أنهم لم يجعلوا رجوعه ﵇ وماذا يقول فيه، وقيل: إنهم علق في أذهانهم قول السامري: هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ فغيوا برجوعه بطريق التعليل والتسويف وأظهروا أنه إذا رجع ﵇ غاية للعكوف على عبادة العجل على طريق الوعد بتركها لا محالة عند رجوعه بل ليروا ماذا يكون منه ﵇ يوافقهم على عبادته وحاشاه، وهذا مبني على أن المحاورة بينهم وبين هارون ﵇ وقعت بعد قول السامري المذكور فيكون مِنْ قَبْلُ على معنى من قبل رجوع موسى، وذكر أن

İbn Atıyye şöyle demiştir: «Yani Allah Teâlâ'nın size vaat ettiği Tûr'a doğru bana uyun.» Ne var ki Hârûn aleyhisselâm Tûr'a gitmek üzere değildi, bununla emrolunmamıştı ve Allah Teâlâ o fitneye düşenlere bizzat kendilerinin oraya gitmelerini vaat etmiş de değildi. Bir görüşe göre -ki güzel bir izahtır- şöyle denilmiştir: «Hak üzere sebat etme konusunda bana uyun, bu emrime itaat edin ve durumunu öğrendiğiniz şeye tapınmaya yeltenmekten vazgeçin yahut onun ilâh olduğuna inanmaktan ve ona tapmaktan nefislerinizi alıkoyun!» { قالُوا } “[Onlar] dediler ki:”, Hârûn aleyhisselâm'a cevap olarak: { لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ } “Biz asla vazgeçmeyiz”, yani buzağıya tapmaktan asla geri durmayız, { عاكِفِينَ } “devam edeceğiz”, ona tapmaya devam edeceğiz, { حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى } “Mûsâ bize dönünceye kadar”. Onların hâlinden anlaşılan şudur: Mûsâ aleyhisselâm döndüğünde buzağıya tapınmayı kesin olarak bırakacaklarını vaat etme yoluyla onun dönüşünü buzağıya tapmanın nihayeti kılmamışlardır; bilakis Mûsâ aleyhisselâm'ın ne diyeceğini ve bu hususta ne yapacağını görmek istemişlerdir. Bir görüşe göre ise Sâmirî'nin «İşte sizin de ilâhınız, Mûsâ'nın da ilâhı budur; fakat o unuttu» sözü zihinlerine yerleşmişti; bu yüzden gerekçe gösterme ve erteleme yoluyla onun dönüşünü gaye kıldılar ve sanki Mûsâ aleyhisselâm döndüğünde onun da kendilerine buzağıya tapma konusunda uyacağını -ki hâşâ!- göstermek istediler. Bu izah, aralarındaki muhaverenin Sâmirî'nin mezkûr sözünden sonra vuku bulduğu esasına dayanır; bu durumda 'min kablu' ifadesi 'Mûsâ'nın dönüşünden önce' mânasında olur. Belirtilmiştir ki:

هذا الجواب يؤيده هذا المعنى لأن قولهم: لَنْ نَبْرَحَ إلخ يدل على عكوفهم حال قوله ﵇ وهم لم يعكفوا على عبادته قبل قول السامري وإنما عكفوا بعده.

Onların bu cevabı bu mânayı teyit etmektedir; zira { لَنْ نَبْرَحَ } “asla vazgeçmeyeceğiz” sözleri, Hârûn aleyhisselâm'ın sözü anında onların buzağıya tapmakta olduklarını gösterir; oysa onlar buzağıya tapmaya Sâmirî'nin sözünden önce değil, ancak o sözden sonra başlamışlardı.

وقال الطيبي: إن جوابهم هذا من باب الأسلوب الأحمق نقيض الأسلوب الحكيم لأنهم قالوه عن قلة مبالاة بالأدلة الظاهرة كما قال نمروذ في جواب الخليل ﵇ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ [البقرة: ٢٥٨] فتأمل، واستدل أبو حيان بهذا التغيي على أن- لن- لا تفيد التأبيد لأن التغيي لا يكون إلا حيث يكون الشيء محتملا فيزال الاحتمال به.

Tîbî şöyle demiştir: Onların bu cevabı, 'üslûb-ı hakîm'in zıddı olan 'üslûb-ı ahmak' kabilindendir; çünkü bunu açık delillere aldırış etmeksizin söylemişlerdir. Nitekim Nemrûd da Halîl aleyhisselâm'a cevap verirken { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } [el-Bakara: 258] “Ben de diriltir ve öldürürüm” demişti; bunu etraflıca düşün! Ebû Hayyân, bu süreli sınırlandırmayı (gayeyi) 'len' edatının ebediyet bildirmediğine delil getirmiştir; çünkü gaye tayini ancak bir şeyin sona erme ihtimali bulunduğu durumlarda olur ve onunla bu ihtimal ortadan kaldırılır.

وأنت تعلم أن القائل بافادتها ذلك لا يدعي أنها تفيده في كل الموارد وهو ظاهر، وفي بعض الأخبار أنهم لما قالوا ذلك اعتزلهم هارون ﵇ في اثني عشر ألفا وهم الذين لم يعبدوا العجل فلما رجع موسى ﵇ وسمع الصياح وكانوا يسجدون إذا خار العجل فلا يرفعون حتى يخور ثانية، وفي رواية كانوا يرقصون عند خواره قال للسبعين الذين كانوا معه: هذا صوت الفتنة حتى إذا وصل قال لقومه ما قال وسمع منهم ما قالوا.

Bilirsin ki 'len' edatının ebediyet bildirdiğini savunanlar, onun her yerde bunu ifade ettiğini iddia etmezler; bu da gayet açıktır. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre onlar böyle söyleyince Hârûn aleyhisselâm, buzağıya tapmayan on iki bin kişiyle birlikte onlardan ayrılıp bir kenara çekildi. Mûsâ aleyhisselâm dönüp de bağrışmaları işittiğinde -ki onlar buzağı böğürdüğünde secdeye kapanıyor, ikinci kez böğürünceye kadar başlarını kaldırmıyorlardı; bir rivayette ise böğürdüğü esnada dans edip oynuyorlardı- beraberindeki yetmiş kişiye: «Bu fitne sesidir» dedi. Nihayet kavmine ulaştığında onlara diyeceğini dedi ve onların dediklerini dinledi.

وقوله تعالى: قالَ استئناف نشأ من حكاية جوابهم السابق أعني قوله تعالى ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ إلخ كأنه قيل: فماذا قال موسى لهارون ﵉ حين سمع جوابهم وهل رضي بسكوته بعد ما شاهد منهم ما شاهد؟

Yüce Allah'ın { قالَ } “[Mûsâ] dedi ki:” kavli, onların az önce geçen { ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ } “Sana verdiğimiz sözden caymadık” şeklindeki cevaplarının naklinden doğan bir istînâftır; sanki şöyle sorulmuştur: Mûsâ aleyhisselâm onların cevabını işittiğinde ve onlardan gördüğü o manzaraya şahit olduktan sonra Hârûn'a ne dedi, onun susmasına razı mı oldu?

فقيل: قال له وهو مغتاظ قد أخذ بلحيته ورأسه يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا بعبادة العجل ولم يلتفتوا إلى دليل بطلانها أَلَّا تَتَّبِعَنِ أي تتبعني على أن (لا) سيف خطيب كما في قوله تعالى ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الأعراف: ١٢] وهو مفعول ثان لمنع وإذ متعلق بمنع، وقيل: بتتبعني، ورد بأن ما بعد- أن- لا يعمل فيما قبلها، وأجيب بأن الظرف يتوسع فيه ما لم يتوسع في غيره وبأن الفعل السابق لما طلبه على أنه مفعول ثان له كان مقدما حكما وهو كما ترى أي أي شيء منعك حين رؤيتك لضلالهم من أن تتبعني وتسير بسيري في الغضب لله تعالى والمقاتلة مع من كفر به وروي ذلك عن مقاتل، وقيل: في الإصلاح والتسديد ولا يساعده ظاهر الاعتذار، واستظهر أبو حيان أن يكون المعنى ما منعك من أن تلحقني إلى جبل الطور بمن آمن من بني إسرائيل، وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وكان موسى ﵇ رأى أن مفارقة هارون لهم وخروجه من بينهم بعد تلك النصائح القولية أزجر لهم من الاقتصار على النصائح لما أن ذلك أدل على الغضب وأشد في الإنكار لا سيما وقد كان ﵇ رئيسا عليهم محبوبا لديهم وموسى يعلم ذلك ومفارقة الرئيس المحبوب كراهة لأمر تشق جدا على النفوس وتستدعي ترك ذلك الأمر المكروه له الذي يوجب مفارقته وهذا ظاهر لا غبار عليه عند من أنصف.

Bunun üzerine denildi ki: Mûsâ son derece öfkelenmiş, onun sakalından ve başından tutmuş bir hâlde ona şöyle dedi: { يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا } “Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni ne engelledi?”, yani buzağıya taparak saptıklarını ve bâtıllığına dair delillere aldırış etmediklerini gördüğünde; { أَلَّا تَتَّبِعَنِ } “bana uymaktan [seni ne alıkoydu?]”; Yüce Allah'ın { ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } [el-A'râf: 12] “Sana secde etmekten ne engel oldu?” kavlinde olduğu gibi buradaki 'lâ' edatı zâittir. Bu ifade 'mene'a' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; 'iz' zarfı ise 'mene'a' fiiline mütealliktir. 'Tettebi'anî' fiiline müteallik olduğu da söylenmiştir; fakat 'en'den sonrakinin ondan öncesinde amel edemeyeceği gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir. Buna da zarflarda diğer kelimelerde yapılmayan genişliğin tanındığı ve önceki fiilin onu ikinci mef'ûl olarak talep etmesi sebebiyle hükmen önde sayıldığı cevabı verilmiştir; ancak bu izahtaki zayıflık ortadadır. Yani: Onların sapıklığını gördüğün anda, Allah Teâlâ için gazaplanma ve O'na küfredenlerle savaşma hususunda bana uyup benim yolumdan gitmekten seni alıkoyan neydi? Bu Mukātil'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre de: Islah ve düzeltme konusunda [bana uymaktan seni ne alıkoydu?] denilmiştir; ancak mazeretin zahiri buna elvermez. Ebû Hayyân mânanın şöyle olmasını kuvvetle muhtemel görmüştür: «İsrailoğullarından iman edenlerle birlikte Tûr dağına gelip bana yetişmekten seni alıkoyan neydi?» Bu İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edilmiştir. Zira Mûsâ aleyhisselâm, o sözlü nasihatlerden sonra Hârûn'un onlardan ayrılıp aralarından çıkmasını, sadece nasihatlerle yetinmekten daha caydırıcı görmüştü; çünkü bu ayrılış öfkeyi daha çok gösterir ve inkârı daha şiddetle ortaya koyar. Bilhassa Hârûn aleyhisselâm onların üzerinde bir lider ve aralarında sevilen biriydi; Mûsâ da bunu biliyordu. Sevilen bir liderin bir işe duyduğu tepki sebebiyle kavmini terk etmesi nefislere son derece ağır gelir ve onun ayrılmasına yol açan o çirkin işi terk etmeyi iktiza eder. Bu husus, insafla bakan kimse için hiçbir şüpheye yer bırakmayacak kadar açıktır.

فالقول بأن نصائح هارون ﵇ حيث لم تزجرهم عما كانوا عليه فلأن لا تزجرهم مفارقته إياهم عنه أولى على ما فيه لا يرد على ما ذكرنا ولا حاجة إلى الاعتذار بأنهم إذا علموا أنه يلحقه ويخبره ﵉ بالقصة يخافون رجوع موسى ﵇ فينزجرون عن ذلك ليقال: إنه بمعزل عن القبول كيف لا وهم قد صرحوا بأنهم عاكفون عليه إلى حين رجوعه ﵇، وقال علي بن عيسى: إن (لا) ليست مزيدة، والمعنى ما حملك على عدم الاتباع فإن المنع عن الشيء مستلزم للحمل على مقابله أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي بسياستهم حسب ما ينبغي فإن قوله ﵇ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي بدون ضم قوله وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ [الأعراف: ١٤٢] متضمن للأمر بذلك حتما فإن الخلافة لا تتحقق إلا بمباشرة الخليفة ما كان يباشره المستخلف لو كان حاضرا وموسى ﵇ لو كان حاضرا لساسهم على أبلغ وجه، والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي ألم تتبعني أو أخالفتني

Dolayısıyla «Hârûn aleyhisselâm'ın nasihatleri onları içinde bulundukları durumdan vazgeçiremediğine göre, onlardan ayrılması haydi haydi vazgeçiremezdi» şeklindeki itiraz -kendi içindeki zayıflık bir yana- zikrettiğimiz açıklamaya varid olmaz. Onların, Hârûn'un Mûsâ'ya ulaşıp hadiseyi haber vereceğini bildiklerinde Mûsâ aleyhisselâm'ın dönmesinden korkup bundan vazgeçecekleri şeklinde bir mazerete de gerek yoktur ki bunun kabule uzak olduğu söylensin; nasıl olmasın ki onlar zaten Mûsâ aleyhisselâm dönünceye kadar buzağıya tapmaya devam edeceklerini açıkça ifade etmişlerdi. Alî b. Îsâ ise şöyle demiştir: «'Lâ' edatı zâit değildir; anlamı ise: 'Seni bana uymamaya sevk eden neydi?' demektir; zira bir şeyden menetmek, zıddına sevk etmeyi gerektirir.» { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Yoksa emrime karşı mı geldin?”, yani onları gerektiği gibi yönetme emrime mi karşı geldin? Çünkü Mûsâ aleyhisselâm'ın { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } “Kavmimin içinde benim yerime geç” sözü, { وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } [el-A'râf: 142] “ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma” sözü eklenmese bile bunu kesin olarak emretmeyi tazammun eder. Zira vekillik/hilafet, ancak vekilin, yerine geçtiği kimse bizzat hazır bulunsaydı yapacağı şeyleri bizzat yapmasıyla gerçekleşir; Mûsâ aleyhisselâm orada bulunsaydı onları en mükemmel şekilde idare ederdi. Fâ harfi, makamın iktiza ettiği mahzuf bir ifadeye matuftur; yani: Bana uymadın da bana muhalefet mi ettin,

فعصيت أمري الَ يَا بْنَ أُمَ

böylece emrime karşı mı geldin? { قالَ يَا بْنَ أُمَّ } “[Hârûn] dedi ki: Ey anamın oğlu!”

