Binûn

Tâhâ Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقرأت فرقة «أين أتى» والفاء في قوله تعالى فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً فضيحة معربة عن جمل غنية عن التصريح أي فزال الخوف وألقى ما في يمينه وصارت حية وتلقفت حبالهم وعصيهم وعلموا أن ذلك معجز فألقى السحرة على وجوههم سجدا لله تعالى تائبين مؤمنين به ﷿ وبرسالة موسى ﵇.

Bir topluluk «أين أتى» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً } “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar” kavlindeki fâ-i fasîha, açıkça belirtilmesine gerek olmayan cümleleri haber vermektedir. Yani: Korku zail oldu, [Musa] sağ elindekini attı, o bir yılana dönüştü ve onların iplerini ve değneklerini yuttu; onlar da bunun mucize olduğunu anladılar. Bunun üzerine büyücüler tövbe edenler, O aziz ve celil olan Allah'a ve Musa [aleyhisselâm]'ın peygamberliğine iman edenler olarak Allah Teâlâ için secdeye kapandılar.

روي أن رئيسهم قال: كنا نغلب الناس وكانت الآلات تبقى علينا فلو كان هذا سحرا فأين ما ألقينا فاستدل بتغير أحوال الأجسام على الصانع القدير العليم وبظهور ذلك على يد موسى ﵇ على صحة رسالته. وكأن هاتيك الحبال والعصي صارت هباء منبثا وانعدامها بالكلية ممكن عندنا، وفي التعبير بألقى دون فسجد إشارة إلى أنهم شاهدوا ما أزعجهم فلم يتمالكوا حتى وقعوا على وجوههم ساجدين، وفيه إيقاظ السامع لإلطاف الله تعالى في نقله من شاء من عباده من غاية الكفر والعناد إلى نهاية الإيمان والسداد مع ما فيه من المشاكلة والتناسب، والمراد أنهم أسرعوا إلى السجود، قيل: إنهم لم يرفعوا رؤوسهم من السجود حتى رأوا الجنة والنار والثواب والعقاب.

Rivayet edildiğine göre onların reisi şöyle demiştir: «Biz insanlara galip geliyorduk ve aletlerimiz yanımızda kalıyordu. Şayet bu bir büyü olsaydı attıklarımız nerede?» Böylece cisimlerin hallerinin değişmesinden Kadîr ve Alîm olan Yaratıcı'ya, bunun Musa [aleyhisselâm]'ın eliyle ortaya çıkmasından da onun peygamberliğinin sıhhatine delil getirdi. Sanki o ipler ve değnekler savrulmuş toz zerrecikleri haline gelmiştir; nitekim onların bütünüyle yok olması bizim katımızda mümkündür. «فَسَجَدَ» (secde ettiler) yerine «أُلْقِيَ» (bırakıldılar / kapandılar) ifadesinin kullanılması, kendilerini dehşete düşüren bir şeyi müşahede ettiklerine ve secdeye kapanmaktan kendilerini alamadıklarına işarettir. Bunda, müşâkele ve tenasüp inceliğiyle birlikte, dilediği kullarını küfür ve inadın zirvesinden imanın ve doğruluğun nihayetine ulaştırmasındaki Allah Teâlâ'nın lütuflarına dinleyicinin dikkatini çekme vardır. Kasıt, onların secdeye koşmalarıdır. Secdeden başlarını ancak cenneti, cehennemi, sevabı ve cezayı gördükten sonra kaldırdıkları söylenmiştir.

وأخرج عبد بن حميد. وابن المنذر. وابن أبي حاتم عن عكرمة أنهم لما خروا سجدا أراهم الله تعالى في سجودهم منازلهم في الجنة. واستبعد ذلك القاضي بأنه كالإلجاء إلى الإيمان وأنه ينافي التكليف. وأجيب بأنه حيث كان الإيمان مقدما على هذا الكشف فلا منافاة ولا الجاء، وفي إرشاد العقل السليم أنه لا ينافيه قولهم: إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا [طه: ٧٣] إلخ لأن كون تلك المنازل منازلهم باعتبار صدور هذا القول عنهم.

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre, onlar secdeye kapandıklarında Allah Teâlâ secdelerinde onlara cennetteki konaklarını göstermiştir. Kâdî, bunun imana zorlama (ilcâ) gibi olacağını ve mükellefiyetle çelişeceğini belirterek bu görüşü uzak görmüştür. İmanın bu keşiften önce gerçekleşmiş olması sebebiyle ortada bir çelişki ve zorlama bulunmadığı şeklinde cevap verilmiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de ise, onların { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا } [Tâhâ: 73] “Doğrusu biz, günahlarımızı bağışlasın diye Rabbimize iman ettik” sözünün buna aykırı olmadığı, zira o makamların onların menzilleri oluşunun bu sözün kendilerinden sadır olması hasebiyle olduğu belirtilmiştir.

قالُوا استئناف كما مر غير مرة آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى تأخير موسى ﵇ عند حكاية كلامهم المذكورة في سورة الأعراف المقدم فيه موسى ﵇ لأنه أشرف من هارون والدعوة والرسالة إنما هي له أولا وبالذات وظهور المعجزة على يده ﵇ لرعاية الفواصل، وجوز أن يكون كلامهم بهذا الترتيب وقدموا هارون ﵇ لأنه أكبر سنا، وقول السيد في شرح المفتاح: إن موسى أكبر من هارون ﵉ سهو. وأما للمبالغة في الاحتراز عن التوهم الباطل من جهة فرعون وقومه حيث كان فرعون ربي موسى ﵇ فلو قدموا موسى لربما توهم اللعين وقومه من أول الأمر أن مرادهم فرعون تقديمه في سورة الأعراف تقديم في الحكاية لتلك النكتة.

{ قالُوا } “Dediler ki” [ifadesi], defalarca geçtiği üzere istînâftır. { آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى } “Harun'un ve Musa'nın Rabbine iman ettik”. A'râf Sûresi'nde aktarılan sözlerinde Musa [aleyhisselâm]'ın daha şerefli olması, davet ve risaletin öncelikle ve bizzat ona ait bulunması ve mucizenin onun [aleyhisselâm] eliyle zuhur etmesi sebebiyle öne alınmışken, burada Musa [aleyhisselâm]'ın sonraya bırakılması fasılalara riayet içindir. Sözlerinin bu tertip üzere olup, yaşça daha büyük olduğu için Hârun [aleyhisselâm]'ı öne geçirmiş olmaları da caiz görülmüştür. Seyyid'in Şerhu'l-Miftâh'ta Musa'nın Harun'dan —Allah'ın selamı üzerlerine olsun— büyük olduğunu söylemesi bir sehvidir. Yahut Firavun ve kavmi tarafından doğabilecek bâtıl bir vehimden sakınmada mübalağa içindir; zira Firavun, Musa [aleyhisselâm]'ı büyütmüştü. Şayet Musa'yı öne alsalardı, melun [Firavun] ve kavmi ilk anda kastettiklerinin Firavun olduğunu vehmedebilirlerdi. Onun A'râf Sûresi'nde öne alınması ise bu nükteye dayalı bir nakildir.

وجوز أبو حيان أن يكون ما هنا قول طائفة منهم وما هناك قول أخرى وراعى كل نكتة فيما فعل لكنه لما اشترك القول في المعنى صح نسبة كل منهما إلى الجميع. واختيار هذا القول هنا لأنه أوفق بآيات هذه السورة.

Ebû Hayyân, buradakinin onlardan bir grubun, oradakinin ise diğer bir grubun sözü olabileceğini ve her birinin yaptığı şeyde bir nükte gözettiğini; ancak söz manada müşterek olunca her iki ifadenin de hepsine nispet edilmesinin sahih olduğunu caiz görmüştür. Bu sözün burada tercih edilmesi, bu sûrenin ayetlerine daha uygun düşmesindendir.

قالَ أي فرعون للسحرة آمَنْتُمْ لَهُ أي لموسى كما هو الظاهر. والإيمان في الأصل متعد بنفسه ثم شاع تعديه بالباء لما فيه من التصديق حتى صار حقيقة. وإنما عدي هنا باللام لتضمينه معنى الانقياد وهو يعدى بها يقال.

{ قالَ } “[Firavun] dedi” yani büyücülere dedi: { آمَنْتُمْ لَهُ } “Ona iman mı ettiniz?” yani zahir olduğu üzere Musa'ya. İman [fiili] aslen kendi başına müteaddidir (geçişlidir); sonra tasdik anlamı taşıdığı için bâ harf-i ceriyle geçişli olması yaygınlaşmış ve hakikat haline gelmiştir. Burada lâm ile müteaddi kılınması ise boyun eğme (inkıyâd) anlamı tazammun ettiğindendir; nitekim bu anlam lâm ile geçişli olur, denilir ki:

انقاد له لا الاتباع كما قيل: لأنه متعد بنفسه يقال: اتبعه ولا يقال: اتبع له، وفي البحر إن آمن يوصل بالباء إذا كان متعلقه الله عز اسمه وباللام إن كان متعلقه غيره تعالى في الأكثر نحو يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ [التوبة: ٦١] . فما آمن لموسى إلخ. لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ [الإسراء: ٩٠] وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا [يوسف: ١٧] فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ [العنكبوت:

«انقاد له» (ona boyun eğdi) denir, iddia edildiği gibi ittibâ (uymak) anlamında değildir; çünkü o bizzat müteaddidir, «اتبعه» denir, «اتبع له» denmez. el-Bahr'da şöyle denmiştir: «Âmene» fiilinin taalluk ettiği zat ismi celîl olan Allah ise bâ harf-i ceriyle, ekseriyetle O'ndan başkası ise lâm ile ulaştırılır; nitekim { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } [et-Tevbe: 61] “Allah'a inanır ve müminlere güvenir”, «فما آمن لموسى» (Musa'ya iman etmedi...), { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ } [el-İsrâ: 90] “Sana asla inanmayız”, { وَما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا } [Yûsuf: 17] “Sen bize inanmazsın”, { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ } [el-Ankebût:

٢٦] ، وجوز أن تكون اللام تعليلية والتقدير آمنتم بالله تعالى لأجل موسى وما شاهدتهم منه، واختاره بعضهم ولا تفكيك فيه كما توهم، وقيل: يحتمل أن يكون ضمير «له» للرب ﷿، وفي الآية حينئذ تفكيك ظاهر.

26] “Bunun üzerine Lût ona iman etti” [ayetlerinde olduğu gibi]. Lâm harfinin ta'lîl (gerekçe bildiren) olması da caiz görülmüştür ki takdiri: «Musa'dan ötürü ve onda müşahede ettiğiniz şeylerden dolayı Allah Teâlâ'ya iman ettiniz» şeklindedir; bazısı bunu tercih etmiştir ve vehmedildiği gibi bunda bir kopukluk (tefkîk) yoktur. «له» zamirinin Rab Teâlâ'ya ait olması da muhtemel görülmüştür; bu durumda ayette açık bir tefkîk (anlam kopukluğu) söz konusu olur.

وقرأ الأكثر «أآمنتم» على الاستفهام التوبيخي. والتوبيخ هو المراد من الجملة على القراءة الأولى أيضا لا فائدة الخبر أو لازمها قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ أي من غير إذني لكم في الإيمان كما في قوله تعالى: لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي [الكهف: ١٠٩] لا إن إذنه لهم في ذلك واقع بعد أو متوقع، وفرق الطبرسي بين الإذن والأمر بأن الأمر يدل على إرادة الآمر الفعل المأمور به وليس في الإذن ذلك إِنَّهُ يعني موسى ﵇ لَكَبِيرُكُمُ لعظيمكم في فنكم وأعلمكم به وأستاذكم الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ كأن اللعين وبخهم أولا على إيمانهم له ﵇ من غير إذنه لهم ليرى قومه أن إيمانهم غير معتد به حيث كان بغير إذنه. ثم استشعر أن يقولوا: أي حاجة إلى الإذن بعد أن صنعنا ما صنعنا وصدر منه ﵇ ما صدر فأجاب عن ذلك بقوله: إِنَّهُ إلخ أي ذلك غير معتد به أيضا لأنه أستاذكم في السحر فتواطأتم معه على ما وقع أو علمكم شيئا دون شيء فلذلك غلبكم فالجملة تعليل لمحذوف، وقيل: هي تعليل للمذكور قبل. وبالجملة قال ذلك لما اعتراه من الخوف من اقتداء الناس بالسحرة في الإيمان لموسى ﵇ ثم أقبل عليهم بالوعيد المؤكد حيث قال: فَلَأُقَطِّعَنَّ أي إذا كان الأمر كذلك فأقسم لأقطعن أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ أي اليد اليمنى والرجل اليسرى وعليه عامة المفسرين وهو تخصيص من خارج وإلا فيحتمل أن يراد غير ذلك. ومِنْ ابتدائية.

Çoğunluk azarlama istifhamıyla «أَآمَنْتُمْ» şeklinde okumuştur. Birinci kıraatte de cümleden kastedilen, haberin faidesi veya lâzımı değil, yine azarlamadır. { قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “Ben size izin vermeden önce” yani Allah Teâlâ'nın { لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي } [el-Kehf: 109] “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi” kavlinde olduğu gibi, benim size imana dair iznim olmaksızın [iman ettiniz demektir]; yoksa onun izin vermesinin sonradan vuku bulacağı ya da beklendiği anlamına gelmez. Tabersî, izin ile emir arasındaki farkı, emrin emredenin emredilen fiili irade ettiğine delalet etmesi, izinde ise bunun bulunmaması şeklinde açıklamıştır. { إِنَّهُ } yani Musa [aleyhisselâm] { لَكَبِيرُكُمُ } “şüphesiz o sizin büyüğünüzdür” sanatınızda ulunuz, onu en iyi bileniniz ve üstadınızdır, { الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “size sihri öğreten”. Sanki o melun, kavmine izni olmaksızın gerçekleştiği için imanlarının muteber olmadığını göstermek adına ilk önce kendisinin izni olmadan ona [aleyhisselâm] iman ettikleri için onları azarladı. Sonra onların: «Biz yapacağımızı yaptıktan ve ondan [aleyhisselâm] sadır olan şeyler sadır olduktan sonra izne ne hacet var?» diyeceklerini hissetti ve buna { إِنَّهُ } ilh. sözüyle cevap verdi; yani bu da muteber değildir, çünkü o sizin sihirdeki üstadınızdır, dolayısıyla vuku bulan şey üzerinde onunla anlaştınız yahut size bir kısmını öğretti, bir kısmını öğretmedi de bu yüzden size galip geldi [demek istedi]. Bu durumda cümle hazfedilmiş bir sözün gerekçesidir; daha önce zikredilenin gerekçesi olduğu da söylenmiştir. Hasılıkelam, insanların Musa [aleyhisselâm]'a imanda büyücülere uymalarından ötürü içine düşen korku sebebiyle bunu söyledi. Ardından { فَلَأُقَطِّعَنَّ } “Mutlaka keseceğim” diyerek pekiştirilmiş bir tehditle onlara yöneldi; yani durum böyle olunca yemin ederim ki keseceğim: { أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ } “ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama” yani sağ el ile sol ayağı; müfessirlerin geneli bu görüştedir ve bu dışarıdan yapılan bir tahsistir, aksi takdirde bundan başkasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. «مِنْ» ibtidâiyye (başlangıç bildiren)dir.

وقال الطبرسي: بمعنى عن أو على وليس بشيء. والمراد من الخلاف الجانب المخالف أو الجهة المخالفة.

Tabersî: «'An' veya 'alâ' manasındadır» demiştir; fakat bu bir şey değildir. Hılâf (خِلاف) kelimesinden kasıt, zıt taraf veya muhalif yöndür.

والجار والمجرور حسبما يظهر متعلق بأقطعن، وقيل: متعلق بمحذوف وقع صفة مصدر محذوف أي تقطيع مبتدأ من جانب مخالف أو من جهة مخالفة وابتداء التقطيع من ذلك ظاهر، ويجوز أن يبقى الخلاف على حقيقته أعني المخالفة وجعله مبتدأ على التجوز فإنه عارض ما هو مبدأ حقيقة، وجعل بعضهم الجار والمجرور في حيز النصب على الحالية، والمراد لأقطعنها مختلفات فتأمل، وتعيين هذه الكيفية قيل للإيذان بتحقيق الأمر وإيقاعه لا محالة بتعيين كيفيته المعهودة في باب السياسة. ولعل اختيارها فيها دون القطع من وفاق لأن فيه إهلاكا وتفويتا للمنفعة، وزعم بعضهم أنها أفظع وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ أي عليها. وإيثار كلمة في للدلالة على إبقائهم عليها زمانا مديدا تشبيها لاستمرارهم عليها باستقرار الظرف في المظروف المشتمل عليه. وعلى ذلك قوله:

Câr ve mecrûr, zahir olduğu üzere «لَأُقَطِّعَنَّ» fiiline taalluk etmektedir. Hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olan mahzûf bir kelimeye taalluk ettiği de söylenmiştir; yani «zıt taraftan veya muhalif cihetten başlayan bir kesişle keseceğim» demektir ve kesmenin oradan başlaması açıktır. Hılâf kelimesinin kendi hakikati üzere, yani muhalefet anlamında bırakılması ve mecazen başlangıç noktası kılınması da caizdir; zira o, hakikatte başlangıç olan şeye arız olmuştur. Bazıları câr ve mecrûru hâl konumunda nasb mahallinde kılmıştır; murat ise «onları farklı yönlerden olmak üzere keseceğim» demektir, iyi düşün! Bu keyfiyetin belirlenmesinin, siyaset babında bilinen ceza şeklinin tayin edilmesiyle emrin muhakkak ve kesinlikle icra edileceğini bildirmek için olduğu söylenmiştir. Aynı taraftan kesmek yerine bu tarzın seçilmesi, onda helak etme ve menfaati yok etme bulunmasındandır; bazısı ise bunun daha dehşet verici olduğunu ileri sürmüştür. { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “Ve sizi hurma dallarına asacağım” yani dalların üzerine. «فِي» lafzının seçilmesi, onların ağaç üzerinde uzun süre bırakılacaklarını göstermek içindir; nitekim onların ağaç üzerindeki devamlılıkları, zarfın onu kuşatan mazrûf içindeki istikrarına benzetilmiştir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

وهم صلبوا العبدي في جذع نخلة ... فلا عطست شيبان إلا بأجدعا

«Onlar Abdî'yi bir hurma kütüğüne astılar... Şeybân kabilesi burnu kesik olan dışında aksırmasın (iflah olmasın)!»

وفيه استعارة تبعية. والكلام في ذلك شهير، وقيل: لا استعارة أصلا لأن فرعون نقر جذوع النخل وصلبهم في داخلها ليموتوا جوعا وعطشا ولا يكاد يصح بل في أصل الصلب كلام. فقال بعضهم: إنه أنفذ فيهم وعيده وصلبهم وهو أول من صلب. ولا ينافيه قوله تعالى: أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ [القصص: ٣٥] لأن المراد الغلبة بالحجة.

