Binûn

Tâhâ Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وان أبانا كان حل بأهله ... سوى بين قيس قيس عيلان والفزر

Babamız halkıyla birlikte yerleşmişti... Kays İbn 'Aylân ile el-Fizr arasında eşit [mesafede] bir yere.

أو محل نصف أي عدل كما روي عن السدي لأن المكان إذا لم يترجح قربه من جانب على آخر كان معدلا بين الجانبين. وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال: أي مكانا مستويا من الأرض لا وعر فيه ولا جبل ولا أكمة ولا

Yahut Süddî'den rivayet edildiği üzere hakkaniyetli, yani adil bir yer [demektir]. Çünkü bir mekânın yakınlığı bir tarafa diğerinden daha ağır basmıyorsa iki taraf arasında eşitlenmiş (muaddel) olur. İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yani yeryüzünden engebesi, dağı, tepesi ve

مطمئن بحيث يستر الحاضرين فيه بعضهم عن بعض ومراده مكانا يتبين الواقفون فيه ولا يكون فيه ما يستر أحدا منهم ليرى كل ما يصدر منك ومن السحرة. وفيه من إظهار الجلادة وقوة الوثوق بالغلبة ما فيه، وهذا المعنى عندي حسن جدا وإليه ذهب جماعة، وقيل: المعنى مكانا تستوي حالنا فيه وتكون المنازل فيه واحدة لا تعتبر فيه رئاسة ولا تؤدى سياسة بل يتحد هناك الرئيس والمرءوس والسائس والمسوس ولا يخلو عن حسن، وربما يرجع إلى معنى منصفا أي محل نصف وعدل.

orada bulunanların birbirini görmesini engelleyecek bir çukuru bulunmayan düz bir mekân [demektir]. Onun kastı, orada duranların açıkça seçildiği, senden ve sihirbazlardan sadır olacak her şeyin görülmesi için kimseyi gizleyecek bir şeyin bulunmadığı bir mekândır. Bunda metanet gösterme ve galibiyete olan tam güven açıkça görülmektedir; bu mana bana göre de son derece güzeldir ve bir topluluk da bu görüşe meyletmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana, orada durumumuzun eşitleneceği, mevkilerin bir olacağı, hiçbir başkanlığın itibar görmeyeceği ve hiçbir siyasetin/otoritenin yürütülmeyeceği, bilakis orada yöneten ile yönetilenin, idare eden ile idare edilenin bir olacağı bir mekândır; bu da güzellikten uzak değildir ve belki de hakkaniyetli, yani adalet ve insaf mahalli manasına döner.

وقيل: سُوىً بمعنى غير والمراد مكانا غير هذا المكان وليس بشيء لأن سوى بهذا المعنى لا تستعمل إلا مضافة لفظا ولا تقطع عن الإضافة، وانتصاب مَكاناً على أنه مفعول به لفعل مقدر يدل عليه مَوْعِداً أي عد مكانا لا لموعدا لأنه كما قال ابن الحاجب: مصدر قد وصف والمنصوب بالمصدر من تتمته ولا يوصف الشيء إلا بعد تمامه فكان كوصف الموصول قبل تمام صلته وهو غير سائغ.

Bir görüşe göre: { سُوىً } 'gayr' (başka) anlamındadır ve murat 'bu mekândan başka bir yer'dir; fakat bu [görüş] bir değer taşımaz, çünkü 'sivâ' bu anlamda sadece lafzen muzaf olarak kullanılır ve izafetten koparılmaz. { مَكاناً } kelimesinin nasbı, { مَوْعِداً } lafzının delalet ettiği takdirî bir fiilin mef'ûlün bihi olması iledir; yani 'bir yer belirle' demektir; yoksa 'mev'id' kelimesinin mef'ûlü değildir. Çünkü İbnü'l-Hâcib'in dediği gibi: Sıfat almış bir masdardır; masdar ile mansub olan kelime ise onun tamamlayıcılarındandır; bir şey ise ancak tamamlandıktan sonra sıfatlanır. [Aksi halde] sılası tamamlanmadan önce ism-i mevsûlün sıfatlanması gibi olur ki bu caiz değildir.

وعن بعض النحاة أنه يجوز وصف المصدر قبل العمل مطلقا وهو ضعيف، وقال ابن عطية: يجوز وصفه قبل العمل إذا كان المعمول ظرفا لتوسعهم فيه ما لم يتوسعوا في غيره، ومن هنا جوز بعضهم أن يكون مَكاناً منصوبا على الظرفية بموعدا. ورد بأن شرط النصب على الظرفية مفقود فيه، فقد قال الرضي: يشترط في نصب مَكاناً على الظرفية أن يكون في عامله معنى الاستقرار في الظرف كقمت وقعدت وتحركت مكانك فلا يجوز نحو كتبت الكتابة مكانك وقتلته وشتمته مكانك، وتعقب بأن ما ذكره الرضي غير مسل إذ لا مانع من قولك لمن أراد التقرب منك ليكلمك: تكلم مكانك، نعم لا يطرد حسن ذلك في كل مكان، ويجوز أن يكون ظرفا لقوله تعالى: لا نُخْلِفُهُ على أنه مضمن معنى المجيء أو الإتيان، وجوز أن يكون ظرفا لمحذوف وقع حالا من فاعل نُخْلِفُهُ ويقدر كونا خاصا لظهور القرينة أي آتين أو جائين مكانا.

Bazı nahivcilerden masdarın amel etmeden önce mutlak surette sıfatlanmasının caiz olduğu rivayet edilmiştir ki bu zayıftır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Mamul zarf olduğunda, başkalarında tanımadıkları genişliği zarfta tanıdıkları için, amel etmeden önce sıfatlanması caizdir. Buradan hareketle bazısı { مَكاناً } kelimesinin 'mev'id' ile zarfiyyet üzere mansub olmasını caiz görmüştür. Ancak zarfiyyet üzere nasb şartının onda bulunmadığı gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir; nitekim er-Radî şöyle demiştir: { مَكاناً } kelimesinin zarfiyyet üzere nasb edilmesinde, amilinde zarfın içinde sebat bulma manasının bulunması şart koşulur; tıpkı 'mekânında kalktım, oturdum, hareket ettim' gibi; dolayısıyla 'senin mekânında yazıyı yazdım, onu senin mekânında öldürdüm ve ona senin mekânında sövdüm' gibi kullanımlar caiz olmaz. Buna da er-Radî'nin zikrettiğinin teslim edilmiş [kesin bir kural] olmadığı, zira seninle konuşmak için sana yaklaşmak isteyen birine: 'Mekânında/bulunduğun yerde konuş' demene bir mani bulunmadığı söylenerek mukabele edilmiştir; evet, bu güzellik her mekânda geçerli olmayabilir. Bu kelimenin, gelmek veya varmak manasını tazammun etmesi üzere Allah Teâlâ'nın { لا نُخْلِفُهُ } “ondan dönmeyeceğimiz” buyruğunun zarfı olması da caizdir. Ayrıca { نُخْلِفُهُ } fiilinin fâilinden hâl olan mahzuf bir kelimenin zarfı olması da caiz görülmüştür ve karinenin açıklığından dolayı özel bir kevn (varlık) olarak takdir edilir; yani 'bir mekâna geliciler veya varıcılar olarak' demektir.

وقرأ أبو جعفر ونافع وابن كثير وأبو عمرو «سوى» بكسر السين والتنوين وصلا، وقرأ باقي السبعة بالضم والتنوين كذلك، ووقف أبو بكر وحمزة والكسائي بالإمالة وورش وأبو عمرو بين بين.

Ebû Ca'fer, Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Amr vasıl (geçiş) halinde sîn harfinin kesresi ve tenvin ile 'siven' şeklinde okumuşlardır; yedi kıraat imamının geri kalanı da aynı şekilde damme ve tenvin ile 'süven' okumuştur. Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî imâle ile durmuş; Verş ve Ebû Amr ise beyne-beyn (taklîl) ile durmuştur.

وقرأ الحسن في رواية كباقي السبعة إلا أنه لم ينون وقفا ووصلا، وقرأ عيسى كالأولين إلا أنه لم ينون وقفا ووصلا أيضا، ووجه عدم التنوين في الوصل إجراؤه مجرى الوقف في حذف التنوين والضم والكسر كما قال محيي السنة. وغيره لغتان في سوى مثل عدي وعدى.

Hasan bir rivayette, vakıf ve vasıl halinde tenvin getirmemesi hariç yedi kıraatin geri kalanı gibi okumuştur. Îsâ da ilk ikisi gibi okumuş, ancak o da vasıl ve vakıfta tenvin getirmemiştir. Vasıl halinde tenvin getirilmemesinin gerekçesi, Muhyissünne'nin dediği gibi, tenvini, dammeyi ve kesreyi hazfetmede vaslı vakıf yerine koymaktır. 'Sivâ' kelimesinde tıpkı '‘adiy' ve '‘udâ' gibi iki lehçe bulunmaktadır.

وذكر بعض أهل اللغة أن فعلا بكسر الفاء مختص بالأسماء الجامدة كعنب ولم يأت منه في الصفة إلا عدا جمع عدو، وزاد الزمخشري سوى. وغيره روى بمعنى مرو، وقال الأخفش: سوى مقصور إن كسرت سينه أو ضممت وممدود إن فتحت ففيه ثلاث لغات ويكون فيها جميعا بمعنى غير وبمعنى عدل ووسط بين الفريقين، وأعلى اللغات على ما قال النحاس سوى بالكسر قالَ أي موسى ﵇، قال في البحر: وأبعد من قال إن القائل فرعون ولعمري إنه لا ينبغي أن يلتفت إليه، وكأن الذي اضطر قائله الخبر السابق عن وهب بن منبه فليتذكر

Bazı lügat âlimleri fâ harfinin kesresiyle olan 'fı‘al' vezninin, '‘ineb' (üzüm) gibi camid isimlere mahsus olduğunu; bu vezinde sıfat olarak sadece '‘adüvv'ün çoğulu olan '‘ıdâ'nın geldiğini zikretmişlerdir. Zemahşerî buna 'sıvâ'yı eklemiştir. Başkaları ise 'merv' anlamındaki 'rıvâ'yı eklemiştir. Ahfeş şöyle demiştir: 'Süvâ', sîn harfi kesrelenirse veya dammelenirse maksûr; fethalanırsa memdûddur; dolayısıyla onda üç lehçe vardır ve hepsinde de 'gayr' anlamında ve iki taraf arasında eşitlik ve vasat (orta) manasındadır. Nehhas'ın dediğine göre bu lügatlerin en üstünü kesre ile olan 'sıvâ'dır. { قالَ } “Dedi” yani Mûsâ (aleyhisselâm); el-Bahr'da şöyle denir: Sözü söyleyenin Firavun olduğunu iddia eden çok uzaklaşmıştır ve ömrüme yemin olsun ki buna iltifat edilmemelidir; sanki bunu söyleyeni mecbur bırakan şey Vehb b. Münebbih'ten gelen önceki haberdir, hatırda tutulsun.

مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ هو يوم عيد كان لهم في كل عام يتزينون فيه ويزينون أسواقهم كما روي عن مجاهد.

{ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Buluşma vaktiniz bayram günüdür” [ifadesindeki gün], Mücâhid'den rivayet edildiğine göre her yıl süslendikleri ve çarşılarını süsledikleri bir bayram günleriydi.

وقتادة، وقيل: يوم النيروز وكان رأس سنتهم.

Ve Katâde['den de böyle rivayet edilmiştir]. Bir rivayete göre ise Nevruz günüydü ve onların yılbaşı idi.

وأخرج سعيد بن منصور وعبد بن حميد وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه يوم عاشوراء وبذلك فسر في قوله ﷺ: «من صام يوم الزينة أدرك ما فاته من صيام تلك السنة ومن تصدق يومئذ بصدقة أدرك ما فاته من صدقة تلك السنة» ،

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o, Âşûrâ günüdür ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu sözünde de böyle tefsir edilmiştir: «Kim zînet gününde oruç tutarsa, o yılın kaçırdığı oruçlarına yetişmiş olur; kim o gün bir sadaka verirse o yılın kaçırdığı sadakalarına yetişmiş olur.»

وقيل: يوم كسر الخليج، وفي البحر أنه باق إلى اليوم، وقيل: يوم سوق لهم، وقيل: يوم السبت وكان يوم راحة ودعة فيما بينهم كما هو اليوم كذلك بين اليهود، وظاهر صنيع أبي حيان اختيار أنه يوم عيد صادف يوم عاشوراء، وكان يوم سبت.

Bir görüşe göre Nil kanalının açılış (kesr-i halîc) günüdür; el-Bahr'da bunun günümüze kadar devam ettiği belirtilir. Bir görüşe göre onların pazar (panayır) günüdür. Bir görüşe göre ise Cumartesi günüdür; bugün Yahudiler arasında olduğu gibi o dönemde de aralarında istirahat ve sükûnet günü idi. Ebû Hayyân'ın tutumunun zahiri, bunun Cumartesiye denk gelen ve Âşûrâ günü olan bir bayram günü olduğu tercihidir.

والظاهر أن الموعد هاهنا اسم زمان للإخبار عنه بيوم الزينة أي زمان وعدكم اليوم المشتهر فيما بينكم، وإنما لم يصرح ﵇ بالوعد بل صرح بزمانه مع أنه أول ما طلبه اللعين منه ﵇ للإشارة إلى أنه ﵇ أرغب منه فيه لما يترتب عليه من قطع الشبهة وإقامة الحجة حتى كأنه وقع منه ﵇ قبل طلبه إياه فلا ينبغي له طلبه، وفيه إيذان بكمال وثوقه من أمره، ولذا خص ﵇ من بين الأزمنة يوم الزينة الذي هو يوم مشهود وللاجتماع معدود، ولم يذكر ﵇ المكان الذي ذكره اللعين لأنه بناء على المعنى الأول والثالث فيه إنما ذكره اللعين إيهاما للتفضل عليه ﵇ يريد بذلك إظهار الجلادة فأعرض ﵇ عن ذكره مكتفيا بذكر الزمان المخصوص للإشارة إلى استغنائه عن ذلك وأن كل الأمكنة بعد حصول الاجتماع بالنسبة إليه سواء. وأما على المعنى الثاني فيحتمل أنه ﵇ اكتفى عن ذلك بما يستدعيه يوم الزينة فإن من عادة الناس في الأعياد في كل وقت وكل بلد الخروج إلى الأمكنة المستوية والاجتماع في الأرض السهلة التي لا يمنع فيها شيء عن رؤية بعضهم بعضا، وبالجملة قد أخرج عليه الصلاة والتسليم جوابه على الأسلوب الحكيم، ولله تعالى در الكليم ودره النظيم، وقيل: الموعد هاهنا