خص الأم بالإضافة استعطافا وترقيقا لقلبه لا لما قيل من أنه كان أخاه لأمه فإن الجمهور على أنهما كانا شقيقين.

Onun kalbini yumuşatmak ve merhametini celbetmek için izafeti anneye tahsis etti; yoksa iddia edildiği gibi sadece anne bir kardeşi olduğu için değil. Zira cumhûra göre onlar öz kardeştiler.

وقرأ حمزة والكسائي «يا بن أم» بكسر الميم تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي

Hamza ve Kisâî mîm'in kesresiyle «يَا ابْنَ أُمِّ» şeklinde okumuşlardır. { لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي } “Sakalımı ve başımı tutma!”

أي بشعر رأسي فإن الأخذ أنسب به، وزعم بعضهم أن قوله لِحْيَتِي

Yani başımın saçından tutma; zira yakalamak/tutmak fiili saça daha uygundur. Bazıları { لِحْيَتِي } buyruğunun da

على معنى بشعر لحيتي أيضا لأن أصل وضع اللحية للعضو النابت عليه الشعر ولا يناسبه الأخذ كثير مناسبة، وأنت تعلم أن المشهور استعمال اللحية في الشعر النابت على العضو المخصوص، وظاهر الآيات والأخبار أنه ﵇ أخذ بذلك. روي أنه أخذ شعر رأسه بيمينه ولحيته بشماله وكان ﵇ حديدا متصلبا غضوبا لله تعالى وقد شاهد ما شاهد وغلب على ظنه تقصير في هارون ﵇ يستحق به وإن لم يخرجه عن دائرة العصمة الثابتة للأنبياء ﵈ التأديب ففعل به ما فعل وباشر ذلك بنفسه ولا محذور فيه أصلا ولا مخالفة للشرع فلا يرد ما توهمه الإمام فقال: لا يخلو الغضب من أن يزيل عقله أولا والأول لا يعتقده مسلم والثاني لا يزيل السؤال بلزوم عدم العصمة. وأجاب بما لا طائل تحته.

«sakalımın kılından da tutma» mânasında olduğunu ileri sürmüştür; çünkü sakal (lihye) kelimesinin asıl vazedilişi üzerinde kıl biten uzuv içindir ve yakalamak fiili buna pek uygun düşmez. Bilirsin ki sakal kelimesinin mezkûr uzuv üzerinde biten kıllar için kullanılması meşhurdur. Ayetlerin ve haberlerin zahiri de Mûsâ aleyhisselâm'ın bizzat oradan tuttuğunu göstermektedir. Rivayet edildiğine göre sağ eliyle başının saçını, sol eliyle de sakalını tutmuştur. Mûsâ aleyhisselâm mizaç olarak sert, kararlı ve Allah Teâlâ uğrunda son derece gayretli ve öfkeli biriydi; gördüğü manzarayı görünce Hârûn aleyhisselâm'ın bir kusuru bulunduğu zannı ağır basmış ve bu kusurun peygamberlere aleyhimüsselâm sabit olan ismet dairesinden onu çıkarmayacak bir tür te'dibi hak ettirdiğini düşünerek ona bu muameleyi bizzat kendisi yapmıştır. Bunda hiçbir mahzur ve şeriata aykırılık yoktur. Dolayısıyla İmam [Fahreddîn er-Râzî]'nin vehmedip söylediği şu söz varid olmaz: «Öfke ya aklı giderir ya da gidermez; birinciyi hiçbir Müslüman kabul etmez, ikinci ise ismetin ortadan kalkması lüzumuna dair soruyu defetmez.» Râzî buna hiçbir faydası olmayan bir cevap vermiştir.

وقرأ عيسى بن سليمان الحجازي «بلحيتي» بفتح اللام وهي لغة أهل الحجازنِّي خَشِيتُ

Îsâ b. Süleymân el-Hicâzî lâm'ın fethasıyla «بَلَحْيَتِي» okumuştur; bu Hicaz ehlinin lügatidir. { إِنِّي خَشِيتُ } “Doğrusu ben korktum”

إلخ استئناف لتعليل موجب النهي بتحقيق أنه غير عاص أمره ولا مقصر في المصلحة أي خشيت لو قاتلت بعضهم ببعض وتفانوا وتفرقوا أو خشيت لو لحقتك بمن آمن نْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ

ifadesi ve devamı, emrine karşı gelmediğini ve maslahatı gözetmede kusur etmediğini ortaya koyarak bu nehyin gerekçesini bildiren bir istînâftır. Yani: Birbirleriyle savaştırırsam yok olup giderler ve dağılırlar diye yahut iman edenlerle birlikte arkandan sana gelirsem, { أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun' demenden [korktum]”.

برأيك مع كونهم أبناء واحد كما ينبىء عن ذلك ذكرهم بهذا العنوان دون القوم ونحوه، واستلزام المقاتلة التفريق ظاهر، وكذا اللحوق بموسى ﵇ مع من آمن وربما يجر ذلك إلى المقاتلة. وقيل: أراد ﵇ بالتفريق على التفسير الأول ما يستتبعه القتال من التفريق الذي لا يرجى بعده الاجتماع.

Yani 'kavim' ve benzeri bir ifadeyle değil de 'İsrailoğulları' unvanıyla zikredilmelerinin hissettirdiği üzere, aynı babanın çocukları olmalarına rağmen kendi re'yinle onları ayırdın demenden korktum. Savaşmanın tefrikayı (ayrılığı) gerektireceği açıktır; aynı şekilde iman edenlerle Mûsâ aleyhisselâm'ın peşinden gitmek de tefrikayı gerektirir ve muhtemelen bu durum savaşa yol açardı. Bir görüşe göre de Hârûn aleyhisselâm birinci tefsire göre tefrika ile, savaşın ardından getireceği ve bir daha bir araya gelmeleri umulmayan bir bölünmeyi kastetmiştir.

لَمْ تَرْقُبْ

{ وَلَمْ تَرْقُبْ } “ve gözetmedin [demenden korktum]”,

أي ولم تراع وْلِي

yani riayet etmedin, { قَوْلِي } “benim sözümü”.

والجملة عطف على رَّقْتَ

Cümle { فَرَّقْتَ } fiiline matuftur;

أي خشيت أن تقول مجموع الجملتين وتنسب إلى تفريق بني إسرائيل وعدم مراعاة قولك لي ووصيتك إياي، وجوز أن تكون الجملة في موضع الحال من ضميررَّقْتَ

yani bu iki cümlenin toplamını söylemenden; beni İsrailoğullarını bölmekle ve senin bana olan sözüne ve vasiyetine riayet etmemekle suçlamandan korktum. Bu cümlenin { فَرَّقْتَ } fiilindeki zamirden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür;

أي خشيت أن تقول فرقت بينهم غير مراع قولي أي خشيت أن تقول مجموع هذا الكلام، وأراد بقول موسى المضاف إلى الياء قوله ﵇ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ إلخ، وحاصل اعتذاره ﵇ إني رأيت الإصلاح في حفظ الدهماء والمداراة معهم وزجرهم على وجه لا يختل به أمر انتظامهم واجتماعهم ولا يكون سببا للومك إياي إلى أن ترجع إليهم فتكون أنت المتدارك للأمر حسبما تراه لا سيما والقوم قد استضعفوني وقربوا من أن يقتلوني كما أفصح ﵇ بهذا في آية أخرى.

yani «benim sözümü gözetmeksizin aralarını ayırdın demenden korktum»; hülasa bu sözün tamamını bana söylemenden korktum. Mûsâ'nın mütekellim yâ'sına izafe edilen sözü ile Mûsâ aleyhisselâm'ın { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ } “Kavmimin içinde benim yerime geç ve ıslah et...” sözü kastedilmiştir. Hârûn aleyhisselâm'ın mazeretinin özü şudur: Ben ıslahatı, halk kitlesini bir arada tutmakta, onları idare etmekte ve nizamları ile birlikleri bozulmayacak, senin de bana çıkışmana sebep olmayacak bir tarzda onları sakındırmakta gördüm; tâ ki sen onlara dönüp de uygun göreceğin şekilde bu duruma bizzat müdahale edesin. Bilhassa kavim beni zayıf görmüş ve neredeyse beni öldürecek duruma gelmişti; nitekim Hârûn aleyhisselâm bunu başka bir ayette açıkça dile getirmiştir.

وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج ما يدل على أن المراد من القول المضاف قول هارون ﵇، وجملةمْ تَرْقُبْ

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiği bir rivayet ise, izafe edilen sözden kastın Hârûn aleyhisselâm'ın kendi sözü olduğuna delalet etmektedir. Bu takdirde { وَلَمْ تَرْقُبْ } cümlesi

في موضع الحال من ضميرقُولَ

{ تَقُولَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır;

أي خشيت أن تقول ذلك غير منتظر قولي وبيان حقيقة الحال فتأمل.

yani «benim sözümü ve işin hakikatini açıklamamı beklemeden öyle söylemenden korktum» demektir; bunu etraflıca düşün!

وقرأ أبو جعفر «ولم ترقب» بضم التاء وكسر القاف مضارع أرقب قالَ استئناف وقع جوابا عما نشأ من حكاية ما سلف من اعتذار القوم بإسناد الفساد إلى السامري واعتذار هارون ﵇ كأنه قيل: فماذا صنع موسى ﵇ بعد سماع ما حكي من الاعتذارين واستقرار أصل الفتنة على السامري؟ فقيل قال موبخا له إذا كان الأمر هذا فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ أي ما شأنك والأمر العظيم الصادر عنك وما سؤال عن السبب الباعث لذلك، وتفسير الخطب بذلك هو المشهور، وفي الصحاح الخطب سبب الأمر.

Ebu Ca'fer, erqabe (أرقب) fiilinin muzarisi olarak tâ'nın zammesi ve kâf'ın kesresiyle «ve lem turkib» şeklinde okumuştur. { قَالَ } “[Mûsâ] dedi ki”, kavmin fesadı Sâmirî'ye isnat ederek sunduğu mazeret ile Hârûn aleyhisselâm'ın mazeretinin anlatılmasından doğan bir soruya cevap teşkil eden bir istînâftır. Sanki şöyle denilmiştir: Peki nakledilen iki mazereti işittikten ve fitnenin asıl kaynağının Sâmirî olduğu kesinleştikten sonra Mûsâ aleyhisselâm ne yaptı? Buna karşılık şöyle denilmiştir: [Mûsâ] onu azarlayarak dedi ki: Madem mesele böyledir, { فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ } “Peki senin derdin / amacın nedir, ey Sâmirî?” Yani senin durumun ve senden sâdır olan bu büyük iş nedir? «Mâ» (مَا) ise buna sevk eden sebebi sormaktadır. Hatb (خَطْب) kelimesinin bu şekilde tefsir edilmesi meşhur olandır; es-Sıhâh'ta «hatb, bir işin sebebidir» denilmiştir.

وقال بعض الثقات: هو في الأصل مصدر خطب الأمر إذا طلبه فإذا قيل لمن يفعل شيئا: ما خطبك؟ فمعناه ما

Bazı güvenilir âlimler şöyle demiştir: O, aslen bir şeyi talep ettiği zaman kullanılan hataba'l-emre (خطب الأمر) ifadesinin masdarıdır. Bir işi yapan kimseye «Mâ hatbuke?» denildiğinde bunun anlamı: "Senin...

طلبك له وشاع في الشأن والأمر العظيم لأنه يطلب ويرغب فيه، واختير في الآية تفسيره بالأصل ليكون الكلام عليه أبلغ حيث لم يسأله ﵇ عما صدر منه ولا عن سببه بل عن سبب طلبه، وجعل الراغب الأصل لهذا الشائع الخطب بمعنى التخاطب أي المراجعة في الكلام، وأطلق عليه لأن الأمر العظيم يكثر فيه التخاطب، وجعل في الأساس الخطب بمعنى الطلب مجازا فقال: ومن المجاز فلان يخطب عمل كذا يطلبه وما خطبك ما شأنك الذي تخطبه، وفرق ابن عطية بين الخطب والشأن بأن الخطب يقتضي انتهارا ويستعمل في المكاره دون الشأن ثم قال فكأنه قيل: ما نحسك وما شؤمك وما هذا الخطب الذي جاء منك انتهى.