Bunda tebeî istiare vardır. Bu husustaki kelam meşhurdur. Hiç istiare olmadığı da söylenmiştir; çünkü Firavun hurma kütüklerini oymuş ve açlık ile susuzluktan ölmeleri için onları içlerine asmıştır; fakat bu pek sahih değildir, bilakis asmanın aslında ihtilaf vardır. Bazıları şöyle demiştir: O, tehdidini onlara uygulamış ve onları asmıştır; ilk asan kişi de odur. Yüce Allah'ın { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } [el-Kasas: 35] “Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz” kavli buna engel teşkil etmez; çünkü kastedilen delil yönüyle galibiyettir.

وقال الإمام: لم يثبت ذلك في الأخبار. وأنت تعلم أن الظاهر السلامة. وصيغة التفعيل في الفعلين للتكثير. وقرىء بالتخفيف فيهما.

İmam [Râzî] şöyle demiştir: «Bu durum haberlerde sabit olmamıştır.» Sen de bilirsin ki zahir olan onların selametidir. İki fiildeki tef'îl kalıbı çokluk (teksîr) içindir. Her ikisi de hafifletilerek (tahsîf ile) de okunmuştur.

وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى يريد من- نا- نفسه وموسى ﵇ بقرينة تقدم ذكره في قوله تعالى

{ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى } “Ve hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz”. Yüce Allah'ın şu kavlinde zikrinin geçmiş olması karinesiyle,

آمَنْتُمْ لَهُ بناء على الظاهر فيه. واختار ذلك الطبري وجماعة وهذا إما لقصد توضيع موسى ﵇ والهزء به لأنه ﵇ لم يكن من التعذيب في شيء، وإما لأن إيمانهم لم يكن بزعمه عن مشاهدة المعجزة ومعاينة البرهان بل كان عن خوف من قبله ﵇ حيث رأوا ابتلاع عصاه لحبالهم وعصيهم فخافوا على أنفسهم أيضا. واختار أبو حيان أن المراد من الغير الذي أشار إليه الضمير رب موسى ﷿ الذي آمنوا به بقولهم آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى.

{ آمَنْتُمْ لَهُ } [ifadesinin] zahirine binaen 'bizden' (نَا) zamiriyle kendisini ve Musa [aleyhisselâm]'ı kastetmektedir. Taberî ve bir cemaat bunu tercih etmiştir. Bu ya Musa [aleyhisselâm]'ı küçümsemek ve onunla alay etmek maksadıyladır; çünkü o [aleyhisselâm] azap etme makamında değildi. Ya da onların imanının, kendi zannınca mucizeyi görüp bürhanı müşahede etmekten değil, onun asasının kendi iplerini ve değneklerini yuttuğunu görüp kendi canlarından da korkmaları sebebiyle onun [aleyhisselâm] tarafından gelen bir korkudan kaynaklanmış olmasındandır. Ebû Hayyân ise zamirin işaret ettiği diğer zatın, { آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى } sözleriyle iman ettikleri Musa'nın Rabbi [celle celâluh] olduğunu tercih etmiştir.

وَلَتَعْلَمُنَّ هنا معلق وأَيُّنا أَشَدُّ جملة استفهامية من مبتدأ وخبر في موضع نصب سادة مسد مفعوليه إن كان العلم على بابه أو في موضع مفعول واحد له إن كان بمعنى المعرفة: ويجوز على هذا الوجه أن يكون أَيُّنا مفعولا وهو مبني على رأي سيبويه وأَشَدُّ خبر مبتدأ محذوف أي هو أشد. والجملة صلة أي والعائد الصدر، وعَذاباً تمييز. وقد استغنى بذكره مع أَشَدُّ عن ذكره مع أَبْقى وهو مراد أيضا. واشتقاق أبقى من البقاء بمعنى الدوام.

Buradaki { وَلَتَعْلَمُنَّ } [fiili] amelden alıkonulmuştur (muallaktır); { أَيُّنا أَشَدُّ } ise mübteda ve haberden oluşan, şayet ilim kendi asıl manasında ise iki mef'ûlün yerine geçen, şayet marifet manasında ise tek mef'ûl konumunda bulunan nasb mahallinde bir istifham cümlesidir. Bu veche göre «أَيُّنا» mef'ûl olması da caizdir; bu da Sîbeveyhi'nin görüşüne göre mebnîdir ve «أَشَدُّ» mahzûf bir mübtedanın haberidir, yani «هُوَ أَشَدُّ» takdirindedir. Cümle sıladır, ait zamir de cümlenin başıdır; «عَذاباً» ise temyizdir. «أَشَدُّ» ile birlikte zikredilmesiyle «أَبْقى» ile birlikte zikredilmesine ihtiyaç kalmamıştır, o da murattır. «أَبْقى» kelimesinin iştikakı devamlılık manasındaki bekâdandır.

وقيل: لا يبعد والله تعالى أعلم أن يكون من البقاء بمعنى العطاء فإن اللعين كان يعطي لمن يرضاه العطايا فيكون للآية شبه بقول نمروذ «أنا أحيي وأميت» وهو في غاية البعد عند من له ذوق سليم. ثم لا يخفى أن اللعين في غاية الوقاحة ونهاية الجلادة حيث أوعد وهدد وأبرق وأرعد مع قرب عهده بما شاهد من انقلاب العصا حية وما لها من الآثار الهائلة حتى إنها قصدت ابتلاع قبته فاستغاث بموسى ﵇ ولا يبعد نحو ذلك من فاجر طاغ مثله قالُوا غير مكترثين بوعيده لَنْ نُؤْثِرَكَ لن نختارك بالإيمان والانقياد عَلى ما جاءَنا من الله تعالى على يد موسى ﵇ مِنَ الْبَيِّناتِ من المعجزات الظاهرة التي اشتملت عليه العصا. وإنما جعلوا المجيء إليهم وإن عم لأنهم المنتفعون بذلك والعارفون به على أتم وجه من غير تقليد. وما موصولة وما بعدها صلتها والعائد الضمير المستتر في جاء. وقيل العائد محذوف وضمير جاءَنا لموسى ﵇ أي على الذين جاءنا به موسى ﵇ وفيه بعد. وإن كان صنيع بعضهم اختياره مع أن في صحة حذف مثل هذا المجرور كلاما.

Bağış (atâ) manasındaki bekâdan olmasının da uzak olmadığı söylenmiştir —en doğrusunu Allah Teâlâ bilir—; nitekim o melun, hoşnut olduğu kimselere ihsanlarda bulunurdu; bu takdirde ayetin Nemrud'un «Ben diriltir ve öldürürüm» sözüne bir benzerliği olur. Ancak bu, selim zevk sahiplerine göre son derece uzaktır. Sonra şu da gizli değildir ki melun, asanın yılana dönüşmesini ve o heybetli tesirlerini —hatta öyle ki çadırını yutmaya kastetmişti de Musa [aleyhisselâm]'dan yardım istemişti— görmesinin üzerinden az bir vakit geçmişken, böylesine tehdit savurup gürleyip esmesiyle son derece yüzsüz ve had safhada cüretkârdır; onun gibi azgın bir fâsıktan böylesi uzak değildir. [Büyücüler] onun tehdidine aldırış etmeksizin { قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ } “Dediler ki: Seni asla tercih etmeyeceğiz” yani iman ve itaatte seni üstün tutmayacağız, { عَلى ما جاءَنا } “bize gelen şeylere” Musa [aleyhisselâm]'ın eliyle Allah Teâlâ'dan bize gelen, { مِنَ الْبَيِّناتِ } “apaçık delillere” asanın ihtiva ettiği açık mucizelere. Umumî olmasına rağmen gelişin kendilerine kılınması, taklit olmaksızın ondan en kâmil manada yararlanan ve onu hakkıyla bilenlerin kendileri olmasındandır. «مَا» ism-i mevsûl, sonrası ise onun sılasıdır; ait zamir ise «جَاءَ» fiilindeki müstetir zamirdir. Ait zamirin mahzûf olduğu, «جَاءَنَا» zamirinin de Musa [aleyhisselâm]'a ait olduğu, yani «Musa'nın bize kendisiyle geldiği kimseye» manasında olduğu da söylenmiştir ki bunda uzaklık vardır; gerçi bazılarının tutumu bunu tercih etmek yönünde olsa da böyle bir mecrûrun hazfedilmesinin sıhhati hakkında ihtilaf vardır.

وَالَّذِي فَطَرَنا أي أبدعنا وأوجدنا وسائر العلويات والسفليات. وهو عطف على «ما جاءنا» وتأخيره لأن ما في ضمنه آية عقلية نظرية وما شاهدوه آية حسية ظاهرة. وإيراده تعالى بعنوان الفاطرية لهم للإشعار بعلة الحكم فإن إبداعه تعالى لهم. وكون فرعون من جملة مبدعاته سبحانه مما يوجب عدم إيثارهم إياه عليه ﷿. وفيه تكذيب للعين في دعواه الربوبية. وقيل: الواو للقسم وجوابه محذوف لدلالة المذكور عليه أي وحق الذي فطرنا لن نؤثرك إلخ.

{ وَالَّذِي فَطَرَنا } “ve bizi yoktan var edene” yani bizi ve diğer tüm ulvî ve süflî varlıkları yaratan ve icat edene. Bu, «مَا جَاءَنَا» üzerine matuftur; sonraya bırakılması ise onun zımnındaki delilin aklî ve nazarî, müşahede ettiklerinin ise zâhirî ve hissî bir delil olmasındandır. Allah Teâlâ'nın onları yoktan var ediciliği (fâtıriyyeti) vasfıyla zikredilmesi, hükmün illetini hissettirmek içindir; zira Allah Teâlâ'nın onları yaratması ve Firavun'un da O Sübhânehu'nun yaratılmışlarından biri olması, O'na [celle celâluh] karşı onu tercih etmemelerini gerektiren hususlardandır. Bunda melunun ilahlık iddiasını yalanlama da vardır. Vâv harfinin kasem için olduğu, mezkûrun ona delalet etmesi sebebiyle cevabının mahzûf olduğu da söylenmiştir; yani «Bizi yaratana andolsun ki seni tercih etmeyeceğiz...» takdirindedir.

ولا مساغ لكون المذكور جوابا عند من يجوز تقديم الجواب أيضا لما أن القسم لإيجاب كما قال أبو حيان: بلن إلا في شاذ من الشعر. وقولهم: هذا جواب لتوبيخ اللعين بقوله: آمنتم إلخ. وقوله تعالى فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ جواب عن تهديده بقوله: لأقطعن إلخ أي فاصنع ما أنت بصدد صنعه أو فاحكم بما أنت بصدد الحكم به فالقضاء أما بمعنى الإيجاد الإبداعي كما في قوله تعالى فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [فصلت: ١٢] وإما بمعناه المعروف. وعلى الوجهين ليس المراد من الأمر حقيقته، وما موصولة والعائد محذوف.

Ebû Hayyân'ın dediği gibi, şiirdeki şâz kullanımlar hariç kasem «لَنْ» ile tekit edilmediğinden, cevabın öne geçmesini caiz görenlere göre de zikredilenin cevap olmasına imkân yoktur. Onların bu sözü, melunun «İman mı ettiniz...» sözüyle yaptığı azarlamaya bir cevaptır. Yüce Allah'ın { فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ } “Artık vereceğin hükmü ver” kavli ise onun «Mutlaka keseceğim...» sözüyle yaptığı tehdide cevaptır; yani yapacağın şeyi yap yahut vereceğin hükmü ver. Kazâ (قضاء) ya Yüce Allah'ın { فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } [Fussilet: 12] “Böylece onları yedi gök olarak takdir edip var etti” kavlinde olduğu gibi icat edip yaratmak manasındadır ya da bilinen anlamındadır. Her iki veche göre de emirden murat hakikati değildir; «مَا» ism-i mevsûl, ait zamir ise mahzûftur.

وجوز أبو البقاء كونها مصدرية وهو مبني على ما ذهب إليه بعض النحاة من جواز وصل المصدرية بالجملة الاسمية ومنع ذلك بعضهم، وقوله تعالى إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا مع ما بعده تعليل لعدم المبالاة المستفاد مما سبق من الأمر بالقضاء، وما كافة وهذِهِ الْحَياةَ منصوب محلا على الظرفية لتقضى والقضاء على ما مر ومفعوله محذوف أي إنما تصنع ما تهواه أو تحكم بما تراه في هذه الحياة الدنيا فحسب وما لنا من رغبة في عذبها ولا رهبة من عذابها، وجوز أن تكون ما مصدرية فهي وما في حيزها في تأويل مصدر اسم أن وخبرها هذِهِ الْحَياةَ أي إن قضاءك كائن في هذه الحياة، وجوز أن ينزل الفعل منزلة اللازم فلا حذف.

Ebû'l-Bekâ onun masdariyye olmasını da caiz görmüştür; bu, bazı nahivcilerin masdariyyenin isim cümlesine sıla olabileceği yönündeki görüşüne dayanır, bazıları ise bunu men etmiştir. Yüce Allah'ın { إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا } “Sen ancak bu dünya hayatında hüküm verirsin” kavli, sonrasıyla birlikte, daha önce geçen hüküm verme emrinden anlaşılan aldırışsızlığın gerekçesidir. «مَا» kâffedir; «هذِهِ الْحَياةَ» ise «تَقْضِي» fiili için zarfiyet üzere mahallen mansûbdur; kazâ fiili daha önce geçtiği gibidir ve mef'ûlü mahzûftur; yani «Sen ancak bu dünya hayatında hevanı tatbik eder veya gördüğün hükmü verirsin, bizim ise onun tatlılığına bir rağbetimiz, azabından da bir korkumuz yoktur» demektir. «مَا»nın masdariyye olması da caiz görülmüştür; bu durumda o ve sılası, «إن»nin isminin masdar takdirinde olur, haberi ise «هذِهِ الْحَياةَ» olur; yani «senin hükmün ancak bu hayattadır» demektir. Fiilin lâzım yerine konulup hazfin bulunmadığı da caiz görülmüştür.

وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة «إنما تقضي» بالبناء للمفعول «هذه الحياة» بالرفع على أنه اتسع في الظرف فجعل مفعولا به ثم بنى الفعل له نحو صيم يوم الخميس إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا التي اقترفناها من الكفر والمعاصي ولا يؤاخذنا بها في الدار الآخرة لا ليمتعنا بتلك الحياة الفانية حتى نتأثر بما أوعدتنا به.

Ebû Hayve ve İbn Ebî Able «إِنَّمَا تُقْضَى» şeklinde meçhul sigayla, «هَذِهِ الْحَيَاةُ» kelimesini de zarfta tevessü edilerek mef'ûlün bih yapılması ve ardından fiilin «صِيمَ يَوْمُ الْخَمِيسِ» (perşembe günü oruç tutuldu) misali ona bina edilmesiyle merfû olarak okumuşlardır. { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا } “Şüphesiz biz, günahlarımızı bağışlasın diye Rabbimize iman ettik” [yani] küfür ve isyandan irtikâp ettiğimiz günahlarımızı ve bizi ahiret yurdunda bunlardan ötürü muaheze etmesin diye [iman ettik]; bizi bu fâni hayatla faydalandırsın da bizi tehdit ettiğin şeylerden etkilenelim diye değil.

وقوله تعالى وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ عطف على خَطايانا أي ويغفر لنا السحر الذي علمناه في معارضة موسى ﵇ باكراهك وحشرك إيانا من المدائن القاصية خصوه بالذكر مع اندراجه في خطاياهم إظهارا لغاية نفرتهم عنه ورغبتهم في مغفرته، وذكر الإكراه للإيذان بأنه مما يجب أن يفرد بالاستغفار مع صدوره عنهم بالإكراه، وفيه نوع اعتذار لا ستجلاب المغفرة، وقيل: إن رؤساءهم كانوا اثنين وسبعين اثنان منهم من القبط والباقي من بني إسرائيل وكان فرعون أكرههم على تعلم السحر.

Yüce Allah'ın { وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “ve bizi zorladığın büyüden ötürü [günahlarımızı bağışlaması için]” kavli «خَطَايَانَا» üzerine matuftur; yani: «Senin zorlaman ve bizi uzak şehirlerden toplaman sebebiyle Musa [aleyhisselâm]'a karşı gelmek üzere öğrendiğimiz sihri de bize bağışlasın». Hatalarının kapsamına dahil olmasına rağmen bunu ayrıca zikretmeleri, ona karşı duydukları son derece nefreti ve bağışlanmasına olan arzularını izhar etmek içindir. İkrahın (zorlamanın) zikredilmesi ise, kendilerinden zorla sadır olmasına rağmen onun da ayrıca istiğfar edilmesi gereken şeylerden olduğunu bildirmek içindir; bunda mağfireti celbetmek adına bir nevi mazeret beyanı da vardır. Reislerinin yetmiş iki kişi olduğu, ikisinin Kıptîlerden, kalanının İsrailoğullarından olduğu ve Firavun'un onları sihir öğrenmeye zorladığı söylenmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: أخذ فرعون أربعين غلاما من بني إسرائيل فأمر أن يتعلموا السحر وقال:

İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: Firavun İsrailoğullarından kırk çocuk aldı ve sihir öğrenmelerini emredip şöyle dedi:

علموهم تعليما لا يغلبهم أحد من أهل الأرض وهم من الذين آمنوا بموسى ﵇ وهم الذين قالوا: إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ، وقال الحسن: كان يأخذ ولدان الناس ويجبرهم على تعلم السحر، وقيل: إنه أكرههم على المعارضة حيث روي أنهم قالوا له: أرنا موسى نائما ففعل فوجدوه تحرسه عصاه فقالوا: ما هذا بسحر فإن الساحر إذا نام بطل سحره فأبى إلا أن يعارضوه ولا ينافي ذلك قولهم: بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ [الشعراء: ٤٤] لاحتمال أن يكون قبل ذلك أو تجلدا كما أن قولهم: إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ [الأعراف:

«Onlara öyle bir öğretim verin ki yeryüzü halkından hiçbiri onlara galip gelemesin.» İşte bunlar Musa [aleyhisselâm]'a iman edenlerdendir ve { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “Doğrusu biz, günahlarımızı ve bizi zorladığın sihri bağışlasın diye Rabbimize iman ettik” diyen kimselerdir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: «İnsanların çocuklarını alır ve onları sihir öğrenmeye mecbur ederdi.» Karşı koymaya onları zorladığı da söylenmiştir; nitekim rivayet edildiğine göre ona: «Bize Musa'yı uyurken göster» dediler. O da gösterdi ve onun asasının kendisini beklediğini gördüler. Bunun üzerine: «Bu büyü değildir, zira büyücü uyuduğunda büyüsü bozulur» dediler; fakat o, Musa'ya karşı koymalarından başka bir şeye razı olmadı. Onların { بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ } [eş-Şuarâ: 44] “Firavun'un izzeti hakkı için, elbette biz üstün geleceğiz” sözü buna zıt değildir; zira bunun bundan önce olması yahut bir metanet gösterisi olması muhtemeldir; tıpkı { إِنَّ لَنا لَأَجْراً إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ } [el-A'râf:

١٣٣] قبله كما قيل: وزعم أبو عبيد أن مجرد أمر السلطان شخصا إكراه وإن لم يتوعده وإلى ذلك ذهب ساداتنا الحنفية كما في عامة كتبهم لما في مخالفة أمره من توقع المكروه لا سيما إذا كان السلطان جبارا طاغية وَاللَّهُ خَيْرٌ في حد ذاته تعالى وَأَبْقى أي وأدوم جزاء ثوابا كان أو عقابا أو خير ثوابا وأبقى عذابا، وقوله تعالى: إِنَّهُ إلى آخر الشرطيتين تعليل من جهتهم لكونه تعالى شأنه خير وأبقى وتحقيق له وإبطال لما ادعاه اللعين، وتصديرهما بضمير الشأن للتنبيه على فخامة مضمونهما ولزيادة تقرير له أي إن الشأن الخطير. هذا أي قوله تعالى مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً بأن مات على الكفر والمعاصي.