Zahir olan, 'mev'id'in burada zaman ismi olmasıdır; çünkü 'yevmü'z-zîne' (ziynet günü) ile haber verilmiştir; yani 'buluşma vaktiniz aranızda meşhur olan o gündür.' Mûsâ'nın (aleyhisselâm) verilen sözü açıkça zikretmeyip onun zamanını açıkça belirtmesi —halbuki lanetlinin ondan (aleyhisselâm) ilk istediği şey oydu—, şüphenin kesilmesi ve hüccetin ikame edilmesi neticesini doğuracağı için kendisinin (aleyhisselâm) buna ondan daha istekli olduğuna, hatta sanki bu onun talebinden önce Mûsâ'dan (aleyhisselâm) sadır olmuş gibi olup artık onu talep etmesine gerek kalmadığına işaret etmek içindir. Bunda davasına olan tam güveninin ilanı vardır; bu sebeple Mûsâ (aleyhisselâm) zamanlar arasından şahit olunan ve toplanma için sayılı olan ziynet gününü tahsis etmiştir. Lanetli Firavun'un zikrettiği mekânı ise zikretmemiştir; zira birinci ve üçüncü manaya göre lanetli Firavun bunu Mûsâ'ya (aleyhisselâm) bir lütufta bulunuyor vehmini vermek ve bununla metanet göstermek için zikretmişti. Bu sebeple Mûsâ (aleyhisselâm), buna ihtiyaç duymadığına ve toplanma sağlandıktan sonra onun açısından bütün mekânların eşit olduğuna işaret etmek için sadece o özel zamanı zikretmekle yetinip mekânı anmaktan yüz çevirmiştir. İkinci manaya göre ise, onun (aleyhisselâm) ziynet gününün gerektirdiği şeyle yetinmiş olması muhtemeldir; zira insanların her vakit ve her beldede bayramlardaki âdeti, düzlük alanlara çıkmak ve hiçbir şeyin birbirlerini görmeyi engellemediği engebesiz bir arazide toplanmaktır. Hülasa, aleyhissalâtü vesselâm cevabını üslûb-ı hakîm üzere çıkarmıştır; kelîmullahın [ifadelerine] ve onun inci gibi dizilmiş kelamına hayran olmamak elde değildir. Bir görüşe göre buradaki 'mev'id'

مصدر أيضا ويقدر مضاف لصحة الأخبار أي وعدكم وعد يوم الزينة، ويكتفي عن ذكر المكان بدلالة يوم الزينة عليه، وقيل: الموعد في السؤال اسم مكان وجعله مخلفا على التوسع كما في قوله: ويوما شهدنا أو الضمير في لا نُخْلِفُهُ للوعد الذي تضمنه اسم المكان على حد اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [المائدة: ٨] أو للموعد بمعنى الوعد على طريق الاستخدام، والجملة في الاحتمالين معترضة.

yine masdardır ve haberin sıhhati için bir muzaf takdir edilir; yani 'sözleşmeniz ziynet gününün sözleşmesidir' [demektir]; ziynet gününün delaletinden dolayı mekânı zikretmekten müstağni kalınmıştır. Bir görüşe göre ise sorudaki 'mev'id' mekân ismidir; 've yevmen şehidnâ' sözünde olduğu gibi genişletme (tevessü) yoluyla cayılmış kılınmıştır veya { لا نُخْلِفُهُ } buyruğundaki zamir, { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Adaletli olun, o takvaya daha yakındır” ayeti çizgisinde, mekân isminin tazammun ettiği söze (va'de) yahut istihdam yoluyla vaad manasındaki mev'ide dönmektedir; cümle ise iki ihtimalde de i'tirâziyyedir (ara cümledir).

ولا يجوز أن تكون صفة إذ لا بد في جملة الصفة من ضمير يعود على الموصوف بعينه، والقول بحذفه ليس بشيء ومَكاناً على ما قال أبو علي مفعول ثان لأجعل، وقيل: بدل أو عطف بيان، والموعد في الجواب اسم زمان ومطابقة الجواب من حيث المعنى فإن يوم الزينة يدل على مكان مشتهر باجتماع الناس يومئذ فيه أو هو اسم مكان أيضا ومعناه مكان وقوع الموعود به لا مكان لفظ الوعد كما توهم ويقدر مضاف لصحة الأخبار أي مكان يوم الزينة والمطابقة ظاهرة، وقيل: الموعد في الأول مصدر إلا أنه حذف منه المضاف أعني مكان وأقيم هو مقامه ويجعل مَكاناً تابعا للمقدر أو مفعولا ثانيا وفي الثاني أما اسم زمان ومعناه زمان وقوع الموعود به لا لفظ الوعد كما يرشد إليه قوله:

Sıfat cümlesi olması caiz değildir; zira sıfat cümlesinde bizzat mevsûfa dönen bir zamirin bulunması zorunludur; onun mahzuf olduğunu söylemek ise bir değer taşımaz. Ebû Ali'nin dediğine göre { مَكاناً } kelimesi 'ec'al' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; bedel veya atf-ı beyân olduğu da söylenmiştir. Cevaptaki 'el-mev'id' ise zaman ismidir ve cevabın mutabakatı mana yönündendir; çünkü ziynet günü, insanların o gün içinde toplanmasıyla meşhur olan bir mekâna delalet eder; yahut o da yine mekân ismidir ve vehmedildiği gibi vaad lafzının mekânı değil, vaad edilen şeyin vuku bulacağı mekân manasındadır ve haberin sıhhati için bir muzaf takdir edilir; yani 'ziynet gününün [toplanma] mekânıdır' [denir], böylece mutabakat açık olur. Bir görüşe göre: İlkindeki 'el-mev'id' masdardır, ancak ondan muzaf, yani 'mekân' kelimesi hazfedilmiş ve kendisi onun yerine geçirilmiştir; { مَكاناً } kelimesi ise takdir edilene tâbi veya ikinci mef'ûl kılınır. İkincisinde ise; ya zaman ismidir ve mana —şairin şu sözünün işaret ettiği gibi vaad lafzı değil— vaad edilen şeyin vuku bulacağı zamandır:

قالوا الفراق فقلت موعده غد والمطابقة معنوية وأما اسم مكان، ويقدر مضاف في الخبر والمطابقة ظاهرة كما سمعت، وأما مصدر أيضا ويقدر مضافان أحدهما في جانب المبتدأ والآخر في جانب الخبر أي مكان وعدكم مكان يوم الزينة وأمر المطابقة لا يخفى، وقيل: يقدر في الأول مضافان أي مكان إنجاز وعدكم أو مضاف واحد لكن تصير الإضافة لأدنى ملابسة، والأظهر تأويل المصدر بالمفعول وتقدير مضاف في الثاني أي موعدكم مكان يوم الزينة وهو مبني على توهم باطل أشرنا إليه، وقيل: هو في الأول والثاني اسم زمان ولا نُخْلِفُهُ من باب الحذف والإيصال والأصل لا نخلف فيه ومَكاناً ظرف لا جعل وإلى هذا أشار في الكشف فقال: لعل الأقرب مأخذا أن يجعل المكان مخلفا على الاتساع والطباق من حيث المعنى أو المعنى اجعل بيننا وبينك في مكان سوى منصف زمان وعد لا نخلف فيه فالمطابقة حاصلة لفظا ومعنى ومَكاناً ظرف لغو انتهى.

Ayrılık dediler, dedim ki onun vakti yarındır / böylece mutabakat manevî olur; ya da mekân ismidir ve haberde bir muzaf takdir edilir, işittiğin gibi mutabakat da zahirdir; ya da yine masdardır ve biri mübteda tarafında, diğeri haber tarafında iki muzaf takdir edilir; yani 'sözleşmenizin mekânı, ziynet gününün mekânıdır' [demektir] ve mutabakat meselesi gizli değildir. Bir görüşe göre de ilkinde iki muzaf takdir edilir; yani 'sözünüzün yerine getirilme mekânı' [demektir] veya tek bir muzaf takdir edilir fakat izafet en küçük münasebetle yapılmış olur. En zahir olanı, masdarı mef'ûl ile tevil etmek ve ikincisinde muzaf takdir etmektir; yani 'buluşma yeriniz ziynet gününün mekânıdır' demektir; bu da işaret ettiğimiz batıl bir vehme dayanmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Birincisinde ve ikincisinde de zaman ismidir; { لا نُخْلِفُهُ } ise hazif ve îsâl babındandır, aslı 'lâ nuhlifu fîhi'dir (içinde dönmeyeceğimiz); { مَكاناً } ise 'ec'al' fiilinin zarfıdır. el-Keşşâf müellifi buna işaret ederek şöyle demiştir: 'Belki de mehaz olarak en yakını, mekânın genişletme (ittisa') yoluyla hilafına davranılmış (muhlef) kılınması ve mana cihetinden mutabakat olmasıdır; yahut mana: Bizimle senin aranda, eşit/orta bir mekânda, içinde dönmeyeceğimiz bir vaad zamanı belirle, şeklindedir; böylece lafız ve mana bakımından mutabakat hâsıl olur, { مَكاناً } ise lağv zarf olur', sözü bitti.

واعترض بما لا يخفى رده على من أحاط خبرا بأطراف كلامنا. وأنت تعلم أن الاحتمالات في هذه الآية كثيرة جدا والأولى منها ما هو أوفق بجزالة التنزيل مع قلة الحذف والخلو عن نزع الخف قبل الوصول إلى الماء فتأمل.

Buna, sözlerimizin inceliklerini etraflıca bilen kimseye reddi gizli kalmayacak itirazlar yöneltilmiştir. Bilirsin ki bu ayetteki ihtimaller pek çoktur; bunlardan en evlâ olanı, az hazif içermesi ve suya ulaşmadan pabucu çıkarmaktan uzak olmasıyla birlikte vahyin (tenzilin) fesahat ve sağlamlığına en uygun olanıdır; tefekkür et!

وقرأ الحسن والأعمش وعاصم في رواية وأبو حيوة وابن أبي عبلة وقتادة الجحدري، وهبيرة والزعفراني «يوم الزينة» بنصب «يوم» وهو ظاهر في أن المراد بالموعد المصدر لأن المكان والزمان لا يقعان في زمان بخلاف الحدث، أما الأول فلأنه لا فائدة فيه لحصوله في جميع الأزمنة وأما الثاني فلأن الزمان لا يكون ظرفا للزمان ظرفية حقيقية لأنه يلزم حلول الشيء في نفسه، وأما مثل ضحى اليوم في اليوم فهو من ظرفية الكل لأجزائه وهي ظرفية مجازية وما نحن فيه ليس من هذا القبيل كذا قيل وفيه منع ظاهر.

Hasan, A'meş, bir rivayette Âsım, Ebû Hayve, İbn Ebî Able, Katâde, Cahderî, Hübeyre ve Za'ferânî, 'yevm' kelimesinin nasbı ile 'yevme'z-zîneti' şeklinde okumuşlardır. Bu durum, 'mev'id' ile masdarın kastedildiğinde açıktır; zira hadesin (eylemin/olayın) aksine, mekân ve zaman bir zamanın içinde vuku bulmaz. İlki (mekân) böyledir, çünkü bütün zamanlarda bulunması sebebiyle bunda bir fayda yoktur; ikincisi (zaman) ise şundan dolayıdır ki, zaman hakiki bir zarfiyetle zamanın zarfı olamaz, zira bir şeyin bizzat kendi içine girmesi gerekir. Günün kuşluk vaktinin günün içinde olması gibi durumlar ise bütünün parçalarına zarf olması kabilindendir ki bu mecazi bir zarfiyettir; bizim bahsimiz ise bu türden değildir. Böyle denilmiştir fakat bunda açık bir itiraz vardır.

وقيل: إنه يستدل بظاهر ذلك على كون الموعد أولا مصدرا أيضا لأن الثاني عين الأول لإعادة النكرة معرفة، وفي الكشف لعل الأقرب مأخذا على هذه القراءة أن يجعل الأول زمانا، والثاني مصدرا أي وعدكم كائن يوم الزينة.

Bunun zahirinden, nekrenin marife olarak tekrar edilmesi sebebiyle ikincinin birincinin aynısı olmasından ötürü ilk 'mev'id' kelimesinin de masdar olduğuna delil getirildiği söylenmiştir. el-Keşf'te şöyle denir: 'Belki de bu kıraate göre mehaz olarak en yakını, birincisinin zaman, ikincisinin ise masdar kılınmasıdır; yani vaadiniz ziynet gününde vuku bulacaktır demektir.'

والجواب مطابق معنى دون تكلف إذ لا فرق بين زمان الوعد يوم كذا رفعا وبين الوعد يوم كذا نصبا في الحاصل بل هو من الأسلوب الحكيم لاشتماله على زيادة، وقوله تعالى وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى عطف على الزينة، وقيل: على يوم، والأول أظهر لعدم احتياجه إلى التأويل، وانتصب ضُحًى على الظرف وهو ارتفاع النهار

Cevap tekellüfsüz olarak mana bakımından mutabıktır; zira netice itibarıyla merfû olarak 'vaad zamanı filan gündür' demek ile mansub olarak 'vaad filan gündedir' demek arasında bir fark yoktur; bilakis bir fazlalık içerdiği için üslûb-ı hakîm kabilindendir. Allah Teâlâ'nın { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır” buyruğu 'ez-zîne' kelimesine matuftur; 'yevm' kelimesine matuf olduğu da söylenmiştir; tevil gerektirmediği için birincisi daha zahirdir. { ضُحًى } kelimesi zarf olarak mansub olmuştur; o da gündüzün yükseldiği vakittir

ويؤنث ويذكر، والضحاء بفتح الضاد ممدود مذكر، وهو عند ارتفاع النهار الأعلى.

ve hem müennes hem müzekker olarak kullanılır. Dâd harfinin fethası ve med ile olan 'ed-dahâ'' ise müzekkerdir ve gündüzün en çok yükseldiği vakittir.

وجوز على القراءة بنصب يَوْمُ أن يكون مَوْعِدُكُمْ مبتدأ بتقدير وقت مضاف إليه على أنه من باب أتيتك خفوق النجم، والظرف متعلق به وضُحًى خبره على نية التعريف فيه لأنه ضحى ذلك اليوم بعينه ولو لم يعرف لم يكن مطابقا لمطلبهم حيث سألوه ﵇ موعدا معينا لا يخلف وعده، وقيل: يجوز أن يكون الموعد زمانا وضُحًى خبره ويَوْمُ الزِّينَةِ حالا مقدما وحينئذ يستغني عن تعريف ضحى وليس بشيء ثم إن هذا التعريف بمعنى التعيين معنى لا على معنى جعل ضُحًى أحد المعارف الاصطلاحية كما قد يتوهم.

{ يَوْمُ } kelimesinin nasbı ile olan kıraate göre, 'sana yıldızın batışı vaktinde geldim' kabilinden olmak üzere kendisine muzaf olan bir 'vakit' takdiriyle { مَوْعِدُكُمْ } kelimesinin mübteda olması, zarfın ona taalluk etmesi ve bizzat o günün kuşluk vakti olması sebebiyle içinde marifelik niyeti bulunarak { ضُحًى } kelimesinin onun haberi olması caiz görülmüştür. Şayet marife kılınmasaydı, ondan (aleyhisselâm) sözünden dönmeyeceği muayyen bir randevu istedikleri için onların talebine mutabık olmazdı. Şöyle de denilmiştir: 'el-Mev'id'in zaman, { ضُحًى } kelimesinin haber ve { يَوْمُ الزِّينَةِ } terkibinin de öne geçmiş bir hâl olması caizdir; bu durumda 'duhâ' kelimesini marife kılmaktan müstağni kalınır; ancak bu bir değer taşımaz. Kaldı ki bu marifelik, vehmedilebileceği gibi 'duhâ' kelimesini ıstılahî marifelerden biri kılmak anlamında değil, mana bakımından tayin manasındadır.

وقال الطيبي: قال ابن جني: يجوز أن يكون أَنْ يُحْشَرَ عطفا على الموعد كأنه قيل: إنجاز موعدكم وحشر الناس ضحى في يوم الزينة. وكأنه جعل الموعد عبارة عما يتجدد في ذلك اليوم من الثواب والعقاب وغيرهما سوى الحشر ثم عطف الحشر عليه عطف الخاص على العام اه وهو كما ترى.

Tîbî şöyle demiştir: İbn Cinnî dedi ki: { أَنْ يُحْشَرَ } ifadesinin 'el-mev'id' üzerine matuf olması caizdir; sanki: 'Sözleşmenizin yerine getirilmesi ve insanların ziynet gününde kuşluk vakti toplanmasıdır' denilmiş gibidir. Sanki o, 'mev'id'i toplanma dışındaki o günde meydana gelecek sevap, ceza ve diğer şeylerden ibaret kılmış, sonra da toplanmayı (haşrı) genel üzerine özelin atfı kabilinden ona atfetmiştir (alıntı bitti); bu ise gördüğün gibidir [zayıftır].