...onu talep etmekteki kastın nedir?" demektir. Rağbet edilip talep edildiği için şan ve büyük iş hakkında yaygınlaşmıştır. Ayette ise, sözün daha beliğ olması için asıl anlamına göre tefsir edilmesi tercih edilmiştir; zira Mûsâ aleyhisselâm ona ne kendisinden sâdır olan fiili ne de onun sebebini sormuş, bilakis onu talep etme sebebini sormuştur. Râgıb, bu yaygın kullanımın aslını muhâtabe (karşılıklı konuşma) anlamındaki hatb (الخطب) kılmıştır. Büyük meselelerde karşılıklı konuşma çok olduğu için bu isim verilmiştir. Esâs'ta ise hatb kelimesinin talep anlamında kullanılması mecaz sayılmış ve şöyle denilmiştir: «Mecaz kabilindendir ki: Filan kimse filan işi hutbe ediyor yani talep ediyor; mâ hatbuke ise, talep ettiğin o şanın nedir demektir.» İbn Atiyye ise hatb ile şe'n (durum) arasını şöyle ayırmıştır: Hatb, şe'nden farklı olarak bir azarlama gerektirir ve hoşa gitmeyen durumlarda kullanılır. Ardından şöyle demiştir: Sanki «Senin bu uğursuzluğun, meymenetsizliğin nedir ve senden sâdır olan bu vahim mesele nedir?» denilmek istenmiştir.

وليس ذلك بمطرد فقد قال إبراهيم ﵇ للملائكة ﵈: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ [الحجر: ٥٧، الذاريات: ٣١] ولا يتأتى فيه ما ذكر.

Fakat bu kural her zaman geçerli (muttarit) değildir; zira İbrâhîm aleyhisselâm meleklere (aleyhimüsselâm): { فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } [Hicr: 57, Zâriyât: 31] “Ey elçiler! [Asıl] işiniz / vazifeniz nedir?” demiştir ki burada zikredilen [azarlama] manası söz konusu olamaz.

وزعم بعض من جعل اشتقاقه من الخطاب أن المعنى ما حملك على أن خاطبت بني إسرائيل بما خاطبت.

Kelimenin iştikakını hitaptan (el-hitâb) sayan bazı kimseler, mananın «İsrailoğulları'na söylediğin şeyleri söylemeye seni sevk eden nedir?» olduğunu iddia etmişlerdir.

وفعلت معهم ما فعلت وليس بشيء، وخطابه ﵇ إياه بذلك ليظهر للناس بطلان كيده باعترافه ويفعل به وبما أخرجه ما يكون نكالا للمفتونين ولمن خلفهم من الأمم.

«...ve onlarla bu yaptıklarını yapmaya [seni sevk eden nedir?]» [demektir]; ancak bu görüş bir değer taşımaz. Mûsâ aleyhisselâm'ın ona bu şekilde hitap etmesi, Sâmirî'nin bizzat kendi itirafıyla hilesinin batıl olduğunu insanlara açıkça göstermek ve fitneye düşenler ile onlardan sonra gelecek ümmetlere ibret olsun diye hem ona hem de ortaya çıkardığı şeye gereken muameleyi yapmak içindir.

قالَ أي السامري مجيبا له ﵇ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ بضم الصاد فيهما أي علمت ما لم يعلمه القوم وفطنت لما لم يفطنوا له، قال الزجاج يقال: بصر بالشيء إذا علمه وأبصر إذا نظر، وقيل: بصره وأبصره بمعنى واحد: وقال الراغب: البصر يقال: للجارحة الناظرة وللقوة التي فيها ويقال: لقوة القلب المدركة بصيرة وبصر ويقال من الأول أبصرت. ومن الثاني أبصرته وبصرت به. وقلما يقال: بصرت في الحاسة إذا لم يضامه رؤية القلب اه.

{ قَالَ } “[Sâmirî] dedi ki:” yani Mûsâ aleyhisselâm'a cevap vererek: { بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } “Ben onların görmediği / fark etmediği bir şeyi gördüm / fark ettim.” Her iki kelimede sâd harfinin zammesiyle [okunmuştur]; yani «Kavmin bilmediği şeyi bildim ve onların idrak edemediği şeye akıl erdirdim.» Zeccâc şöyle demiştir: «Bir kimse bir şeyi bildiğinde basure bi'ş-şey' (بصر بالشيء), gözüyle baktığında ise ebsara (أبصر) denir.» Bir görüşe göre basurahu ve ebsarahu aynı anlamdadır. Râgıb ise şöyle der: «Basar; bakan duyu organına ve onda bulunan kuvvete denir. Kalbin idrak edici kuvvetine ise basîret ve basar denir. Birincisinden ebsartu (gördüm), ikincisinden ise ebsartuhu ve basurtu bihî denir. Kalbin görmesi eşlik etmedikçe duyu organı hakkında basurtu denilmesi pek azdır.»

وقرأ الأعمش وأبو السمال «بصرت» بكسر الصاد «بما لم يبصروا» بفتح الصاد. وقرأ عمرو بن عبيد «بصرت» بضم الباء وكسر الصاد «بما لم تبصروا» بضم التاء المثناة من فوق وفتح الصاد على البناء للمفعول.

A'meş ve Ebü's-Semmâl «basırtu» kelimesini sâd'ın kesresiyle, «bimâ lem yebserû» kısmını ise sâd'ın fethasıyla okumuşlardır. Amr b. Ubeyd ise «busırtu»yu bâ'nın zammesi ve sâd'ın kesresiyle, «bimâ lem tubsârû»yu ise meçhul kalıpta iki noktalı üst tâ'nın zammesi ve sâd'ın fethasıyla okumuştur.

وقرأ الكسائي وحمزة وأبو بحرية والأعمش وطلحة وابن أبي ليلى وابن مناذر وابن سعدان وقعنب «بما لم

Kisâî, Hamza, Ebû Bahriyye, A'meş, Talha, İbn Ebî Leylâ, İbn Münâzir, İbn Sa'dân ve Ka'neb ise «bimâ lem...

تبصروا» بالتاء الفوقانية المفتوحة وبضم الصاد. والخطاب لموسى ﵇ وقومه. وقيل: له ﵇ وحده وضمير الجمع للتعظيم كما قيل في قوله تعالى رَبِّ ارْجِعُونِ [المؤمنون: ٩٩] وهذا منقول عن قدماء النحاة وقد صرح به الثعالبي في سر العربية، فما ذكره الرضي من أن التعظيم إنما يكون في ضمير المتكلم مع الغير كفعلنا غير مرتضى وإن تبعه كثير. وادعى بعضهم أن الأنسب بما سيأتي إن شاء الله تعالى من قوله: وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي تفسير بصر برأى لا سيما على القراءة بالخطاب فإن ادعاء علم ما لم يعلمه موسى ﵇ جراءة عظيمة لا تليق بشأنه ولا بمقامه بخلاف ادعاء رؤية ما لم يره ﵇ فإنه مما يقع بحسب ما يتفق. وقد كان فيما أخرج ابن جرير عن ابن عباس رأى جبريل ﵇ يوم فلق البحر على فرس فعرفه لما أنه كان يغذوه صغيرا حين خافت عليه أمه فألقته في غار فأخذ قبضة من تحت حافر الفرس وألقى في روعه أنه لا يلقيها على شيء فيقول: كن كذا إلا كان.

...tebsurû» şeklinde üstten iki noktalı fethalı tâ ve sâd'ın zammesiyle okumuşlardır. Bu durumda hitap Mûsâ aleyhisselâm'a ve kavminedir. Bir görüşe göre sadece Mûsâ aleyhisselâm'adır ve çoğul zamiri, Yüce Allah'ın { رَبِّ ارْجِعُونِ } [Mü'minûn: 99] “Rabbim! Beni geri döndürünüz” buyruğunda söylendiği gibi tazim içindir. Bu, eski nahivcilerden nakledilmiştir ve Seâlibî de *Sırru'l-Arabiyye* adlı eserinde bunu açıkça belirtmiştir. Dolayısıyla Radî'nin, tazimin ancak «fealnâ» (yaptık) gibi mütekellim mealgayr zamirinde olacağını söylemesi —pek çok kimse ona uymuş olsa da— kabul görmüş bir görüş değildir. Bazıları, inşâallahu teâlâ ileride gelecek olan { وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } sözüne en uygun olanın «basura» fiilinin «reâ» (gördü) anlamıyla tefsir edilmesi olduğunu ileri sürmüşlerdir; bilhassa hitap kıraatine göre böyledir. Zira Mûsâ aleyhisselâm'ın bilmediği bir ilmi bildiğini iddia etmek, onun şanına ve makamına yakışmayacak büyük bir cürettir; oysa Mûsâ aleyhisselâm'ın görmediği bir şeyi gördüğünü iddia etmek öyle değildir, çünkü bu tesadüfen meydana gelebilecek bir durumdur. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiği rivayette geçtiğine göre Sâmirî, denizin yarıldığı gün Cebrâîl aleyhisselâm'ı bir at üzerinde görmüş ve onu tanımıştı; çünkü annesi onun için korkup kendisini bir mağaraya bıraktığında Cebrâîl küçüklüğünde onu besleyip büyütmüştü. Bunun üzerine atın toynağının altından bir avuç [toprak] almış ve kalbine, bunu herhangi bir şeyin üzerine atıp «şöyle ol» dediğinde mutlaka o şeyin olacağı hissi doğmuştu.

وعن علي كرم الله تعالى وجهه أنه رآه ﵇ راكبا على فرس حين جاء ليذهب بموسى ﵉ إلى الميقات ولم يره أحد غيره من قوم موسى ﵇ فأخذ من موطىء فرسه قبضة من التراب.

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm'ı mikata götürmek için geldiği sırada Cebrâîl aleyhisselâm'ı bir ata binmiş olarak görmüştü; Mûsâ aleyhisselâm'ın kavminden onu kendisinden başka hiç kimse görmemişti. O da atının bastığı yerden bir avuç toprak almıştı.

وفي بعض الآثار أنه رآه كلما رفع الفرس يديه أو رجليه على التراب اليبس يخرج النبات فعرف أن له شأنا فأخذ من موطئه حفنة

Bazı rivayetlerde ise şöyle geçmektedir: At, ön veya arka ayaklarını kuru toprağın üzerinden her kaldırdığında oradan bitki çıktığını görmüş, böylece onun olağanüstü bir durumu olduğunu anlayarak bastığı yerden bir avuç almıştı.

، وذلك قوله تعالى فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ أي من أثر فرس الرسول. وكذا قرأ عبد الله، فالكلام على حذف مضاف كما عليه أكثر المفسرين. وأثر الفرس التراب الذي تحت حافره. وقيل: لا حاجة إلى تقدير مضاف لأن أثر فرسه أثره ﵇.

İşte bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ } “Bunun üzerine o elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım”, yani elçinin atının izinden [aldım]. Abdullah [b. Mes'ûd] da böyle okumuştur. Müfessirlerin çoğunun belirttiği üzere söz konusu ifade bir muzâfın hazfedilmesi üzeredir. Atın izi ise toynağının altındaki topraktır. Bir görüşe göre muzâf takdir etmeye gerek yoktur, çünkü atının izi bizzat Cebrâîl aleyhisselâm'ın izidir.

ولعل ذكر جبريل ﵇ بعنوان الرسالة لأنه لم يعرفه إلا بهذا العنوان أو للإشعار بوقوفه على ما لم يقف عليه القوم من الأسرار الإلهية تأكيدا لما صدر به مقالته والتنبيه كما قيل على وقت أخذ ما أخذ.

Cebrâîl aleyhisselâm'ın «elçi» (er-rasûl) unvanıyla zikredilmesi, belki de onu ancak bu unvanla tanıdığı içindir; yahut sözüne başlarken iddia ettiği şeyi teyit etmek ve kavmin muttali olamadığı ilâhî sırlara kendisinin vâkıf olduğunu hissettirmek ve denildiği üzere aldığı şeyi ne vakit aldığına dikkat çekmek içindir.

والقبضة المرة من القبض أطلقت على المقبوض مرة، وبذلك يرد على القائلين بأن المصدر الواقع كذلك لا يؤنث بالتاء فيقولون: هذه حلة نسيج اليمن ولا يقولون: نسيجة اليمن. والجواب بأن الممنوع إنما هو التاء الدالة على التحديد لا على مجرد التأنيث كما هنا والمناسب على هذا أن لا تعتبره المرة كما لا يخفى.

Kabza (الْقَبْضَةُ), kabz (tutma/kavrama) fiilinin ism-i merresidir ve bir defada tutulan/avuca alınan şey (makbûz) için kullanılmıştır. Bununla, bu şekilde [mef'ûl anlamında] vâkî olan masdarın tâ ile müennes yapılamayacağını söyleyip «Hâzihî hulletu nesîci'l-Yemen» diyen ve «nesîcetu'l-Yemen» demeyen kimselere reddiye verilmiş olur. Buna verilen cevap ise şudur: Yasak olan, buradaki gibi sırf müenneslik bildiren tâ değil, tahdit (miktar sınırlaması) bildiren tâ'dır. Bu durumda gizli kalmayacağı üzere ism-i merre anlamını dikkate almamak daha münasiptir.

وقرأ عبد الله وأبي وابن الزبير والحسن وحميد «قبصت قبصة» بالصاد فيهما وفرقوا بين القبض بالضاد المعجمة والقبص بالصاد بأن الأول الأخذ بجميع الكف والثاني الأخذ بأطراف الأصابع ونحوهما الخضم بالخاء للأكل بجميع الفم والقضم بالقاف للأكل بأطراف الأسنان. وذكر أن ذلك مما غير لفظه لمناسبة معناه فإن الضاد المعجمة للثقل واستطالة مخرجها جعلت فيما يدل على الأكثر والصاد لضيق محلها وخفائه جعلت فيما يدل على القليل.

Abdullah, Übeyy, İbnü'z-Zübeyr, Hasan ve Humeyd her iki kelimeyi de sâd harfiyle «kabastu kabseten» şeklinde okumuşlardır. Noktalı dâd ile olan kabz (القبض) ile sâd ile olan kabs (القبص) arasını şöyle ayırmışlardır: Birincisi bütün avuçla almak, ikincisi ise parmak uçlarıyla almaktır. Tıpkı bütün ağızla yemek için hı ile hadm (الخضم), dişlerin ucuyla yemek için ise kaf ile kadm (القضم) denilmesi gibi. Belirtildiğine göre bu, manasına uygun düşmesi için lafzı değiştirilen kelimelerdendir; nitekim noktalı dâd harfi ağırlığı ve mahrecinin uzaması sebebiyle daha çok olanı gösteren şeylere tahsis edilmiş, sâd harfi ise mahrecinin darlığı ve kapalılığı sebebiyle az olanı gösteren şeylere tahsis edilmiştir.