113] “Eğer üstün gelen biz olursak bize bir mükâfat var mı?” sözlerinin bundan önce olduğu söylendiği gibi. Ebû Ubeyd, sultanın bir kimseye salt emrinin —onu tehdit etmese bile— ikrah sayılacağını ileri sürmüştür; Hanefî büyüklerimiz de —bütün kitaplarında geçtiği üzere— emrine muhalefet etmekte hoşlanılmayan bir durumun beklentisi bulunması sebebiyle, bilhassa da sultan zorba ve mütehakkim olduğunda bu görüşe meyletmişlerdir. { وَاللَّهُ خَيْرٌ } “Ve Allah daha hayırlıdır” bizzat Zâtı itibarıyla, { وَأَبْقى } “ve daha süreklidir” yani gerek sevap gerek ceza olsun karşılığı daha kalıcıdır yahut sevabı daha hayırlı, azabı daha süreklidir. Şart cümlelerinin sonuna kadar devam eden { إِنَّهُ } kavli, O'nun şanının hayırlı ve baki olmasının onlar tarafından gerekçelendirilmesi, tahkiki ve melunun iddia ettiği şeyin iptal edilmesidir. Cümlelerin şan zamiriyle başlatılması, muhtevalarının büyüklüğüne dikkat çekmek ve daha fazla takrir etmek içindir; yani: «Şüphesiz mühim olan şudur:» { مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً } “Kim Rabbine günahkâr olarak gelirse” yani küfür ve masiyet üzere ölürse.

فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها فينتهي عذابه وهذا تحقيق لكون عذابه تعالى أبقى وَلا يَحْيى حياة ينتفع بها وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً به ﷿ وبما جاء من عنده من المعجزات التي من جملتها ما شاهدناه قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ من الأعمال فَأُولئِكَ إشارة إلى مَنْ والجمع باعتبار معناها كما أن الأفراد فيما تقدم باعتبار لفظها، وما فيه من معنى البعد للإشعار بعلو درجتهم وبعد منزلتهم أي فأولئك المؤمنون العاملون للأعمال الصالحات لَهُمُ بسبب إيمانهم وعملهم ذلك الدَّرَجاتُ الْعُلى أي المنازل الرفيعة جَنَّاتُ عَدْنٍ بدل من الدرجات العلى أو بيان وقد تقدم في عدن تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ حال من الجنات، وقوله تعالى: خالِدِينَ فِيها تحقيق لكون ثوابه تعالى أبقى وهو حال من الضمير في لهم، والعامل فيه معنى الاستقرار في الظرف أو ما في (أولئك) من معنى أشير والحال مقدرة ولا يجوز أن يكون جَنَّاتُ خبر مبتدأ محذوف أي هي جنات لخلو الكلام حينئذ عن عامل في الحال على ما ذكره أبو البقاء وَذلِكَ إشارة إلى ما أتيح لهم من الفوز بما ذكر ومعنى البعد لما أشير إليه

{ فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها } “şüphesiz onun için cehennem vardır; orada ne ölür” ki azabı sona ersin —ki bu, Yüce Allah'ın azabının daha kalıcı/sürekli olduğunun pekiştirilmesidir— { وَلا يَحْيى } “ne de yaşar” yani faydalanacağı bir hayat sürer. { وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً } “Kim de O'na mümin olarak gelirse”; O'na [azze ve celle] ve O'nun katından gelen, bizzat müşahede ettiğimiz şeylerin de dahil olduğu mucizelere [inanmış olarak], { قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ } “salih ameller işlemiş olarak” [gelirse], { فَأُولئِكَ } “işte onlar” —bu, { مَنْ } [kimse] lafzına işarettir; çoğul kılınması manası itibarıyladır, nitekim önceki yerdeki tekillik de lafzı itibarıyladır. Buradaki uzaklık manası ise derecelerinin yüceliğini ve mertebelerinin yüksekliğini hissettirmek içindir; yani işte bu iman edip salih ameller işleyen kimseler için— { لَهُمُ } “onlarındır” —bu imanları ve amelleri sebebiyle— { الدَّرَجاتُ الْعُلى } “en yüksek dereceler” yani yüce mertebeler vardır. { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” —[bu ibare] en yüksek dereceler ifadesinden bedel yahut beyandır; Adn hakkında [açıklama] daha önce geçmişti— { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altından ırmaklar akan” —bu, cennetler ifadesinden haldir—. Yüce Allah'ın: { خالِدِينَ فِيها } “orada ebedî kalıcılar olarak” buyruğu, O'nun [Teâlâ] sevabının daha kalıcı/sürekli olduğunun pekiştirilmesidir ve bu, { لَهُمُ } ibaresindeki zamirden haldir. Buradaki amil, zarftaki istikrar manası veya { أُولئِكَ } [işte onlar] lafzındaki işaret ediyorum manasıdır; hal ise mukadderdir (geleceğe matuftur). Ebu'l-Bekâ'nın belirttiği üzere, bu durumda kelam haldeki amilden yoksun kalacağı için { جَنَّاتُ } kelimesinin [takdiri 'onlar cennetlerdir' şeklinde] mahzuf bir mübtedanın haberi olması caiz değildir. { وَذلِكَ } “İşte bu” zikredilen şeylerle kendilerine nasip olan kurtuluşa işarettir; uzaklık manası ise işaret edilen şeyin

من قرب من التفخيم جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى أي تطهر من دنس الكفر والمعاصي بما ذكر من الإيمان والأعمال الصالحة.

{ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى } “arınan kimsenin mükâfatıdır” yani zikredilen iman ve salih amellerle küfrün ve masiyetlerin kirinden temizlenen kimsenin.

وهذا تصريح بما أفادته الشرطية، وتقديم ذكر حال المجرم للمسارعة إلى بيان أشدية عذابه ﷿ ودوامه ردا على ما ادعاه فرعون بقوله أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى، وقال بعضهم: إن الشرطيتين إلى هنا ابتداء كلام منه جل وعلا تنبيها على قبح ما فعل فرعون وحسن ما فعل السحرة والأول أولى خلافا لما حسبه النيسابوري.

Bu, şart cümlesinin ifade ettiği şeyin açık bir beyanıdır; mücrim olanın halinin öne alınması, Firavun'un { أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى } “Hangimizin azabı daha şiddetli ve daha sürekli” sözüyle iddia ettiği şeye bir reddiye olarak O'nun [celle celâluh] azabının şiddetini ve devamlılığını beyana koşmak içindir. Bazıları şöyle demiştir: Buraya kadar olan iki şart cümlesi, Firavun'un yaptığının çirkinliğine ve büyücülerin yaptığının güzelliğine dikkat çekmek üzere Yüce Allah'ın bizzat kendi kelamının başlangıcıdır. Nîsâbûrî'nin zannettiğinin aksine, birinci görüş daha evladır.

هذا واستدل المعتزلة بالشرطية الأولى على القطع بعذاب مرتكب الكبيرة قالوا: مرتكب الكبيرة مجرم لأن أصل الجرم قطع الثمرة عن الشجرة ثم استعير لاكتساب المكروه وكل مجرم فإن له جهنم للآية فإن من الشرطية فيها عامة بدليل صحة الاستثناء فينتج مرتكب الكبيرة أن له جهنم وهو دال على القطع بالوعيد.

Mutezile, birinci şart cümlesinden hareketle büyük günah işleyenin azap göreceğine kesin olarak delil getirmiştir. Şöyle demişlerdir: Büyük günah işleyen mücrimdir; zira cürmün aslı meyveyi ağaçtan koparmaktır, sonra hoşlanılmayan şeyi kazanmak için istiare edilmiştir; ayete göre her mücrim için cehennem vardır, zira şart edatı olan «مَنْ» istisnanın sahih olması deliliyle umum ifade eder; netice olarak büyük günah işleyenin cehennemlik olduğu çıkar ki bu da tehdidin kesinliğine delalet eder.

وأجاب أهل السنة بأنا لا نسلم الصغرى لجواز أن يراد بالمجرم الكافر فكثيرا ما جاء في القرآن بذلك المعنى كقوله تعالى يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ إلى قوله سبحانه وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ [المدثر:

Ehl-i Sünnet buna şöyle cevap vermiştir: Biz küçük önermeyi kabul etmiyoruz; zira mücrim ile kâfirin kastedilmiş olması caizdir; nitekim Kur'an'da bu mana pek çok yerde gelmiştir; Yüce Allah'ın { يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } [el-Müddessir: 40-42] “Günahkârlar hakkında [sorarlar]: 'Sizi Sekar'a (cehenneme) ne soktu?'” kavlinden Sübhânehu'nun { وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ } [el-Müddessir:

٤٠- ٤٦] وقوله تعالى إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ [المطففين: ٢٩] إلى آخر السورة، وعلى تقدير تسليم هذه المقدمة لا نسلم الكبرى على إطلاقها وإنما هي كلية بشرط عدم العفو مع أنا لا نسلم أن من الشرطية قطعية في العموم كما قال الإمام وحينئذ لا يحصل القطع بالوعيد مطلقا، وعلى تقدير تسليم المقدمتين يقال يعارض ذلك الدليل عموم الوعد في قوله تعالى ومن يأته مؤمنا إلخ ويجعل الكلام فيمن آمن وعمل الصالحات وارتكب الكبيرة وهو داخل في عموم مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ ولا يخرجه عن العموم ارتكابه الكبيرة ومتى كانت له الجنة فهي لمن آمن وارتكب الكبيرة ولم يعمل الأعمال الصالحة أيضا إذ لا قائل بالفرق، فإذا قالوا: مرتكب الكبيرة لا يقال له مؤمن كما لا يقال كافر لإثباتهم المنزلة بين المنزلتين فلا يدخل ذلك في العموم أبطلنا ذلك وبرهنا على حصر المكلف في المؤمن والكافر ونفي المنزلة بين الإيمان والكفر بما هو مذكور في محله. وعلى تقدير تسليم أن مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً إلخ لا يعم مرتكب الكبيرة يقال: إن قوله تعالى فَأُولئِكَ لهم الدرجات العلى يدل على حصول العفو لأصحاب الكبائر لأنه تعالى جعل الدرجات العلى وجنات عدن لمن أتى بالإيمان والأعمال الصالحة فسائر الدرجات الغير العالية والجنات لا بد أن تكون لغيرهم وما هم إلا العصاة من أهل الإيمان.

46] “Ve biz ceza gününü yalanlardık” kavline kadar olan ayetler ile sûrenin sonuna kadar süren { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ } [el-Mutaffifîn: 29] “Şüphesiz o günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” kavli gibi. Bu mukaddemenin kabul edildiği varsayılsa bile, büyük önermeyi mutlak olarak kabul etmiyoruz; o ancak affın bulunmaması şartına bağlı küllî bir hükümdür. Bununla beraber, İmam'ın da belirttiği gibi, şart edatı olan «مَنْ»in umumilikte kat'î olduğunu kabul etmiyoruz; bu durumda tehdidin kesinliği mutlak manada hâsıl olmaz. Her iki mukaddemenin kabul edildiği varsayılsa dahi şöyle denilir: Bu delile, Yüce Allah'ın «Kim de O'na mümin olarak gelirse...» kavlindeki vaadin umumiliği muaraza eder ve kelam iman edip salih amel işleyen ve büyük günah irtikâp eden kimse hakkında kılınır; o da { مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ } umumuna dahildir ve büyük günah işlemesi onu bu umumdan çıkarmaz. Ona cennet söz konusu olduğunda, iman edip büyük günah işleyen ve salih amel işlemeyen kimse için de geçerlidir; zira bu ikisi arasında fark olduğunu söyleyen yoktur. Şayet onlar: «Büyük günah işleyene, iki menzile arasındaki bir menzileyi (el-menzile beyne'l-menzileteyn) ispat etmemiz sebebiyle kâfir denmediği gibi mümin de denmez; binaenaleyh o bu umuma girmez» derlerse, biz bunu iptal eder ve mükellefin mümin ve kâfir olarak sınırlandığını, iman ile küfür arasında bir ara menzilenin bulunmadığını kendi yerinde zikredildiği üzere delillendiririz. { مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً } ilh. kavlinin büyük günah işleyeni kapsamadığı kabul edilse bile şöyle denilir: Yüce Allah'ın { فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى } kavli, büyük günah sahipleri için affın vuku bulduğuna delalet eder; zira Allah Teâlâ en yüksek dereceleri ve Adn cennetlerini iman ve salih amelle gelenlere tahsis etmiştir; o halde yüksek olmayan diğer dereceler ve cennetler mutlaka başkaları için olmalıdır ki onlar da iman ehlinden olan günahkârlardan başkası değildir.

ولقد أخرج أبو داود وابن مردوية عن أبي سعيد قال: قال رسول الله ﷺ: «إن أهل الدرجات العلى ليراهم من تحتهم كما ترون الكوكب الدري في أفق السما. وإن أبا بكر وعمر منهم وأنعما»

Nitekim Ebû Dâvûd ve İbn Merdûye, Ebû Saîd'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah ﷺ buyurdu ki: «En yüksek derecelerin ehlini, onların altındakiler tıpkı sizin gök ufkundaki parlak yıldızı gördüğünüz gibi görürler. Ebû Bekir ile Ömer de onlardandır ve ne güzeldirler!»

، واستدل على شمول مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً صاحب الكبيرة بقوله تعالى وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى بناء على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من أن المراد بمن تزكى من قال لا إله إلا الله كأنه أراد من تطهر عن دنس الكفر والله تعالى أعلم.

İbn Abbas [radıyallâhu anhümâ]'dan rivayet edilen «Arınan kimseden murat, 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimsedir» sözüne binaen, Yüce Allah'ın { وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى } kavliyle { مَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً } ifadesinin büyük günah sahibini de kapsadığına delil getirilmiştir; sanki o, küfrün kirinden temizlenen kimseyi kastetmiştir —Allah Teâlâ en doğrusunu bilir—.

ثم إن العاصي إذا دخل جهنم لا يكون حاله كحال المجرم الكافر إذا دخلها بل قيل: إنه يموت احتجاجا بما

Ayrıca günahkâr cehenneme girdiğinde, onun durumu oraya giren kâfir mücrimin durumu gibi olmaz; hatta delil getirilerek onun öleceği söylenmiştir;

أخرج مسلم وأحمد وابن أبي حاتم وابن مردويه عن أبي سعيد الخدري «أن رسول الله ﷺ خطب فأتى على هذه الآية أنه مَنْ يَأْتِ إلخ فقال ﵊: أما أهلها- يعني جهنم- الذين هم أهلها فإنهم لا يموتون فيها ولا يحيون وأما الذين ليسوا بأهلها فإن النار تميتهم إماتة ثم يقوم الشفعاء فيشفعون فيؤتى بهم ضبائر على نهر يقال له الحياة أو الحيوان فينبتون كما تنبت القثاء بحميل السيل»

Müslim, Ahmed, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre: «Resûlullah ﷺ bir hutbe irat etti ve şu { أَنَّهُ مَنْ يَأْتِ } ilh. ayetine geldiğinde şöyle buyurdu: 'Cehennem ehline —yani onun asıl ehli olanlara— gelince, onlar orada ne ölürler ne de yaşarlar. Asıl ehli olmayanlara gelince, ateş onları tamamen öldürür; sonra şefaatçiler kalkıp şefaat ederler; onlar da Hayat veya Hayevân denilen nehrin üzerine öbek öbek getirilirler ve selin getirdiği çerçöpün içinden biten yaban hıyarı gibi yeniden biterler.'»

وحمل ذلك القائل تميتهم فيه على الحقيقة وجعل المصدر تأكيدا لدفع توهم المجاز كما قيل في قوله تعالى وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النساء: ١٦٤] ، وذكر أن فائدة بقائهم في النار بعد إماتتهم إلى حيث شاء الله تعالى حرمانهم من الجنة تلك المدة وذلك منضم إلى عذابهم بإحراق النار إياهم.

Bu görüşü savunan kimse, oradaki «تميتهم» (onları öldürür) fiilini hakikatine hamletmiş ve Yüce Allah'ın { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } [en-Nisâ: 164] “Ve Allah, Musa ile gerçekten konuştu” kavlinde söylendiği gibi, masdarı mecaz vehmini defetmek için tekit kılmıştır. Ayrıca onların öldürülmelerinden sonra Allah Teâlâ'nın dilediği vakte kadar ateşte kalmalarının faidesinin, o müddet zarfında cennetten mahrum kalmaları olduğunu ve bunun da ateşin onları yakmasıyla oluşan azaplarına eklendiğini zikretmiştir.

وقال بعضهم: إن تميتهم مجاز والمراد أنها تجعل حالهم قريبة من حال الموتى بأن لا يكون لهم شعور تام

Bazıları ise şöyle demiştir: «Onları öldürür» ifadesi mecazdır; murat ise azabı tam olarak hissetmeyecekleri şekilde

بالعذاب، ولا يسلم أن ذكر المصدر ينافي التجوز فيجوز أن يقال قتلت زيدا بالعصا قتلا والمراد ضربته ضربا شديدا ولا يصح أن يقال: المصدر لبيان النوع أي تميتهم نوعا من الإماتة لأن الإماتة لا أنواع لها بل هي نوع واحد وهو إزهاق الروح ولهذا قيل:

hallerinin ölülerin haline yakın kılınmasıdır. Masdarın zikredilmesinin mecaza engel olduğu kabul edilmez; nitekim «Zeyd'i sopayla öldüresiye öldürdüm» denilip şiddetli bir şekilde dövmenin kastedilmesi caizdir. Masdarın nevi beyanı için olduğu (yani onları bir tür öldürmeyle öldürür anlamına geldiği) da söylenemez; çünkü öldürmenin nevileri yoktur, o tek bir türdür ki o da ruhun bedenden ayrılmasıdır. Nitekim şöyle denilmiştir:

ومن لم يمت بالسيف مات بغيره ... تعددت الأسباب والموت واحد

«Kılıçla ölmeyen başka bir şeyle ölür... Sebepler çok, ölüm ise birdir.»