وقرأ ابن مسعود والجحدري وأبو عمران الجوني وأبو نهيك وعمرو بن قائد «تحشر الناس» بتاء الخطاب ونصب «الناس» والمخاطب بذلك فرعون. وروي عنهم أنهم قرؤوا بياء الغيبة ونصب «الناس» والضمير في «يحشر» على هذه القراءة إما لفرعون وجيء به غائبا على سنن الكلام مع الملوك، وإما لليوم والإسناد مجازي كما في صام نهاره، وقال صاحب اللوامح: الفاعل محذوف للعلم به أي وأن يحشر الحاشر الناس.

İbn Mes'ûd, Cahderî, Ebû İmrân el-Cevnî, Ebû Neheyk ve Amr b. Kâid, hitap tesi ve 'en-nâs'ın nasbı ile 'tuhşira'n-nâse' şeklinde okumuşlardır; bununla muhatap olan Firavun'dur. Onlardan, gaybet yesi ve 'en-nâs'ın nasbı ile ['yuhşira'n-nâse'] okudukları da rivayet edilmiştir; bu kıraate göre 'yuhşir' fiilindeki zamir ya Firavun'a aittir ve krallarla konuşma üslubu üzere gaip olarak getirilmiştir; ya da güne aittir ve 'gündüzü oruç tuttu' ifadesinde olduğu gibi isnad mecazidir. el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: Fâil, bilinmesi sebebiyle mahzuftur; yani 'toplayıcı insanları toplasın' demektir.

وأنت تعلم أن حذف الفاعل في مثل هذا لا يجوز عند البصريين، نعم قيل في مثله: إن الفاعل ضمير يرجع إلى اسم الفاعل المفهوم من الفعل فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ أي انصرف عن المجلس، وقيل: تولى الأمر بنفسه وليس بذاك.

Bilirsin ki Basralılara göre böyle bir yerde fâilin hazfi caiz değildir; evet, böylesi hakkında fâilin, fiilden anlaşılan ism-i fâile dönen bir zamir olduğu söylenmiştir. { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ } “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti” yani meclisten ayrıldı. Bir görüşe göre: İşi bizzat kendisi üstlendi; fakat bu pek isabetli değildir.

وقيل: أعرض عن قبول الحق وليس بشيء فَجَمَعَ كَيْدَهُ أي ما يكاد به من السحرة وأدواتهم أو ذوي كيده ثُمَّ أَتى أي الموعد ومعه ما جمعه. وفي كلمة التراخي إيماء إلى أنه لم يسارع إليه بل أتاه بعد بطء وتلعثم، ولم يذكر سبحانه إتيان موسى ﵇ بل قال جل وعلا قالَ لَهُمْ مُوسى للإيذان بأنه أمر محقق غني عن التصريح به، والجملة مستأنفة استئنافا بيانيا كأنه قيل: فماذا صنع موسى ﵇ عند إتيان فرعون بمن جمعه من السحرة. فقيل:

Bir görüşe göre: Hakkı kabul etmekten yüz çevirdi, ancak bu bir değer taşımaz. { فَجَمَعَ كَيْدَهُ } “ve hilesini topladı” yani kendisiyle tuzak kurulacak sihirbazları ve onların aletlerini yahut tuzak sahiplerini topladı. { ثُمَّ أَتى } “sonra geldi” yani buluşma yerine topladıklarıyla birlikte geldi. Terâhî bildiren edatta ('sümme'), onun oraya aceleyle gitmeyip bilakis yavaşlık ve tereddütten sonra geldiğine bir ima vardır. Allah Teâlâ, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) gelişini zikretmemiş, bilakis onun gelişinin açıkça belirtilmeye ihtiyaç duymayacak kadar kesin bir emir olduğunu bildirmek için Celle ve Alâ: { قالَ لَهُمْ مُوسى } “Mûsâ onlara dedi ki:” buyurmuştur. Cümle, sanki 'Firavun topladığı sihirbazlarla geldiğinde Mûsâ (aleyhisselâm) ne yaptı?' denilmiş gibi beyânî bir istînâftır. Şöyle denildi:

قال لهم بطريق النصيحة وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً بأنت تدعوا آياته التي ستظهر على يدي سحرا كما فعل فرعون فَيُسْحِتَكُمْ أي يستأصلكم بسبب ذلك، بِعَذابٍ هائل لا يقادر قدره. وقرأ جماعة من السبعة وابن عباس «فيسحتكم» بفتح الياء والحاء من الثلاثي على لغة أهل الحجاز والإسحات لغة نجد وتميم، وأصل ذلك استقصاء الحلق للشعر ثم استعمل في الإهلاك والاستئصال مطلقا وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى أي على الله تعالى كائنا من كان بأي وجه كان فيدخل فيه الافتراء المنهي عنه دخولا أوليا أو قد خاب فرعون المفتري فلا تكونوا مثله في الخيبة وعدم نجح الطلبة، والجملة اعتراض مقرر لمضمون ما قبلها.

Onlara nasihat yoluyla şöyle dedi: { وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan yere iftira etmeyin” Firavun'un yaptığı gibi benim ellerimde zahir olacak ayetlerini sihir olarak nitelemeyin, { فَيُسْحِتَكُمْ } “yoksa sizi kökten yok eder” yani bu sebeple kökünüzü kazır, { بِعَذابٍ } “bir azap ile” ölçüsü takdir edilemeyecek kadar korkunç bir azap ile. Yedi kıraat imamından bir cemaat ile İbn Abbâs, Hicaz ehlinin lügatine göre sülâsîden yâ ve hâ harflerinin fethi ile 'fe-yeshataküm' okumuşlardır; 'ishât' (if'âl vezni) ise Necid ve Temîm lügatidir. Bunun aslı saçın dipten tıraş edilmesidir; daha sonra mutlak olarak helak etme ve kökünü kazıma manasında kullanılmıştır. { وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى } “İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır” yani her kim olursa olsun ve ne şekilde olursa olsun Allah Teâlâ'ya iftira eden kimse hüsrana uğramıştır; dolayısıyla nehyedilen iftira buna öncelikle dâhil olur; yahut müfteri olan Firavun muhakkak hüsrana uğramıştır, hüsranda ve talebin gerçekleşmemesinde onun gibi olmayın. Bu cümle, öncesinin muhtevasını pekiştiren bir i'tirâziyyedir.

فَتَنازَعُوا أي السحرة حين سمعوا كلامه ﵇ كأن ذلك غاظهم فتنازعوا أَمْرَهُمْ الذي أريد منهم من مغالبته ﵇ وتشاوروا وتناظروا بَيْنَهُمْ في كيفية المعارضة وتجاذبوا أهداب القول في ذلك وَأَسَرُّوا النَّجْوى بالغوا في إخفاء كلامهم عن موسى وأخيه ﵉ لئلا يقفا عليه فيدافعاه، وكان نجواهم على ما قاله جماعة منهم الجبائي وأبو مسلم ما نطق به قوله تعالى قالُوا أي بطريق التناجي والإسرار إِنْ هذانِ لَساحِرانِ إلخ فإنه تفسير لذلك ونتيجة التنازع وخلاصة ما استقرت عليه آراؤهم بعد التناظر والتشاور.

{ فَتَنازَعُوا } “Bunun üzerine tartıştılar” yani sihirbazlar onun (aleyhisselâm) sözünü işittiklerinde sanki bu onları öfkelendirmiş gibi { أَمْرَهُمْ } “işlerini” ona (aleyhisselâm) galip gelmek üzere kendilerinden istenen işi aralarında çekiştirdiler, { بَيْنَهُمْ } “kendi aralarında” mukabelenin keyfiyeti hakkında istişare edip müzakere ettiler ve bu hususta sözü karşılıklı evirip çevirdiler; { وَأَسَرُّوا النَّجْوى } “ve gizli konuşmayı fısıldaştılar” Mûsâ ve kardeşinin (aleyhimesselâm) muttali olup karşı koyamamaları için sözlerini onlardan gizlemede aşırıya kaçtılar. Cübbâî ve Ebû Müslim'in de aralarında bulunduğu bir topluluğun dediğine göre onların gizli konuşmaları, Allah Teâlâ'nın buyurduğu şu sözdür: { قالُوا } “Dediler ki:” yani fısıldaşarak ve sır saklayarak, { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } “Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür...” ilh. Çünkü bu, o fısıldaşmanın tefsiri, tartışmanın neticesi ve müzakere ile istişareden sonra vardıkları kanaatin özetidir.

وقيل: كان نجواهم أن قالوا حين سمعوا مقالة موسى ﵇ ما هذا بقول ساحر، وروي ذلك عن محمد ابن إسحاق. وقيل: كان ذلك أن قالوا: إن غلبنا موسى اتبعناه، ونقل ذلك عن الفراء والزجاج.

Bir görüşe göre fısıldaşmaları, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözünü işittiklerinde: 'Bu bir sihirbaz sözü değildir' demeleridir; bu, Muhammed b. İshâk'tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre bu, onların: 'Şayet Mûsâ bize galip gelirse ona tabi oluruz' demeleridir; bu da Ferrâ ve Zeccâc'dan nakledilmiştir.

وقيل: كان ذلك إن قالوا: إن كان هذا ساحرا فسنغلبه وإن كان من السماء فله أمر، وروي ذلك عن قتادة، وعلى هذه الأقوال يكون المراد من أَمْرَهُمْ أمر موسى ﵇ وإضافته إليهم لأدنى ملابسة لوقوعه فيما بينهم واهتمامهم به ويكون أسرارهم من فرعون وملئه، ويحمل قولهم: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ إلخ على أنهم اختلفوا فيما بينهم من الأقاويل المذكورة ثم استقرت آراؤهم على ذلك وأبوا إلا المناصبة للمعارضة وهو كلام مستأنف استئنافا بيانيا كأنه قيل: فماذا قالوا للناس بعد تمام التنازع فقيل: قالُوا إِنْ هذانِ إلخ.

Bir görüşe göre bu, onların şöyle demeleridir: 'Eğer bu bir sihirbaz ise biz ona mutlaka galip geliriz; yok eğer gökten [görevlendirilmiş] ise onun durumu farklıdır'; bu Katâde'den rivayet edilmiştir. Bu görüşlere göre 'emrehum' (işleri) ifadesinden murat Mûsâ'nın (aleyhisselâm) işi olur; onların aralarında vuku bulması ve onunla ilgilenmeleri sebebiyle en küçük bir münasebetle onlara izafe edilmiştir; gizli konuşmaları da Firavun ve ileri gelenlerinden gizlenmiş olur. { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } “Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür...” ilh. sözleri ise, kendi aralarında zikredilen bu sözlerle ihtilaf ettikten sonra bu görüşte karar kıldıklarına ve karşı koymaktan başka bir şeye yanaşmadıklarına hamledilir; bu söz, sanki 'Tartışma tamamlandıktan sonra insanlara ne dediler?' denilmiş gibi beyânî bir istînâftır ve: 'Dediler ki: Şüphesiz bu ikisi...' denilmiştir.

وجعل الضمير في قالُوا: لفرعون وملئه على أنهم قالوا ذلك للسحرة ردا لهم عن الاختلاف وأمرا بالإجماع والإزماع وإظهار الجلادة مخل بجزالة النظم الكريم كما يشهد به الذوق السليم، نعم لو جعل ضمير «تنازعوا» والضمائر الذي بعده لهم كما ذهب إليه أكثر المفسرين أيضا لم يكن فيه ذلك الإخلال وإن مخففة من أن وقد أهملت عن العمل واللام فارقة.

{ قالُوا } kelimesindeki zamirin, Firavun ve ileri gelenlerine ait kılınarak onların bunu, sihirbazları ihtilaftan çevirmek, ittifaka ve azme davet etmek ve metanet göstermek üzere sihirbazlara söylediklerini kabul etmek, selim zevkin de şahitlik edeceği üzere yüce nazmın fesahatine halel getirir. Evet, tefsir âlimlerinin çoğunun da gittiği gibi 'tenâze'û' fiilinin ve sonrasındaki zamirlerin onlara ait kılınması durumunda bu halel söz konusu olmaz. { إِنْ } ise 'inne'den muhaffefedir, amelden düşürülmüştür ve lâm harfi fârikadır (ayırt edicidir).

وقرأ ابن كثير بتشديد نون هذانِ وهو على خلاف القياس للفرق بين الأسماء المتمكنة وغيرها.

İbn Kesîr, mütemekkin isimler ile diğerleri arasındaki farkı belirtmek için kıyasa muhalif olarak { هذانِ } kelimesinin nûn harfini şeddeli okumuştur.

وقال الكوفيون: إن نافية واللام بمعنى إلا أي ما هذان إلا ساحران. ويؤيده أنه قرىء كذلك. وفي رواية عن أبي أنه قرى «إن هذان إلا ساحران» . وقرىء «إن ذان» بدون هاء التنبيه «إلا ساحران» . وعزاها ابن خالويه إلى عبد الله وبعضهم إلى أبي وهي تؤيد ذلك أيضا. وقرىء «إن ذان لساحران» بإسقاط هاء التنبيه فقط.

Kûfeliler şöyle demiştir: 'İn' nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır) ve lâm harfi 'illâ' manasındadır; yani 'Bu ikisi ancak iki sihirbazdır' demektir. Nitekim bu şekilde okunmuş olması da bunu desteklemektedir. Übeyy'den gelen bir rivayette 'in hâzâni illâ sâhirâni' şeklinde okunduğu nakledilmiştir. Tenbih hâ'sı olmaksızın 'in zâni illâ sâhirâni' şeklinde de okunmuştur; İbn Hâleveyh bunu Abdullah'a, bazısı da Übeyy'e nispet etmiştir ve bu da mezkûr manayı teyit etmektedir. Yalnızca tenbih hâ'sı düşürülerek 'in zâni le-sâhirâni' şeklinde de okunmuştur.

وقرأ أبو جعفر والحسن وشيبة والأعمش وطلحة وحميد وأيوب وخلف في اختياره وأبو عبيد وأبو حاتم وابن عيسى الأصبهاني وابن جرير: وابن جبير الأنطاكي. والأخوان. والصاحبان من السبعة «إنّ» بتشديد النون «هذان» بألف ونون خفيفة، واستشكلت هذه القراءة حتى قيل: إنها لحن وخطأ بناء على ما أخرجه أبو عبيد في فضائل القرآن عن هشام بن عروة عن أبيه قال: سألت عائشة رضي الله تعالى عنها عن لحن القرآن عن قوله تعالى إِنْ هذانِ لَساحِرانِ. وعن قوله تعالى وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ [النساء: ١٦٢] وعن قوله تعالى وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ [المائدة: ٦٩] فقالت: يا ابن أخي هذا عمل الكتاب أخطؤوا في الكتاب، وإسناده صحيح على شرط الشيخين كما قال الجلال السيوطي. وهذا مشكل جدا إذ كيف يظن بالصحابة أولا أنهم يلحنون في الكلام فضلا عن القرآن وهم الفصحاء اللد، ثم كيف يظن بهم ثانيا الغلط في القرآن الذي تلقوه من النبي ﷺ كما أنزل ولم يألوا جهدا في حفظه وضبطه وإتقانه، ثم كيف يظن بهم ثالثا اجتماعهم كلهم على الخطا وكتابته، ثم كيف يظن بهم رابعا عدم تنبههم ورجوعهم عنه، ثم كيف يظن خامسا الاستمرار على الخطا وهو مروي بالتواتر خلفا عن سلف ولو ساغ مثل ذلك لارتفع الوثوق بالقرآن.