وقرأ الحسن بخلاف عنه. وقتادة ونصر بن عاصم بضم القاف والصاد المهملة وهو اسم للمقبوض كالمضغة اسم للممضوغ فَنَبَذْتُها أي ألقيتها في الحلي المذاب. وقيل: في جوف العجل فكان ما كان.

Hasan'dan gelen bir rivayette, Katâde ve Nasr b. Âsım ise kaf'ın zammesi ve noktasız sâd ile [kubseten şeklinde] okumuşlardır. Bu, tıpkı mudganın çiğnenen şeyin ismi olması gibi avuca alınan şeyin (makbûz) ismidir. { فَنَبَذْتُهَا } “ve onu attım”, yani eritilmiş ziynetlerin içine attım. Bir görüşe göre buzağının içine attım ve olanlar oldu.

وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي أي زينته وحسنته إلي والإشارة إلى مصدر الفعل المذكور بعد. وذلك على حد قوله تعالى وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] وحاصل جوابه أن ما فعله إنما صدر عنه بمحض اتباع هوى النفس الأمارة بالسوء لا لشيء آخر من البرهان العقلي أو النقلي أو من الإلهام الإلهي. هذا ثم ما ذكر من تفسير الآية هو المأثور عن الصحابة والتابعين رضي الله تعالى عنهم وتبعهم جل أجلة المفسرين، وقال أبو مسلم الأصبهاني: ليس في القرآن تصريح بهذا الذي ذكروه. وهنا وجه آخر وهو أن يكون المراد بالرسول موسى ﵇ وأثره سنته ورسمه

{ وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “İşte nefsim bana böyle hoş gösterdi / bunu bana telkin etti.” Yani onu bana süsledi ve güzel gösterdi. İşaret, kendisinden sonra zikredilen fiilin masdarınadır. Bu, Yüce Allah'ın { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara: 143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” buyruğundaki gibidir. Cevabının özü şudur: Yaptığı şey, aklî veya naklî bir delilden yahut ilâhî bir ilhamdan dolayı değil, sırf kötülüğü emreden nefsin (nefs-i emmâre) hevasına uymasından dolayı kendisinden sâdır olmuştur. İşte ayetin bu tefsiri, sahâbe ve tâbiîn radıyallâhu teâlâ anhüm'den nakledilen ve müfessirlerin ekseriyetinin de tâbi olduğu görüştür. Ebû Müslim el-İsfahânî ise şöyle demiştir: Kur'an'da onların zikrettiği bu hususa dair açık bir ifade yoktur. Burada bir başka vecih daha vardır ki o da elçiden (er-rasûl) kastın Mûsâ aleyhisselâm, onun izinden kastın ise onun sünneti, emrettiği ve üzerinde yürüdüğü çizgisi olmasıdır.

الذي أمر به ودرج عليه فقد يقول الرجل: فلان يقفو أثر فلان ويقتص أثره إذا كان يمتثل رسمه، وتقرير الآية على ذلك أن موسى ﵇ لما أقبل على السامري باللوم والمسألة عن الأمر الذي دعاه إلى إضلال القوم بالعجل قال: بصرت بما لم يبصروا به أي عرفت أن الذي عليه القوم ليس بحق وقد كنت قبضت قبضة من أثرك أي شيئا من دينك فنبذتها أي طرحتها ولم أتمسك بها. وتعبيره عن موسى ﵇ بلفظ الغائب على نحو قول من يخاطب الأمير ما قول الأمير في كذا. ويكون إطلاق الرسول منه عليه ﵇ نوعا من التهكم حيث كان كافرا مكذبا به على حد قوله تعالى حكاية عن الكفرة يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الحجر: ٦] انتهى، وانتصر له بعضهم بأنه أقرب إلى التحقيق. ويبعد قول المفسرين أن جبريل ﵇ ليس معهودا باسم الرسول ولم ير له فيما تقدم ذكر حتى تكون اللام في الرسول لسابق في الذكر وأن ما قالوه لا بد له من تقدير المضاف والتقدير خلاف الأصل وأن اختصاص السامري برؤية جبريل ﵇ ومعرفته من بين سائر الناس بعيد جدا. وأيضا كيف عرف أن أثر حافر فرسه يؤثر هذا الأمر الغريب العجيب من حياة الجماد وصيرورته لحما ودما على أنه لو كان كذلك لكان الأثر نفسه أولى بالحياة. وأيضا متى اطلع كافر على تراب هذا شأنه فلقائل أن يقول لعل موسى ﵇ اطلع شيء آخر يشبه هذا فلأجله أتى بالمعجزات فيكون ذلك فيما أتى به المرسلون ﵈ من الخوارق، وأيضا يبعد الكفر والإقدام على الإضلال بعد أن عرف نبوة موسى ﵇ بمجيء هذا الرسول الكريم إليه انتهى.

Nitekim insan bazen: «Filan kimse filanın izinden gidiyor ve onun izini takip ediyor» der ki bu, onun çizgisini izlediği anlamına gelir. Ayetin bu yaklaşıma göre takriri şöyledir: Mûsâ aleyhisselâm Sâmirî'ye yönelip onu kınadığında ve kavmi buzağı ile saptırmaya sevk eden sebebi sorduğunda o şöyle demiştir: «Ben onların fark etmediği şeyi fark ettim; yani kavmin üzerinde bulunduğu inancın hak olmadığını anladım. Ben senin izinden bir kabza almıştım; yani dininden bir şeyler almıştım, sonra onu attım; yani fırlatıp bıraktım ve ona sarılmadım.» Mûsâ aleyhisselâm'dan gaib lafzıyla bahsetmesi ise, emire hitap eden birinin «Emirin bu konudaki sözü nedir?» demesi kabilindendir. Sâmirî'nin Mûsâ aleyhisselâm için «elçi» tabirini kullanması ise, kendisi onu yalanlayan bir kâfir olduğu için bir nevi alay etme (tehekküm) kabilindendir; nitekim Yüce Allah'ın kâfirlerden hikâye ettiği şu buyrukta da böyledir: { يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [Hicr: 6] “Ey kendisine zikir (Kur'an) indirilen kişi! Sen kesinlikle bir delisin!” [Ebû Müslim'in sözü] bitti. Bazıları bu görüşün tahkike daha yakın olduğunu söyleyerek onu savunmuşlardır. Müfessirlerin görüşünü ise şu gerekçelerle uzak görmüşlerdir: Cebrâîl aleyhisselâm mutlak olarak «elçi» ismiyle bilinmemektedir; ayrıca er-Rasûl kelimesindeki harf-i tarifin zikrî ahd (önceden geçen) olması için daha önce onun zikri de geçmemiştir. Müfessirlerin dediği şey muzâf takdirini gerektirir, oysa takdir asıl olana aykırıdır. Diğer insanlar arasından sadece Sâmirî'nin Cebrâîl aleyhisselâm'ı görmesi ve tanıması son derece uzaktır. Ayrıca atının toynağının izinin, cansız bir varlığı diriltip et ve kana dönüştürmek gibi böyle garip ve acayip bir tesir meydana getireceğini nereden bilmiştir? Kaldı ki durum böyle olsaydı izin kendisi hayat sahibi olmaya daha layık olurdu. Ayrıca bir kâfir böyle bir toprağa muttali olabiliyorsa, birisi çıkıp: «Belki de Mûsâ aleyhisselâm da buna benzer başka bir şeye muttali oldu da mucizeleri bu sayede gösterdi» diyebilir; bu takdirde peygamberlerin (aleyhimüsselâm) getirdiği harikulade haller şüpheye düşebilir. Bir de bu kerim elçinin Mûsâ'ya gelmesiyle onun peygamberliğini bildikten sonra Sâmirî'nin küfre düşüp saptırmaya cüret etmesi akıldan uzaktır. [İtirazlar] bitti.

وأجيب بأنه قد عهد في القرآن العظيم إطلاق الرسول على جبريل ﵇ فقد قال سبحانه إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ [الحاقة: ٤٠، التكوير: ١٩] وعدم جريان ذكر له فيما تقدم لا يمنع من أن يكون معهودا، ويجوز أن يكون إطلاق الرسول عليه ﵇ شائعا في بني إسرائيل لا سيما إن قلنا بصحة ما روي أنه ﵇ كان يغذي من يلقى من أطفالهم في الغار في زمان قتل فرعون لهم، وبأن تقدير المضاف في الكلام أكثر من أن يحصى وقد عهد ذلك في كتاب الله تعالى غير مرة، وبأن رؤيته جبريل ﵇ دون الناس كان ابتلاء منه تعالى ليقضي الله أمرا كان مفعولا. وبأن معرفته تأثير ذلك الأثر ما ذكر كانت لما ألقى في روعه أنه لا يلقيه على شيء فيقول كن كذا إلا كان كما في خبر ابن عباس أو كانت لما شاهد من خروج النبات بالوطء كما في بعض الآثار. ويحتمل أن يكون سمع ذلك من موسى ﵇، وبأن ما ذكر من أولوية الأثر نفسه بالحياة غير مسلم ألا ترى أن الإكسير يجعل ما يلقي هو عليه ذهبا ولا يكون هو بنفسه ذهبا. وبأن المعجزة مقرونة بدعوى الرسالة من الله تعالى والتحدي وقد قالوا: متى ادعى أحد الرسالة وأظهر الخارق وكان لسبب خفي يجهله المرسل إليهم قبض الله تعالى ولا بد من بين حقيقة ذلك بإظهار مثله غير مقرون بالدعوى أو نحو ذلك أو جعل المدعي بحيث لا يقدم على فعل ذلك الخارق بذلك السبب بأن يسلب قوة التأثير أو نحو ذلك لئلا يكون للناس على الله حجة بعد الرسل وتكون له ﷿ الحجة البالغة، وجوزوا ظهور الخارق لا عن سبب أو عن سبب خفي على يد مدعي الألوهية لأن كذبه ظاهر عقلا ونقلا. ولا تتوقف إقامة الحجة على تكذيبه بنحو ما تقدم. وبأن ما ذكر من بعد الكفر والإضلال من السامري بعد أن عرف نبوة موسى ﵇ في غاية السقوط فقد قال تعالى وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] وليس كفر السامري بأبعد من كفر فرعون وقد رأى ما رأى. ويرد على ما ذكره أبو مسلم مع مخالفته للمأثور عن خير القرون مما لا يقال مثله من قبل الرأي فله حكم المرفوع أن التعبير عن موسى ﵇ بلفظ الغائب بعيد. وإرادة وقد كنت قبضت قبضة إلخ من النظم الكريم أبعد. وأن نبذ ما عرف أنه ليس بحق لا يعد من تسويل النفس في شيء فلا يناسب ختم جوابه بذلك. فزعم أن ما ذكره أقرب إلى التحقيق باطل عند أرباب التدقيق.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Yüce Kur'an'da Cebrâîl aleyhisselâm için «elçi» (er-rasûl) lafzının kullanılması bilinmektedir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ } [Hâkka: 40, Tekvîr: 19] “Şüphesiz o, şerefli bir elçinin sözüdür” buyurmuştur. Öncesinde zikrinin geçmemiş olması onun bilinmesine (ahdî olmasına) engel teşkil etmez. Ayrıca Cebrâîl aleyhisselâm'a «elçi» denilmesinin İsrailoğulları arasında yaygın olması da muhtemeldir; bilhassa Firavun'un çocuklarını öldürdüğü dönemde mağaraya bırakılan çocuklarını Cebrâîl aleyhisselâm'ın besleyip büyüttüğüne dair rivayetin sıhhatini kabul edersek bu daha da açıktır. Kelâmda muzâf takdir edilmesi ise sayılamayacak kadar çoktur ve bu durum Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda defalarca görülmüştür. İnsanlar arasından sadece onun Cebrâîl aleyhisselâm'ı görmesi ise, Allah'ın takdir ettiği bir hükmü yerine getirmesi için Yüce Allah'tan gelen bir imtihandır. Bu izin söz konusu tesire sahip olduğunu bilmesi ise; İbn Abbâs'ın rivayetinde geçtiği üzere onu neyin üzerine atıp «şöyle ol» derse mutlaka olacağı hissinin kalbine doğmasından yahut bazı rivayetlerde geçtiği gibi atın basmasıyla bitkilerin çıktığına şahit olmasından kaynaklanmıştır. Bunu bizzat Mûsâ aleyhisselâm'dan işitmiş olması da muhtemeldir. İzin kendisinin hayat sahibi olmaya daha layık olduğu iddiası ise kabul edilemez; görmez misin ki iksir üzerine atıldığı şeyi altına dönüştürür ama kendisi altın değildir! Mucize ise Allah Teâlâ'dan bir elçilik davası ve meydan okuma (tahaddî) ile birliktedir. Âlimler şöyle demiştir: Bir kimse peygamberlik iddia edip muhatapların bilmediği gizli bir sebeple olağanüstü bir şey gösterirse, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti kalmasın ve üstün hüccet Yüce Allah'ın olsun diye, Allah Teâlâ mutlaka benzerini dava olmaksızın izhar ederek veya o iddia sahibini tesir kuvvetini soyutlamak gibi yollarla o gizli sebeple bu harikulade işi yapamaz hale getirerek meselenin hakikatini açıklar. İlâhlık iddia eden kimsenin elinde ise sebepsiz veya gizli bir sebeple harikulade bir şeyin ortaya çıkmasını caiz görmüşlerdir; zira onun yalancılığı aklen ve naklen apaçıktır ve hüccetin ikamesi onun zikredilen tarzda yalanlanmasına bağlı değildir. Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğini bildikten sonra Sâmirî'nin küfre düşüp saptırmaya cüret etmesinin uzak görülmesi ise son derece tutarsızdır; nitekim Yüce Allah: { وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ } [Neml: 14] “Gönülleri kesin olarak inandığı halde onları inkâr ettiler” buyurmuştur. Gördüğü onca şeye rağmen Firavun'un küfrü Sâmirî'nin küfründen daha uzak değildir! Ebû Müslim'in zikrettiği görüşe karşı —kendi re'yiyle söylenemeyecek ve dolayısıyla merfû hükmünde olan en hayırlı nesillerin nakline aykırı olmasının yanı sıra— şu itirazlar yöneltilir: Mûsâ aleyhisselâm'dan gaib lafzıyla bahsetmek uzaktır. Kerim nazımdan «ben senin izinden bir kabza almıştım...» manasını çıkarmak daha da uzaktır. Hak olmadığını anladığı şeyi fırlatıp atmak ise asla nefsin kötü telkini (tesvîl) sayılamaz; dolayısıyla cevabını bu şekilde bitirmesi uygun düşmez. Binaenaleyh onun zikrettiği görüşün tahkike daha yakın olduğu iddiası, tahkik ehli nezdinde bâtıldır.