واستدل المجسمة بقوله سبحانه إنه من يأت ربه على ثبوت مكان له تعالى شأنه، وأجيب بأن المراد من إتيانه تعالى إتيان موضع وعده ﷿ أو نحو ذلك وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى حكاية إجمالية لما انتهى إليه أمر فرعون وقومه وقد طوى في البين ذكر ما جرى عليهم بعد أن غلبت السحرة من الآيات المفصلة الظاهرة على يد موسى ﵇ في نحو من عشرين سنة حسبما فصل في سورة الأعراف، وكان فرعون كلما جاءت آية وعد أن يرسل بني إسرائيل عند انكشاف العذاب حتى إذا انكشف نكث فلما كملت الآيات أوحى الله تعالى إلى موسى ﵇ أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي وتصدير الجملة بالقسم الإبراز كمال العناية بمضمونها.

Mücessime, Sübhânehu'nun «Şüphesiz kim Rabbine gelirse» kavlinden şânı yüce Allah için mekânın sübûtuna delil getirmiştir. Buna cevaben, O Teâlâ'ya gelmekten muradın O'nun vaat ettiği yere gelmek veya buna benzer bir mana olduğu ifade edilmiştir. { وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى } “Andolsun biz Musa'ya vahyettik” [ifadesi], Firavun ve kavminin işinin vardığı neticenin icmâlî bir hikâyesidir; bu arada, A'râf Sûresi'nde tafsil edildiği üzere, büyücüler mağlup olduktan sonra yaklaşık yirmi yıl boyunca Musa [aleyhisselâm]'ın eliyle zuhur eden mufassal mucizelerin ardından başlarına gelenlerin zikri dürülüp geçilmiştir. Firavun ne zaman bir mucize gelse, azap kalktığı takdirde İsrailoğullarını salıvereceğini vaat eder, azap kalkınca da sözünden dönerdi. Ayetler tamamlanınca Allah Teâlâ Musa [aleyhisselâm]'a { أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي } “Kullarımı geceleyin yürüt” diye vahyetti. Cümlenin kasemle başlatılması, muhtevasına gösterilen tam inayeti ortaya koymak içindir.

وأن إما مفسرة لما في الوحي من معنى القول وإما مصدرية حذف عنها الجار، والتعبير عن بني إسرائيل بعنوان العبودية لله تعالى لإظهار الرحمة والاعتناء بأمرهم والتنبيه على غاية قبح صنيع فرعون بهم حيث استعبدهم وهم عباده ﷿ وفعل بهم من فنون الظلم ما فعل ولم يراقب فيهم مولاهم الحقيقي ﷻ، والظاهر أن الإيحاء بما ذكر وكذا ما بعده كان بمصر أي وبالله تعالى لقد أوحينا إليه ﵇ أن سر بعبادي الذين أرسلتك لإنقاذهم من ملكة فرعون من مصر ليلا فَاضْرِبْ لَهُمْ بعصاك طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ مفعول به لأضرب على الاتساع وهو مجاز عقلي والأصل اضرب البحر ليصير لهم طريقا يَبَساً أي يابسا وبذلك قرأ أبو حيوة على أنه مصدر جعل وصفا لطريقا مبالغة وهو يستوي فيه الواحد المذكر وغيره.

«أن» harfi ya vahiyde söz manası bulunduğu için tefsîriyyedir ya da kendisinden cer harfi hazfedilmiş masdariyyedir. İsrailoğullarının Allah Teâlâ'ya kulluk unvanıyla anılması, rahmeti ve onların işine gösterilen ihtimamı izhar etmek ve Firavun'un onlara yaptığı muamelenin son derece çirkinliğine dikkat çekmek içindir; zira onlar O'nun [celle celâluh] kulları iken o onları köleleştirmiş, onlara zulmün her türlüsünü yapmış ve onlar hakkında hakiki Mevlâları olan Allah'ı ﷻ gözetmemiştir. Zâhir olan, bu zikredilen vahyin ve sonrasının Mısır'da gerçekleşmiş olmasıdır; yani: Allah'a andolsun ki ona [aleyhisselâm] şöyle vahyettik: Firavun'un hâkimiyetinden kurtarmak üzere seni kendilerine gönderdiğim kullarımı geceleyin Mısır'dan yürüt. { فَاضْرِبْ لَهُمْ } asanla onlar için aç, { طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ } “denizde bir yol”. Genişletme (tevessü) yoluyla «اضْرِبْ» fiilinin mef'ûlün bihi olmuştur ve aklî mecazdır; aslı «denizi onlara bir yol olsun diye vur» demektir. { يَبَساً } “kuru bir yol”. Ebû Hayve, «طَرِيقاً» için mübalağa kastiyle sıfat kılınmış bir masdar olarak bu şekilde okumuştur; bu lafız tekil, müzekker ve diğerlerinde aynı kalır.

وقرأ الحسن «يبسا» بسكون الباء وهو إما مخفف منه بحذف الحركة فيكون مصدرا أيضا أو صفة مشبهة كصعب أو جمع يابس كصحب وصاحب. ووصف الواحد به للمبالغة وذلك أنه جعل الطريق لفرط يبسها كأشياء يابسة كما قيل في قول القطامي:

Hasan [el-Basrî] bâ harfinin sükûnu ile «يَبْسًا» okumuştur; bu da ya harekenin hazfiyle ondan hafifletilmiştir ki yine masdar olur ya da «صَعْب» gibi sıfat-ı müşebbehedir yahut «صاحِب» kelimesinin çoğulu «صَحْب» gibi «يابِس» kelimesinin çoğuludur. Tekilin bununla vasıflanması mübalağa içindir; zira yolu kuruluğunun son derece fazla olmasından ötürü kuru şeylermiş gibi kılmıştır; nitekim el-Kattâmî'nin şu sözünde de böyle söylenmiştir:

كأن قتود رحلي حين ضمت ... حوالب غرزا ومعي جياعا

«Sanki semerimin tahtaları bağlandığı vakit, sütü bol memeler ve aç bağırsaklar gibiydi.»

أنه جعل المعي لفرط جوعه كجماعة جياع أو قدر كل جزء من أجزاء الطريق طريقا يابسا كما قيل في «نطفة أمشاج» وثوب أخلاق أو حيث أريد بالطريق الجنس وكان متعددا حسب تعدد الأسباط لا طريق واحدة على الصحيح جاء وصفه جمعا، وقيل: يحتمل أن يكون اسم جمع، والظاهر أنه لا فرق هنا بين اليبس بالتحريك واليبس بالتسكين معنى لأن الأصل توافق القراءتين وإن كانت إحداهما شاذة، وفي القاموس اليبس بالإسكان ما كان أصله رطبا فجف وما أصله اليبوسة ولم يعهد رطبا يبس بالتحريك، وأما طريق موسى ﵇ في البحر فإنه لم يعهد طريقا لا رطبا ولا يابسا إنما أظهره الله تعالى لهم حينئذ مخلوقا على ذلك اه.

Şair bağırsağı şiddetli açlığından ötürü açlar topluluğu gibi kılmıştır; yahut «نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ» (karışık nutfe) ve «ثَوْبٌ أَخْلَاقٌ» (eskimiş elbise) ifadelerinde söylendiği gibi yolun her bir cüzünü kuru bir yol takdir etmiştir; yahut yoldan cins kastedilip sahih olan görüşe göre tek bir yol değil de kabilelerin (esbât) sayısınca müteaddit yollar olduğu için sıfatı cemi gelmiştir. İsmi cem olması da muhtemel görülmüştür. Zahir olan, burada harekeli okunan «yebes» ile sakin okunan «yebs» arasında mana bakımından bir fark bulunmadığıdır; çünkü biri şâz olsa bile asıl olan iki kıraatin uyumudur. el-Kâmûs'ta şöyle denilmiştir: Sakin olan 'yebs', aslı yaş olup kuruyan şeydir; aslı kuruluk olup yaşlığı bilinmeyen şey ise harekeli olarak 'yebes'tir. Musa [aleyhisselâm]'ın denizdeki yoluna gelince, onun yaşlığı da kuruluğu da bilinmiyordu; Allah Teâlâ o anda onu onlar için bu şekilde yaratılmış olarak ortaya çıkardı (sözün sonu).

وهذا مخالف لما ذكره الراغب من أن اليبس بالتحريك ما كان فيه رطوبة فذهبت، والمكان إذا كان فيه ماء فذهب، وروي أن موسى ﵇ لما ضرب البحر وانفلق حتى صارت فيه طرق بعث الله تعالى ريح الصبا فجففت تلك الطرق حتى يبست. وذهب غير واحد أن الضرب بمعنى الجعل من قولهم: ضرب له في ماله سهما وضرب عليهم الخراج أو بمعنى الاتخاذ فينصب مفعولين أولهما طَرِيقاً وثانيهما لَهُمْ.

Bu, Râgıb'ın harekeli 'yebes'in içinde ıslaklık bulunup da giden şey ve su bulunup da kuruyan yer olduğu yönündeki açıklamasına muhaliftir. Rivayet edildiğine göre Musa [aleyhisselâm] denize vurup da deniz yarılıp içinde yollar oluşunca, Allah Teâlâ saba rüzgârını göndermiş ve o yolları kuruyuncaya kadar kurutmuştur. Birçok âlim, «darb» fiilinin «Ona malında bir pay ayırdı (darebe)» ve «Onlara haraç koydu» ifadelerinde olduğu gibi «kılmak/yapmak» manasında veya «edinmek» manasında olduğunu, dolayısıyla iki mef'ûl aldığını, birincisinin { طَرِيقاً }, ikincisinin ise { لَهُمْ } olduğunu savunmuştur.

واختار أبو حيان بقاءه على المعنى المشهور وهو أوفق بقوله تعالى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ [الشعراء: ٦٣] ،

Ebû Hayyân ise onun meşhur manasında kalmasını tercih etmiştir ki bu, Yüce Allah'ın { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ } [eş-Şuarâ: 63] “Asanla denize vur” kavline daha uygundur.

وزعم أبو البقاء أن طَرِيقاً على هذا الوجه مفعول فيه، وقال: التقدير فَاضْرِبْ لَهُمْ موضع طريق لا تَخافُ دَرَكاً في موضع الحال من ضمير فَاضْرِبْ أو الصفة الأخرى لطريقا والعائد محذوف أي فيها أو هو استئناف كما قال أبو البقاء وقدمه على سائر الاحتمالات. وقرأ الأعمش وحمزة وابن أبي ليلى «لا تخف» بالجزم على جواب الأمر أعني «أسر» ، ويحتمل أنه نهي مستأنف كما ذكره الزجاج. وقرأ أبو حيوة وطلحة والأعمش «دركا» بسكون الراء وهو اسم من الإدراك أي اللحوق كالدرك بالتحريك، وقال الراغب: الدرك بالتحريك في الآية ما يلحق الإنسان من تبعة أي لا تخاف تبعة، والجمهور على الأول أي لا تخاف أن يدرككم فرعون وجنوده من خلفكم وَلا تَخْشى أن يغرقكم البحر من قدامكم وهو عطف على لا تَخافُ، وذلك ظاهر على الاحتمالات الثلاثة في قراءة الرفع، وأما على قراءة الجزم فقيل هو استئناف أي وأنت لا تخشى، وقيل: عطف على المجزوم والألف جيء بها للإطلاق مراعاة لأواخر الآي كما في قوله تعالى فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا [الأحزاب: ٦٧] وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا [الأحزاب: ١٠] أو هو مجزوم بحذف الحركة المقدرة كما في قوله:

Ebû'l-Bekâ bu veche göre «طَرِيقاً» kelimesinin mef'ûlün fîh olduğunu ileri sürmüş ve takdirin «فَاضْرِبْ لَهُمْ مَوْضِعَ طَرِيقٍ» (onlar için yol mahallini vur) şeklinde olduğunu söylemiştir. { لا تَخافُ دَرَكاً } “yetişilmekten korkmayarak” [ifadesi], { فَاضْرِبْ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır yahut «طَرِيقاً» için diğer bir sıfattır ve ait zamir mahzûftur, yani «فِيهَا» (onda) takdirindedir; yahut Ebû'l-Bekâ'nın dediği ve diğer ihtimallere takdim ettiği üzere istînâftır. A'meş, Hamza ve İbn Ebî Leylâ emir cümlesinin (yani «أَسْرِ») cevabı olarak cezm ile «لَا تَخَفْ» şeklinde okumuşlardır; Zeccâc'ın zikrettiği gibi müstakil bir nehiy olması da muhtemeldir. Ebû Hayve, Talha ve A'meş râ harfinin sükûnu ile «دَرْكاً» şeklinde okumuşlardır; bu da tıpkı harekeli «derek» gibi idrakten (yani yetişip yakalamaktan) bir isimdir. Râgıb şöyle demiştir: Ayette harekeli olan 'derek', insana terettüp eden sorumluluk/tâkibat demektir; yani bir sorumluluktan korkmazsın. Cumhûr ise birinci görüş üzeredir; yani Firavun ve ordusunun arkandan size yetişmesinden korkmazsın demektir. { وَلا تَخْشى } “ve endişe etmeksizin” yani önünden denizin sizi boğmasından [korkmayarak]; bu, { لا تَخافُ } üzerine matuftur. Ref kıraatindeki üç ihtimale göre de bu durum açıktır. Cezm kıraatine göre ise bunun bir istînâf olduğu, yani «sen korkmazsın» takdirinde bulunduğu söylenmiştir. Cezm edilen fiil üzerine matuf olduğu, elifin ise Yüce Allah'ın { فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } [el-Ahzâb: 67] ve { وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } [el-Ahzâb: 10] ayetlerinde olduğu gibi ayet sonlarına riayetle ıtlak için getirildiği de söylenmiştir; yahut şairin şu sözünde olduğu gibi mukadder harekenin hazfiyle meczûmdur:

إذا العجوز غضبت فطلق ... ولا ترضّاها ولا تملّق

«Yaşlı kadın öfkelendiğinde boşa... Ne onu razı etmeye çalış ne de yaltaklan!»

وهذا لغة قليلة عند قوم وضرورة عند آخرين فلا يجوز تخريج التنزيل الجليل الشأن عليه أو لا يليق مع وجود مثل الاحتمالين السابقين أو الأول منهما. والخشية أعظم الخوف وكأنه إنما اختيرت هنا لأن الغرق أعظم من إدراك فرعون وجنوده لما أن ذاك مظنة السلامة، ولا ينافي ذلك أنهم إنما ذكروا أولا ما يدل على خوفهم منه حيث قالوا: إِنَّا لَمُدْرَكُونَ [الشعراء: ٦١] ولذا سورع في إزاحته بتقديم نفيه كما يظهر بالتأمل.

Bu, bir topluluğa göre az kullanılan bir lehçe, diğerlerine göre ise bir zarurettir; dolayısıyla şânı yüce olan Kur'an'ın buna hamledilmesi caiz değildir yahut önceki iki ihtimal veya bunlardan ilki varken uygun düşmez. Haşyet (خشية), korkunun en büyüğüdür; sanki burada boğulmanın, Firavun ve ordusunun yetişmesinden daha büyük bir tehlike olması sebebiyle seçilmiştir; zira o durum bir kurtuluş zannı taşımaktadır. Onların öncelikle Firavun'dan korktuklarına delalet eden { إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } [eş-Şuarâ: 61] “Muhakkak bize yetişilecek” sözlerini zikretmiş olmaları buna engel değildir; nitekim iyi düşünüldüğünde görüleceği üzere, nefyi öne alınarak bu korkunun izalesine koşulmuştur.

فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ أي تبعهم ومعه جنوده على أن أتبع بمعنى تبع وهو متعد إلى واحد والباء للمصاحبة والجار والمجرور في موضع الحال، ويؤيد ذلك أنه قرأ الحسن وأبو عمرو في رواية فاتبعهم بتشديد التاء، وقرىء أيضا فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ، وقيل: أتبع متعد إلى اثنين هنا كما في قوله تعالى: «أتبعناهم ذرياتهم» والثاني مقدر أي فأتبعهم رؤساء دولته أو عقابه، وقيل: نفسه والجار والمجرور في موضع الحال أيضا، وعن الأزهري أن المفعول الثاني جنوده والباء سيف خطيب أي أتبعهم فرعون جنوده وساقهم خلفهم فكان معهم يحثهم على اللحوق بهم، وجوز أن يكون المفعول الثاني جنوده والباء للتعدية فيكون قد تعدى الفعل إلى واحد بنفسه وإلى الآخر بالحرف، وأيّا ما كان فالفاء فصيحة معربة عن مضمر قد طوي ذكره ثقة بغاية ظهوره وإيذانا بكمال مسارعة موسى ﵇ إلى الامتثال بالأمر أي ففعل ما أمر به من الإسراء بعبادي وضرب الطريق لهم فاتبعه فرعون بجنوده.

{ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ } “Bunun üzerine Firavun, ordularıyla onları takip etti”; yani 'etbe'a' (أَتْبَعَ) fiilinin 'tebi'a' (تَبِعَ) manasında olup tek mef'ûle geçişli olması, bâ (ب) harf-i cerrinin musâhabet (birliktelik) bildirmesi ve câr-mecrûrun hâl konumunda bulunması esasına göre: Yanında orduları olduğu hâlde onları takip etti demektir. Hasan-ı Basrî ve bir rivayette Ebû Amr'ın tâ harfinin şeddesiyle «فَاتَّبَعَهُمْ» şeklinde okumaları da bunu desteklemektedir. Ayrıca «فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ» şeklinde de okunmuştur. Bir görüşe göre 'etbe'a' (أتبع) fiili, Yüce Allah'ın { أَتْبَعْنَاهُمْ ذُرِّيَّاتِهِمْ } [et-Tûr: 21] ayetinde olduğu gibi burada iki mef'ûle geçişlidir ve ikinci mef'ûl takdir edilmiştir; yani Firavun onların peşine devletinin ileri gelenlerini yahut cezasını taktı/gönderdi demektir. İkinci mef'ûlün Firavun'un kendisi olduğu, câr-mecrûrun da yine hâl konumunda bulunduğu söylenmiştir. Ezherî'den nakledildiğine göre ikinci mef'ûl «جُنُودِهِ» kelimesidir; bâ ise zâittir. Yani Firavun onların arkasından ordularını taktı ve peşlerinden sürdü; kendisi de onlara yetişmeleri hususunda askerlerini teşvik ederek beraberlerinde bulunuyordu. İkinci mef'ûlün «جُنُودِهِ» olması, bâ harfinin de ta'diye (geçişlilik) için bulunması caiz görülmüştür; bu durumda fiil birinci mef'ûle bizzat, diğerine ise harf-i cer ile geçişli olmuş olur. Her ne olursa olsun baştaki fâ (ف) harfi; açıklığının son derece aşikâr olmasına güvenilerek zikri hazfedilmiş ve Mûsâ aleyhisselâm'ın emri yerine getirmedeki tam süratini bildiren gizli bir kelamı açığa vuran fasîhadır. Yani Mûsâ, kullarımı geceleyin yürütme ve onlara denizden yol açma hususunda emrolunduğu şeyi yaptı; bunun üzerine Firavun da ordularıyla onun peşine düştü demektir.

وزعم بعضهم أن الإيحاء بالضرب كان بعد أن اتبعهم فرعون وتراءى الجمعان. والظاهر الأول،

Bazıları, [denize] vurma vahyinin Firavun onların peşine düştükten ve iki topluluk birbirini gördükten sonra olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak zâhir olan birinci görüştür.