Ebû Ca'fer, Hasan, Şeybe, A'meş, Talha, Humeyd, Eyyûb, kendi ihtiyarında Halef, Ebû Ubeyd, Ebû Hâtim, İbn Îsâ el-İsbahânî, İbn Cerîr, İbn Cübeyr el-Antâkî, yedi imamdan iki kardeş (Hamza ve Kisâî) ve iki arkadaş (Ebû Bekr ve Hafs); nûn'un şeddesiyle 'inne', elif ve şeddesiz nûn ile 'hâzâni' şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat öyle müşkül görülmüştür ki, Ebû Ubeyd'in Fedâilü'l-Kur'ân'da Hişâm b. Urve'den, onun da babasından rivayet ettiğine dayanarak bunun lahn (dil hatası) ve yanlış olduğu bile söylenmiştir; babası şöyle demiştir: Âişe'ye (radıyallâhu anhâ) Kur'an'daki lahnı; Allah Teâlâ'nın { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } buyruğunu, { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } [en-Nisâ: 162] buyruğunu ve { وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئُونَ } [el-Mâide: 69] buyruğunu sordum; şöyle dedi: 'Ey kardeşimin oğlu! Bu kâtiplerin işidir; yazarken hata ettiler.' Celâl es-Süyûtî'nin dediği gibi bunun isnadı Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir. Oysa bu son derece müşküldür; zira öncelikle son derece fasih ve beliğ olan sahabelerin Kur'an bir yana, alelade kelamda dahi lahn yapacakları nasıl zannedilebilir? İkinci olarak, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirildiği gibi telakki ettikleri, ezberlenmesi, zaptı ve itkanında hiçbir çabayı esirgemedikleri Kur'an'da yanılacakları nasıl düşünülebilir? Üçüncü olarak, hepsinin birden hata üzerinde ve onu yazmada ittifak edecekleri nasıl tasavvur olunur? Dördüncü olarak, farkına varmayıp bundan dönmeyecekleri nasıl zannedilebilir? Beşinci olarak ise, nesilden nesile tevatürle rivayet edilmişken bu hatanın devam edeceği nasıl düşünülür? Eğer böyle bir şeye cevaz verilseydi Kur'an'a olan güven tamamen ortadan kalkardı!

وقد خرجت هذه القراءة على وجوه الأول أن إِنْ بمعنى نعم وإلى ذلك ذهب جماعة منهم المبرد والأخفش الصغير وأنشدوا قوله:

Bu kıraat çeşitli vecihlerle açıklanmıştır. Birincisi: { إِنْ } edatının 'ne'am' (evet) manasında olmasıdır; Müberred ve küçük Ahfeş'in de aralarında bulunduğu bir topluluk bu görüşe gitmiş ve şu beyti irat etmişlerdir:

بكر العواذل في الصبو ... ح يلمنني وألومهنه

Kınayan kadınlar sabah erkenden beni azarlamaya koyuldular, ben de onları azarlıyorum,

ويقلن شيب قد علا ... ك وقد كبرت فقلت إنه

Ve diyorlar ki: Saçlarına ak düşmüş ve yaşlanmışsın! Ben de dedim ki: Evet (inne).

والجيد الاستدلال بقول ابن الزبير رضي الله تعالى عنهما لمن قال له: لعن الله ناقة حملتني إليك إن وراكبها إذ قد قيل: في البيت إنا لا نسلم أن إن فيه بمعنى نعم والهاء للسكت بل هي الناصبة والهاء ضمير منصوب بها والخبر محذوف أي إنه كذلك ولا يصح أن يقال: إنها في الخبر كذلك وحذف الجزءان لأن حذف الجزأين جميعا لا يجوز.

Daha kuvvetli olanı ise İbnü'z-Zübeyr'in (radıyallâhu anhümâ), kendisine: 'Beni sana taşıyan devesine Allah lanet etsin' diyen kimseye: 'Evet (inne), binicisine de!' sözüyle istidlal edilmesidir. Zira beyit hakkında şöyle denilmiştir: Biz oradaki 'inne'nin 'ne'am' manasında olduğunu ve hâ harfinin sekt için geldiğini kabul etmiyoruz; bilakis o nâsıba edatıdır, hâ ise onunla mansub olan zamirdir ve haber mahzuftur, yani 'innehu kezâlik' (şüphesiz o öyledir) demektir; haberde 'inne'nin de öyle olduğu ve iki cüzün birden hazfedildiği söylenemez, çünkü iki cüzün birden hazfi caiz değildir.

وضعف هذا الوجه بأن كونها بمعنى نعم لم يثبت، أو هو نادر. وعلى تقدير الثبوت من غير ندرة ليس قبلها ما يقتضي

Bu vecih, onun 'ne'am' manasında oluşunun sabit olmadığı yahut bunun nadir olduğu gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Nadir olmaksızın sabit olduğu takdirde dahi, öncesinde

جوابا حتى تقع نعم في جوابه. والقول بأنه يفهم من صدر الكلام أن منهم من قال: هما ساحران فصدق وقيل: نعم بعيد. ومثله القول بأن ذلك تصديق لما يفهم من قول فرعون: أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسى [طه:

'ne'am'ın cevabında yer almasını gerektirecek bir cevap bulunmamaktadır. Sözün başından, onlardan birinin: 'O ikisi iki sihirbazdır' dediğinin ve bunun tasdik edilerek: 'Evet' denildiğinin anlaşıldığı yönündeki söz uzaktır. Bunun gibi, bunun Firavun'un: { أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسى } “Ey Mûsâ! Sihrinle bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin?” [Tâhâ: 57] sözünden anlaşılanı tasdik olduğu yönündeki söz de uzaktır.

٥٧] وأيضا إن لام الابتداء لا تدخل على خبر المبتدأ.

Ayrıca ibtida lâm'ı mübtedanın haberine dâhil olmaz.

وأجيب عن هذا بأن اللام زائدة وليس للابتداء كما في قوله:

Buna, şairin şu sözünde olduğu gibi, lâm'ın ibtida için olmayıp zaid olduğu söylenerek cevap verilmiştir:

أم الحليس لعجوز شهربه ... ترضى من اللحم بعظم الرقبة

Ümmü'l-Huleys çok yaşlı bir kadındır... / Et yerine boyun kemiğine razı olur.

أو بأنها داخلة على مبتدأ محذوف أي لهما ساحران، كما اختاره الزجاج وقال: عرضته على عالمنا وشيخنا وأستاذنا محمد بن زيد يعني المبرد. والقاضي إسماعيل بن إسحاق بن حماد فقبلاه، وذكرا أنه أجود ما سمعناه في هذا أو بأنها دخلت بعد إن هذه لشبهها بأن المؤكدة لفظا كما زيدت أن بعد ما المصدرية لمشابهتها للنافية في قوله:

Yahut Zeccâc'ın tercih ettiği gibi, mahzuf bir mübtedaya dâhil olduğu söylenmiştir; yani 'le-hümâ sâhirân' (şüphesiz o ikisi iki sihirbazdır) demektir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bunu âlimimiz, şeyhimiz ve üstadımız Muhammed b. Yezîd'e —yani el-Müberred'e— ve Kadı İsmâil b. İshâk b. Hammâd'a arz ettim; kabul ettiler ve bu hususta işittiğimiz en güzel açıklama olduğunu belirttiler.' Yahut lafzan tekid bildiren 'inne'ye benzediği için bu 'in'den sonra dâhil olduğu söylenmiştir; nitekim şairin şu sözünde olumsuzluk bildiren 'mâ'ya benzediği için masdariyet bildiren 'mâ'dan sonra 'in' zaid kılınmıştır:

ورج الفتى للخير ما إن رأيته ... على السن خيرا لا يزال يزيد

Sen onu gördükçe genç adamdan hayır um... / Yaşı ilerledikçe hayrı durmaksızın artar.

ورد الأول بأن زيادتها في الخبر خاصة بالشعر وما هنا محل النزاع فلا يصح الاحتجاج به كما توهم النيسابوري وزيف الثاني أبو علي في الإغفال بما خلاصته أن التأكيد فيما خيف لبسه فإذا بلغ به الشهرة الحذف استغنى لذلك عن التأكيد، ولو كان ما ذكر وجها لم يحمل نحو لعجوز شهربة على الضرورة ولا تقاس على أن حيث حذف معها الخبر في أن محلا وأن مرتحلا وان اجتمعا في التأكيد لأنها مشبهة بلا وحمل والنقيض على النقيض شائع، وابن جني بأن الحذف من باب الإيجاز والتأكيد من باب الإطناب والجمع بينهما محال للتنافي.

Birincisine, lâm harfinin haberde zaid kılınmasının şiire has olduğu ve burasının da ihtilaf mahalli olduğu, dolayısıyla Nîsâbûrî'nin vehmettiği gibi bununla delil getirmenin sahih olmayacağı söylenerek itiraz edilmiştir. İkincisini ise Ebû Ali el-İğfâl'de hülasası şu şekilde olan sözlerle çürütmüştür: Tekid, kapalılığından korkulan şeyde yapılır; bir şey hazfedilecek derecede şöhrete ulaştığında ise artık tekide ihtiyaç duymaz. Şayet bu zikredilen geçerli bir vecih olsaydı 'le-‘acûzün şehrebeh' gibisi zarurete hamledilmezdi; ayrıca tekidde birleşseler bile, 'inne mehallekâ ve inne mürtehalekâ' ifadesinde haberin hazfedildiği 'inne'ye kıyas edilemez; çünkü o 'lâ'ya benzetilmiştir ve bir zıddın diğer zıdda hamledilmesi yaygındır. İbn Cinnî ise hazfin îcâz (kısa anlatım), tekidin ise ıtnâb (uzun anlatım) babından olduğunu ve aralarındaki tenakuz sebebiyle ikisinin bir araya getirilmesinin imkânsız olduğunu söyleyerek reddetmiştir.

وأجيب: بأن الحذف لقيام القرينة والاستغناء غير مسلم والتأكيد لمضمون الجملة لا للمحذوف والحمل في البيت ممكن أيضا واقتصارهم فيه على الضرورة ذهول وكم ترك الأول للآخر واجتماع الإيجاز والإطناب مع اختلاف الوجه غير محال. وأصدق شاهد على دخول اللام في مثل هذا الكلام ما رواه الترمذي وأحمد وابن ماجة «أغبط أوليائي عندي لمؤمن خفيف الحاذ» نعم لا نزاع في شذوذ هذا الحذف استعمالا وقياسا.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Hazif karinenin varlığından dolayıdır ve [tekidden] müstağni kalındığı kabul edilmez; tekid ise mahzufa değil cümlenin muhtevasına yöneliktir. Beyitteki haml de mümkündür ve onların bunu zaruretle sınırlandırmaları bir zühuldür (dikkatsizliktir); öncekiler sonrakilere nice şeyler bırakmıştır! Farklı yönlerden olması sebebiyle îcâz ile ıtnâbın birleşmesi imkânsız değildir. Böyle bir kelamda lâm'ın dâhil olmasına en sadık şahit, Tirmizî, Ahmed ve İbn Mâce'nin rivayet ettiği şu hadistir: «Katımda velilerimin en gıpta edileni, yükü hafif olan mümindir (le-mü'minün hafîfü'l-hâz).» Evet, bu hazfin kullanım ve kıyas bakımından şâzz olduğunda ihtilaf yoktur.

الثاني أن إن من الحروف الناصبة واسمها ضمير الشأن وما بعد مبتدأ وخبر والجملة خبرها، وإلى ذلك ذهب قدماء النحاة. وضعف بأن ضمير الشأن موضوع لتقوية الكلام وما كان كذلك لا يناسبه الحذف والمسموع من حذفه كما في قوله:

İkinci vecih: 'İnne'nin nâsıba harflerden olması, isminin şân zamiri olması, sonrasının mübteda ve haber olup cümlenin de onun haberi olmasıdır; eski nahivciler bu görüşe gitmiştir. Ancak bu, şân zamirinin kelamı pekiştirmek için konulmuş olması, bu nitelikteki bir şeyin ise hazfedilmeye uygun olmaması gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Onun hazfedildiğine dair işitilenler ise şairin şu sözünde olduğu gibidir:

إن من لام في بني بنت حسا ... ن ألمه وأعصه في الخطوب

Şüphesiz Hassân'ın kızının oğulları hakkında beni kınayan kimseyi / Ben de kınar ve zor işlerde ona karşı gelirim.

وقوله:

Ve şairin şu sözündedir:

إن من يدخل الكنيسة يوما ... يلق فيها جاذرا وظباء

Şüphesiz bir gün kiliseye giren kimse... / Orada yabani sığır yavruları ve ceylanlar (güzel kadınlar) bulur.

ضرورة أو شاذ إلا في باب أن المفتوحة إذا خففت فاستسهلوه لوروده في كلام بني على التخفيف فحذف تبعا لحذف النون ولأنه لو ذكر لوجب التشديد إذ الضمائر ترد الأشياء إلى أصولها، ثم يرد بحث دخول اللام في الخبر، وإن التزم تقدير مبتدأ داخلة هي عليه فقد سمعت ما فيه من الجرح والتعديل، الثالث أنها الناصبة وهاء ضمير القصة اسمها وجملة ذان لَساحِرانِ خبرها، وضعف بأنه يقتضي وصل ها بأن من إثبات الألف وفصل ها من «ذان» في الرسم وما في المصحف ليس كذلك، ومع ذلك يرد بحث دخول اللام.

Bu zaruretten yahut şâzzdandır; ancak hafifletildiği zaman üstünlü 'enne' babı müstesnadır. Zira onlar, hafifletilme esasına dayanan bir kelamda varid olduğu için bunu kolay görmüşler ve nûn harfinin hazfedilmesine tâbi olarak [zamiri de] hazfetmişlerdir. Ayrıca zikredilmiş olsaydı şeddeli olması gerekirdi; çünkü zamirler şeyleri asıllarına döndürür. Sonra haberin başına lâm'ın girmesi meselesi de gündeme gelir. Eğer lâm'ın dâhil olduğu takdîrî bir mübtedâ kabul edilirse, bunda cerh ve tadil kabilinden geçenleri işitmiştin. Üçüncü vecih: 'İnne'nin nâsıba olması, 'hâ' kıssa zamirinin onun ismi olması, { ذٰنِ لَسٰحِرَانِ } cümlesinin de haberi olmasıdır. Bu görüş, hatt-ı osmânîde (yazıda) 'hâ' zamirinin 'inne'ye elifin ispatıyla bitiştirilmesini ve 'hâ'nın 'zân'dan ayrılmasını gerektirdiği, Mushaf'taki yazımın ise böyle olmadığı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Bununla birlikte lâm'ın dâhil olması meselesi de yine gündeme gelir.

الرابع: أن إن ملغاة وإن كانت مشددة حملا لها على المخففة وذلك كما أعملت المخففة حملا لها عليها في قوله تعالى: «وإن كلا لما ليوفينهم» أو حطا لرتبتها عن الفعل لأن عملها ليس بالأصالة بل بالشبه له وما بعدها مبتدأ

Dördüncü vecih: Şeddeli olmasına rağmen, muhaffefeye (hafifletilmiş olana) hamledilerek 'inne'nin mülğâ (amelden düşürülmüş) olmasıdır. Nitekim Yüce Allah'ın { وَإِنْ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ } “Şüphesiz onların her birine [amellerinin karşılığını] tastamam verecektir” kavlinde muhaffefe olan, şeddeliye hamledilerek amel ettirilmiştir. Yahut ameli aslen değil fiile benzediği için olduğundan, fiilden mertebece aşağı düşürülmüştür. Kendisinden sonrası ise mübtedâ...