وزعمت اليهود أن ما ألقاه السامري كان قطعة من الحلي منقوشا عليها بعض الطلسمات وكان يعقوب ﵇ قد علقها في عنق يوسف ﵇ إذ كان صغيرا كما يعلق الناس اليوم في أعناق أطفالهم التمائم وربما تكون من الذهب والفضة منقوشا عليها شيء من الآيات أو الأسماء أو الطلسمات وقد ظفر بها من حيث ظفر فنبذها مع حلي بني إسرائيل فكان ما كان لخاصية ما نقش عليها فيكون على هذا قد أراد بالرسول رسول بني إسرائيل في مصر من قبل وهو يوسف ﵇. ولم يجىء عندنا خبر صحيح ولا ضعيف بل ولا موضوع فيما زعموا. نعم جاء عندنا أن يعقوب كان قد جعل القميص المتوارث في تعويذ وعلقه في عنق يوسف ﵇.

Yahudiler ise Sâmirî'nin attığı şeyin, üzerinde bazı tılsımların kazılı olduğu bir ziynet parçası olduğunu iddia etmişlerdir. Güya Ya'kûb aleyhisselâm, tıpkı bugün insanların çocuklarının boynuna muskalar astığı gibi —ki bazen altın ve gümüşten olup üzerlerine ayetler, isimler veya tılsımlar kazınır— Yûsuf aleyhisselâm küçükken bunu onun boynuna asmıştı; Sâmirî de bunu bir şekilde ele geçirmiş ve üzerine kazınan şeyin hususiyeti sebebiyle İsrailoğulları'nın ziynetleriyle birlikte [ateşe] atmış ve olanlar olmuştur. Bu takdirde o, «elçi» ile daha önce Mısır'da bulunan İsrailoğulları elçisini yani Yûsuf aleyhisselâm'ı kastetmiş olmaktadır. Ancak onların bu iddiaları hakkında bizde sahih, zayıf, hatta mevzû hiçbir haber gelmemiştir. Evet, Ya'kûb'un miras kalan gömleği bir muska içine koyup Yûsuf aleyhisselâm'ın boynuna astığına dair bizde rivayet gelmiştir.

وفسر بعضهم بذلك قوله تعالى اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا [يوسف: ٩٣] إلخ. وما أغفل أولئك البهت عن زعم أن الأثر هو ذلك القميص فإنه قد عهد منه ما تقدم في أحسن القصص في قوله تعالى: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هذا فَأَلْقُوهُ عَلى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً فبين معافاة المبتلي وحياة الجماد مناسبة كلية فهذا الكذب لو ارتكبوه لربما كان أروج قبولا عند أمثال الأصبهاني الذين ينبذون ما روي عن الصحابة مما لا يقال مثله بالرأي وراء ظهورهم نعوذ بالله تعالى من الضلال.

Bazıları Yüce Allah'ın { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا } [Yûsuf: 93] “Şu gömleğimi götürün...” buyruğunu bununla tefsir etmişlerdir. O iftiracılar izin bu gömlek olduğunu iddia etmekten ne kadar da gafildirler! Zira Ahsenü'l-Kasas'ta (Yûsuf kıssasında) geçen Yüce Allah'ın { اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيراً } “Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne sürün, gözü görür hale gelsin” buyruğundan onun durumu bilinmektedir; zira hastanın şifa bulması ile cansız varlığın canlanması arasında tam bir münasebet vardır. Şayet bu yalanı uydursalardı, re'y ile söylenemeyecek konularda sahâbeden nakledilen rivayetleri arkalarına atan İsfahânî gibilerin nezdinde belki de daha çok revaç bulurdu. Dalâletten Yüce Allah'a sığınırız!

قالَ استئناف كما مر غير مرة أي قال موسى ﵇ إذا كان الأمر كما ذكرت فَاذْهَبْ أي من بين الناس، وقوله تعالى فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ إلى آخره تعليل لموجب الأمر. و «في» متعلقة بالاستقرار العامل في لَكَ أي ثابت لك في الحياة أو بمحذوف وقع حالا من الكاف، والعامل معنى الاستقرار المذكور أيضا لاعتماده على ما هو مبتدأ معنى أعني قوله تعالى أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ ولم يجوز تعلقه بتقول لمكان أن وقد تقدم آنفا عذر من يعلق الظرف المتقدم بما بعدها. ولا يظهر ما يشفي الخاطر في وجه تعليق العلامة أبي السعود- إذ- في قوله تعالى ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ فيما بعد أن وعدم تجويز تعليق فِي الْحَياةِ فيما بعدها أي إن لك مدة حياتك أن تفارق الناس مفارقة كلية لكن لا بحسب الاختيار بموجب التكليف بل بحسب الاضطرار الملجئ إليها، وذلك أنه تعالى رماه بداء عقام لا يكاد يمس أحدا أو يمسه أحد كائنا من كان إلا حم من ساعته حمى شديدة فتحامى الناس وتحاموه وكان يصيح بأقصى صوته لا مساس وحرم عليهم ملاقاته ومكالمته ومؤاكلته ومبايعته وغير ذلك مما يعتاد جريانه فيما بين الناس من المعاملات وصار بين الناس أوحش من القاتل اللاجئ إلى الحرم ومن الوحشي النافر في البيداء، وذكر أنه لزم البرية وهجر البرية، وذكر الطبرسي عن ابن عباس أن المراد أن لك ولولدك أن تقول إلخ، وخص عمرو الحمى بما إذا كان الماس أجنبيا، وذكر أن بقايا ولده باق فيهم تلك الحال إلى اليوم، وقيل: ابتلي بالوسواس حين قال له موسى ﵇ ذلك، وعليه حمل قول الشاعر:

{ قَالَ } “[Mûsâ] dedi ki:” daha önce defalarca geçtiği üzere bir istînâftır; yani Mûsâ aleyhisselâm dedi ki: Madem durum zikrettiğin gibidir, { فَاذْهَبْ } “Öyleyse defol git!” yani insanların arasından çekil git. Yüce Allah'ın { فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ } “Çünkü hayatın boyunca senin için [şu ceza] vardır...” buyruğu ve devamı ise bu emrin gerekçesini açıklamaktadır (talildir). «Fî» (فِي) harfi, { لَكَ } lafzında amel eden istikrar anlamına mütealliktir; yani «hayatta senin için sabittir» demektir; yahut kâf zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir ve âmil de manen mübteda olan { أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ } sözüne dayandığı için yine zikredilen istikrar manasıdır. «En» (أن) harfinden dolayı { تَقُولَ } fiiline taalluk etmesi caiz görülmemiştir; öne geçen zarfı «en»den sonrasına taalluk ettirenlerin gerekçesi az önce geçmişti. Allâme Ebüssuûd'un Yüce Allah'ın { مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِ } buyruğundaki «iz» (إِذْ) edatını «en»den sonrasına taalluk ettirip de { فِي الْحَيَاةِ } ibaresini sonrasına taalluk ettirmeyi caiz görmemesinin tatmin edici bir izahı görünmemektedir. Yani: Hayatın boyunca teklifin gereği olan bir ihtiyar ile değil, seni buna mecbur bırakan bir ızdırar sebebiyle insanlardan bütünüyle ayrılmak senin durumundur. Şöyle ki: Allah Teâlâ onu öyle amansız bir hastalığa müptela kıldı ki kim olursa olsun birine dokunduğunda veya biri ona dokunduğunda o kimse anında şiddetli bir sıtmaya yakalanıyordu. Bu yüzden hem kendisi insanlardan kaçınıyor hem de insanlar ondan kaçınıyordu; avazı çıktığı kadar «Lâ misâs (Bana dokunmayın)!» diye bağırıyordu. İnsanların onunla buluşması, konuşması, birlikte yemek yemesi, alışveriş yapması ve insanlar arasında mutad olan diğer muameleler onlara haram kılındı. İnsanlar arasında Harem'e sığınmış bir katilden ve çölde ürküp kaçan vahşi bir hayvandan daha yabani bir hale geldi. Anlatıldığına göre o, ıssız çöllere sığındı ve insanları terk etti. Tabersî, İbn Abbâs'tan naklen mananın: «Senin ve zürriyetinin hakkı ‘dokunmayın’ demektir...» olduğunu zikretmiştir. Amr, sıtmayı dokunan kişinin yabancı olması şartına hasretmiş ve zürriyetinden geriye kalanlarda bu halin bugüne kadar devam ettiğini belirtmiştir. Bir görüşe göre ise Mûsâ aleyhisselâm ona bu sözü söylediğinde vesveseye müptela kılınmıştır; şairin şu beyti buna hamledilmiştir:

فأصبح ذلك كالسامري ... إذ قال موسى له لا مساسا

«Böylece o kimse Sâmirî gibi oldu / Hani Mûsâ ona: ‘Bana dokunmayın!’ demişti.»

وأنكر الجبائي ما تقدم من حديث عرو الحمى عند المس وقال: إنه خاف وهرب وجعل يهيم في البرية لا يجد أحدا من الناس يمسه حتى صار لبعده عن الناس كالقائل لا مساس وصحح الأول، والمساس مصدر ماس كقتال مصدر قاتل وهو منفي بلا التي لنفي الجنس وأريد بالنفي النهي أي لا تمسني ولا أمسك. وقرأ الحسن وأبو حيوة وابن أبي عبلة وقعنب «لا مساس» بفتح الميم وكسر السين آخره وهو بوزن فجار، ونحوه قولهم في الظباء إن وردت الماء فلا عباب وإن فقدته فلا أباب. وهي كما قال الزمخشري وابن عطية اعلام للمسة والعبة والأبة وهي المرة من الأب أي الطلب، ومن هذا قول الشاعر:

Cübbâî ise dokunma anında sıtmaya yakalanma meselesini inkâr etmiş ve şöyle demiştir: «O korkup kaçtı, çölde başıboş dolaşmaya başladı; kendisine dokunacak hiçbir insan bulamadı; nihayet insanlardan uzaklığı sebebiyle ‘Lâ misâs’ diyen kimse gibi oldu.» Ancak birinci görüş tashih edilmiştir. Misâs (الْمِسَاسُ), tıpkı kıtâl'in kātele fiilinin masdarı olması gibi mâsse (مَاسَّ) fiilinin masdarıdır; cinsini nefyeden «lâ» ile menfî kılınmıştır ve nefy ile nehiy kastedilmiştir; yani «Bana dokunma, ben de sana dokunmayayım» demektir. Hasan, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve Ka'neb ise sonundaki sîn'in kesresi ve mîm'in fethasıyla «lâ mesâsi» şeklinde okumuşlardır ki bu fecâri (فَجَارِ) veznindedir. Tıpkı ceylanlar hakkında söylenen «Suya varırsa ‘lâ abâbi’ (kana kana içmek yok), sudan mahrum kalırsa ‘lâ ebâbi’ (onu aramak yok)» sözü gibidir. Bunlar, Zemahşerî ve İbn Atiyye'nin belirttiği üzere lemse (dokunma), abbe (yudumlama) ve ebbe —ki bu talep anlamına gelen ebbin ism-i merresidir— kelimelerinin alem-i cinsleridir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

تميم كرهط السامري وقوله ... ألا لا يريد السامري مساس

«Temîm kabilesi, Sâmirî'nin topluluğu gibidir / Ve onun: ‘Haberiniz olsun, Sâmirî dokunulmak istemez!’ demesi gibidir.»

و «لا» على هذا ليست النافية للجنس لأنها مختصة بالنكرات وهذا معرفة من أعلام الأجناس ولا داخلة معنى

Bu kıraate göre «lâ», cinsini nefyeden lâ değildir; çünkü o nekrelere mahsustur, oysa bu kelime cins isimlerin alemlerinden olup marifedir; manen de...

عليه فإن المعنى لا يكون أولا يكن منك مس لنا. وهذا أولى من أن يكون المعنى لا أقول مساس.

...onun üzerine dahil olmamıştır; zira anlam: «Bizim için senden bir dokunma olmasın / olamaz» demektir. Bu, mananın «‘Mesâs’ demiyorum» olmasından daha evladır.

وظاهر كلام ابن جني أنه اسم فعل كنزال. والمراد نفي الفعل أي لا أمسك والسر في عقوبته على جنايته بما ذكر على ما قيل: إنه ضد ما قصده من إظهار ذلك ليجتمع عليه الناس ويعززوه فكان سببا لبعدهم عنه وتحقيره وصار لديهم أبغض من الطلياء وأهون من معبأة.