روي أن موسى ﵇ خرج بهم أول الليل يريد القلزم وكانوا قد استعاروا من قوم فرعون الحلي والدواب لعيد يخرجون إليه وكانوا ستمائة ألف وثلاثة آلاف ونيفا ليس فيهم ابن ستين ولا عشرين، وفي رواية أنهم خرجوا وهم ستمائة ألف وسبعون ألفا وأخرجوا معهم جسد يوسف ﵇ لأنه كان عهد إليهم ذلك ودلتهم عجوز على موضعه فقال لها موسى ﵇: احتكمي فقالت: أكون معك في الجنة فاتصل الخبر بفرعون فجمع جنوده وخرج بهم وكان في خيله سبعون ألف أدهم وكانت مقدمته فيما يحكى سبعمائة ألف فارس، وقيل: ألف ألف وخمسمائة ألف فقص أثرهم حتى تراءى الجمعان فعظم فزع بني إسرائيل فضرب ﵇ بعصاه البحر فانفلق اثني عشر فرقا كل فرق كالطود العظيم فدخلوا ووصل فرعون وجنوده إلى المدخل فرأوا البحر منفلقا فاستعظموا الأمر فقال فرعون لهم: إنما انفلق من هيبتي فدخل على فرس حصان وبين يديه جبريل ﵇ على فرس حجر وصاحت الملائكة ﵈ وكانوا ثلاثة وثلاثين ملكا أن ادخلوا فدخلوا حتى إذا استكملوا دخولا خرج موسى ﵇ بمن معه من الأسباط سالمين ولم يخرج أحد من فرعون وجنوده

Rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm, gecenin ilk vaktinde Kulzüm Denizi'ne yönelerek onlarla birlikte yola çıktı. İsrailoğulları, çıkacakları bir bayram bahanesiyle Firavun'un kavminden ziynet eşyaları ve binek hayvanları ödünç almışlardı. Sayıları altı yüz üç bin küsur kişiydi ve içlerinde ne altmış yaşında ne de yirmi yaşında kimse yoktu. Bir rivayette ise altı yüz yetmiş bin kişi olarak çıktıkları belirtilir. Beraberlerinde Yûsuf aleyhisselâm'ın naaşını da çıkardılar; zira Yûsuf onlara bunu vasiyet etmişti. Yaşlı bir kadın Mûsâ'ya onun yerini gösterdi. Mûsâ aleyhisselâm ona: «Dile benden ne dilersen» deyince kadın: «Cennette seninle birlikte olmak [isterim]» dedi. Bu haber Firavun'a ulaşınca askerlerini topladı ve onlarla birlikte yola çıktı. Atlıları arasında yetmiş bin yağız at vardı; nakledildiğine göre öncü birliği yedi yüz bin süvariydi. Bir rivayete göre ise bir milyon beş yüz bin süvariydi. İki topluluk birbirini görünceye kadar izlerini sürdü. Bunun üzerine İsrailoğullarının korkusu büyüdü. Mûsâ aleyhisselâm asasıyla denize vurdu; deniz, her biri büyük bir dağ gibi olan on iki parçaya yarıldı. İsrailoğulları denize girdiler. Firavun ve ordusu da giriş yerine ulaşıp denizin yarıldığını görünce bu durumu dehşetle karşıladılar. Firavun onlara: «Deniz ancak benim heybetimden yarıldı» dedi ve aygır bir ata binerek girdi. Önünde de Cebrâîl aleyhisselâm kısrak bir at üzerinde bulunuyordu. Melekler aleyhimüsselâm —ki otuz üç melektiler— «Girin!» diye haykırdılar; onlar da girdiler. Nihayet hepsi tamamen girdiklerinde, Mûsâ aleyhisselâm yanındaki kabilelerle birlikte sağ salim çıktı; Firavun ve ordusundan ise hiç kimse çıkamadı.

فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ أي علاهم منه وغمرهم ما غمرهم من الأمر الهائل الذي لا يقادر قدره ولا يبلغ كنهه.

{ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ } “Derken denizden onları kaplayan şey, kaplayıverdi”; yani ölçüsü takdir edilemeyen ve mahiyetine ulaşılamayan o dehşetli hadiseden onları bürüyen şey denizden üstlerini kapladı ve onları yuttu.

وقيل: غشيهم ما سمعت قصته وليس بذاك فإن مدار التهويل والتفخيم خروجه عن حدود الفهم والوصف لا سماع القصة، والظاهر أن ضميري الجمع لفرعون وجنوده، وقيل: لجنوده فقط للقرب ولأنه ألقي بالساحل ولم يتغط بالبحر كما أشير إليه بقوله تعالى فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ [يونس: ٩٢] وفيه أن الإنجاء بعد ما غشيه ما غشي جنوده وشك بنو إسرائيل في هلاكه والقرب ليس بداع قوي، وقيل: الضمير الأول لفرعون وجنوده والثاني لموسى ﵇ وقومه وفي الكلام حذف أي فنجا موسى ﵇ وقومه وغرق فرعون وجنوده انتهى وليس بشيء كما لا يخفى.

Bir görüşe göre: Kıssasını işittiğin şey onları kapladı demektir; fakat bu zayıf bir görüştür. Zira korkutma ve tazimin dayanağı, hadisenin kavrayış ve tasvir sınırlarını aşmasıdır, kıssanın işitilmesi değil. Zâhir olan, iki cemi zamirinin de Firavun ve ordularına ait olmasıdır. Bir görüşe göre, yakınlık sebebiyle ve Firavun kıyıya atılıp Yüce Allah'ın { فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ } [Yûnus: 92] “Bugün senin bedenini kurtaracağız” ayetinde işaret edildiği gibi denizle örtülü kalmadığı için sadece ordularına aittir. Buna karşı şu söylenmiştir: Kurtarılma hadisesi, ordusunu kaplayan şey Firavun'u da kapladıktan ve İsrailoğulları onun helakinden şüpheye düştükten sonra gerçekleşmiştir; ayrıca lafzen yakınlık da güçlü bir gerekçe değildir. Bir diğer görüşe göre ise birinci zamir Firavun ve ordusuna, ikinci zamir ise Mûsâ aleyhisselâm ve kavmine aittir; kelamda bir hazif vardır, yani: «Mûsâ aleyhisselâm ve kavmi kurtuldu, Firavun ve ordusu ise boğuldu» takdirindedir. [Bu görüş] gizli olmadığı üzere kayda değer bir şey değildir.

وقرأت فرقة منهم الأعمش «فغشاهم من اليم ما غشاهم» أي غطاهم ما غطاهم فالفاعل ما أيضا وترك المفعول زيادة

A‘meş’in de aralarında bulunduğu bir grup ise « فغشاهم من اليم ما غشاهم » şeklinde okumuştur; yani «onları örten şey üzerlerini bürüyüverdi» demektir. Buna göre fâil (özne) yine { ما } lafzıdır; mef'ûlün (nesnenin) zikredilmeyip bırakılması ise [kapalılığı] artırmak içindir

في الإبهام، وقيل: المفعول مِنَ الْيَمِّ أي بعض اليم، ويجوز أن يكون الفاعل ضمير الله تعالى شأنه وما مفعول وقيل: هو ضمير فرعون والاسناد مجازي لأنه الذي ورطهم للهلكة، ويبعده الإظهار في قوله تعالى وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ» أي سلك بهم مسلكا أداهم إلى الخسران في الدين والدنيا معا حيث أغرقوا فأدخلوا نارا وَما هَدى أي وما أرشدهم إلى طريق موصل إلى مطلب من المطالب الدينية والدنيوية والمراد بذلك التهكم به كما ذكر غير واحد، واعترض بأن التهكم أن يؤتى بما قصد به ضده استعارة ونحوها نحو إنك لأنت الحليم الرشيد إذا كان الغرض الوصف بضد هذين الوصفين، وكونه لم يهد إخبار عما هو كذلك في الواقع.

Bir görüşe göre mef'ûl { مِنَ الْيَمِّ } ifadesidir, yani denizin bir kısmı demektir. Fâilin şânı yüce olan Allah'ın zamiri, 'mâ'nın ise mef'ûl olması da caizdir. Fâilin Firavun'un zamiri olduğu ve onları helake sürükleyen kişi o olduğu için isnadın mecazi bulunduğu da söylenmiştir. Ancak Yüce Allah'ın { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ } “Firavun kavmini saptırdı” buyruğundaki açık isim kullanımı bu ihtimali uzak kılmaktadır. Yani onları hem dinde hem dünyada hüsrana götüren bir yola sevk etti; nitekim boğuldular ve ateşe sokuldular. { وَما هَدى } “ve doğru yola iletmedi”; yani dini ve dünyevi hedeflerden hiçbir hedefe ulaştıracak bir yola onları irşad etmedi. Birden fazla müfessirin belirttiği gibi bununla kastedilen, onunla alay etmektir (tehekküm). Buna şöyle itiraz edilmiştir: Tehekküm, istiare ve benzeri yollarla kastedilenin zıddı olan bir ifadenin getirilmesidir; nitekim bu iki vasfın zıddıyla nitelemek amaçlandığında { إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } [Hûd: 87] denmesi böyledir. Firavun'un hidayete erdirmediğini belirtmek ise vâkıada zaten böyle olan bir durumun haber verilmesidir.

وأجيب بأن الأمر كذلك ولكن العرف في مثل ما هدى زيد عمرا ثبوت كون زيد عالما بطريق الهداية مهتديا في نفسه ولكنه لم يهد عمرا وفرعون أضل الضالين في نفسه فكيف يتوهم أنه يهدي غيره، ويحقق ذلك أن الجملة الأولى كافية في الإخبار عن عدم هدايته إياهم بل مع زيادة إضلاله إياهم فإن من لا يهدي قد لا يضل وإذا تحقق إغناؤها في الإخبار على أتم وجه تعين كون الثانية بمعنى سواه وهو التهكم، وقال العلامة الطيبي: توضيح معنى التهكم أن قوله تعالى وَما هَدى من باب التلميح وهو إشارة إلى ادعاء اللعين إرشاد القوم في قوله «وما أهديكم إلا سبيل الرشاد» فهو كمن ادعى دعوى وبالغ فيها فإذا حان وقتها ولم يأت بها قيل له لم تأت بما ادعيت تهكما واستهزاء انتهى، ويعلم مما ذكر المغايرة بين الجملتين وأنه لا تكرير، وقيل: المراد وما هداهم في وقت ما ويحصل بذلك المغايرة لأنه لا دلالة في الجملة الأولى على هذا العموم والأول أولى، وقيل: هدى بمعنى اهتدى أي أضلهم وما اهتدى في نفسه وفيه بعد، وحمل بعضهم الإضلال والهداية على ما يختص بالديني منهما، ويأباه مقام بيان سوقه بجنوده إلى مساق الهلاك الدنيوي. وجعلهما عبارة عن الإضلال في البحر والإنجاء منه مما لا يقبله الطبع المستقيم.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Mesele böyledir; fakat örfte «Zeyd, Amr'ı hidayete erdirmedi» dendiğinde, Zeyd'in hidayet yolunu bilen ve kendisi doğru yolda olan biri olduğu, fakat Amr'ı hidayete erdirmediği anlaşılır. Firavun ise bizzat kendisi sapıkların en sapığıdır; başkasını hidayete erdireceği nasıl vehmedilebilir? Bunu pekiştiren husus şudur: Birinci cümle, onların hidayete erdirilmediğini haber vermeye, hatta onları ayrıca saptırdığını da bildirmeye kâfidir; zira hidayet etmeyen kimse bazen saptırmayabilir de. Birinci cümlenin haberi en mükemmel şekilde karşıladığı sabit olunca, ikinci cümlenin bunun dışındaki bir anlama, yani tehekküme (alaya) yönelik olması tayin eder. Allâme Tîbî şöyle demiştir: Tehekküm anlamının izahı şudur: Yüce Allah'ın { وَما هَدى } buyruğu telmih babındandır; o melunun { وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ } [el-Mü'min: 29] sözünde kavmini irşad ettiğine dair iddiasına bir işarettir. O, bir iddiada bulunup bunda aşırı giden, vakti gelip de o iddiayı gerçekleştiremeyince kendisine alay ve istihza yollu «İddia ettiğin şeyi getiremedin» denilen kimse gibidir. Nakil bitti. Zikredilenlerden iki cümle arasındaki farklılık ve burada bir tekrarın bulunmadığı anlaşılır. Bir görüşe göre kastedilen: Onları hiçbir vakitte hidayete erdirmedi demektir ve bu şekilde farklılık hâsıl olur; zira birinci cümlede bu genelliğe bir delalet yoktur. Ancak birinci açıklama daha evladır. Bir görüşe göre 'hedâ' (هدى), 'ihtedâ' (اهتدى) manasındadır; yani onları saptırdı ve kendisi de doğru yolu bulmadı demektir; fakat bu uzaktır. Bazıları saptırma ve hidayeti sadece dini alana hasretmişlerdir; ancak Firavun'un ordularını dünyevi helake sürüklemesini açıklama makamı bunu reddeder. Bu ikisini denizde saptırmak ve denizden kurtarmak şeklinde yorumlamak ise selim tabiatın kabul etmeyeceği bir şeydir.

واحتج القاضي بالآية على أنه تعالى ليس خالقا للكفر لأنه تعالى شأنه قد ذم فيها فرعون بإضلاله ومن ذم أحدا بشيء يذم إذا فعله. وأجيب بمنع اطراد ذلك يا بَنِي إِسْرائِيلَ حكاية لما خاطبهم تعالى به بعد إغراق عدوهم وإنجائهم منه لكن لا عقيب ذلك بل بعد ما أفاض عليهم من فنون النعم الدينية والدنيوية ما أفاض.

Kādî [Abdülcebbâr], bu ayetle Yüce Allah'ın küfrü yaratan olmadığına delil getirmiştir; zira şânı yüce olan Allah bu ayette Firavun'u saptırması sebebiyle yermiştir; bir kimseyi bir fiilden ötürü yeren kimse, kendisi o fiili işlediğinde de yerilir. Buna, bu kuralın her durumda geçerli olamayacağı belirtilerek cevap verilmiştir. { يا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ey İsrailoğulları!” ifadesi, düşmanları boğulduktan ve onlar kurtarıldıktan sonra Allah Teâlâ'nın onlara hitap ettiği sözün hikâyesidir; fakat bu hitap hemen akabinde değil, üzerlerine dini ve dünyevi envaiçeşit nimetleri yağdırdıktan sonra gerçekleşmiştir.

وقيل: إنشاء خطاب للذين كانوا منهم في عهد النبي ﷺ على معنى أنه تعالى قد من عليهم بما فعل بآبائهم أصالة وبهم تبعا، وتعقب بأنه يرده قوله تعالى «وما أعجلك» إلخ ضرورة استحالة حمله على الإنشاء وكذا السباق فالوجه هو الحكاية بتقدير قلنا عطفا على «أوحينا» أي وقلنا يا بني إسرائيل قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ فرعون وقومه حيث كانوا يسومونكم سوء العذاب يذبحون أبناءكم ويستحيون نساءكم.

Bir görüşe göre: Allah Teâlâ'nın, babalarına asıl olarak ve kendilerine de tâbi olarak yaptıklarını başlarına kaktığı manasında, Peygamber ﷺ zamanında yaşayan İsrailoğullarına yönelik inşâî bir hitaptır. Buna karşı şu söylenmiştir: Yüce Allah'ın { وَما أَعْجَلَكَ } [Tâhâ: 83] vd. buyruğu bunu reddeder; zira onu inşâya hamletmek zorunlu olarak imkânsızdır; nitekim bağlam da böyledir. Dolayısıyla doğru olan cihet, «أَوْحَيْنَا» fiiline atıfla «قُلْنَا» takdiriyle bir hikâye olmasıdır. Yani: «Ve dedik ki: Ey İsrailoğulları! { قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ } Muhakkak sizi düşmanınızdan —yani oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bıraktıkları dönemde size azabın en kötüsünü reva gören Firavun ve kavminden— kurtardık».

وقرأ حميد «نجّيناكم» بتشديد الجيم من غير همزة قبلها وبنون العظمة. وقرأ حمزة والكسائي والأعمش وطلحة «أنجيتكم» بتاء الضمير وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ بالنصب على أنه صفة المضاف. وقرىء بالجر وخرجه الزمخشري على الجوار نحو- هذا جحر ضب خرب.. وتعقبه أبو حيان بأن الجر المذكور من الشذوذ والقلة بحيث ينبغي أن تخرج القراءة عليه وقال: الصحيح أنه نعت للطور لما فيه من اليمن، وإما لكونه عن يمين من يستقبل الجبل اه.

Humeyd, başında hemze olmaksızın, cîm harfinin şeddesi ve azamet nûnu ile «نَجَّيْنَاكُمْ» şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, A'meş ve Talha ise mütekellim tâ'sı ile «أَنْجَيْتُكُمْ» şeklinde okumuşlardır. { وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “ve Tûr'un sağ yanını sizinle vaadleştik” ayetinde { الْأَيْمَنَ } kelimesi, muzâfın sıfatı olarak nasb iledir. Cer ile de okunmuştur; Zemahşerî bunu «هَذَا جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ» örneğindeki gibi civar irabına hamletmiştir. Ebû Hayyân ise zikredilen cer okuyuşunun, kıraatin kendisine hamledilmesini gerektirmeyecek derecede şâz ve az olduğunu belirterek ona itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Doğru olan, onun Tûr'un sıfatı olmasıdır; ya onda bulunan uğur ve bereketten (yümn) ötürüdür yahut dağa yönelen kimsenin sağına düştüğü içindir. Nakil bitti.

والحق أن القلة لم تصل إلى حد منع تخريج القراءة لا سيما إذا كانت شاذة على ذلك وتوافق القراءتين يقتضيه، وقوله: وإما لكونه إلخ غير صحيح على تقدير أن يكون الطور هو الجبل ولو قال: وإما لكونه عن يمين من انطلق من مصر إلى الشام لكان صحيحا، ونصب جانِبَ على الظرفية بناء على ما نقل الخفاجي عن الراغب. وابن مالك في شرح التسهيل من أنه سمع نصب جنب وما بمعناه مضاف على الظرفية. ومنع بعضهم ذلك لأنه محدود وجعله منصوبا على

İşin doğrusu, azlık durumu —bilhassa şâz bir kıraat söz konusu olduğunda— kıraatin buna hamledilmesine engel olacak dereceye ulaşmaz; nitekim iki kıraatin uyumu da bunu gerektirir. Ebû Hayyân'ın «yahut dağa yönelen kimsenin sağına düştüğü içindir» sözü ise, Tûr'un dağın kendisi olması takdirinde doğru değildir; şayet «Mısır'dan Şam'a doğru giden kimsenin sağına düştüğü için» deseydi doğru olurdu. { جانِبَ } kelimesinin zarfiyyet üzere mansub olması, Hafâcî'nin Râgıb'dan ve İbn Mâlik'in Şerhu't-Teshîl'inden naklettiği; «canb» (جنب) ve bu anlamdaki kelimelerin muzâf olduklarında zarfiyyet üzere mansub olarak işitildiği bilgisine dayanır. Bazıları ise sınırlı/belirli bir mekân olduğu gerekçesiyle bunu menederek onu mansub kılmıştır;

أنه مفعول- واعدنا- على الاتساع أو بتقدير مضاف. أي إتيان جانب إلخ. وإلى هذا ذهب أبو البقاء. وإذا كان ظرفا فالمفعول مقدر أي وواعدناكم بواسطة نبيكم في ذلك الجانب إتيان موسى ﵇ للمناجاة وإنزال التوراة عليه، ونسبة المواعدة إليهم مع كونها لموسى ﵇ نظرا إلى ملابستها إياهم وسراية منفعتها إليهم فكأنهم كلهم مواعدون فالمجاز في النسبة. وفي ذلك من إيفاء مقام الامتنان حقه ما فيه.