وخبر وإلى ذلك ذهب علي بن عيسى وفيه أن هذا الإلغاء لم ير في غير هذا الموضع وهو محل النزاع وبحث اللام فيه بحاله. والخامس: وهو أجود الوجوه وأوجهها. واختاره أبو حيان وابن مالك والأخفش وأبو علي الفارسي وجماعة أنها الناصبة واسم الإشارة اسمها: واللام لام الابتداء و «ساحران» خبرها ومجيء اسم الإشارة بالألف مع أنه منصوب جار على لغة بعض العرب من إجراء المثنى بالألف دائما قال شاعرهم:

...ve haberdir. Ali b. Îsâ bu görüşe gitmiştir. Ancak buna karşı, bu ilğânın (amelden düşürmenin) bu yerin dışında görülmediği ve burasının da ihtilaf mahalli olduğu, ayrıca lâm konusundaki itirazın da geçerliliğini koruduğu söylenmiştir. Beşinci vecih: Bu, vecihlerin en güzeli ve en tutarlısıdır. Ebû Hayyân, İbn Mâlik, el-Ahfeş, Ebû Ali el-Fârisî ve bir cemaat bunu tercih etmiştir: 'İnne' nâsıbadır, işaret ismi onun ismidir; lâm, ibtida lâm'ıdır ve 'sâhirân' onun haberidir. İşaret isminin mansûb olmasına rağmen elifle gelmesi ise, tesniyeyi daima elif ile irab eden bazı Arap kabilelerinin lehçesine uygundur. Nitekim şairleri şöyle demiştir:

واها لريا ثم واها واها ... يا ليت عيناها لنا وفاها

Yazık oldu Reyyâ'ya, hem de ne yazık! / Keşke onun iki gözü ve ağzı bizim olsaydı!

وموضع الخلخال من رجلاها ... بثمن نرضي به أباها

Ve iki ayağındaki halhal yeri de... / Babasını razı edeceğimiz bir bedel karşılığında!

وقال الآخر:

Diğer bir şair de şöyle demiştir:

وأطرق إطراق الشجاع ولو يرى ... مساغا لنا باه الشجاع لصمما

Yiğit boyun eğdiği gibi başını öne eğdi; şayet yiğidin iki azı dişi / Bir geçit bulabilseydi, elbette ısırıp kenetlenirdi.

وقالوا: ضربته بين أذناه ومن يشتري الخفان وهي لغة لكنانة حكى ذلك أبو الخطاب ولبني الحارث بن كعب وخثعم وزبيد وأهل تلك الناحية حكى ذلك الكسائي ولبني العنبر وبني الهيجم ومراد وعذرة وقال أبو زيد: سمعت من العرب من يقلب كل ياء ينفتح ما قبلها ألفا، وابن الحاجب يقول:

Yine Araplar şöyle derler: 'Darabtühû beyne üzunâhu' (Onu iki kulağı arasına vurdum) ve 'men yeşteri'l-huffân' (İki mesti kim satın alır?). Bu, Ebü'l-Hattâb'ın rivayet ettiğine göre Kinâne kabilesinin; Kisâî'nin rivayet ettiğine göre Benî Hâris b. Kâ'b, Has'am, Zübeyd ve o bölge halkının; ayrıca Benî'l-Anber, Benî'l-Heycem, Murâd ve Uzre kabilelerinin lehçesidir. Ebû Zeyd ise şöyle demiştir: "Araplardan, makabline fetha gelen her yâ harfini elife çeviren kimseler işittim." İbnü'l-Hâcib de şöyle demektedir:

إن هذانِ مبني لدلالته على معنى الإشارة: وإن قول الأكثرين هذين جرا ونصبا ليس إعرابا أيضا.

{ هٰذَانِ } işaret manasına delalet ettiği için mebnîdir; çoğunluğun cer ve nasb hâlinde 'hâzeyni' demesi de bir irab değildir.

قال ابن هشام: وعلى هذا فقراءة هذان أقيس إذ الأصل في المبنى أن لا تختلف صيغته مع أن فيها مناسبة لألف «ساحران» اه. وأما الخبر السابق عن عائشة فقد أجاب عنه ابن أشته وتبعه ابن جبارة في شرح الرائية بأن قولها: اخطؤوا على معنى أخطؤوا في اختيار الأولى من الأحرف السبعة لجمع الناس عليه لا أن الذي كتبوا من ذلك خطأ لا يجوز فإن ما لا يجوز من كل شيء مردود بالإجماع وإن طالت مدة وقوعه وبنحو هذا يجاب عن أخبار رويت عنها أيضا.

İbn Hişâm dedi ki: "Buna göre { هٰذَانِ } kıraati kıyasa daha uygundur. Çünkü mebnî olanda asıl olan, sîgasının değişmemesidir; bununla birlikte 'sâhirân'ın elifine de bir uyum söz konusudur." Âişe'den gelen önceki habere gelince; İbn Eşte ve Râiyye şerhinde ona tâbi olan İbn Cübâre buna şöyle cevap vermiştir: Onun "hata ettiler" sözü, insanların üzerinde birleşmesi için yedi harften en evla olanını seçmekte hata ettikleri manasındadır; yoksa bundan yazdıkları şeyin caiz olmayan bir hata olduğu anlamına gelmez. Çünkü caiz olmayan her şey, meydana gelişinin üzerinden uzun zaman geçse bile icma ile merduttur. Ondan rivayet edilen diğer haberlere de bu şekilde cevap verilir.

وعن ابن عباس في هذا الباب تشكل ظواهرها. ثم أخرج عن إبراهيم النخعي أنه قال: إن هذان لساحران وإن هذين لساحران سواء لعلهم كتبوا الألف مكان الياء يعني أنه من إبدال حرف في الكتابة بحرف كما وقع في صلاة وزكاة وحياة. ويرد على هذا أنه إنما يحسن لو كانت القراءة بالياء في ذلك. ثم أنت تعلم أن الجواب المذكور لا يحسم مادة الإشكال لبقاء تسمية عروة ذلك في السؤال لحنا اللهم إلا أن يقال: أراد باللحن اللغة كما قال ذلك ابن اشته في قوله ابن جبير المروي عنه بطرق في وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ [النساء: ١٦٢] هو لحن من الكاتب أو يقال: أراد به اللحن بحسب بادىء الرأي وابن الأنباري جنح إلى تضعيف الروايات في هذا الباب ومعارضتها بروايات أخر عن ابن عباس. وغيره تدل على ثبوت الأحرف التي قيل فيها ما قيل في القراءة. ولعل الخبر الساق الذي ذكر أنه صحيح الإسناد على شرط الشيخين داخل في ذلك لكن قال الجلال السيوطي: إن الجواب الأول الذي ذكره ابن اشته أولى وأقعد. وقال العلاء فيما أخرجه ابن الأنباري وغيره عن عكرمة قال: لما كتبت المصاحف عرضت على عثمان فوجد فيها حروفا من اللحن فقال: لا تغيروها فإن العرب ستغيرها أو قال: ستقرؤها بألسنتها لو كان الكاتب من ثقيف والمملى من هذيل لم توجد فيه هذه الحروف إن ذلك لا يصح عن عثمان فإن إسناده ضعيف مضطرب منقطع.

Ve İbn Abbâs'tan bu bâbda zahirleri müşkül olan rivayetler nakledilmiştir. Sonra İbrâhîm en-Nehaî'den onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'İnne hâzâni lesâhirân' ile 'inne hâzeyni lesâhirân' birdir, herhalde yâ yerine elif yazdılar; yani tıpkı 'salât', 'zekât' ve 'hayât' kelimelerinde olduğu gibi yazıda bir harfin başka bir harfe tebdil edilmesindendir. Buna karşı, bu açıklamanın ancak bu kıraat yâ ile olsaydı güzel olacağı söylenerek itiraz edilmiştir. Sonra sen bilirsin ki zikredilen cevap, Urve'nin sorusunda bunu 'lahn' (dil hatası) olarak isimlendirmesi baki kaldığı için müşkillik maddesini tamamen ortadan kaldırmaz. Meğerki şöyle denilsin: İbn Eşte'nin, İbn Cübeyr'den çeşitli yollarla rivayet edilen { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ } [en-Nisâ: 162] kavli hakkındaki 'o kâtibin bir lahnıdır' sözünde dediği gibi lahn ile lehçeyi kastetmiştir; yahut ilk bakıştaki intibaya göre lahnı kastettiği söylenir. İbnü'l-Enbârî bu bâbdaki rivayetleri zayıf saymaya ve onları İbn Abbâs ve başkalarından gelen, hakkında ileri geri konuşulan harflerin kıraatte sabit olduğunu gösteren diğer rivayetlerle karşılaştırmaya meyletmiştir. Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) şartına göre isnadının sahih olduğu belirtilen önceki haber de belki buna dâhildir; fakat Celâl es-Süyûtî şöyle demiştir: İbn Eşte'nin zikrettiği ilk cevap daha evla ve daha sağlamdır. el-Alâ ise İbnü'l-Enbârî ve başkalarının İkrime'den tahric ettiği rivayette şöyle demiştir: Mushaflar yazıldığında Osman'a arz edildi ve Osman onlarda bir takım lahn harfleri (imlâ farklılıkları) buldu ve şöyle dedi: 'Onları değiştirmeyin; çünkü Araplar onları değiştirecektir (yahut: dilleriyle öyle okuyacaktır). Şayet kâtip Sakîf'ten, yazdıran da Hüzeyl'den olsaydı bu harfler onda bulunmazdı.' Muhakkak ki bu Osman'dan sahih olarak sabit olmamıştır; zira isnadı zayıf, muzdarip ve münkâtıdır.

والذي أجنح أنا إليه والعاصم هو الله تعالى تضعيف جميع ما ورد مما فيه طعن بالمتواتر ولم يقبل تأويلا ينشرح له الصدر ويقبله الذوق وإن صححه من صححه. والطعن في الرواة أهون بكثير من الطعن بالأئمة الذين تلقوا القرآن العظيم الذي وصل إلينا بالتواتر من النبي ﷺ ولم يألوا جهدا في إتقانه وحفظه.

Benim meylettiğim görüş ise —koruyan ancak Yüce Allah'tır— mütevatir olana taan içeren ve tashih eden kim olursa olsun gönlün yatışacağı ve zevk-i selimin kabul edeceği bir tevili kabul etmeyen bütün rivayetlerin zayıf sayılmasıdır. Râvilere taan etmek, bize kadar Peygamber'den ﷺ tevatür yoluyla ulaşan Yüce Kur'an'ı telakki eden ve onu eksiksiz koruyup muhafaza etmekte hiçbir çabayı esirgemeyen imamlara taan etmekten çok daha hafiftir.

وقد ذكر أهل المصطلح أن مما يدرك به وضع الخبر ما يؤخذ من حال المروي كأن يكون مناقضا لنص القرآن أو السنة المتواترة أو الإجماع القطعي أو صريح العقل حيث لا يقبل شيء من ذلك التأويل أو لم يحتمل سقوط شيء

Usul ehli, bir haberin uydurma olduğunun anlaşılma yollarından birinin rivayet edilenin durumundan çıkarılacağını belirtmişlerdir; örneğin Kur'an'ın nassına, mütevatir sünnete, kat'î icmaya yahut apaçık akla aykırı olup bunlardan hiçbirinin tevil kabul etmemesi veya bir şeyin düşmüş olma ihtimalini taşımaması...

منه يزول به المحذور فلو قال قائل بوضع بعض هاتيك الأخبار لم يبعد والله تعالى أعلم.

...gibi mahzuru ortadan kaldıracak bir durumun bulunmamasıdır. Şayet bir kimse bu haberlerin bazısının uydurma olduğunu söylese bu uzak bir ihtimal olmaz. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وقرأ أبو عمرو «إن هذين» بتشديد نون «إن» وبالياء في «هذين» . وروي ذلك عن عائشة والحسن والأعمش والنخعي والجحدري وابن جبير وابن عبيد وإعراب ذلك واضح إذ جاء على المهيع المعروف في مثله لكن في الدر المصون قد استشكلت هذه القراءة بأنها مخالفة لرسم الإمام فإن اسم الإشارة فيه بدون ألف وياء فإثبات الياء زيادة عليه. ولذا قال الزجاج: أنا لا أجيزها وليس بشيء لأنه مشترك الإلزام ولو سلم فكم في القراءات ما خالف رسمه القياس مع أن حذف الألف ليس على القياس أيضا.

Ebû Amr, 'inne'nin nûnunu şeddeleyerek ve 'hâzeyni'yi yâ ile { إِنَّ هٰذَيْنِ } şeklinde okumuştur. Bu, Âişe, Hasan, A'meş, Nehaî, Cahderî, İbn Cübeyr ve İbn Ubeyd'den rivayet edilmiştir. Bunun irabı açıktır; çünkü benzerlerinde bilinen meşhur yola uygun gelmiştir. Fakat ed-Dürrü'l-Masûn'da bu kıraatin İmam Mushaf'ın hattına aykırı olduğu gerekçesiyle müşkül görüldüğü belirtilmiştir; zira oradaki işaret ismi elifsiz ve yâ'sızdır, dolayısıyla yâ'nın ispatı ona bir ilavedir. Bu sebeple Zeccâc: 'Ben buna cevaz vermem' demiştir; ancak bu bir değer taşımaz, çünkü bağlayıcılığı her iki taraf için de müşterektir. Kabul edilse bile kıraatlerde hattı kıyasa uymayan nice yerler vardır; kaldı ki elifin hazfi de kıyasa uygun değildir.

يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ أي أرض مصر بالاستيلاء عليها بِسِحْرِهِما الذي أظهراه من قبل، ونسبة ذلك لهارون لما أنهم رأوه مع موسى ﵉ سالكا طريقته. وهذه الجملة صفة أو خبر بعد خبر.

{ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyorlar” yani Mısır toprağını ele geçirerek sizi oradan çıkarmak, { بِسِحْرِهِمَا } “büyüleriyle” yani daha önce sergiledikleri büyüleri ile [çıkarmak istiyorlar]. Bunun Hârûn'a da nispet edilmesi, onu Mûsâ [aleyhisselâm] ile birlikte görüp onun yolunu izlediğini müşahede etmelerindendir. Bu cümle sıfattır yahut haberden sonra haberdir.

وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى أي بمذهبكم الذي هو أفضل المذاهب وأمثلها بإظهار مذهبهما وإعلاء دينهما يريدون به ما كان عليه قوم فرعون لا طريقة السحر فإنهم ما كانوا يعتقدونه دينا. وقيل: أرادوا أهل طريقتكم فالكلام على تقدير مضاف. والمراد بهم بنو إسرائيل لقول موسى ﵇ «أرسل معنا بني إسرائيل» وكانوا أرباب علم فيما بينهم.

{ وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَىٰ } “Ve en üstün yolunuzu yok etmek [istiyorlar]” yani kendi mezheplerini ortaya koyup dinlerini yücelterek en faziletli ve en örnek mezhep olan dininizi ortadan kaldırmak istiyorlar. Bununla sihir yolunu değil Firavun kavminin üzerinde bulunduğu inancı kastediyorlardı; zira onlar sihri din olarak kabul etmiyorlardı. 'Yolunuzun ehlini kastettiler' de denilmiştir; bu takdirde kelamda muzaf takdiri vardır. Mûsâ'nın [aleyhisselâm] «İsrailoğullarını bizimle gönder» sözünden ötürü bunlardan maksat İsrailoğullarıdır; onlar da kendi aralarında ilim sahibi kimselerdi.