İbn Cinnî'nin sözünün zahirine göre bu kelime, nezâli (نَزَالِ) gibi bir isim fiildir. Kastedilen ise fiili nefyetmektir; yani «Sana dokunmuyorum» demektir. İşlediği cürüme karşılık zikredilen şekilde cezalandırılmasının hikmeti —denildiğine göre— şudur: O, insanlar etrafında toplansın ve kendisini yüceltsinler diye bu işi ortaya çıkarmayı hedeflemişti; bu ceza ise hedeflenenin tam zıddı olarak insanların ondan uzaklaşmasına ve onu hakir görmesine sebep oldu; öyle ki onların nazarında uyuz develere sürülen katrandan (tuleyâ) daha iğrenç ve yıpranmış bez parçasından (ma'bee) daha değersiz hale geldi.

وقيل: لعل السر في ذلك ما بينهما من مناسبة التضاد فإنه لما أنشأ الفتنة بما كانت ملابسته سببا لحياة الموات عوقب بما يضاده حيث جعلت ملابسته سببا للحمى التي هي من أسباب موت الأحياء، وقيل: عوقب بذلك ليكون الجزاء من جنس العمل حيث نبذ فنبذ فإن ذلك التحامي أشبه شيء بالنبذ وكانت هذه العقوبة على ما في البحر باجتهاد من موسى ﵇، وحكي فيه القول بأنه أراد قتله فمنعه الله تعالى عن ذلك لأنه كان سخيا، وروي ذلك عن الصادق رضي الله تعالى عنه، وعن بعض الشيوخ أنه قد وقع ما يقرب من ذلك في شرعنا في قضية الثلاثة الذين خلفوا فقد أمر النبي ﷺ أن لا يكلموا ولا يخالطوا وأن يعتزلوا نساءهم حتى تاب الله تعالى عليهم. ومذهب الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه في القاتل اللاجئ إلى الحرم نحو ذلك ليضطر إلى الخروج فيقتل في الحل وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً أي في الآخرة لَنْ تُخْلَفَهُ أي لن يخلفك الله تعالى ذلك الوعد بل ينجزه لك البتة بعد ما عاقبك في الدنيا.

Bir görüşe göre, bundaki hikmet aralarındaki tezat münasebetidir; zira o, teması ölülerin dirilmesine sebep olan bir şeyle fitne çıkardığı için, bunun zıddı ile cezalandırılmış ve teması dirilerin ölüm sebeplerinden olan sıtmaya sebep kılınmıştır. Bir diğer görüşe göre de ceza amelin cinsinden olsun diye böyle cezalandırılmıştır; çünkü o [hakkı] fırlatıp atmış (nebezte), böylece kendisi de fırlatılıp atılmıştır; nitekim bu sakınma hali fırlatıp atmaya en çok benzeyen durumdur. *El-Bahr*’da geçtiğine göre bu ceza Mûsâ aleyhisselâm'ın ictihadı ile olmuştur. Orada nakledilen bir söze göre Mûsâ onu öldürmek istemiş, ancak cömert bir kimse olduğu için Allah Teâlâ onu bundan menetmiştir; bu rivayet [Ca'fer] es-Sâdık radıyallâhu teâlâ anh'ten nakledilmiştir. Bazı meşâyihten ise şeriatımızda geride bırakılan üç kişinin kıssasında buna benzer bir durumun vuku bulduğu rivayet edilmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ tevbelerini kabul edinceye kadar onlarla konuşulmamasını, görüşülmemesini ve eşlerinden uzak durmalarını emretmişti. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'in Harem'e sığınan katil hakkındaki mezhebi de buna benzerdir; ta ki dışarı çıkmaya mecbur kalsın ve Hıll bölgesinde öldürülsün. { وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً } “Ve şüphesiz senin için bir vaad / hesap günü vardır”, yani ahirette, { لَنْ تُخْلَفَهُ } “asla bundan kaçamayacaksın / bu vaad sana karşı boşa çıkarılmayacaktır”; yani dünyada seni cezalandırdıktan sonra Allah Teâlâ bu vaadi asla senden esirgemeyecek, bilakis onu sana kesinlikle tattıracaktır.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والأعمش بضم التاء وكسر اللام على البناء للفاعل على أنه من أخلفت الموعد إذا وجدته خلفا كأجبنته إذا وجدته جبانا. وعلى ذلك قول الأعشى:

İbn Kesîr, Ebû Amr ve A'meş ise fâil kalıbında (mâlum olarak) tâ'nın zammesi ve lâm'ın kesresiyle «len tuhlifehû» şeklinde okumuşlardır; bu, tıpkı korkak bulduğun zaman «ecbentehû» denilmesi gibi, vaadi yerine getirilmemiş bulduğun zaman «ahlefte'l-mîâde» denilmesindendir. A'şâ'nın şu beyti bu kabildendir:

أثوى وقصر ليله ليزودا ... فمضى وأخلف من قتيلة موعدا

«Azık edinmek için geceyi kısa tutarak konakladı / Sonra gitti ve Kuteyle'den aldığı sözü yerine getirilmemiş buldu.»

وجوز أن يكون التقدير لن تخلف الواعد إياه فحذف المفعول الأول وذكر الثاني لأنه المقصود. والمعنى لن تقدر أن تجعل الواعد مخلفا لوعده بل سيفعله، ونقل ابن خالويه عن ابن نهيك أنه قرأ «لن تخلفه» بفتح التاء المثناة من فوق وضم اللام، وفي اللوامح أنه قرىء «لن يخلفه» بفتح الياء المثناة من تحت وضم اللام وهو من خلفه يخلفه إذا جاء بعده، قيل: المعنى على الرواية الأولى وإن لك موعدا لا بد أن تصادفه، وعلى الرواية الثانية وإن لك موعدا لا يدفع قول لا مساس فافهم.

Takdirin «len tuhlife'l-vâide iyyâhu» (Vaat edeni o vaadinde yalancı çıkaramazsın) şeklinde olması da caiz görülmüştür; bu takdirde birinci mef'ûl hazfedilmiş, asıl maksat olduğu için ikinci mef'ûl zikredilmiştir. Mana: «Vaat edeni vaadinden caydırmaya güç yetiremeyeceksin, bilakis o bunu mutlaka yapacaktır» demektir. İbn Hâleveyh, İbn Nüheyk'ten onun iki noktalı üst tâ'nın fethası ve lâm'ın zammesiyle «len tahlufehû» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. *El-Levâmih*’te ise bir kimsenin arkasından gelmek anlamındaki halefe-yahlufu (خلفه يخلفه) fiilinden hareketle alttan iki noktalı yâ'nın fethası ve lâm'ın zammesiyle «len yahlufehû» şeklinde okunduğu zikredilmiştir. Denildiğine göre birinci rivayete göre mana: «Senin için mutlaka karşılaşacağın bir vaad vardır»; ikinci rivayete göre ise: «Senin için öyle bir vaad vardır ki ‘lâ misâs’ sözü onu savuşturamaz» demektir, iyi anla!

وقرأ ابن مسعود والحسن بخلاف عنه «لن نخلفه» بالنون المفتوحة وكسر اللام على أن ذلك حكاية قول الله ﷿، وقال ابن جني: أي لن نصادفه خلفا فيكون من كلام موسى ﵇ لا على سبيل الحكاية وهو ظاهر لو كانت النون مضمومة وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ أي معبودك الَّذِي ظَلْتَ أي ظللت كما قرأ بذلك أبي والأعمش فحذفت اللام الأولى تخفيفا، ونقل أبو حيان عن سيبويه أن هذا الحذف من شذوذ القياس ولا يكون ذلك إلا إذا سكن آخر الفعل، وعن بعض معاصريه أن ذلك منقاس في كل مضاعف العين واللام في لغة بني سليم حيث سكن آخر الفعل، وقال بعضهم: إنه مقيس في المضاعف إذا كانت عينه مكسورة أو مضمومة.

İbn Mes'ûd ve Hasan'dan gelen bir rivayette ise fethalı nûn ve lâm'ın kesresiyle «len nahlifehû» şeklinde okunmuştur ki bu, Yüce Allah'ın sözünün hikâye edilmesidir. İbn Cinnî ise: «Yani biz onu yerine getirilmemiş bulmayacağız demektir; bu takdirde hikâye yoluyla olmaksızın Mûsâ aleyhisselâm'ın kendi sözü olur; şayet nûn zammeli olsaydı bu mana daha zahir olurdu» demiştir. { وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ } “Ve tapınıp durduğun ilahına bak!” Yani ibadet ettiğin varlığa bak, { الَّذِي ظَلْتَ } “ki sen [onun başında] kalmıştın”; yani Übeyy ve A'meş'in okuduğu gibi «zalilte» demektir ve birinci lâm tahfif için hazfedilmiştir. Ebû Hayyân, Sîbeveyh'ten bu hazfin kıyasa aykırı bir şâz olduğunu ve ancak fiilin sonu sâkin olduğunda gerçekleşebileceğini nakletmiştir. Çağdaşlarından bazılarından ise bunun Benî Süleym lügatinde fiilin sonu sâkin olduğunda aynı ve lâm harfleri muzaaf olan her fiilde kıyasî olduğu nakledilmiştir. Bazıları da bunun aynı kesreli veya zammeli olduğunda muzaaf fiillerde kıyasî olduğunu söylemiştir.

وقرأ ابن مسعود وقتادة والأعمش بخلاف عنه وأبو حيوة وابن أبي عبلة وابن يعمر بخلاف عنه أيضا «ظلت» بكسر الظاء على أنه نقل حركة اللام إليها بعد حذف حركتها، وعن ابن يعمر أنه ضم الظاء وكأنه مبني على مجيء الفعل في بعض اللغات على فعل بضم العين وحينئذ يقال بالنقل كما في الكسر عَلَيْهِ أي على عبادته عاكِفاً أي مقيما، وخاطبه ﵇ دون سائر العاكفين على عبادته القائلين: لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى [طه: ٩١] لأنه رأس الضلال ورئيس أولئك الجهال لَنُحَرِّقَنَّهُ جواب قسم محذوف أي بالله تعالى لنحرقنه بالنار كما أخرج ذلك ابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس، ويؤيده قراءة الحسن وقتادة وأبي جعفر في

İbn Mes'ûd, Katâde, A'meş'ten bir rivayet, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve İbn Ya'mer'den bir rivayet, lâm'ın harekesi hazfedildikten sonra harekesinin zâ harfine nakledilmesi esasına dayanarak zâ'nın kesresiyle «zılte» şeklinde okumuşlardır. İbn Ya'mer'den ise zâ'yı zammeli okuduğu nakledilmiştir ki bu, fiilin bazı lügatlerde aynü'l-fiilin zammesiyle «fa'ule» kalıbında gelmesine dayanır; bu takdirde kesrede olduğu gibi nakil ile açıklanır. { عَلَيْهِ } “onun üzerine”, yani ona ibadet etmeye, { عَاكِفاً } “kapanıp durduğun”, yani devam ettiğin. Mûsâ aleyhisselâm, { لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى } [Tâhâ: 91] “Mûsâ bize dönünceye kadar onun başında ibadetle beklemeye devam edeceğiz” diyen diğer tapıcıları bırakıp bizzat Sâmirî'ye hitap etmiştir; çünkü o, sapıklığın başı ve o cahillerin reisidir. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } “Biz onu kesinlikle yakacağız”, mahzuf bir kasemin cevabıdır; yani «Vallahi onu mutlaka ateşte yakacağız» demektir; nitekim İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. Hasan, Katâde ve Ebû Ca'fer'den bir...

رواية. وأبي رجاء والكلبي «لنحرقنّه» مخففا من أحرق رباعيا فإن الإحراق شائع فيما يكون بالنار وهذا ظاهر في أنه صار ذا لحم ودم. وكذا ما في مصحف أبي وعبد الله «لنذبحنه ثم لنحرقنه» .

...rivayetteki; ayrıca Ebû Recâ ve Kelbî'nin dört harfli ahraka (أحرق) fiilinden muhaffef olarak «lenuhrikanehû» şeklindeki kıraatleri de bunu desteklemektedir. Zira ihrâk (yakmak) ateşle yapılan şeylerde yaygındır ve bu da buzağının et ve kan sahibi bir canlı haline geldiğini açıkça göstermektedir. Übeyy ve Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafındaki «Onu mutlaka boğazlayacağız, sonra da kesinlikle yakacağız» ifadesi de böyledir.

وجوز أبو علي أن يكون نحرق مبالغة في حرق الحديد حرقا بفتح الراء إذا برده بالمبرد. ويؤيده قراءة علي كرم الله تعالى وجه. وحميد وعمرو بن فايد وأبي جعفر في رواية. وكذا ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «لنحرقنّه» بفتح النون وسكون الحاء وضم الراء فإن حرق يحرق بالضم مختص بهذا المعنى كما قيل، وهذا ظاهر في أنه لم يصر ذا لحم ودم بل كان باقيا على الجمادية.

Ebû Alî, «nuharrikannahu» fiilinin, demiri törpüyle eğelemek anlamına gelen râ'nın fethasıyla haraka'l-hadîde harakn (حرق الحديد حرقا) ifadesindeki mübalağa olmasını caiz görmüştür. Ali kerremallâhu teâlâ vecheh, Humeyd, Amr b. Fâyid ve bir rivayette Ebû Ca'fer ile İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın nûn'un fethası, hâ'nın sükûnu ve râ'nın zammesiyle «lenahrukannehû» şeklindeki kıraatleri de bunu destekler. Zira denildiğine göre zammeli olarak haraka-yahruku (حرق يحرق) fiili bu anlama mahsustur. Bu da buzağının et ve kan sahibi bir canlı haline gelmediğini, bilakis cansızlık (cemâdât) vasfı üzere kaldığını göstermektedir.