Genişletme yoluyla (ittisâ') veya muzâf takdiriyle «vâ'adnâ» fiilinin mef'ûlü olarak [mansub kılmıştır]. Yani: O yana gelmeyi [vaadleştik] demektir. Ebü'l-Bekâ da bu görüşe meyletmiştir. Şayet zarf olursa mef'ûl takdir edilir; yani «Peygamberiniz vasıtasıyla o tarafta, münâcât ve Tevrat'ın kendisine indirilmesi için Mûsâ aleyhisselâm'ın gelmesini sizinle vaadleştik» demektir. Vaadleşmenin Mûsâ aleyhisselâm'a ait olmasına rağmen onlara nispet edilmesi, onların bu işle olan irtibatları ve faydasının onlara sirayet etmesi sebebiyledir; sanki hepsiyle vaadleşilmiş gibidir, dolayısıyla nispette mecaz vardır. Bunda ise minnet makamının hakkını tastamam verme ciheti ziyadesiyle mevcuttur.

وقرأ حمزة والمذكورون معه آنفا «وواعدتكم» بتاء الضمير أيضا. وقرىء «ووعدناكم» من الوعد.

Hamza ve az önce kendisiyle birlikte zikredilen kıraat imamları, yine mütekellim tâ'sı ile «وَوَاعَدْتُكُمْ» şeklinde okumuşlardır. 'Va'd' kökünden «وَوَعَدْنَاكُمْ» şeklinde de okunmuştur.

وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى الترنجبين والسمانى حيث كان ينزل عليهم المن وهم في التيه مثل الثلج من الفجر إلى الطلوع لكل إنسان صاع ويبعث الجنوب عليهم السمانى فيأخذ الواحد منهم ما يكفيه.

{ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى } “ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik”; yani tîh sahrasındayken üzerlerine fecirden güneşin doğuşuna kadar kar gibi her bir insana bir sa' ölçüsünde kudret helvası iner, güney rüzgârı da üzerlerine bıldırcın kuşu getirir ve her biri kendisine yetecek kadarını alırdı.

كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ أي من لذائذه أو حلالاته على أن المراد بالطيب ما يستطيبه الطبع أو الشرع.

{ كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve lezzetli olanlarından yiyin”; yani tayyib olanın tabiatın hoşlandığı yahut şeriatın hoş gördüğü şey olması esasına göre: Lezzetlilerinden yahut helallerinden yiyin demektir.

وجوز أن يراد بالطيبات ما جمعت وصفي اللذة والحل، والجملة مستأنفة مسوقة لبيان إباحة ما ذكر لهم وإتماما للنعمة عليهم، وقرأ من ذكر آنفا «رزقتكم» وقدم سبحانه نعمة الإنجاء من العدو لأنها من باب درء المضار وهو أهم من جلب المنافع ومن ذاق مرارة كيد الأعداء خذلهم الله تعالى ثم أنجاه الله تعالى وجعل كيدهم في نحورهم علم قدر هذه النعمة، نسأل الله تعالى أن يتم نعمه علينا وأن لا يجعل لعدو سبيلا إلينا، وثنى جلّ وعلا بالنعمة الدينية لأنها الأنف في وجه المنافع، وأخر ﷿ النعمة الدنيوية لكونها دون ذلك فتبا لمن يبيع الدين بالدنيا وَلا تَطْغَوْا فِيهِ أي فيما رزقناكم بالإخلال بشكره وتعدي حدود الله تعالى فيه بالسرف والبطر والاستعانة به على معاصي الله تعالى ومنع الحقوق الواجبة فيه، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أي لا يظلم بعضكم بعضا فيأخذه من صاحبه بغير حق، وقيل: أي لا تدخروا.

Tayyibâttan, lezzet ve helallik vasıflarını kendisinde toplayan şeylerin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Cümle istînâfiyye olup, kendilerine zikredilenlerin mubah kılındığını beyan etmek ve üzerlerindeki nimeti tamamlamak üzere sevk edilmiştir. Az önce zikredilen kıraat imamları «رَزَقْتُكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah, düşmandan kurtarma nimetini öne almıştır; çünkü bu zarar ve tehlikeleri defetme (der'-i mefâsid) kabilindendir ve menfaatleri celbetmekten daha önemlidir. Nitekim düşmanların hilesinin acılığını tadan —Allah Teâlâ onları zelil kılıp sonra kulunu kurtardığında ve hilelerini kendi aleyhlerine çevirdiğinde— bu nimetin kıymetini bilir. Yüce Allah'tan üzerimizdeki nimetlerini tamamlamasını ve hiçbir düşmana aleyhimize yol vermemesini niyaz ederiz. Şânı yüce olan Allah, dini nimeti ikinci sıraya koymuştur; zira o, menfaatlerin en seçkinidir. Dünyevi nimeti ise bundan daha aşağı derecede olduğu için sonraya bırakmıştır; dini dünyaya satanlara yazıklar olsun! { وَلا تَطْغَوْا فِيهِ } “ve onda taşkınlık etmeyin”; yani şükrünü terk ederek, israf ve şımarıklıkla Allah Teâlâ'nın onda koyduğu sınırları aşarak, onunla Allah Teâlâ'ya karşı günahlara yardım arayarak ve ondaki vacip hakları vermeyerek size rızık olarak verdiğimiz şeyde haddi aşmayın. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yani birbirinize zulmetmeyin; biriniz diğerinin hakkını haksız yere almasın. Bir görüşe göre de: [Yarın için] biriktirip saklamayın demektir.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «ولا تطغوا» بضم الغين فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي جواب للنهي أي فيلزمكم غضبي ويجب لكم من حل الدين يحل بكسر الحاء إذا وجب أداؤه وأصله من الحلول وهو في الأجسام ثم استعير لغيرها وشاع حتى صارت حقيقة فيه وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى أي هلك وأصله الوقوع من علو كالجبل ثم استعمل في الهلاك للزومه له، وقيل: أي وقع في الهاوية وإليه ذهب الزجاج.

Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ gayn harfinin zammesiyle «وَلَا تَطْغُوا» şeklinde okumuştur. { فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي } “yoksa üzerinize gazabım iner/vacip olur”; bu nehyin cevabıdır; yani borcun ödenmesi vacip olduğunda hâ harfinin kesresiyle söylenen 'halle'd-deynu yahillu' (حَلَّ الدَّيْنُ يَحِلُّ) ifadesinden hareketle: Gazabım size lazım gelir ve hak olur demektir. Aslı 'hulûl'den (yerleşmek) gelir; bu da öncelikle cisimlerde kullanılır, sonra diğer şeylere istiare edilmiş ve o kadar yaygınlaşmıştır ki onda hakiki anlam hâline gelmiştir. { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى } “Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o helak olmuştur”; yani helak olmuştur. Aslı dağ gibi yüksek bir yerden düşmektir; sonra düşüş helaki gerektirdiği için helak anlamında kullanılmıştır. Bir görüşe göre: Hâviye'ye (cehennem çukuruna) yuvarlanmıştır demektir; Zeccâc bu görüşe meyletmiştir.

وفي بعض الآثار أن في جهنم قصرا يرمي الكافر من أعلاه فيهوي في جهنم أربعين خريفا قبل أن يبلغ الصلصال فذلك قوله تعالى فَقَدْ هَوى فيكون بمعناه الأصلي إذا أريد به فرد مخصوص منه لا بخصوصه.

Bazı rivayetlerde şöyle gelmiştir: Cehennemde bir köşk vardır; kâfir onun en tepesinden atılır ve balçığa ulaşmadan önce cehennemde kırk yıl aşağı doğru yuvarlanır. İşte Yüce Allah'ın { فَقَدْ هَوى } buyruğu budur. Dolayısıyla şayet bununla hususi bir ferd değil de genel anlam kastedilmişse, kelime asıl manasında kullanılmış olur.

وقرأ الكسائي «فيحل» بضم الحاء «ومن يحلل» بضم اللام الأولى وهي قراءة قتادة وأبي حيوة والأعمش وطلحة ووافق ابن عتبة في يَحْلِلْ فضم، وفي الإقناع لأبي على الأهوازي قرأ ابن غزوان عن طلحة «لا يحلنّ عليكم» بنون مشددة وفتح اللام وكسر الحاء وهو من باب لا أرينك هنا، وفي كتاب اللوامح قرأ قتادة وعبد الله بن مسلم بن يسار وابن وثاب والأعمش «فيحل» بضم الياء وكسر الحاء من الإحلال ففاعله ضمير الطغيان، وغَضَبِي مفعوله، وجوز أن يكون هو الفاعل والمفعول محذوف أي العذاب أو نحوه، ومعنى يحل مضموم الحاء ينزل من حل بالبلد إذا نزل كما في الكشاف.

Kisâî, hâ harfinin zammesiyle «فَيَحُلَّ», birinci lâmın zammesiyle «وَمَنْ يَحْلُلْ» şeklinde okumuştur; bu aynı zamanda Katâde, Ebû Hayve, A'meş ve Talha'nın kıraatidir; İbn Utbe de «يَحْلُلْ» kelimesinde zammeli okuyuşa muvafakat etmiştir. Ebû Ali el-Ehvâzî'nin el-Iknâ' adlı eserinde, İbn Gazvân'ın Talha'dan şeddeli nûn, lâmın fethası ve hâ'nın kesresiyle «لَا يَحِلَّنَّ عَلَيْكُمْ» şeklinde okuduğu belirtilir; bu da «لَا أَرَيَنَّكَ هُنَا» (Seni burada görmeyeyim) üslubu babındandır. Kitâbü'l-Levâmih'te ise Katâde, Abdullah b. Müslim b. Yesâr, İbn Vessâb ve A'meş'in 'ihlâl' (إحلال) kökünden yâ'nın zammesi ve hâ'nın kesresiyle «فَيُحِلَّ» şeklinde okudukları zikredilir. Bu durumda fâil tuğyanın zamiri, { غَضَبِي } ise mef'ûlüdür; fâilin bu olup mef'ûlün hazfedilmiş olması da caizdir, yani «azabı veya benzerini helal kılar/indirir» takdirindedir. Hâ harfi zammeli olan 'yahullu'nun manası ise Keşşâf'ta belirtildiği üzere: Bir kimse bir şehre konakladığında 'halle bi'l-beled' dendiği gibi, «iner» demektir.

وفي المصباح حل العذاب يحل ويحل هذه وحدها بالكسر والضم والباقي بالكسر فقط، والغضب في البشر ثوران دم القلب عند إرادة الانتقام،

el-Misbâh'ta şöyle denir: Azabın inmesi için 'halle'l-azâbu yahillu ve yahullu' denir; bu kelime tek başına hem kesre hem zamme iledir, diğer kullanımlarda ise sadece kesre iledir. İnsanlardaki gazap ise, intikam alma iradesi anında kalp kanının kaynamasıdır.

وفي الحديث «اتقوا الغضب فإنه جمرة توقد في قلب ابن آدم ألم تروا إلى انتفاخ أوداجه وحمرة عينيه»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Öfkeden sakının; zira o, âdemoğlunun kalbinde tutuşan bir kordur. Boyun damarlarının şiştiğini ve gözlerinin kızardığını görmez misiniz?»

وإذا وصف الله تعالى به لم يرد هذا المعنى قطعا وأريد معنى لائق بشأنه عز شأنه، وقد يراد به

Allah Teâlâ bununla nitelendiğinde, kesinlikle bu anlam kastedilmez; aksine şânı yüce olan Zâtına layık bir mana kastedilir. Bazen bununla,

الانتقام والعقوبة أو إرادتهما نعوذ بالله تعالى من ذلك، ووصف ذلك بالحلو حقيقة على بعض الاحتمالات ومجازا على بعض آخر، وفي الانتصاف أن وصفه بالحلول لا يتأتى على تقدير أن يراد به إرادة العقوبة ويكون ذلك بمنزلة

İntikam ve ceza yahut bu ikisinin iradesi kastedilir —bundan Allah Teâlâ'ya sığınırız—. Bunun inişle (hulûl) nitelenmesi bazı ihtimallere göre hakikat, bazılarına göre ise mecazdır. el-İntisâf'ta belirtildiğine göre, gazaptan ceza iradesinin kastedilmesi takdirinde onun hulûl ile nitelenmesi uygun düşmez; bu durum,

قوله ﷺ: «ينزل ربنا إلى السماء الدنيا»

Peygamber ﷺ'in: «Rabbimiz dünya semasına iner» sözünün,

على التأويل المعروف أو عبر عن حلول أثر الإرادة بحلولها تعبيرا عن الأثر بالمؤثر كما يقول الناظر إلى عجيب من مخلوقات الله تعالى: انظر إلى قدرة الله تعالى يعني أثر القدرة لا نفسها وَإِنِّي لَغَفَّارٌ كثير المغفرة لِمَنْ تابَ من الشرك على ما روي عن ابن عباس، وقيل: منه ومن المعاصي التي من جملتها الطغيان فيما رزق وَآمَنَ بما يجب الإيمان به. واقتصر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فيما يروى عنه على ذكر الإيمان بالله تعالى ولعله من باب الاقتصار على الأشرف وإلا فالأفيد إرادة العموم مع ذكر التوبة من الشرك وَعَمِلَ صالِحاً أي عملا مستقيما عند الشرع وهو بحسب الظاهر شامل للفرض والسنة، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تفسير ذلك بأداء الفرائض ثُمَّ اهْتَدى أي لزم الهدى واستقام عليه إلى الموافاة وهو مروي عن الحبر.

Bilinen teviline benzer yahut iradenin eserinin inmesi, müessirin eseriyle ifade edilmesi kabilinden bizzat iradenin inmesi şeklinde ifade edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın yarattıklarından acayip bir şeye bakan kimsenin: «Allah Teâlâ'nın kudretine bak!» demesi gibi ki, burada kudretin bizzat kendisini değil eserini kasteder. { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ } “Ve şüphesiz Ben çok bağışlayıcıyım”; { لِمَنْ تابَ } İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre şirkten tövbe eden kimseyi; bir görüşe göre şirkten ve rızıkta tuğyan etmenin de dahil olduğu günahlardan tövbe eden kimseyi; { وَآمَنَ } “ve iman eden” inanılması gereken şeylere iman eden kimseyi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledilen rivayette sadece Allah Teâlâ'ya imanın zikredilmesiyle yetinilmiştir; bu da belki en şerefli olanla yetinme kabilindendir, aksi takdirde şirkten tövbenin zikriyle birlikte umumun kastedilmesi daha faydalıdır. { وَعَمِلَ صالِحاً } “ve salih amel işleyen”; yani şeriat nazarında dosdoğru bir amel işleyen kimseyi; bu zâhire göre farzı da sünneti de kapsar. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bunun farzları eda etmek şeklinde tefsir edildiği nakledilmiştir. { ثُمَّ اهْتَدى } “sonra da doğru yolda giden”; yani hidayete sımsıkı sarılıp ölüme/kavuşmaya kadar onda sebat eden kimseyi; bu da İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir.

والهدى يحتمل أن يراد به الإيمان، وقد صرح سبحانه بمدح المستقيمين على ذلك في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا [فصلت: ٤١] .

Hidayetten imanın kastedilmiş olması muhtemeldir; nitekim Yüce Allah bunun üzerinde dosdoğru olanları şu ayetinde açıkça övmüştür: { إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا } [Fussilet: 30] “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine: 'Korkmayın, üzülmeyin' diye melekler iner”.

وقال الزمخشري: الاهتداء هو الاستقامة والثبات على الهدى المذكور وهو التوبة والإيمان والعمل الصالح وأيّا ما كان فكلمة ثم إما للتراخي باعتبار الانتهاء لبعده عن أول الانتهاء أو للدلالة على بعد ما بين المرتبتين فإن المداومة أعلى وأعظم من الشروع كما قيل:

Zemahşerî şöyle demiştir: İhtidâ; zikredilen hidayet üzere, yani tövbe, iman ve salih amel üzerinde istikamet ve sebat göstermektir. Her ne olursa olsun 'sümme' (ثم) kelimesi, ya son noktanın başlangıçtan uzaklığı sebebiyle netice itibarıyla terâhî (zaman aralığı) içindir yahut iki mertebe arasındaki mesafenin büyüklüğünü göstermek içindir; zira devamlılık göstermek, işe başlamaktan daha yüce ve daha büyüktür; nitekim şöyle denilmiştir:

لكل إلى شأو العلى وثبات ... ولكن قليل في الرجال ثبات

«Yücelik zirvesine doğru herkesin sıçrayışları vardır, ... Fakat erler arasında sebat eden pek azdır.»

وقيل: المراد ثم عمل بالسنة، وأخرج سعيد بن منصور عن الحبر أن المراد من اهتدى علم أن لعمله ثوابا يجزى عليه، وروي عنه غير ذلك، وقيل: المراد طهر قلبه من الأخلاق الذميمة. كالعجب والحسد والكبر وغيرها، وقال ابن عطية: الذي يقوى في معنى ثُمَّ اهْتَدى أن يكون ثم حفظ معتقداته من أن تخالف الحق في شيء من الأشياء فإن الاهتداء على هذا الوجه غير الإيمان وغير العمل انتهى، ولا يخفى عليك أن هذا يرجع إلى قولنا ثم استقام على الإيمان بما يجب الإيمان به على الوجه الصحيح،

Bir görüşe göre: «Sonra sünnetle amel eden» demektir. Saîd b. Mansûr'un İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre 'ihtedâ'nın manası: «Ameline karşılık mükafat verileceğini bilen» kimsedir. Ondan başka görüşler de rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre kastedilen: «Kalbini ucb, haset, kibir ve benzeri kötü ahlaklardan temizleyen» kimsedir. İbn Atıyye şöyle demiştir: { ثُمَّ اهْتَدى } ifadesinin anlamında kuvvetli olan cihet; «Sonra inançlarını hiçbir hususta hakka muhalif düşmekten koruyan» manasında olmasıdır; zira bu veçheyle hidayet, imandan ve amelden farklı bir şeydir. Nakil bitti. Sana gizli değildir ki bu açıklama, bizim «Sonra inanılması vacip olan şeylere doğru şekilde inanmakta sebat eden» şeklindeki sözümüze dönmektedir.