وأخرج ذلك ابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس وتعقب بأن إخراجهم من أرضهم إنما يكون بالاستيلاء عليها تمكنا وتصرفا فكيف يتصور حينئذ نقل بني إسرائيل إلى الشام. وحمل الإخراج على إخراج بني إسرائيل منها مع بقاء قوم فرعون على حالهم مما يجب تنزيه التنزيل عن أمثاله، على أن هذا المقال منهم للإغراء بالمبالغة في المغالبة والاهتمام بالمناصبة فلا بد أن يكون الإنذار والتحذير بأشد المكاره وأشقها عليهم، ولا ريب في أن إخراج بني إسرائيل من بينهم والذهاب بهم إلى الشام وهم آمنون في ديارهم ليس فيه كثير محذور وهو كلام يلوح عليه مخايل القبول فلعل الخبر عن الحبر لا يصح.

Bunu İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan tahric etmiştir; ancak onların yurtlarından çıkarılmasının ancak oraya hâkim olup tasarruf etmekle olabileceği, bu durumda İsrailoğullarını Şam'a nakletmenin nasıl tasavvur edileceği söylenerek itiraz edilmiştir. Çıkarılmayı, Firavun kavmi kendi hallerinde kalmakla birlikte sadece İsrailoğullarının oradan çıkarılmasına hamletmek ise Kur'an'ın benzerlerinden tenzih edilmesi gereken bir yorumdur. Kaldı ki onların bu sözü, üstün gelmede aşırı gayret göstermeye ve mücadeleye önem vermeye teşvik etmek içindir; dolayısıyla inzar ve uyarının onlar için en ağır ve en meşakkatli tehlikelerle yapılması gerekir. Şüphe yok ki İsrailoğullarının onların arasından çıkarılıp Şam'a götürülmesi, onlar kendi yurtlarında güvende olduktan sonra kendileri için pek bir tehlike arz etmez. Bu, kabul edilmeye elverişli görünen bir sözdür; dolayısıyla İbn Abbâs'tan gelen haber belki de sahih değildir.

وأخرج ابن المنذر. وابن أبي حاتم أيضا عن مجاهد أن الطريقة اسم لوجوه القوم وأشرافهم. وحكى فلان طريقة قومه أي سيدهم. وكأن إطلاق ذلك على الوجوه مجاز لاتباعهم كما يتبع الطريق،

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ayrıca Mücâhid'den 'tarîkat' kelimesinin bir topluluğun ileri gelenleri ve eşrafı için kullanılan bir isim olduğunu rivayet etmiştir. 'Filan kimse kavminin tarîkatıdır' denir ki efendisidir demektir. Bunun ileri gelenlere ıtlak edilmesi, yola uyulduğu gibi kendilerine uyulduğundan dolayı mecaz gibidir.

وأخرجا عن علي كرم الله تعالى وجهه أن إطلاق ذلك عليهم بالسريانية،

Yine her ikisi Ali'den [kerremallâhu vecheh] bunun onlara Süryanice ıtlak edildiğini tahric etmişlerdir.

وكأنهم أرادوا بهؤلاء الوجوه الوجوه من قوم فرعون أرباب المناصب وأصحاب التصرف والمراتب فيكونوا قد حذروهم بالإخراج من أوطانهم وفصل ذوي المناصب منهم عن مناصبهم وفي ذلك غاية الذل والهوان ونهاية حوادث الزمان، فما قيل: إن تخصيص الإذهاب بهم مما لا مزية فيه ليس بشيء، وقيل: إنهم أرادوا بهم بني إسرائيل أيضا لأنهم كانوا أكثر منهم نسبا وأشرف نسبا وفيه ما مر آنفا، واعترض أيضا بأنه ينافيه استعبادهم واستخدامهم وقتل أولادهم وسومهم العذاب.

Sanki onlar bu ileri gelenlerle Firavun kavminden makam ve mevki sahibi, tasarruf ve yetki sahibi ileri gelenleri kastetmişlerdir. Böylece onları vatanlarından çıkarılmakla ve makam sahiplerini makamlarından ayırmakla uyarmış olurlar; bunda ise son derece zillet ve aşağılanma ile zamanın felaketlerinin en büyüğü vardır. Dolayısıyla yok etmenin sadece onlara tahsis edilmesinde bir meziyet olmadığı yönündeki söz bir değer taşımaz. Onlarla İsrailoğullarını kastettikleri de söylenmiştir; çünkü onlar soyca Firavun kavminden daha kalabalık ve daha şerefli idiler. Ancak bunda az önce geçen itiraz vardır; ayrıca onların köleleştirilmesi, hizmetkâr yapılması, oğullarının öldürülmesi ve azaba maruz bırakılmaları da bununla bağdaşmaz denilerek itiraz edilmiştir.

وأجيب بالمنع فكم من متبوع مقهور وشريف بأيدي الأنذال مأسور وهو كما ترى فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ تصريح بالمطلوب إثر تمهيد المقدمات. والفاء فصيحة أي إذا كان الأمر كما ذكر من كونهما ساحرين يريدان بكم ما يريدان فأزمعوا كيدكم واجعلوه مجمعا عليه بحيث لا يتخلف عنه منكم أحد وارموا عن قوس واحدة.

Buna, nice uyulan kimsenin kahredildiği ve nice şereflinin alçakların elinde esir olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır; ancak durum gördüğün gibidir. { فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ } “Bunun için bütün tuzaklarınızı bir araya toplayın” mukaddimeler hazırlandıktan sonra asıl istenen şeyin açık ifadesidir. Baştaki fâ harfi fasîhadır; yani durum zikredildiği gibi onların sizden istediklerini yapmak isteyen iki büyücü olması şeklinde cereyan ettiğine göre, tuzağınızı kararlaştırın ve içinizden hiç kimsenin geri kalmayacağı şekilde üzerinde ittifak edilmiş kılın ve tek bir yaydan ok atın.

وقرأ الزهري وابن محيصن وأبو عمرو ويعقوب في رواية وأبو حاتم «فأجمعوا» بوصل الهمزة وفتح الميم من الجمع. ويعضده قوله تعالى فَجَمَعَ كَيْدَهُ وفي الفرق بين جمع وأجمع كلام للعلماء. قال ابن هشام: إن أجمع يتعلق بالمعاني فقط وجمع مشترك بين المعاني والذوات. وفي عمدة الحفاظ حكاية القول بأن أجمع أكثر ما يقال في المعاني وجمع في الأعيان فيقال: أجمعت أمري وجمعت قومي وقد يقال بالعكس.

ez-Zührî, İbn Muhaysın, Ebû Amr, bir rivayette Ya'kûb ve Ebû Hâtim, hemzenin vaslı ve mîm'in fethasıyla cem' (toplama) kökünden { فَاجْمَعُوا } şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın { فَجَمَعَ كَيْدَهُ } “Bunun üzerine tuzağını topladı” kavli de bunu desteklemektedir. 'Cemea' (جمع) ile 'ecmea' (أجمع) arasındaki fark hususunda âlimlerin açıklamaları vardır. İbn Hişâm demiştir ki: 'Ecmea' sadece manevî şeyler için kullanılır; 'cemea' ise hem manevî şeyler hem de maddî varlıklar için müşterektir. Umdetü'l-Huffâz'da ise 'ecmea'nın çoğunlukla manalarda, 'cemea'nın ise maddî varlıklarda kullanıldığı görüşü nakledilmiştir; nitekim 'ecma'tü emrî' (işimi kararlaştırdım) ve 'cema'tü kavmî' (kavmimi topladım) denir; bazen de aksinin söylendiği olur.

وفي المحكم أنه يقال: جمع الشيء عن تفرقة يجمعه جمعا وأجمعه فلم يفرق بينهما، وقال الفراء: إذا أردت جمع المتفرق قلت: جمعت القوم فهم مجموعون وإذا أردت جمع المال قلت جمعت بالتشديد ويجوز تخفيفه والإجماع الاحكام والعزيمة على الشيء ويتعدى بنفسه وبعلى تقول: أجمعت الخروج وأجمعت على الخروج، وقال الأصمعي: يقال جمعت الشيء إذا جئت به من هنا ومن هنا وأجمعته إذا صيرته جميعا، وقال أبو الهيثم: أجمع أمره أي جعله جميعا وعزم عليه بعد ما كان متفرقا وتفرقته أن يقول مرة أفعل كذا ومرة أفعل كذا والجمع أن يجمع شيئا إلى شيء، وقال الفراء: في هذه الآية على القراءة الأولى أي لا تدعوا شيئا من كيدكم إلا جئتم به ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا أي مصطفين أمروا بذلك لأنه أهيب في صدور الرائين وادخل في استجلاب الرهبة من المشاهدين. قيل: كانوا سبعين ألفا مع كل منهم حبل وعصا وأقبلوا عليه ﵇ إقبالة واحدة، وقيل: كانوا اثنين وسبعين ساحرا اثنان من القبط والباقي من بني إسرائيل، وقيل: تسعمائة ثلاثمائة من الفرس وثلاثمائة من الروم وثلاثمائة من الإسكندية، وقيل: خمسة عشر ألفا، وقيل: بضعة وثلاثين ألفا، ولا يخفى حال الأخبار في ذلك والقلب لا يميل إلى المبالغة والله تعالى أعلم، ولعل الموعد كان مكانا متسعا خاطبهم موسى ﵇ بما ذكر في قطر من أقطاره وتنازعوا أمرهم في قطر آخر منه ثم أمروا أن يأتوا وسطه على الحال المذكورة، وقد فسر أبو عبيدة الصف بالمكان الذي يجتمعون فيه لعيدهم وصلواتهم وفيه بعد، وكأنه علم لموضع معين من مكان يوم الزينة، وعلى هذا التفسير يكون صَفًّا مفعولا به.

el-Muhkem'de şöyle denilmektedir: Bir şeyi dağınıklıktan sonra topladığında 'cemea'ş-şey'e cem'an ve ecmeahû' denir, ikisi arasında fark gözetilmemiştir. Ferrâ ise demiştir ki: Dağınık olanı toplamayı murat ettiğinde 'cema'tü'l-kavme fe hüm mecmûûn' dersin; malı toplamayı murat ettiğinde şedde ile 'cemma'tü' dersin, şeddesiz de caizdir. İcmâ ise bir şeyde sağlam karar kılmak ve azmetmektir; hem bizzat kendisiyle hem de 'alâ' harf-i cerriyle müteaddî olur; 'ecma'tü'l-hurûc' ve 'ecma'tü ale'l-hurûc' dersin. Asmaî şöyle demiştir: Bir şeyi oradan buradan getirdiğinde 'cema'tü'ş-şey'e', onu bir bütün kıldığında ise 'ecma'tühû' denir. Ebü'l-Heysem ise şöyle demiştir: 'Ecmea emrahû', işini dağınık olduktan sonra bir bütün kıldı ve ona kesin azmetti demektir. Dağınıklığı ise bir öyle yapacağım bir böyle yapacağım demesidir; cem' ise bir şeyi başka bir şeye eklemektir. Ferrâ bu ayette ilk kıraate göre 'tuzağınızdan getirebileceğiniz hiçbir şeyi bırakmayın' manasında olduğunu söylemiştir. { ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Sonra صف halinde gelin” yani saf tutmuş olarak gelin; böyle emredildiler çünkü bu, görenlerin kalplerine daha çok heybet verir ve izleyenlerde korku uyandırmada daha etkilidir. Onların yetmiş bin kişi olduğu, her birinin yanında bir ip ve asa bulunduğu ve Mûsâ'ya [aleyhisselâm] hep birden yöneldikleri söylenmiştir. Yetmiş iki büyücü oldukları, ikisinin Kıptî, geriye kalanların İsrailoğullarından olduğu da söylenmiştir. Dokuz yüz kişi oldukları, üç yüzünün Fars, üç yüzünün Rum ve üç yüzünün İskenderiyeli olduğu da rivayet edilmiştir. On beş bin yahut otuz küsur bin oldukları da söylenmiştir. Bu husustaki rivayetlerin durumu malumdur ve kalp mübalağaya meyletmemektedir; en doğrusunu Yüce Allah bilir. Muhtemelen buluşma yeri geniş bir mekândı; Mûsâ [aleyhisselâm] onlara o yerin bir tarafında zikredilen hitapta bulunmuş, onlar da diğer bir tarafında kendi aralarında çekişmişler, sonra da zikredilen vaziyette alanın ortasına gelmeleri emredilmiştir. Ebû Ubeyde saf kelimesini bayramları ve duaları için toplandıkları yer olarak tefsir etmiştir ki bu uzak bir ihtimaldir; sanki ziynet gününün toplandığı mekândan muayyen bir yerin özel adı gibidir. Bu tefsire göre { صَفًّا } mef'ûlün bih olur.

وقرأ شبل بن عباد وابن كثير في رواية شبل عنه «ثم ايتوا» بكسر الميم وإبدال الهمزة ياء. قال أبو علي: وهذا غلط ولا وجه لكسر الميم من ثم، وقال صاحب اللوامح: إن ذلك لالتقاء الساكنين كما كانت الفتحة في قراءة العامة كذلك وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى اعتراض تذييلي من قبلهم مؤكد لما قبله من الأمرين أي قد فاز بالمطلوب من غلب. فاستفعل بمعنى فعل كما في الصحاح أو من طلب العلو والغلب وسعى سعيه على ما في البحر. فاستفعل على بابه، ولعله أبلغ في التحريض حيث جعلوا الفوز لمن طلب الغلب فضلا عمن غلب بالفعل وأرادوا بالمطلوب ما وعدهم فرعون من الأجر والتقريب حسبما نطق به قوله تعالى وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ [الأعراف: ١١٤] وبمن استعلى أنفسهم جميعا على طريقة قولهم بعزة فرعون إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ [الشعراء: ٤٤] أو من استعلى منهم حثا على بذل المجهود في المغالبة.

Şibl b. Abbâd ve Şibl rivayetiyle İbn Kesîr, mîm'in kesresi ve hemzenin yâ'ya tebdili ile «ثم ايتوا» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali: 'Bu bir galattır (hatadır) ve sümme'nin mîm'inin kesrelenmesinin hiçbir vechi yoktur' demiştir. Levâmih sahibi ise bunun, cumhurun kıraatindeki fethanın sükûnların karşılaşmasından dolayı olduğu gibi, sâkinlerin karşılaşmasından ileri geldiğini söylemiştir. { وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَىٰ } “Muhakkak ki bugün üstün gelen zafere ulaşmıştır” cümlesi onların tarafından gelen, önceki iki emri pekiştiren bir tezellülî/tâli itiraz cümlesidir; yani üstün gelen arzusuna kavuşmuştur. Sıhah'ta geçtiği üzere 'istef'ale' burada 'fe'ale' anlamındadır; yahut el-Bahr'da geçtiği üzere üstünlük ve galebe arayan ve bunun için çaba gösteren demektir; bu durumda 'istef'ale' kendi babı üzeredir. Belki de bu teşvikte daha beliğdir; zira zafere ulaşmayı fiilen galip gelenden öte, üstünlük arayana has kılmışlardır. İstenen şey ile Firavun'un { وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } [el-A'râf: 114] “Ve şüphesiz siz elbette yakın kılınanlardan olacaksınız” kavlinde ifade buyurulduğu üzere kendilerine vadettiği mükâfatı ve yakınlığı kastetmişlerdir. Üstün gelen ile de, { إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ } [eş-Şuarâ: 44] “Şüphesiz üstün gelenler elbette biz olacağız” sözleri tarzında ya hep birlikte kendilerini yahut üstün gelmede bütün gayretlerini sarf etmeye teşvik babında içlerinden üstün geleni kastetmişlerdir.

وقال الراغب: الاستعلاء قد يكون لطلب العلو المذموم وقد يكون لغيره وهو هاهنا يحتملهما فلهذا جاز أن يكون هذا الكلام محكيا عن هؤلاء القائلين للتحريض على إجماعهم واهتمامهم وأن يكون من كلام الله ﷿ فالمستعلى موسى. وهارون ﵉ ولا تحريض فيه.