وزعم بعضهم أنه لا بعد على تقدير كونه حيا في تحريقه بالمبرد إذ يجوز خلق الحياة في الذهب مع بقائه على الذهبية عند أهل الحق، وقال بعض القائلين بأنه صار حيوانا ذا لحم ودم: إن التحريق بالمبرد كان للعظام وهو كما ترى، وقال النسفي: تفريقه بالمبرد طريق تحريقه بالنار فإنه لا يفرق الذهب إلا بهذا الطريق. وجوز على هذا أن يقال:

Bazıları, canlı olduğu takdirde bile törpü ile eğelenmesinde bir uzaklık olmadığını iddia etmişlerdir; zira Ehl-i Hak nezdinde altının altınlık vasfı korunarak onda hayat yaratılması caizdir. Onun et ve kan sahibi bir hayvan haline geldiğini söyleyenlerden bazıları ise: «Törpü ile eğelemek kemikler içindi» demişlerdir ki bu görüşün durumu ortadadır. Nesefî şöyle demiştir: «Onu törpüyle ufalamak, ateşte yakmanın bir yoludur; zira altın ancak bu yolla parçalanıp ufalanır.» Buna göre şöyle denilmesi de caiz görülmüştür:

إن موسى ﵇ حرقه بالمبرد ثم أحرقه بالنار. وتعقب بأن النار تذيبه وتجمعه ولا تحرقه وتجعله رمادا فلعل ذلك كان بالحيل الإكسيرية أو نحو ذلك ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ أي لنذرينه. وقرأت فرقة منهم عيسى بضم السين. وقرأ ابن مقسم «لننسفنّه» بضم النون الأولى وفتح الثانية وتشديد السين فِي الْيَمِّ أي في البحر كما أخرج ذلك ابن أبي حاتم عن ابن عباس.

Mûsâ aleyhisselâm onu önce törpü ile eğelemiş, sonra da ateşte yakmıştır. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Ateş altını eritir ve bir araya toplar; onu yakıp kül haline getirmez. Dolayısıyla bu durum belki de iksir yöntemleriyle yahut benzeri bir yolla olmuştur. { ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ } “Sonra onu kesinlikle savuracağız”, yani havaya saçıp savuracağız. İçlerinde Îsâ'nın da bulunduğu bir grup sîn'in zammesiyle [lenensufennehû] okumuştur. İbn Miksem ise ilk nûn'un zammesi, ikincisinin fethası ve sîn'in şeddesiyle «lenunessifennehû» şeklinde okumuştur. { فِي الْيَمِّ } “denize”, yani İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiği üzere denize.

وأخرج عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه فسره بالنهر

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten ise onun «el-yemm» kelimesini nehir olarak tefsir ettiği rivayet edilmiştir.

، وقوله تعالى نَسْفاً مصدر مؤكد أي لنفعلن به ذلك بحيث لا يبقى منه عين ولا أثر ولا يصادف منه شيء فيؤخذ، ولقد فعل ﵇ ما أقسم عليه كله كما يشهد به الأمر بالنظر، وإنما لم يصرح به تنبيها على كمال ظهوره واستحالة الخلف في وعده المؤكد باليمين، وفي ذلك زيادة عقوبة للسامري وإظهار لغباوة المفتتنين، وقال في البحر بيانا لسر هذا الفعل: يظهر أنه لما كان قد أخذ السامري القبضة من أثر فرس جبريل ﵇ وهو داخل البحر ناسب أن ينسف ذلك العجل الذي صاغه من الحلي الذي كان أصله للقبط وألقى فيه القبضة في البحر ليكون ذلك تنبيها على أن ما كان به قيام الحياة آل إلى العدم وألقى في محل ما قامت به الحياة وأن أموال القبط قذفها الله تعالى في البحر لا ينتفع بها كما قذف سبحانه أشخاص مالكيها وغرقهم فيه ولا يخفى ما فيه.

Yüce Allah'ın { نَسْفاً } “[külleri savurur gibi] savuracağız” buyruğu tekit edici bir masdardır; yani «Ondan hiçbir iz ve eser kalmayacak, ele geçirilecek hiçbir parçası bulunamayacak şekilde ona bunu kesinlikle yapacağız» demektir. Nitekim Mûsâ aleyhisselâm, [buzağıya] bakma emrinin şehadet ettiği üzere yemin ettiği şeylerin tamamını yapmıştır. Bunun açıkça zikredilmemesi ise, durumun son derece aşikâr olduğuna ve yeminle pekiştirilen vaadinden caymanın imkânsızlığına dikkat çekmek içindir. Bunda Sâmirî için ilave bir ceza ve fitneye kapılanların ahmaklığını ortaya koyma gayesi vardır. *El-Bahr*’da bu fiilin hikmetini açıklarken şöyle denilmiştir: «Görünen o ki Sâmirî, Cebrâîl aleyhisselâm'ın atının izinden bir avuç toprağı o denize girerken aldığı için, aslı Kıptîlere ait olan ziynetlerden döktüğü ve içine o avucu attığı buzağının da denize savrulması uygun düşmüştür; ta ki hayatın varlığına sebep olan şeyin yokluğa dönüştüğüne ve hayatın kaynağı olan yere atıldığına; ayrıca Kıptîlerin mallarının tıpkı bizzat sahiplerinin denize atılıp boğulması gibi hiçbir fayda sağlamayacak şekilde Allah Teâlâ tarafından denize atıldığına dikkat çekilmiş olsun.» Bu izahtaki tekellüf ise gizli değildir.

إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ استئناف مسوق لتحقيق الحق إثر إبطال الباطل بتلوين الخطاب وتوجيهه إلى الكل أي إنما معبودكم المستحق للعبادة هو الله ﷿ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وحده من غير أن يشاركه شيء من الأشياء بوجه من الوجوه التي من جملتها أحكام الألوهية. وقرأ طلحة «الله لا إله إلا هو الرحمن الرحيم رب العرش» وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أي وسع علمه كل ما من شأنه أن يعلم فالشيء هنا شامل للموجود والمعدوم وانتصب عِلْماً على التمييز المحول عن الفاعل، والجملة بدل من الصلة كأنه قيل: إنما إلهكم الذي وسع كل شيء علما لا غيره كائنا ما كان فيدخل فيه العجل الذي هو مثل في الغباوة دخولا أوليا.

{ إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ } “Sizin ilahınız ancak Allah'tır”, hitabın üslubu değiştirilerek (telvîn-i hitâb) herkese yöneltilmesi suretiyle batılın iptal edilmesinin hemen ardından hakkı tespit ve teyit etmek için sevk edilmiş bir istînâftır; yani ibadete layık yegâne mabudunuz ancak Allah Azze ve Celle'dir, { الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; O tektir, uluhiyyet hükümleri de dahil olmak üzere hiçbir cihetten hiçbir şey O'na ortak olamaz. Talha «Allâhu lâ ilâhe illâ huve'r-Rahmânu'r-Rahîmu Rabbu'l-Arş» şeklinde okumuştur. { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.” Yani O'nun ilmi, bilinmesi mümkün olan her şeyi kuşatmıştır; binaenaleyh buradaki «şey» lafzı hem mevcudu hem de ma'dûmu kapsamaktadır. { عِلْماً } kelimesi, fâilden nakledilmiş temyiz olarak mansubdur. Cümle ise sıladan bedeldir; sanki şöyle denilmiştir: «Sizin ilahınız her kim olursa olsun başkası değil, ancak ilmi her şeyi kuşatan Allah'tır.» Böylece ahmaklıkta darbımesel olan buzağı da öncelikli olarak bu hükme dahil olur.

وقرأ مجاهد. وقتادة «وسّع» بفتح السين مشددة فيكون انتصاب عِلْماً على أنه مفعول ثان، ولما كان في القراءة الأولى فاعلا معنى صح نقله بالتعدية إلى المفعولية كما تقول في خاف زيد عمرا: خوفت زيدا عمرا أي جعلت زيدا يخاف عمرا فيكون المعنى هنا على هذا جعل علمه يسع كل شيء، لكن أنت تعلم أن الكلام ليس على ظاهره لأن علمه سبحانه غير مجعول ولا ينبغي أن يتوهم أن اقتضاء الذات له على تقدير الزيادة جعلا وبهذا تم حديث موسى ﵇، وقوله تعالى كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ كلام مستأنف خوطب به النبي ﷺ بطريق الوعد الجميل بتنزيل أمثال ما مر من أنباء الأمم السالفة. والجار والمجرور في موضع الصفة لمصدر مقدر أو الكاف في محل نصب صفة

Mücâhid ve Katâde ise sîn'in fethası ve şeddesiyle «vessaa» (وَسَّعَ) şeklinde okumuşlardır; bu takdirde { عِلْماً } kelimesi ikinci mef'ûl olarak mansub olur. Birinci kıraatte mana bakımından fâil olduğu için, geçişli kılınarak (ta'diye) mef'ûle dönüştürülmesi sahih olmuştur; tıpkı «Hâfe Zeydün Amran» (Zeyd Amr'dan korktu) cümlesi için «Havveftü Zeyden Amran» (Zeyd'i Amr'dan korkuttum yani Zeyd'i Amr'dan korkar kıldım) demen gibi. Bu durumda buradaki mana: «İlmini her şeyi kuşatır kıldı» şeklinde olur; ancak bilirsin ki bu ifade zahiri üzere değildir, çünkü Yüce Allah'ın ilmi mahlûk (kılınmış) değildir; [sıfatların] zata zâit kabul edilmesi takdirinde bile zatın onu gerektirmesinin bir 'kılma/yaratma' olduğu vehmedilmemelidir. Böylece Mûsâ aleyhisselâm'ın kıssası tamamlanmış oldu. Yüce Allah'ın { كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ } “İşte böylece sana anlatıyoruz...” buyruğu, geçmiş ümmetlerin haberlerinden geçenlerin benzerlerinin indirileceğine dair güzel bir vaat yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap eden müstakil bir kelâmdır (istînâf). Câr ve mecrûr takdirî bir masdarın sıfatı konumundadır yahut kâf harfi nasb mahallinde...

لذلك المصدر أي نقص عليك مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ من الحوادث الماضية الجارية على الأمم الخالية قصا كائنا كذلك القص المار أو قصا مثل ذلك، والتقديم للقصر المفيد لزيادة التعيين أي كذلك لا ناقصا عنه، ومِنْ في مِنْ أَنْباءِ إما متعلق بمحذوف هو صفة للمفعول أي نقص عليك نبأ أو بعضا كائنا من أنباء.

...o masdarın sıfatıdır; yani «Geçmiş ümmetlerin başından geçen hadiselerden { مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ } “geçmişin haberlerinden” bir kısmını sana, tıpkı geçen anlatış gibi bir anlatışla yahut bunun benzeri bir anlatışla anlatıyoruz» demektir. Öne alma (takdim), tayini ziyadeleştirmeyi ifade eden kasr içindir; yani «Ondan eksik olmayacak şekilde tıpkı böyle [anlatıyoruz]» demektir. { مِنْ أَنْبَاءِ } ibaresindeki «min» (مِنْ) harfi ya mef'ûlün sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani «Sana haberlerden olan bir haberi yahut bir kısmı anlatıyoruz» demektir.

وجوز أن يكون في حيز النصب على أنه مفعول نَقُصُّ باعتبار مضمونه أي نقص بعض أنباء، وتأخيره عن عَلَيْكَ لما مر غير مرة من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، ويجوز أن يكون كَذلِكَ نَقُصُّ مثل قوله تعالى كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] على أن الإشارة إلى مصدر الفعل المذكور بعد، وقد مر تحقيق ذلك.

Yahut içerdiği mana itibariyle { نَقُصُّ } fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallinde olması da caiz görülmüştür; yani «Haberlerin bir kısmını anlatıyoruz» demektir. { عَلَيْكَ } lafzından sonraya bırakılması ise, daha önce defalarca geçtiği üzere öne alınana ihtimam göstermek ve sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. { كَذَلِكَ نَقُصُّ } ifadesinin, işaretin sonradan zikredilen fiilin masdarına yönelik olması esasına göre tıpkı Yüce Allah'ın { وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [Bakara: 143] buyruğu gibi olması da caizdir; bunun tahkiki daha önce geçmişti.

وفائدة هذا القص توفير علمه ﵊ وتكثير معجزاته وتسليته وتذكرة المستبصرين من أمته ﷺ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً كتابا منطويا على هذه الأقاصيص والأخبار حقيقا بالتذكر والتفكر فيه والاعتبار، ومِنْ متعلق بآتيناك، وتنكير ذكرا للتفخيم، وتأخيره عن الجار والمجرور لما أن مرجع الإفادة في الجملة كون المؤتى من لدنه تعالى ذكرا عظيما وقرآنا كريما جامعا لكل كمال لا كون ذلك الذكر مؤتى من لدنه ﷿ مع ما فيه من نوع طول بما بعده من الصفة.

Bu kıssaların anlatılmasının faydası; Peygamber aleyhisselâm'ın ilmini artırmak, mucizelerini çoğaltmak, onu teselli etmek ve ümmetinden (sallallâhu aleyhi ve sellem) basiret sahiplerine bir ibret ve öğüt sunmaktır. { وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً } “Ve şüphesiz sana katımızdan bir zikir verdik.” Yani bu kıssa ve haberleri ihtiva eden, üzerinde düşünülüp öğüt ve ibret alınmaya layık bir Kitap [verdik]. «Min» (مِنْ) harfi { آتَيْنَاكَ } fiiline mütealliktir. { ذِكْراً } kelimesinin nekre (belirsiz) gelmesi tazim içindir. Câr ve mecrûrdan sonraya bırakılması ise, cümledeki asıl faydanın, o zikrin Yüce Allah'ın katından verilmiş olmasından ziyade, Allah Teâlâ'nın katından verilen şeyin her türlü kemali kendisinde toplayan yüce bir Zikir ve kerim bir Kur'an olduğunu vurgulamak olmasından kaynaklanmaktadır; ayrıca sonrasındaki sıfat sebebiyle bir nevi uzama bulunması da bunda etkendir.