وروى الإمامية من عدة طرق عن أبي جعفر الباقر رضي الله تعالى عنه أنه قال: ثم اهتدى إلى ولايتنا أهل البيت فو الله لو أن رجلا عبد الله تعالى عمره بين الركن والمقام ثم مات ولم يجىء بولايتنا لأكبه الله تعالى في النار على وجهه.

İmâmiyye, Ebû Ca'fer el-Bâkır radıyallâhu anh'tan çeşitli yollarla onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Sonra biz Ehl-i Beyt'in velâyetine hidayet bulan kimsedir. Allah'a yemin olsun ki, bir adam ömrü boyunca Rükn ile Makam arasında Allah Teâlâ'ya ibadet etse, sonra da bizim velâyetimiz olmaksızın ölse, Allah Teâlâ onu yüzüstü cehennem ateşine atar.»

وأنت تعلم أن ولايتهم وحبهم رضي الله تعالى عنهم مما لا كلام عندنا في وجوبه لكن حمل الاهتداء في الآية على ذلك مع كونها حكاية لما خاطب الله تعالى به بني إسرائيل في زمان موسى ﵇ مما يستدعي القول بأنه ﷿ أعلم بني إسرائيل بأهل البيت وأوجب عليهم ولا يتهم إذ ذاك ولم يثبت ذلك في صحيح الأخبار.

Sen de bilirsin ki Ehl-i Beyt'in radıyallâhu anhüm velâyeti ve sevgisi, bizce de vacip oluşunda şüphe bulunmayan bir husustur; ancak ayetteki hidayeti buna hamletmek —ayetin Mûsâ aleyhisselâm zamanında Allah Teâlâ'nın İsrailoğullarına hitabının bir hikâyesi olmasıyla birlikte— Allah azze ve celle'nin o vakitte İsrailoğullarına Ehl-i Beyt'i bildirdiğini ve onların velâyetini kendilerine farz kıldığını söylemeyi gerektirir ki bu durum sahih haberlerde sabit olmamıştır.

نعم

Evet,

روى الإمامية من خبر جارود بن المنذر العبدي أن النبي ﷺ قال له «يا جارود ليلة أسري بي إلي السماء أوحى الله ﷿ إليّ أن سل من أرسلنا قبلك من رسلنا علام بعثوا قلت: علام بعثوا؟ قال: على نبوتك وولاية علي بن أبي طالب والأئمة منكما ثم عرفني الله تعالى بهم بأسمائهم ثم ذكر ﷺ أسماءهم واحدا بعد واحد إلى المهدي

İmâmiyye, Cârûd b. el-Münzir el-Abdî'nin haberinden rivayet etmiştir ki Peygamber ﷺ ona şöyle buyurmuştur: «Ey Cârûd! Göğe miraç ettirildiğim gece Allah azze ve celle bana: 'Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor, ne üzerine gönderilmişler?' diye vahyetti. Ben: 'Ne üzerine gönderildiler?' dedim. Buyurdu ki: 'Senin peygamberliğin, Ali b. Ebî Tâlib'in ve ikinizden gelecek imamların velâyeti üzerine.' Sonra Allah Teâlâ onları bana isimleriyle tanıttı.» Ardından Peygamber ﷺ Mehdî'ye kadar onların isimlerini birer birer zikretti.

وهو خير طويل يتفجر الكذب منه. ولهم أخبار في هذا المطلب كلها من هذا القبيل فلا فائدة في ذكرها إلا التطويل. والآية تدل على تحقق المغفرة لمن اتصف بمجموع الصفات المذكورة. وقصارى ما يفهم منها عند القائلين بالمفهوم عدم

Bu, her yanından yalan fışkıran uzun bir haberdir (rivayettir). Onların bu konudaki rivayetlerinin tamamı bu kabildendir; dolayısıyla bunları zikretmekte sözü uzatmaktan başka bir fayda yoktur. Ayet, zikredilen sıfatların tamamıyla nitelenen kimse için mağfiretin tahakkuk ettiğine delalet etmektedir. Mefhûm-ı muhâlif ile amel edenlere göre bu ayetten anlaşılanın nihai neticesi ise [mağfiretin];

تحققها لمن لم يتصف بالمجموع وعدم التحقق أعم من تحقق العدم فالآية بمعزل عن أن تكون دليلا للمعتزلي على تحقق عدم المغفرة لمرتكب الكبيرة إذا مات من غير توبة فافهم واحتج بها من قال تجب التوبة عن الكفر أولا ثم الإتيان بالإيمان ثانيا لأنه قدم فيها التوبة على الإيمان، واحتج بها أيضا من قال بعدم دخول العمل الصالح في الإيمان للعطف المقتضي للمغايرة وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى حكاية لما جرى بينه تعالى وبين موسى ﵇ من الكلام عند ابتداء موافاته الميقات بموجب المواعدة المذكورة سابقا أي وقلنا له أي شيء عجل بك عن قومك فتقدمت عليهم. والمراد بهم هنا عند كثير ومنهم الزمخشري النقباء السبعون. والمراد بالتعجيل تقدمه عليهم لا الإتيان قبل تمام الميعاد المضروب خلافا لبعضهم. والاستفهام للإنكار ويتضمن كما في الكشف إنكار السبب الحامل لوجود مانع في البين وهو إيهام إغفال القوم وعدم الاعتداد بهم مع كونه ﵇ مأمورا باستصحابهم وإحضارهم معه وإنكار أصل الفعل لأن العجلة نقيصة في نفسها فكيف من أولي العزم اللائق بهم مزيد الحزم، وقوله تعالى:

Bu sıfatların tamamıyla nitelenmeyen kimse hakkında mağfiretin gerçekleşmemesidir. Gerçekleşmeme durumu ise yokluğun tahakkuk etmesinden daha geneldir; dolayısıyla ayet, tövbe etmeksizin ölen büyük günah sahibinin kesinlikle bağışlanmayacağı konusunda Mûtezile için delil olmaktan tamamen uzaktır, iyi anla! Tövbeden küfürden dönmenin önce, imanı getirmenin ise sonra vacip olduğunu söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir; zira ayette tövbe imanın önüne geçirilmiştir. Salih amelin imana dahil olmadığını söyleyenler de başkalık gerektiren atıf edatından ötürü bu ayeti delil göstermişlerdir. { وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى } “Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Mûsâ?” buyruğu, daha önce zikredilen vaadleşme gereğince belirlenen vakte ilk vardığında Allah Teâlâ ile Mûsâ aleyhisselâm arasında geçen konuşmanın hikâyesidir; yani: «Ve ona dedik ki: Seni kavminden acele ettirip onların önüne geçiren şey nedir?» Zemahşerî'nin de aralarında bulunduğu pek çok âlime göre buradaki kavimden maksat yetmiş nakîbdir (temsilcidir). Acele ettirmeden maksat ise bazı kimselerin iddia ettiğinin aksine, belirlenen tayin vaktinden önce gelmek değil, onların önüne geçmektir. Soru istifhâm-ı inkârîdir; el-Keşf'te belirtildiği üzere bu soru, arada bir engelin bulunması sebebiyle sevk edici sebebi inkârı içermektedir ki o engel de Mûsâ aleyhisselâm onları beraberinde götürmek ve yanında hazır bulundurmakla emrolunmuşken kavmi ihmal ettiği ve onları önemsemediği vehmini vermektir; ayrıca fiilin aslını da inkârı içerir, zira acelecilik bizzat kendi içinde bir noksanlıktır; nitekim kendilerine azami derecede ihtiyat yakışan ülulazm peygamberlerden sâdır olması nasıl düşünülebilir! Yüce Allah'ın şu buyruğu:

قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى متضمن لبيان اعتذاره ﵇، وحاصله عرض الخطأ في الاجتهاد كأنه ﵇ قال: إنهم لم يبعدوا عني وإن تقدمي عليهم بخطإ يسيرة وظني أن مثل ذلك لا ينكر وقد حملني عليه استدامة رضاك أو حصول زيادته وظني أن مثل هذا الحامل يصلح للحمل على مثل ما ذكر ولم يخطر لي أن هناك مانعا لينكر علي. ونحو هذا الإسراع المزيل للخشوع إلى إدراك الإمام في الركوع طلبا لأن يكون أداء هذا الركن مع الجماعة التي فيها رضا الرب تعالى فإنهم قالوا: إن ذلك غير مشروع، وقدم ﵇ الاعتذار عن إنكار أصل الفعل لأنه أهم، وقال بعضهم: إن الاستفهام سؤال عن سبب العجلة يتضمن إنكارها لأنها في نفسها نقيصة انضم إليها الإغفال وإيهام التعظيم فأجاب ﵇ عن السبب بأنه استدامة الرضا أو حصول زيادته وعن الإنكار بما محصله أنهم لم يبعدوا عني وظننت أن التقدم اليسير لكونه معتادا بين الناس لا ينكر ولا يعد نقيصة وعلل تقديم هذا الجواب بما مر. واعترض بأن مساق كلامه بظاهره يدل على أن السؤال عن السبب على حقيقته وأنت خبير بأن حقيقة الاستفهام محال على الله تعالى فلا وجه لبناء الكلام عليه، وأجيب بأن السؤال من علام الغيوب محال إن كان لاستدعاء المعرفة أما إذا كان لتعريف غيره أو لتبكيته أو تنبيهه فليس محالا، وتعقب بأنه لا يحسن هنا أن يكون السؤال لأحد المذكورات والمتبادر أن يكون للإنكار، وفي الانتصاف أن المراد من سؤال موسى ﵇ عن سبب العجلة وهو سبحانه أعلم أن يعلمه أدب السفر وهو أنه ينبغي تأخر رئيس القوم عنهم ليكون بصره بهم ومهيمنا عليهم وهذا المعنى لا يحصل مع التقدم ألا ترى كيف علم الله تعالى هذا الأدب لوطا فقال سبحانه وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ [الحجر:

{ قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } “Dedi ki: Onlar işte hemen arkamdalar ve hoşnut olasın diye Sana acele ettim Rabbim!” sözü, Mûsâ aleyhisselâm'ın mazeretinin beyanını içermektedir. Özeti, ictihaddaki hatayı arz etmektir; sanki aleyhisselâm şöyle demiştir: «Onlar benden uzaklaşmadılar, benim onların önüne geçişim az bir mesafedir; zannımca bu kadarı kınanmaz. Beni buna sevk eden şey ise Senin rızanın devamlılığı yahut artması arzusudur. Zannımca böyle bir sevk edici sebep, zikredilen fiili işlemeye elverişlidir ve kınanmamı gerektirecek bir engelin bulunduğu aklıma gelmemiştir.» Tıpkı Rab Teâlâ'nın rızasının bulunduğu cemaatle bu rüknü eda etme arzusuyla rükûdaki imama yetişmek için huşûu gideren hızlı yürüyüş gibi ki, âlimler bunun meşru olmadığını söylemişlerdir. Mûsâ aleyhisselâm, daha mühim olduğu için fiilin aslının inkârına dair mazereti öne almıştır. Bazıları şöyle demiştir: İstifham, aceleciliğin sebebini sormaktır ve aceleciliği inkârı içermektedir; zira acelecilik bizzat noksanlıktır, buna ihmal ve büyüklük taslama vehmi de eklenmiştir. Mûsâ aleyhisselâm sebebe dair cevabı rızanın devamı veya artması şeklinde vermiş, inkâra dair cevabı ise özetle «Onlar benden uzaklaşmadılar; az bir öne geçişin insanlar arasında mutat olması sebebiyle kınanmayacağını ve noksanlık sayılmayacağını zannettim» şeklinde ifade etmiştir; bu cevabın öne alınması da geçen gerekçeyle açıklanmıştır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Kelamın akışı zâhiren sorunun hakiki bir sebep sorusu olduğuna delalet eder; sen de bilirsin ki istifhamın hakikati Allah Teâlâ hakkında imkânsızdır, dolayısıyla kelamı buna bina etmenin bir anlamı yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Gaybları hakkıyla bilen Allah'tan bir şeyi öğrenmek maksadıyla soru sormak imkânsızdır; fakat başkasına bildirmek, susturmak veya uyarmak için olursa imkânsız değildir. Buna karşı ise burada sorunun zikredilen amaçlardan biri için olmasının uygun düşmeyeceği, ilk akla gelenin inkâr amaçlı olduğu belirtilmiştir. el-İntisâf'ta geçtiğine göre, şüphesiz en iyi bilen Kendisi olduğu hâlde Mûsâ aleyhisselâm'a aceleciliğinin sebebini sormaktan maksat, ona yolculuk edebini öğretmektir; o edep de kavmin reisinin arkalarında kalması, böylece gözünün onların üzerinde olması ve onları gözetmesidir; öne geçildiğinde ise bu mana hâsıl olmaz. Görmez misin Allah Teâlâ Lût'a bu edebi nasıl öğretmiş ve: { وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ } [el-Hicr: 65]

٦٥] فأمره ﷿ أن يكون آخرهم وموسى ﵇ إنما أغفل هذا الأمر مبادرة إلى رضا الله تعالى ومسارعة إلى الميعاد وذلك شأن الموعود بما يسره يود لو ركب أجنحة الطير ولا أسرّ من مواعدة الله تعالى له ﵊ انتهى.

“Sen de arkalarından takip et” buyurarak azze ve celle ona en arkalarında olmasını emretmiştir. Mûsâ aleyhisselâm ise Allah Teâlâ'nın rızasına koşmak ve vaad yerine acele etmek gayesiyle bu hususu gözden kaçırmıştır. Kendisine sevindirici bir vaadde bulunulan kimsenin durumu budur; kuşun kanatlarına binip uçmak ister, Allah Teâlâ'nın onunla aleyhisselâm vaadleşmesinden daha sevindirici ne olabilir! Nakil bitti.

وأنت تعلم أن السؤال عن السبب ما لم يكن المراد منه إنكار المسبب لا يتسنى هذا التعليم، وقال بعضهم:

Sen de bilirsin ki, sebebe dair sorudan maksat müsebbibi (sonucu) inkâr etmek olmadığı sürece bu öğretim tam anlamıyla gerçekleşmez. Bazıları şöyle demiştir:

الذي يلوح بالبال أن يكون المعنى أي شيء أعجلك منفردا عن قومك، والإنكار بالذات للانفراد عنهم فهو منصب على القيد كما عرف في أمثاله، وإنكار العجلة ليس إلا لكونها وسيلة له فاعتذر موسى ﵇ عنه بأني أخطأت في الاجتهاد وحسبت أن القدر اليسير من التقدم لا يخل بالمعية ولا يعد انفرادا ولا يقدح بالاستصحاب والحامل عليه طلب استدامة مرضاتك بالمبادرة إلى امتثال أمرك فالجواب هو قوله هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي، وقوله وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى كالتتميم له اه وهو عندي لا يخلو عن حسن.

Akla gelen şudur: Mananın «Kavminden ayrılarak tek başına seni acele ettiren nedir?» şeklinde olmasıdır. Bizzat inkâr edilen husus onlardan ayrılmaktır; dolayısıyla inkâr, benzerlerinde bilindiği üzere kayda yöneliktir. Aceleciliğin inkârı ise sadece buna bir vesile olmasından ötürüdür. Mûsâ aleyhisselâm da bundan ötürü şöyle özür dilemiştir: «İctihadımda hata ettim; az bir miktar öne geçmenin beraberliğe halel getirmeyeceğini, tek başına kalmak sayılmayacağını ve refakati bozmayacağını zannettim. Beni buna sevk eden ise Senin emrini yerine getirmeye koşarak rızanın devamını talep etmektir.» Dolayısıyla asıl cevap onun { هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } sözüdür; { وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى } sözü ise onu tamamlayıcı mahiyettedir. Nakil bitti. Bu açıklama bana göre de bir güzellikten uzak değildir.

وقيل: إن السؤال عن السبب والجواب إنما هو قوله وَعَجِلْتُ إلخ وما قبله تمهيد له وفيه نظر، وعلى هذا وما قبله لم يكن جواب موسى ﵇ عن أمرين ليجيء سؤال الترتيب فيجاب بما مر أو بما ذكره الزمخشري من أنه ﵇ حار لما ورد عليه من التهيب لعتاب الله ﷿ فأذهله ذلك عن الجواب المنطبق المترتب على حدود الكلام لكن قال في البحر: إن في هذا الجواب إساءة الأدب مع الأنبياء ﵈، وذلك شأن الزمخشري معهم صلى الله تعالى وسلّم عليهم، والمراد من إِلَيْكَ إلى مكان وعدك فلا يصلح دليلا للمجسمة على إثبات مكان له ﷿. ونداؤه تعالى بعنوان الربوبية لمزيد الضراعة والابتهال رغبة في قبول العذر وأُولاءِ اسم إشارة كما هو المشهور مرفوع المحل على الخبرية- لهم- وعَلى أَثَرِي خبر بعد خبر أو حال كما قال أبو حيان وجوز الطبرسي كون أُولاءِ بدل من هُمْ وعَلى أَثَرِي هو الخبر، وقال أبو البقاء: أُولاءِ اسم موصول وعَلى أَثَرِي صلته وهو مذهب كوفي.

Bir görüşe göre: Soru sebebe dairdir; asıl cevap ise { وَعَجِلْتُ } vd. sözüdür, öncesi ise buna bir mukaddimedir; fakat bu görüş tartışmalıdır. Buna ve önceki açıklamaya göre, Mûsâ aleyhisselâm'ın cevabı iki ayrı hususa yönelik değildir ki tertip sorusu gündeme gelsin de geçen şekilde yahut Zemahşerî'nin zikrettiği üzere cevap verilsin: Zemahşerî, Mûsâ aleyhisselâm'ın Allah azze ve celle'nin azarlamasının heybetinden ötürü şaşkına döndüğünü, bu durumun da onu sözün sınırlarına göre tertipli ve tam mutabık bir cevap vermekten alıkoyduğunu söylemiştir. Ancak el-Bahr'da şöyle denmiştir: «Bu cevapta peygamberlere aleyhimüsselâm karşı edep eksikliği vardır; Zemahşerî'nin onlara —Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerlerine olsun— karşı tavrı hep böyledir.» { إِلَيْكَ } ifadesinden maksat «vaadinin bulunduğu yere» demektir; dolayısıyla Mücessime'nin Allah azze ve celle için mekân ispatına delil olmaya elverişli değildir. Rabbine 'Rab' sıfatıyla nida etmesi ise, mazeretin kabul edilmesi arzusuyla daha fazla yalvarıp yakarmak içindir. { أُولاءِ } kelimesi meşhur olduğu üzere işaret ismidir; «hüm» mübtedasının haberi olarak mahallen merfûdur. { عَلى أَثَرِي } ise Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi haberden sonra ikinci haber yahut hâldir. Tabersî, { أُولاءِ } kelimesinin { هُمْ } zamirinden bedel, { عَلى أَثَرِي } ifadesinin ise haber olmasını caiz görmüştür. Ebü'l-Bekâ ise { أُولاءِ } kelimesinin ism-i mevsûl, { عَلى أَثَرِي } ifadesinin de onun sılası olduğunu söylemiştir ki bu Kûfe ekolünün görüşüdür.