Râgıb demiştir ki: İstila (üstünlük arama) bazen yerilmiş olan üstünlük talebi için, bazen de başkası için olur. Burada ise her iki anlama da ihtimali vardır. Bu sebeple bu kelamın, ittifak etmelerine ve gayret göstermelerine teşvik için o söyleyenlerden hikâye edilmiş olması da, Yüce Allah'ın [celle celâluhû] kelamından olması da caizdir; bu durumda üstün gelen Mûsâ ve Hârûn'dur [aleyhimesselâm] ve bunda bir teşvik yoktur.

وأنت تعلم أن الظاهر هو الأول قالُوا استئناف بياني كأنه قيل: فماذا فعلوا بعد ما قالوا ذلك؟ فقيل قالوا:

Sen de bilirsin ki zâhir olan birincisidir. { قَالُوا } “Dediler ki” beyânî bir istînâftır; sanki 'Bunu söyledikten sonra ne yaptılar?' denilmiş, buna cevaben şöyle dedikleri bildirilmiştir:

يا مُوسى وإنما لم يتعرض لإجماعهم وإتيانهم مصطفين إشعارا بظهور أمرهما وغنائهما عن البيان إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ أي ما تلقيه أولا على أن المفعول محذوف لظهوره أو تفعل الإلقاء أولا على أن الفعل منزل منزلة اللازم وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى ما يلقيه أو أول من يفعل الإلقاء خيروه ﵇ وقدموه على أنفسهم إظهارا للثقة بأمرهم، وقيل: مراعاة للأدب معه ﵇. وأن مع ما في حيزها منصوب بفعل مضمر أي إما تختار إلقاءك أو تختار كوننا أول من ألقى أو مرفوع على أنه خبر لمبتدأ محذوف أي الأمر إما إلقاؤك أو كوننا أول من ألقى. واختار أبو حيان كونه مبتدأ محذوف الخبر أي إلقاؤك أول بقرينة إِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى وبه تتم المقابلة لكنها معنوية قالَ استئناف كما مر كأنه قيل فماذا قال ﵇؟ فقيل قال: بَلْ أَلْقُوا أنتم أولا إظهارا لعدم المبالاة بسحرهم وإسعافا لما

{ يَا مُوسَىٰ } “Ey Mûsâ!” Onların birleşmelerine ve saf halinde gelmelerine değinilmemesi, bu iki durumun apaçıklığını ve beyana ihtiyaç bırakmadığını hissettirmek içindir. { إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ } “Ya sen [önce] at” yani mef'ûlün zahir olmasından ötürü hazfedilmiş olması esasına göre önce atacağını sen atarsın yahut fiilin lâzım yerine konulması esasına göre önce atma eylemini sen yaparsın, { وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَىٰ } “ya da ilk atanlar biz olalım” yani atacağını atanların yahut atma eylemini yapanların ilki biz olalım. Kendi durumlarına olan güvenlerini göstermek için onu [aleyhisselâm] muhayyer bıraktılar ve kendilerinden öne aldılar. Ona [aleyhisselâm] karşı edebi gözettikleri için böyle yaptıkları da söylenmiştir. 'En' harfi ve sılası gizli bir fiille mansûbdur; yani ya senin atmanı tercih edersin yahut ilk atanlar bizim olmamızı tercih edersin; yahut mahzuf bir mübtedânın haberi olarak merfûdur; yani mesele ya senin atman yahut ilk atanlar bizim olmamızdır. Ebû Hayyân ise { إِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَىٰ } karinesiyle haberi mahzuf bir mübtedâ olmasını tercih etmiştir; yani senin atman ilktir; bununla mukabele tamamlanır fakat bu manevî bir mukabeledir. { قَالَ } “[Mûsâ] dedi ki” geçtiği üzere istînâftır; sanki 'O [aleyhisselâm] ne dedi?' denilmiş, buna karşılık şöyle dediği bildirilmiştir: { بَلْ أَلْقُوا } “Hayır, [önce] siz atın!” Onların sihrine aldırış etmediğini göstermek ve onların...

أوهموا من الميل إلى البدء في شقهم حيث غيروا النظم إلى وجه أبلغ إذ كان الظاهر أن يقولوا: وإما أن نلقي وليبرزوا ما معهم ويستفرغوا جهدهم ويستنفذوا قصارى وسعهم ثم يظهر الله تعالى شأنه سلطانه فيقذف بالحق على الباطل فيدمغه.

...önce başlama yönündeki meyillerine icabet etmek üzere böyle demiştir; zira onlar zâhiren 've imma en nülkıye' (ya da biz atalım) diyecekleri yerde üslûbu daha beliğ bir veche çevirmişlerdi. Bir de yanlarındakini ortaya koysunlar, bütün güçlerini tüketsinler ve güçlerinin son noktasına ulaşsınlar, sonra da şânı yüce olan Allah saltanatını izhar etsin, hakkı batılın tepesine indirip beynini parçalasın diye [böyle demiştir].

قيل وفي ذلك أيضا مقابلة أدب بأدب، واستشكل بعضهم هذا الأمر ظنا منه أنه يستلزم تجويز السحر فحمله دفعا لذلك على الوعيد على السحر كما يقال للعبد العاصي: افعل ما أردت، وقال أبو حيان: هو مقرون بشرط مقدر أي ألقوا إن كنتم محقين. وفيه أنه ﵇ يعلم عدم إحقاقهم فلا يجدي التقدير بدون ملاحظة غيره.

Bunda aynı zamanda edebe edeple mukabelede bulunma anlamı olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise bu emrin sihre cevaz vermeyi gerektirdiğini zannederek bunu müşkül görmüş ve bunu defetmek için, asi köleye 'istediğini yap' denildiği gibi, sihir üzerine bir tehdide hamletmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Bu takdîrî bir şarta bağlıdır, yani 'eğer haklı iseniz atın' demektir. Ancak buna karşı, onun [aleyhisselâm] onların haklı olmadığını bildiği, dolayısıyla başka bir husus gözetilmeksizin bu takdirin fayda vermeyeceği söylenmiştir.

وأنت تعلم أنه لا حاجة إلى ذلك ولا إشكال فإن هذا كالأمر بذكر الشبهة لتنكشف. والقول بأن تقديم سماع الشبهة على الحجة غير جائز لجواز أن لا يتفرغ لإدراك الحجة بعد ذلك فتبقى مما لا يلتفت إليه.

Sen bilirsin ki buna gerek yoktur ve ortada bir müşkillik de bulunmamaktadır; zira bu, açığa çıkması için şüphenin zikredilmesini emretmek gibidir. Şüpheyi dinlemenin hüccetten öne alınmasının caiz olmadığı yönündeki söz ise, sonradan hücceti kavramaya fırsat bulunamayabileceği ve böylece hüccetin iltifat edilmeyen bir şey olarak kalabileceği ihtimaline dayanır.

فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى الفاء فصيحة معربة عن مسارعتهم إلى الإلقاء كما في قوله تعالى: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشعراء: ٦٣] أي فالقوا فإذا حبالهم إلخ. وهي في الحقيقة عاطفة لجملة المفاجأة على الجملة المحذوفة. وإذا فجائية وهي عند الكوفيين حرف وهو مذهب مرجوح عند أبي حيان وظرف زمان عند الرياشي وهو كذلك عنده أيضا وظرف مكان عند المبرد وهو ظاهر كلام سيبويه ومختار أبي حيان والعامل فيها هنا أَلْقُوا عند أبي البقاء. ورد بأن الفاء تمنع من العمل، وفي البحر إنما هي معمولة لخبر المبتدأ الذي هو حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ إن لم نجعلها هي في موضع الخبر بل جعلنا الخبر جملة يُخَيَّلُ وإذا جعلناها في موضع الخبر وجعلنا الجملة في موضع الحال فالأمر واضح. وهذا نظير خرجت فإذا الأسد رابض ورابضا. ولصحة وقوعها خبرا يكتفى بها وبالمرفوع بعدها كلاما فيقال: خرجت فإذا الأسد. ونص الأخفش في الأوسط على أنها قد يليها جملة فعلية مصحوبة بقد فيقال: خرجت فإذا قد ضرب زيد عمرا، وفي الكشاف التحقيق فيها أنها إذا الكائنة بمعنى الوقت الطالبة ناصبا لها وجملة تضاف إليها خصت في بعض المواضع بأن يكون ناصبها فعلا مخصوصا وهو فعل المفاجأة، والجملة ابتدائية لا غير فتقدير الآية ففاجأ موسى وقت تخيل سعي حبالهم وعصيهم وهذا تمثيل، والمعنى على مفاجأة حبالهم وعصيهم مخيلة إليه السعي انتهى، وفيه من المخالفة لما قدمنا ما فيه لكن أمر العطف عليه أوفق كما لا يخفى، وعنى بقوله: هذا تمثيل أنه تصوير للإعراب وأن إذا وقتية أوقع عليها فعل المفاجأة توسعا لأنها سدت مسد الفعل والمفعول ولأن مفاجأة الوقت يتضمن مفاجأة ما فيه بوجه أبلغ. وما قيل: إنه أراد الاستعارة التمثيلية فيحتاج إلى تكلف لتحصيلها. وضمير إِلَيْهِ الظاهر أنه لموسى ﵇ بل هو كالمتعين، وقيل: لفرعون وليس بشيء، وأن وما في حيزها نائب فاعل يُخَيَّلُ أي يخيل إليه بسبب سحرهم سعيها وكأن ذلك من باب السيمياء وهي علم يقتدر به على إراء الصورة الذهنية لكن يشترط غالبا أن يكون لها مادة في الخارج في الجملة ويكون ذلك على ما ذكره الشيخ محمد عمر البغدادي في حاشيته على رسالة الشيخ عبد الغني النابلسي في وحدة والوجود بواسطة أسماء وغيرها.

{ فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَىٰ } “Bir de baktı ki, onların ipleri ve değnekleri, yaptıkları büyü sebebiyle kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor.” Baştaki fâ fasîhadır; Yüce Allah'ın { أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } [eş-Şuarâ: 63] “Asanla denize vur! [Vurdu] ve hemen yarıldı” kavlinde olduğu gibi, onların hemen atmaya koştuklarını ifade eder; yani 'Attılar, bir de baktı ki ipleri...' demektir. Bu fâ aslında sürpriz/müfâceet cümlesini mahzuf cümleye bağlayan bir atıf harfidir. 'İzâ' müfâceet (sürpriz) edatıdır; Kûfelilere göre harftir ki bu Ebû Hayyân'a göre mercûh bir mezheptir; Riyâşî'ye göre zaman zarfıdır ve ona göre de böyledir; Müberred'e göre mekân zarfıdır ki Sîbeveyh'in kelamının zahiri ve Ebû Hayyân'ın muhtarı da budur. Ebü'l-Bekâ'ya göre buradaki âmili { أَلْقُوا } fiilidir. Ancak fâ harfinin amele engel olduğu söylenerek bu reddedilmiştir. el-Bahr'da ise şöyle denmektedir: Eğer biz 'izâ'yı haber konumunda kılmayıp haberi { يُخَيَّلُ } cümlesi yaparsak, o ancak { حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ } mübtedâsının haberinin ma'mûlüdür; şayet 'izâ'yı haber konumunda kılar ve cümleyi de hâl konumunda yaparsak durum açıktır. Bu, 'Haractü fe-ize'l-esedü râbidun / râbidan' (Çıktım, bir de baktım ki aslan yatmakta) misali gibidir. Haber olarak vaki olmasının sahihliğinden ötürü, onunla ve sonrasındaki merfû ile yetinilerek tam kelam yapılır ve 'Haractü fe-ize'l-esedü' (Çıktım, bir de ne göreyim aslan!) denilir. Ahfeş el-Evsat'ta 'izâ'nın ardından 'kad' ile birlikte bir fiil cümlesinin gelebileceğini belirtmiş ve 'Haractü fe-izâ kad darabe Zeydün Amran' (Çıktım, bir de baktım ki Zeyd Amr'ı dövmüş) denileceğini ifade etmiştir. el-Keşşâf'ta bu konudaki tahkik şöyle açıklanmıştır: 'İzâ' zaman anlamında olup kendisini nasbedecek bir âmil ve kendisine muzaf olacak bir cümle isteyen bir edattır; bazı yerlerde nâsıbının hususi bir fiil yani müfâceet fiili olmasıyla tahsis edilmiştir ve cümle yalnızca ibtidâiyye (isim cümlesi) olur. Ayetin takdiri: 'Mûsâ iplerinin ve asalarının koşuyor gibi hayal edildiği vakitle aniden karşılaştı' şeklindedir ve bu bir temsildir. Mana ise ipleri ve asaları ile onun zihninde koştukları vehmedilir bir halde aniden karşılaşması üzerinedir, mealindedir. Bunda daha önce sunduğumuz izahlara muhalefet bulunmakla birlikte, atıf meselesinin buna daha uygun olduğu gizli değildir. Zemahşerî'nin 'bu bir temsildir' sözünden kastı, bunun irabın bir tasviri olduğu ve zaman bildiren 'izâ'nın, fiil ve mef'ûlün yerine geçtiği ve zamanla aniden karşılaşmanın o zamandaki şeyle daha beliğ bir şekilde karşılaşmayı tazammun ettiği için genişletme yoluyla üzerine müfâceet fiilinin vaki kılındığıdır. Onun temsîlî istiare kastettiği yönündeki söz ise bunu elde etmek için tekellüfe (zorlamaya) ihtiyaç duyar. { إِلَيْهِ } zamiri zâhiren Mûsâ'ya [aleyhisselâm] aittir, hatta bu belirlenmiş gibidir. Firavun'a ait olduğu da söylenmiştir ancak bu bir şey değildir. 'En' ve sılası { يُخَيَّلُ } fiilinin nâib-i fâilidir; yani büyüleri sebebiyle onların koşması kendisine hayal ettirildi. Sanki bu, sîmyâ babındandır; sîmyâ zihindeki sureti göstermeye güç yetirilen bir ilimdir, ancak genel olarak hariçte bir maddesinin bulunması şart koşulur. Bu da Şeyh Muhammed Ömer el-Bağdâdî'nin, Şeyh Abdülganî en-Nablusî'nin vahdet-i vücûd hakkındaki risalesine yazdığı haşiyede belirttiği gibi esmâ ve diğer vesilelerle gerçekleşir.

وذكر العلامة البيضاوي في بعض رسائله أن علم السيمياء حاصله إحداث مثالات خيالية لا وجود لها في الحس ويطلق على إيجاد تلك المثالات بصورها في الحس وتكون صورا في جوهر الهواء وهي سريعة الزوال بسبب سرعة تغير جوهره، ولفظ سيمياء معرب شيم يه ومعناه اسم الله تعالى انتهى وما ذكره من سرعة الزوال لا يسلم كليا وهو عندي بعض من علم السحر. وعرفه البيضاوي بأنه علم يستفاد منه حصول ملكة نفسانية يقتدر بها على أفعال غريبة بأسباب خفية ثم قال: والسحر منه حقيقي. ومنه غير حقيقي ويقال له: الأخذ بالعيون وسحرة فرعون أتوا

Allâme Beyzâvî bazı risalelerinde sîmyâ ilminin neticesinin, duyulur âlemde varlığı olmayan hayalî suretler meydana getirmek olduğunu, bazen de bu suretlerin duyulur âlemde bizzat suretleriyle var edilmesine dendiğini ve bunların hava cevherinde suretler olup hava cevherinin süratle değişmesi sebebiyle çabuk zail olduğunu belirtmiştir. Sîmyâ lafzı İbranicedeki 'şîm yeh' kelimesinden muarrebdir ve anlamı 'Allah Teâlâ'nın ismi' demektir. Onun zikrettiği çabuk zail olma meselesi küllî olarak kabul edilmez ve bana göre bu, sihir ilminin bir cüzüdür. Beyzâvî sihri, kendisiyle gizli sebepler vasıtasıyla garip fiillere güç yetirilen nefisânî bir melekenin elde edildiği bir ilim olarak tarif etmiş, sonra da şöyle demiştir: Sihrin bir kısmı hakikidir, bir kısmı ise hakiki değildir ve buna gözbağcılık denir; Firavun'un büyücüleri ise...