وجوز أن يكون الجار والمجرور في موضع الحال من ذِكْراً وليس بذاك، وتفسير الذكر بالقرآن هو الذي ذهب إليه الجمهور وروي عن ابن زيد، وقال مقاتل: أي بيانا ومآله ما ذكر، وقال أبو سهل: أي شرفا وذكرا في الناس، ولا يلائمه قوله تعالى مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ إذ الظاهر أن ضمير عَنْهُ للذكر، والجملة في موضع الصفة له، ولا يحسن وصف الشرف أو الذكر في الناس بذلك، وقيل: الضمير لله تعالى على سبيل الالتفات وهو خلاف الظاهر جدا، ومَنْ إما شرطية أو موصولة أي من أعرض عن الذكر العظيم الشأن المستتبع لسعادة الدارين ولم يؤمن به فَإِنَّهُ أي المعرض عنه يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً أي عقوبة ثقيلة على إعراضه وسائر ذنوبه.

Câr ve mecrûrun { ذِكْراً } kelimesinden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür fakat bu pek isabetli değildir. Zikrin Kur'an olarak tefsir edilmesi, cumhurun benimsediği görüştür ve İbn Zeyd'den de rivayet edilmiştir. Mukātil: «Yani bir beyan [verdik]» demiştir ki neticesi zikredilen manaya varır. Ebû Sehl ise: «Yani insanlar arasında bir şeref ve şan [verdik]» demiştir; ancak Yüce Allah'ın { مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ } “Kim ondan yüz çevirirse...” buyruğu buna uymaz; zira zahir olan, { عَنْهُ } zamirinin zikre ait olması ve cümlenin onun sıfatı konumunda bulunmasıdır; şerefin veya insanlar arasındaki şanın bu şekilde nitelenmesi ise uygun düşmez. Bir görüşe göre zamir iltifat yoluyla Allah Teâlâ'ya aittir ki bu da zahire son derece aykırıdır. «Men» (مَنْ) edatı ya şartiyye ya da mevsûledir; yani her kim iki cihan saadetini temin eden bu şanı yüce Zikir'den yüz çevirir ve ona iman etmezse, { فَإِنَّهُ } “şüphesiz o”, yani ondan yüz çeviren kimse, { يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْراً } “kıyamet günü ağır bir günah / azap yükü yüklenecektir”; yani yüz çevirmesine ve diğer günahlarına karşılık ağır bir ceza yüklenecektir.

والوزر في الأصل يطلق على معنيين الحمل الثقيل والإثم، وإطلاقه على العقوبة نظرا إلى المعنى الأول على سبيل الاستعارة المصرحة حيث شبهت. الثاني على سبيل المجاز المرسل من حيث إن العقوبة بالحمل الثقيل. ثم استعير لها بقرينة ذكر يوم القيامة، ونظرا إلى المعنى الثاني على سبيل المجاز المرسل من حيث إن العقوبة جزاء الإثم فهي لازمة له أو مسببة، والأول هو الأنسب بقوله تعالى فيما بعد وَساءَ إلخ لأنه ترشيح له، ويؤيده قوله تعالى في آية أخرى وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ [العنكبوت: ١٣] وتفسير الوزر بالإثم وحمل الكلام على حذف المضاف أي عقوبة أو جزاء إثم ليس بذاك. وقرأت فرقة منهم داود بن رفيع «يحمّل» مشدد الميم مبنيا للمفعول لأنه يكلف ذلك لا أنه يحمله طوعا ويكون وِزْراً على هذا مفعولا ثانيا خالِدِينَ فِيهِ أي في الوزر المراد منه العقوبة.

Vizr (الْوِزْرُ) kelimesi aslen iki manaya gelir: Ağır yük ve günah. Birinci mana dikkate alındığında ceza hakkında kullanılması istiare-i musarraha yoluyladır; zira ceza ağır yüke benzetilmiştir. Kıyamet gününün zikredilmesi karinesiyle ceza için istiare edilmiştir. İkinci mana dikkate alındığında ise mecâz-ı mürsel yoluyladır; zira ceza günahın karşılığıdır, dolayısıyla onun lâzımı yahut müsebbibidir. Birinci mana, sonrasında gelen { وَسَاءَ } buyruğuna daha uygundur; çünkü ona terşih (istiareye uygun tamamlayıcı unsur) teşkil etmektedir. Başka bir ayetteki Yüce Allah'ın { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ } [Ankebût: 13] “Onlar kendi ağırlıklarını mutlaka yükleneceklerdir” buyruğu da bunu destekler. Vizrin günah ile tefsir edilip sözün muzâf hazfine yani «günahın cezası veya karşılığı» takdirine hamledilmesi ise pek isabetli değildir. İçlerinde Dâvûd b. Rufey'in de bulunduğu bir grup, mükellef kılındığı ve bunu kendi isteğiyle yüklenmediği için meçhul olarak mîm'in şeddesiyle «yühammelü» şeklinde okumuşlardır; bu takdirde { وِزْراً } kelimesi ikinci mef'ûl olur. { خَالِدِينَ فِيهِ } “Onda ebedî kalıcılar olarak”, yani kendisiyle azap kastedilen vizrin içinde.

وجوز أن يكون الضمير لمصدر يَحْمِلُ ونصب خالِدِينَ على الحال من المستكن في يَحْمِلُ والجمع بالنظر إلى معنى مَنْ لما أن الخلود في النار مما يتحقق حال اجتماع أهلها كما أن الأفراد فيما سبق من الضمائر الثلاثة بالنظر إلى لفظها وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلًا إنشاء للذم على أن ساء فعل ذم بمعنى بئس وهو أحد معنييه المشهورين، وفاعله على هذا هنا مستتر يعود على حِمْلًا الواقع تمييز الأعلى وزرا لأن فاعل بئس لا يكون إلا ضميرا مبهما يفسره التمييز العائد هو إليه وإن تأخر لأنه من خصائص هذا الباب والمخصوص بالذم محذوف والتقدير ساء حملهم حملا وزرهم، ولام لَهُمْ للبيان كما في «سقيا له» وهَيْتَ لَكَ [يوسف: ٢٣] وهي متعلقة بمحذوف كأنه قيل: لمن يقال هذا؟ فقيل: هو يقال لهم وفي شأنهم وإعادة يَوْمَ الْقِيامَةِ لزيادة التقرير وتهويل الأمر، وجوز أن يكون ساءَ بمعنى أحزن وهو المعنى الآخر من المعنيين والتقدير على ما قيل وأحزنهم الوزر حال كونه حملا لهم.

Zamirin { يَحْمِلُ } fiilinin masdarına ait olması da caiz görülmüştür. { خَالِدِينَ } kelimesinin nasbı ise { يَحْمِلُ } içindeki müstetir zamirden hâl olması sebebiyledir. Çoğul yapılması, cehennemde ebedî kalışın cehennemliklerin bir arada bulunması halinde gerçekleşeceği cihetiyle «men» (مَنْ) kelimesinin manasına göredir; nitekim önceki üç zamirdeki teklik de onun lafzına göredir. { وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلاً } “Kıyamet günü bu, onlar için ne kötü bir yüktür!” zem (kınama) inşa eden bir ifadedir; zira «sâe» (سَاءَ), iki meşhur manasından biri olarak «bi'se» (بِئْسَ) anlamında bir zem fiilidir. Bu takdirde fâili, «vizren» lafzına değil, temyiz olarak vâkî olan { حِمْلاً } kelimesine dönen müstetir bir zamirdir; çünkü bi'se fiilinin fâili ancak sonra gelse bile —ki bu, bu bâbın özelliklerindendir— kendisine dönen temyizin açıkladığı mübhem bir zamir olur. Mahsûs bi'z-zem (kınanan asıl öge) ise hazfedilmiştir ve takdiri: «Sâe hamlühüm himlen vizrühüm» (Onların yüklendiği vizr, yük olarak ne kötüdür!) şeklindedir. { لَهُمْ } ibaresindeki lâm, «sukyen lehû» ve { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] ibarelerinde olduğu gibi beyan içindir ve mahzuf bir kelimeye mütealliktir; sanki «Bu kime söylenmektedir?» denilmiş, buna karşılık «Bu onlara ve onların durumuna dair söylenmektedir» denilmiştir. { يَوْمَ الْقِيَامَةِ } ifadesinin tekrar edilmesi ise hükmü pekiştirmek ve meselenin vahametini bildirmek içindir. «Sâe» fiilinin iki meşhur manasından diğeri olarak «ahzene» (üzdü/kederlendirdi) manasında olması da caiz görülmüştür; denildiğine göre takdir: «Vizr, kendileri için bir yük olduğu halde onları kederlendirdi» şeklindedir.

وتعقبه في الكشف بأنه أي فائدة فيه والوزر أدل على الثقل من قيده ثم التقييد بلهم مع الاستغناء عنه وتقديمه الذي لا يطابق المقام وحذف المفعول وبعد هذا كله لا يلائم ما سبق له الكلام ولا مبالغة في الوعيد بذلك بعد ما تقدم ثم قال: وكذلك ما قاله العلامة الطيبي من أن المعنى وأحزنهم حمل الوزر على أن حِمْلًا تمييز واللام في لَهُمْ للبيان لما ذكر من فوات فخامة المعنى، وأن البيان إن كان لاختصاص الحمل بهم ففيه غنية، وإن كان لمحل الأحزان فلا كذلك طريق بيانه، وإن كان على أن هذا الوعيد لهم فليس موقعه قبل يوم القيامة وأن المناسب حينئذ وزرا ساء لهم حملا على الوصف لا هكذا معترضا مؤكدا انتهى. ولا مجال لتوجيه الإتيان باللام إلى اعتبار التضمين لعدم تحقق فعل مما يلائم الفعل المذكور مناسبا لها لأنها ظاهرة في الاختصاص النافع والفعل في الحدث الضار، والقول بازديادها كما في رَدِفَ لَكُمْ [النمل: ٧٢] أو الحمل على التهكم تمحل لتصحيح اللفظ من غير داع إليه ويبقى معه أمر فخامة المعنى، والحاصل أن ما ذكر لا يساعده اللفظ ولا المعنى، وجوز أن يكون ساءَ بمعنى قبح فقد ذكر استعماله بهذا المعنى وإن كان في كونه معنى حقيقيا نظر، وحِمْلًا تمييزا ولَهُمْ حالا ويَوْمَ الْقِيامَةِ متعلقا بالظرف أي قبح ذلك الوزر من جهة كونه حملا لهم في يوم القيامة وفيه ما فيه.

*El-Keşf*’te buna şöyle itiraz edilmiştir: Bunda ne fayda vardır? Oysa vizr lafzı, kaydından daha çok ağırlığa delalet etmektedir. Sonra ihtiyaç olmadığı halde «lehum» ile kayıtlanması, makama uymayan takdimi, mef'ûlün hazfedilmesi ve bütün bunlardan sonra kelâmın sevk edildiği amaca uygun düşmemesi söz konusudur; ayrıca geçen ifadelerden sonra bu şekilde tehditte bir mübalağa da yoktur. Ardından şöyle demiştir: Allâme Tîbî'nin, { حِمْلاً } kelimesinin temyiz ve { لَهُمْ } ibaresindeki lâm'ın beyan için olması esasına dayanarak mananın «Vizrin yükü onları üzdü/kederlendirdi» şeklinde olduğunu söylemesi de böyledir; zira zikredilen mananın azameti kaybolmaktadır. Şayet beyan yükün onlara tahsisi içinse buna zaten gerek yoktur; şayet üzüntünün mahalli içinse bunun beyan yolu böyle değildir; şayet bu tehdidin onlara yönelik olduğu içinse bunun yeri «yevme'l-kıyâme»den önce değildir. Bu takdirde münasip olan, böyle tekit edici bir i'tiraziyye cümlesi olarak değil, sıfat olarak «vizren sâe lehum himlen» denilmesi olurdu. [İtiraz] bitti. Zikredilen fiile uygun ve lâm harfine münasip bir fiilin bulunmaması sebebiyle lâm harfinin getirilmesini tazmin kuralına hamletmenin de imkânı yoktur; çünkü lâm harfi menfaat sağlayan bir tahsis hususunda zahirdir, fiil ise zararlı bir hadise hakkındadır. Tıpkı { رَدِفَ لَكُمْ } [Neml: 72] ayetinde olduğu gibi zâid olduğunu söylemek yahut tehekküme (alay etmeye) hamletmek ise gereksiz yere lafzı düzeltmeye yönelik bir zorlamadır (temahhül) ve bununla birlikte mananın azameti meselesi de baki kalır. Hülasa, zikredilen görüşe ne lafız ne de mana elvermektedir. «Sâe» fiilinin «kabaha» (çirkin oldu) manasında olması da caiz görülmüştür; zira bu anlamda kullanıldığı zikredilmiştir —gerçi bunun hakiki mana olup olmadığı tartışmalıdır—; { حِمْلاً } temyiz, { لَهُمْ } hâl, { يَوْمَ الْقِيَامَةِ } ise zarfa mütealliktir; yani «Kıyamet gününde onlar için bir yük olması bakımından o vizr ne kadar da çirkin olmuştur!» demektir ki bunda da bazı tekellüfler vardır.