وقرأ الحسن وابن معاذ عن أبيه «أولاي» بياء مكسورة وابن وثاب وعيسى في رواية «أولى» بالقصر، وقرأت فرقة «أولاي» بياء مفتوحة وقرأ عيسى ويعقوب وعبد الوارث عن أبي عمرو وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «على إثري» بكسر الهمزة وسكون الثاء، وحكى الكسائي «أثري» بضم الهمزة وسكون الثاء وتروى عن عيسى، وفي الكشاف إن «الأثر» بفتحتين أفصح من «الأثر» بكسر فسكون، وأما الأثر فمسموع في فرند السيف مدون في الأصول يقال: أثر السيف وأثره وهو بمعنى الأثر غريب قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية اعتذاره ﵇ وهو السر في وروده على صيغة الغائب لا أنه التفات من التكلم إلى الغيبة لما أن المقدر فيما سبق على صيغة التكلم كأنه قيل من جهة السامعين: فماذا قال له ربه تعالى حينئذ؟ فقيل: قال سبحانه فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ أي اختبرناهم بما فعل السامري أو أوقعناهم في فتنة أي ميل مع الشهوات ووقوع في اختلاف مِنْ بَعْدِكَ من بعد فراقك لهم وذهابك من بينهم وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ حيث أخرج لهم عجلا جسدا له خوار ودعاهم إلى عبادته. وقيل: قال لهم وذهابك من بينهم وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ حيث أخرج لهم عجلا جسدا له خوار ودعاهم إلى عبادته. وقيل: قال لهم بعد أن غاب موسى ﵇ عنهم عشرين ليلة: إنه قد كملت الأربعون فجعل العشرين مع أيامها أربعين ليلة. وليس من موسى عين ولا أثر وليس إخلافه ميعادكم إلا لما معكم من حلي القوم وهو حرام عليكم فجمعوه وكان من أمر العجل ما كان. والمراد بقومك هنا الذين خلفهم مع هارون ﵇، وكانوا على ما قيل ستمائة ألف ما نجا منهم من عبادة العجل إلا اثنا عشر ألفا فالمراد بهم غير المراد بقومك فيما تقدم، ولذا لم يؤت بضميرهم، وقيل: المراد بالقوم في الموضعين المتخلين لتعين إرادتهم هنا، والمعرفة المعادة عين الأولى. ومعنى «هم أولاء على أثري» هم بالقرب مني ينتطرونني.

Hasan-ı Basrî ve babasından rivayetle İbn Muâz, meksûr yâ ile «أُولَايِ», İbn Vessâb ile bir rivayette Îsâ ise kasr ile «أُولَى» şeklinde okumuşlardır. Bir topluluk da meftûh yâ ile «أُولَايَ» şeklinde okumuştur. Îsâ, Ya'kūb, Ebû Amr'dan rivayetle Abdülvâris ve Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ hemzenin kesresi ve sâ'nın sükûnu ile «عَلَى إِثْرِي» şeklinde okumuşlardır. Kisâî, hemzenin zammesi ve sâ'nın sükûnu ile «أُثْرِي» okuyuşunu nakletmiştir; bu Îsâ'dan da rivayet edilir. Keşşâf'ta; iki fetha ile 'eser' (الأَثَر) kelimesinin, kesre ve sükûn ile olan 'isr' (الإِثْر) kelimesinden daha fasih olduğu belirtilir. Zammeli olan 'usr' (الأُثْر) ise kılıcın parlaklığı/hâresi hakkında işitilmiş ve usûl kitaplarında kaydedilmiştir; «eseru's-seyf» ve «usruhu» denir; bunun iz manasında olması ise garip bir kullanımdır. { قالَ } “Buyurdu ki:”; Mûsâ aleyhisselâm'ın mazeretinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istînâftır. Gaib sîgasıyla gelmesinin sırrı da budur; yoksa önceki ifadede takdir edilen söz mütekellim sîgasında olduğu için mütekellimden gaibe bir iltifat değildir. Sanki dinleyenler tarafından «O esnada Rabbi Teâlâ ona ne buyurdu?» denilmiş, buna karşılık «Yüce Allah şöyle buyurdu» denilmiştir: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ } “Şüphesiz Biz kavmini sınadık”; yani Sâmirî'nin yaptıklarıyla onları imtihan ettik yahut onları bir fitneye —yani şehvetlere meyle ve ihtilafa düşmeye— maruz bıraktık; { مِنْ بَعْدِكَ } “senden sonra” senin onlardan ayrılmandan ve aralarından çıkıp gitmenden sonra; { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı”; zira onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkarıp onları ona tapmaya davet etti. Bir rivayete göre Sâmirî, Mûsâ aleyhisselâm yanlarından yirmi gece uzak kaldıktan sonra onlara: «Kırk gün tamamlandı» demiş; yirmi günü geceleriyle birlikte kırk gece saymıştır. «Mûsâ'dan ne bir iz ne bir haber var; onun vadedilen vakte uymaması ise ancak yanınızda bulunan kavmin ziynetlerindendir, o ise size haramdır» demiş, onlar da ziynetleri toplamış ve buzağı hadisesi vuku bulmuştur. Burada 'kavmin'den maksat, Hârûn aleyhisselâm ile birlikte geride bıraktığı kimselerdir. Söylendiğine göre altı yüz bin kişiydiler ve içlerinden buzağıya tapmaktan kurtulan sadece on iki bin kişiydi. Dolayısıyla bunlarla kastedilen, daha önce geçen kavimden farklıdır; bu sebeple onların zamiri getirilmemiştir. Bir görüşe göre her iki yerde de kavimden maksat geride kalanlardır; zira burada onların kastedildiği kesindir, tekrar edilen marife de birincinin aynısıdır. «Onlar işte hemen arkamdalar» sözünün manası ise: Bana yakın bir yerdeler, beni bekliyorlar demektir.

وتعقبه في الكشف بأنه غير ملائم للفظ الأثر ولا هو مطابق لتمهيد عذر العجلة ومن أين لصاحب هذا التأويل النقل بأنهم كانوا على القرب من الطور وحديث المعرفة المعادة إنما هو إذا لم يقم دليل التغاير وقد قام على أن لنا أن تقول: هي عين الأولى لأن المراد بالقوم الجنس في الموضعين لكن المقصود منه أولا النقباء وثانيا المتخلفون ومثله كثير في القرآن انتهى. وما ذكره من نفي النقل الدال على القرب فيه مقال، وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا من الأخبار ما يدل بظاهره على القرب إلا أنا لم نقف على تصحيحه أو تضعيفه.

el-Keşf'te buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu izah 'eser' lafzına uygun düşmediği gibi acele etme mazeretinin zeminine de mutabık değildir. Bu tevilin sahibinde, onların Tûr'a yakın olduklarına dair nakil nereden vardır? Tekrar edilen marifenin birincinin aynısı olması kuralı ancak farklılığa bir delil bulunmadığı zamandır; burada ise delil mevcuttur. Kaldı ki biz şöyle de diyebiliriz: O birincinin aynısıdır; zira her iki yerde de kavimden maksat cinstir; ancak birincisinde kastedilen nakîbler, ikincisinde ise geride kalanlardır; Kur'an'da bunun benzeri çoktur. Nakil bitti. Müellifin yakınlığa delalet eden nakli nefyetmesi tartışmaya açıktır; inşallah az sonra zâhiren yakınlığa delalet eden rivayetler gelecektir, ancak biz bunların sıhhati veya zayıflığına vakıf olamadık.

وما ذكر من تفسير هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي على إرادة المتخلفين في الأول أيضا نقله الطبرسي عن الحسن، ونقل عنه أيضا تفسيره بأنهم على ديني ومنهاجي والأمر عليه أهون. والفاء لتعليل ما يفهمه الكلام السابق كأنه قيل: لا ينبغي عجلتك عن قومك وتقدمك عليهم وإهمال أمرهم لوجه من الوجوه فإنهم لحداثة عهدهم باتباعك ومزيد

{ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي } ayetinin ilk cümlede de geride kalanların kastedildiği şeklindeki tefsirini Tabersî, Hasan-ı Basrî'den nakletmiştir. Yine ondan, «Onlar benim dinim ve yolum üzeredirler» şeklinde tefsir ettiği de nakledilmiştir ki bu takdirde mesele daha kolaydır. Baştaki fâ (ف) harfi, önceki kelamdan anlaşılan mananın illetini bildirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: «Kavminden ayrılıp acele etmen, onların önüne geçip işlerini hiçbir veçhile başıboş bırakman uygun değildir; zira onlar sana uymalarının henüz çok yeni olması ve aşırı

بلاهتهم وحماقتهم بمكان يحيق فيه مكر الشيطان ويتمكن من إضلالهم فإن القوم الذين خلفتهم مع أخيك قد فتنوا وأضلهم السامري بخروجك من بينهم فكيف تأمن على هؤلاء الذين أغفلتهم وأهملت أمرهم.

Ahmaklık ve anlayışsızlıkları sebebiyle şeytanın tuzağının kendilerini kuşatacağı ve onları saptırmaya güç yetireceği bir durumdadırlar. Nitekim kardeşinin yanında bıraktığın kavim, sen aralarından çıktığında fitneye düşmüş ve Sâmirî onları saptırmıştır; hâl böyleyken gafil davranıp işlerini ihmal ettiğin bu kimselerden nasıl emin olabilirsin?»

وفي إرشاد العقل السليم إنها لترتيب الأخبار بما ذكر من الابتلاء على أخبار موسى ﵇ بعجلته لكن لا لأن الأخبار بها سبب موجب للأخبار به بل لما بينهما من المناسبة المصححة للانتقال من أحدهما إلى الآخر من حيث أن مدار الابتلاء المذكور عجلة القوم وليس بذاك. وأما قول الخفاجي: إنها للتعقيب من غير تعليل أخ أقول لك عقب ما ذكر إنا قد فتنا إلى آخره ففيه سهو ظاهر لأن هذا المعنى إنما يتسنى لو كانت الفاء داخلة على القول لكنها داخلة على ما بعده وظاهر الآية يدل على أن الفتن وإضلال السامري إياهم قد تحققا ووقعا قبل الإخبار بهما إذ صيغة الماضي ظاهرة في ذلك، والظاهر أيضا على ما قررنا أن الأخبار كان عند مجيئه ﵇ للطور لم يتقدمه إلا العتاب والاعتذار. وفي الآثار ما يدل على أن وقوع ما ذكر كان بعد عشرين ليلة من ذهابه ﵇ لجانب الطور، وقيل: بعد ست وثلاثين يوما وحينئذ يكون التعبير عن ذلك بصيغة الماضي لاعتبار تحققه في علم الله تعالى ومشيئته أو لأنه قريب الوقوع مترقبه أو لأن السامري كان قد عزم على إيقاع الفتنة عند ذهاب موسى ﵇ وتصدى لترتيب مبادئها وتمهيد مبانيها فنزل مباشرة الأسباب منزلة الوقوع. والسامري عند الأكثر كما قال الزجاج: كان عظيما من عظماء بني إسرائيل من قبيلة تعرف بالسامرة وهم إلى هذه الغاية في الشام يعرفون بالسامريين، وقيل: هو ابن خالة موسى ﵇، وقيل: ابن عمه، وقيل: كان علجا من كرمان، وقيل: كان من أهل باجرما قرية قريبة من مصر أو قرية من قرى موصل، وقيل: كان من القبط وخرج مع موسى ﵇ مظهرا الإيمان وكان جاره.

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiğine göre fâ harfi, zikredilen imtihanın haber verilmesini Mûsâ aleyhisselâm'ın aceleciliğini haber vermesi üzerine terettüp ettirmek içindir; fakat bu, aceleciliğin haber verilmesinin imtihanın haber verilmesini gerektiren bir sebep olmasından ötürü değil, zikredilen imtihanın mihverinin kavmin aceleciliği olması cihetiyle aralarında birinden diğerine intikali sıhhatli kılan münasebetten ötürüdür; ancak bu görüş pek isabetli değildir. Hafâcî'nin; «Fâ harfi ta'lil olmaksızın ta'kîb içindir; yani zikredilenlerin hemen ardından sana 'Biz kavmini sınadık...' buyuruyorum demektir» şeklindeki sözünde ise açık bir yanılgı vardır; zira bu mana ancak fâ harfi 'kavl' (söz) üzerine dahil olsaydı mümkün olurdu, oysa fâ sözden sonrasına dahil olmuştur. Ayetin zâhiri, imtihanın ve Sâmirî'nin onları saptırmasının bu haber verilmeden önce tahakkuk edip vuku bulduğuna delalet eder; zira mazi sîgası bunda zâhirdir. Ortaya koyduğumuz üzere zâhir olan diğer bir husus da bu haberin Mûsâ aleyhisselâm Tûr'a geldiğinde verilmiş olmasıdır; bundan önce sadece azarlama ve mazeret beyanı geçmiştir. Rivayetlerde ise zikredilen hadisenin vuku bulmasının, Mûsâ aleyhisselâm'ın Tûr tarafına gitmesinden yirmi gece sonra olduğu belirtilir; otuz altı gün sonra olduğu da söylenmiştir. Bu durumda hadisenin mazi sîgasıyla ifade edilmesi, Allah Teâlâ'nın ilminde ve meşietinde kesinleşmiş olmasından yahut vukuunun pek yakın ve beklenir olmasından veya Sâmirî'nin Mûsâ aleyhisselâm gittiğinde fitneyi çıkarmaya azmedip sebeplerini hazırlamaya ve temellerini atmaya giriştiğinden ötürü sebeplere doğrudan teşebbüsün vuku derecesinde kabul edilmesindendir. Zeccâc'ın belirttiği gibi cumhûra göre Sâmirî, Sâmire olarak bilinen kabileden İsrailoğullarının ileri gelenlerinden biriydi; onlar bugüne kadar Şam'da Sâmirîler olarak bilinirler. Mûsâ aleyhisselâm'ın teyzesinin oğlu olduğu da söylenmiştir; amcasının oğlu olduğu da söylenmiştir; Kirmânlı bir kâfir/yabancı olduğu da söylenmiştir; Mısır'a yakın bir köy olan Bâcermâ ehlinden veya Musul köylerinden bir köyden olduğu da söylenmiştir; Kıptîlerden olup Mûsâ aleyhisselâm ile birlikte iman etmiş görünerek çıktığı ve onun komşusu olduğu da söylenmiştir.

وقيل: كان من عباد البقر وقع في مصر فدخل في بني إسرائيل بظاهره وفي قلبه عبادة البقر. واسمه قيل موسى بن ظفر، وقيل: منجا، والأول أشهر، وأخرج ابن جرير عن ابن عباس أن أمه حين خافت أن يذبح خلفته في غار وأطبقت عليه فكان جبريل ﵇ يأتيه فيغذوه بأصابعه في واحدة لبنا وفي الأخرى عسلا، وفي الأخرى سمنا ولم يزل يغذوه حتى نشأ وعلى ذلك قول من قال:

Bir görüşe göre ise Mısır'a gelmiş inekperestlerden biriydi; zâhiren İsrailoğullarının arasına girmiş, kalbinde ise ineğe tapma inancı kalmıştı. Adının Mûsâ b. Zafer olduğu söylenmiştir; Muncâ olduğu da söylenmiştir; birincisi daha meşhurdur. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre annesi boğazlanmasından korktuğunda onu bir mağarada bırakıp üzerini örtmüş, Cebrâîl aleyhisselâm gelip parmaklarıyla onu beslemiş; bir parmağından süt, diğerinden bal, diğerinden de yağ akıtarak büyüyünceye kadar onu beslemeye devam etmiştir. Şu beyti söyleyenin sözü de buna dayanmaktadır:

إذا المرء لم يخلق سعيدا تحيرت ... عقول مربيه وخاب المؤمل

«Kişi sait olarak yaratılmamışsa eğer, ... Onu yetiştirenin aklı hayrete düşer, uman da hüsrana uğrar.»

فموسى الذي رباه جبريل كافر ... وموسى الذي رباه فرعون مرسل

«Cebrâîl'in yetiştirdiği Mûsâ bir kâfirdir, ... Firavun'un yetiştirdiği Mûsâ ise bir peygamberdir!»

وبالجملة كان عند الجهور منافقا يظهر الإيمان ويبطن الكفر، وقرأ معاذ «أضلّهم» على أنه أفعل تفضيل أي أشدهم ضلالا لأنه ضال ومضل فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ عند رجوعه المعهود أي بعد ما استوفى الأربعين ذا القعدة وعشر ذي الحجة وأخذ التوراة لا عقيب الأخبار المذكور فسببية ما قبل الفاء لما بعدها إنما هي باعتبار قيد الرجوع المستفاد من قوله تعالى: غَضْبانَ أَسِفاً لا باعتبار نفسه وإن كانت داخلة عليه حقيقة فإن كون الرجوع بعد تمام الأربعين أمر مقرر مشهور لا يذهب الوهم إلى كونه عند الأخبار المذكور كما إذا قلت: شايعت الحجاج ودعوت لهم بالسلامة فرجعوا سالمين فإن أحدا لا يرتاب في أن المراد رجوعهم المعتاد لا رجوعهم أثر الدعاء وإن سببية الدعاء باعتبار وصف السلامة لا باعتبار نفس الرجوع كذا في إرشاد العقل السليم وهو مما لا ينتطح فيه كبشان. والأسف الحزين كما روي عن ابن عباس وكان حزنه ﵇ من حيث أن ما وقع فيه قومه مما يترتب عليه العقوبة ولا يد له بدفعها.

Hülasa cumhûra göre o, imanı gösterip küfrü gizleyen bir münafıktı. Muâz «أَضَلَّهُمْ» kelimesini ism-i tafdîl olarak okumuştur; yani bizzat sapık olduğu ve başkalarını da saptırdığı için «onların en sapığı» demektir. { فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ } “Bunun üzerine Mûsâ kavmine döndü”; yani zikredilen haberin hemen akabinde değil, Zilkade'nin tamamı ve Zilhicce'nin on gününden oluşan kırk günü tamamlayıp Tevrat'ı aldıktan sonraki bilinen dönüş vaktinde döndü. Fâ harfinden öncesinin sonrasına sebep olması, bizzat dönüşe değil, Yüce Allah'ın { غَضْبانَ أَسِفاً } “öfkeli ve üzgün olarak” buyruğundan anlaşılan dönüşün kaydına (hâline) göredir; gerçi fâ harfi hakikatte dönüşün üzerine dahil olmuştur. Çünkü dönüşün kırk günün tamamlanmasından sonra olması meşhur ve kesin bir husustur; akıl bunun söz konusu haberin verildiği anda olduğunu vehmetmez. Nitekim «Hacıları uğurladım ve onlara selamet diledim, onlar da salim olarak döndüler» dediğinde, hiç kimse bunun mutat dönüşten başka bir şey olduğunu veya duanın hemen akabindeki bir dönüş olduğunu düşünmez; zira duanın sebebi bizzat dönüşe değil selamet vasfına yöneliktir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle denmiştir ve bu iki koçun bile üzerinde tokuşmayacağı [apaçık] bir gerçektir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre 'esif' (أَسِف), son derece kederli ve üzgün demektir. Mûsâ aleyhisselâm'ın hüznü ise, kavminin içine düştüğü durumun cezayı gerektirmesi ve bunu savmaya elinden bir şey gelmemesi cihetindendi.