بمجموع الأمرين انتهى، والمشهور أن هؤلاء السحرة جعلوا في الحبال والعصي زئبقا فلما أصابتها حرارة الشمس اضطربت واهتزت فخيل إليه ﵇ أنها تتحرك وتمشي كشيء فيه حياة. ويروى أنه ﵇ رآها كأنها حيات وقد أخذت ميلا في ميل، وقيل: حفروا الأرض وجعلوا فيها نارا ووضعوا فوقها تلك الحبال والعصي فلما أصابتها حرارة النار تحركت ومشت. وفي القلب من صحة كلا القولين شيء.

...her iki durumu birlikte getirmişlerdir. Meşhur olan rivayete göre bu büyücüler iplerin ve asaların içine cıva koymuşlardı; güneşin sıcağı onlara isabet edince çırpınıp hareket ettiler ve Mûsâ'ya [aleyhisselâm] sanki canlı bir şeymiş gibi kımıldayıp yürüyorlarmış gibi gösterildi. Onun [aleyhisselâm] bunları bir milden bir mile uzanan yılanlar gibi gördüğü de rivayet edilmiştir. Yeri kazıp içine ateş koydukları ve bu ip ve asaları üzerine yerleştirdikleri, ateşin harareti isabet edince hareket edip yürüdükleri de söylenmiştir. Ancak her iki kavlin de sıhhati konusunda kalpte bir şüphe vardır.

والظاهر أن التخيل من موسى ﵇ قد حصل حقيقة بواسطة سحرهم، وروي ذلك عن وهب.

Zahir olan, Mûsâ'da [aleyhisselâm] bu hayalin onların sihri vasıtasıyla hakikaten meydana gelmiş olmasıdır; bu Vehb'den de rivayet edilmiştir.

وقيل: لم يحصل والمراد من الآية أنه ﵇ شاهد شيئا لولا علمه بأنه لا حقيقة له لظن فيها أنها تسعى فيكون تمثيلا وهو خلاف الظاهر جدا، وقرأ الحسن وعيسى «عصيهم» بضم العين وإسكان الصاد وتخفيف الياء مع الرفع وهو جمع كما في القراءة المشهورة وقرأ الزهري والحسن وعيسى وأبو حيوة وقتادة والجحدري وروح وابن ذكوان وغيرهم «تخيل» بالتاء الفوقانية مبنيا للمفعول وفيه ضمير الحبال والعصى. وأَنَّها تَسْعى بدل اشتمال من ذلك الضمير ولا يضر الإبدال منه في كونه رابطا لكونه ليس ساقطا من كل الوجوه.

Meydana gelmediği, ayetten muradın onun [aleyhisselâm] bir hakikati olmadığını bilmeseydi onların koştuğunu zannedeceği bir şey müşahede ettiği yönünde olduğu da söylenmiştir; bu durumda temsil olur ki bu da zâhire oldukça aykırıdır. Hasan ve Îsâ, { عِصِيُّهُمْ } kelimesini ayn'ın zammesi, sâd'ın sükûnu ve yâ'nın hafifletilmesiyle merfû olarak «عُصْيُهُمْ» şeklinde okumuşlardır; bu da meşhur kıraatte olduğu gibi çoğuldur. ez-Zührî, Hasan, Îsâ, Ebû Hayve, Katâde, Cahderî, Ravh, İbn Zekvân ve diğerleri üstten te ile meçhul olarak { تُخَيَّلُ } şeklinde okumuşlardır; içindeki zamir ip ve asalara döner. { أَنَّهَا تَسْعَىٰ } ise bu zamirden bedel-i iştimaldir; kendisinden bedel yapılması, her yönden düşmüş olmadığından ötürü râbıt (bağlayıcı) olmasına zarar vermez.

وقرأ أبو السمال «تخيل» بفتح التاء أي تتخيل وفيه أيضا ضمير ما ذكروا أَنَّها تَسْعى بدل منه أيضا، وقال ابن عطية: هو مفعول من أجله، وقال أبو القاسم بن حبارة الهذلي الأندلس في كتاب الكامل: عن أبي السمال أنه قرىء «تخيل» بالتاء من فوق المضمومة وكسر الياء والضمير فيه فاعل و «أنها تسعى» نصب على المفعول به. ونسب ابن عطية هذه القراءة إلى الحسن وعيسى الثقفي ومن بنى «تخيل» للمفعول فالمخيل لهم ذلك هو الله تعالى للمحنة والابتلاء.

Ebû's-Semmâl te'nin fethasıyla { تَخَيَّلُ } yani 'tetahayyelü' şeklinde okumuştur; bunda da zikredilen şeylerin zamiri vardır ve { أَنَّهَا تَسْعَىٰ } yine ondan bedeldir. İbn Atıyye bunun mef'ûlün lieclih olduğunu söylemiştir. Ebü'l-Kāsım b. Cübâre el-Hüzelî el-Endelüsî Kitâbü'l-Kâmil'de Ebû's-Semmâl'den, üstten te'nin zammesi ve yâ'nın kesresiyle { تُخَيِّلُ } şeklinde okunduğunu rivayet etmiştir; bunda zamir fâildir ve { أَنَّهَا تَسْعَىٰ } mef'ûlün bih olarak mansûbdur. İbn Atıyye bu kıraati Hasan ve Îsâ es-Sekafî'ye nispet etmiştir. { تُخَيَّلُ } fiilini meçhul okuyanlara göre bunu onlara hayal ettiren, imtihan ve iptila için Yüce Allah'tır.

وروى الحسن بن يمن عن أبي حيوة «نخيل» بالنون وكسر الياء فالفاعل ضميره تعالى أَنَّها تَسْعى مفعول به.

el-Hasen b. Yumn, Ebû Hayve'den nûn harfi ve yâ'nın kesresiyle «نُخَيِّلُ» şeklinde rivayet etmiştir; bu durumda fâil Yüce Allah'ın zamiridir, { أَنَّهَا تَسْعَىٰ } ise mef'ûlün bihtir.

فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى الإيجاس الإخفاء والخيفة الخوف وأصله خوفة قلبت الواو ياء لكسرة ما قبلها، وقال ابن عطية: يحتمل أن يكون خوفة بفتح الخاء قلبت الواو ياء ثم كسرت الخاء للتناسب والأول أولى.

{ فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَىٰ } “Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku duydu.” Îcâs (إيجاس), gizlemek; hîfe (خيفة) ise korku demektir, aslı 'havfe'dir; önceki harfin kesreli olmasından dolayı vâv yâ'ya dönüştürülmüştür. İbn Atıyye, hı harfinin fethasıyla 'havfe' olup vâv'ın yâ'ya dönüştürüldükten sonra uyum için hı'nın kesrelenmiş olması ihtimalini zikretmiştir; ancak birincisi daha evladır.

والتنوين للتحقير أي أخفى فيها بعض خوف من مفاجأة ذلك بمقتضى طبع الجبلة البشرية عند رؤية الأمر المهول وهو قول الحسن، وقال مقاتل: خاف ﵇ من أن يعرض للناس ويختلج في خواطرهم شك وشبهة في معجزة العصا لما رأوا من عصيهم. وإضمار خوفه ﵇ من ذلك لئلا تقوى نفوسهم إذا ظهر لهم فيؤدي إلى عدم اتباعهم، وقيل: التنوين للتعظيم أي أخفى فيها خوفا عظيما، وقال بعضهم: إن الصيغة لكونها فعلة وهي دالة على الهيئة والحالة اللازمة تشعر بذلك ولذا اختيرت على الخوف في قوله تعالى وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ [الرعد:

Tenvin tahkîr (azlık) içindir; yani korkunç bir durum görüldüğünde beşerî fıtratın gereği olarak onun aniden gelmesinden içinde bir nebze korku gizledi. Bu Hasan'ın kavlidir. Mukâtil ise şöyle demiştir: O [aleyhisselâm], onların asalarını gördüklerinde halkın asanın mucizesi hakkında zihinlerinde bir şüphe ve tereddüt hasıl olmasından endişe etti. Onun [aleyhisselâm] bu korkuyu içinde gizlemesi, şayet halka belli olursa onların cesaretlenip tabi olmamalarına yol açmaması içindir. Tenvinin tazim için olduğu, yani içinde büyük bir korku gizlediği de söylenmiştir. Bazıları demiştir ki: Bu kalıp 'fi'leh' (فِعْلَة) vezninde olup yerleşik heyet ve hali gösterdiği için bunu hissettirir; nitekim Yüce Allah'ın { وَيُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلَائِكَةُ مِنْ خِيفَتِهِ } [er-Ra'd: 13] kavlinde 'havf' yerine bu lafzın tercih edilmesi de bundandır.

١٣] ولا يأباه الإيجاس، وقيل: يأباه والأول هو الأنسب بحال موسى ﵇ إن كان خوفه مما قاله الحسن والثاني هو الأنسب بحاله ﵇ إن كان خوفه مما قاله مقاتل، وقيل: إنه أنسب أيضا بوصف السحر بالعظم في قوله تعالى وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ [الأعراف: ١١٦] وأيد بعضهم كون التنوين لذلك بإظهار موسى وعدم إضماره فتأمل، وقيل: إنه ﵇ سمع لما قالوا إما أن تلقى إلخ القوا يا أولياء الله تعالى فخاف لذلك حيث يعلم أن أولياء الله تعالى لا يغلبون ولا يكاد يصح والنظم الكريم يأباه. وتأخير الفاعل لمراعاة الفواصل قُلْنا لا تَخَفْ أي لا تستمر على خوفك مما توهمت وادفع عن نفسك ما اعتراك فالنهي على حقيقته، وقيل: حرج عن ذلك للتشجيع وتقوية القلب إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى تعليل لما يوجبه النهي من الانتهاء عن الخوف وتقرير لغلبته على أبلغ وجه وآكده كما يعرب عن ذلك الاستئناف البياني وحرف التحقيق وتكرير الضمير وتعرف الخبر ولفظ العلو المنبئ عن الغلبة الظاهرة وصيغة التفضيل كما قاله غير واحد. والذي أميل إليه أن الصيغة المذكورة لمجرد الزيادة فإن كونها للمشاركة والزيادة

Îcâs (içte gizleme) lafzı da buna engel değildir. Engel olduğu da söylenmiştir; şayet korkusu Hasan'ın dediği şeyden ise birincisi Mûsâ'nın [aleyhisselâm] haline daha uygundur, şayet korkusu Mukâtil'in dediği şeyden ise ikincisi onun [aleyhisselâm] haline daha uygundur. Yüce Allah'ın { وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } [el-A'râf: 116] “ve büyük bir büyü getirdiler” kavlinde sihrin büyüklükle vasfedilmesine de ikincisinin daha uygun olduğu söylenmiştir. Bazıları Mûsâ isminin zamir olarak değil açıkça zikredilmesini tenvinin tazim için oluşuna delil getirmişlerdir, iyi düşün! Onlar 'Ya sen at...' dediklerinde onun [aleyhisselâm] 'Atın ey Allah'ın dostları!' sözünü işittiği, Allah'ın dostlarının mağlup olmayacağını bildiği için bundan korktuğu da söylenmiştir; ancak bu neredeyse hiç sahih değildir ve yüce nazım da buna engeldir. Fâilin sona bırakılması fâsılaları (ayet sonu uyumunu) gözetmek içindir. { قُلْنَا لَا تَخَفْ } “Biz dedik ki: Korkma!” yani vehmettiğin şeyden ötürü korkuna devam etme ve seni saran şeyi kendinden defet; dolayısıyla nehiy hakiki manasındadır. Bundan cesaret vermek ve kalbi kuvvetlendirmek maksadıyla çıktığı da söylenmiştir. { إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَىٰ } “Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün” nehyin gerektirdiği korkudan vazgeçmenin gerekçesidir ve pek çok âlimin belirttiği gibi istînâf-ı beyânî, tahkik harfi, zamirin tekrarı, haberin marife gelişi, zahir üstünlüğü haber veren 'ulüvv' lafzı ve tafdîl sîgası ile onun üstünlüğünü en beliğ ve en tekitli şekilde tespittir. Benim meylettiğim ise zikredilen sîganın mutlak ziyadelik için olduğudur; zira müşareket (ortaklık) ve ziyadelik için olması...

يقتضي أن يكون للسحرة علو وغلبة ظاهرة أيضا مع أنه ليس كذلك وإثبات ذلك لهم بالنسبة إلى العامة كما قيل ليس بشيء إذ لا مغالبة بينهم وبينهم وَأَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ أي عصاك كما وقع في سورة الأعراف. وكأن التعبير عنها بذلك لتذكيره ما وقع وشاده ﵇ منها يوم قال سبحانه له وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى [طه: ١٧] ، وقال بعض المحققين: إنما أوثر الإبهام تهويلا لأمرها وتفخيما لشأنها وإيذانا بأنها ليست من جنس العصي المعهودة المستتبعة للآثار المعتادة بل خارجة عن حدود سائر أفراد الجنس مبهمة لكنها مستتبعة لآثار غريبة وعدم مراعاة هذه النكتة عند حكاية الأمر في مواضع أخر لا يستدعي عدم مراعاتها عند وقوع المحكي انتهى. وحاصله أن الإبهام للتفخيم كأن العصا لفخامة شأنها لا يحيط بها نطاق العلم نحو فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ [طه: ٧٨] ووقع حكاية الأمر في مواضع أخر بالمعنى والواقع نفسه ما تضمن هذه النكتة وإن لم يكن بلفظ عربي وإنما لم يعتبر العكس لأن المتضمن أوفق بمقام النهي عن الخوف وتشجيعه ﵇.

...büyücülerin de zahir bir üstünlüğe ve galibiyete sahip olmalarını gerektirir, hâlbuki durum böyle değildir. Denildiği gibi bunun halka nispetle onlara sabit kılınması da bir değer taşımaz; zira onlar ile büyücüler arasında bir mücadele yoktur. { وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ } “Sağ elindekini at” yani A'râf sûresinde geçtiği üzere asanı at. Asanın bu şekilde ifade edilmesi, Sübhânehu'nun ona { وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَا مُوسَىٰ } [Tâhâ: 17] “Sağ elindeki nedir, ey Mûsâ?” buyurduğu gün ondan meydana gelenleri ve müşahede ettiği şeyleri hatırlatmak içindir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Asanın kapalı (mübhem) bir ifadeyle getirilmesi, durumunun dehşetini ve şanının büyüklüğünü belirtmek; onun alışılagelmiş eserleri doğuran bilinen asalar cinsinden olmadığını, bilakis bu cinsin diğer fertlerinin sınırları dışına çıkan, mübhem fakat harikulade eserler doğuran bir varlık olduğunu bildirmek içindir. Emrin başka yerlerde nakledilmesinde bu nükteli inceliğin gözetilmemiş olması, nakledilen hadisenin vukuu anında bunun gözetilmediğini gerektirmez. Bunun hülasası: İbhâm tazim içindir; sanki asa şanının büyüklüğünden ötürü { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } [Tâhâ: 78] kavlinde olduğu gibi ilim dairesi tarafından kuşatılamaz bir mahiyettedir. Hadisenin başka yerlerdeki nakli ise mana iledir ve hadisenin kendisi Arapça bir lafızla olmasa bile bu nükteyi tazammun etmiştir. Aksinin kabul edilmemesi ise, bu nükteyi içeren ifadenin korkuyu nehyetme ve onu [aleyhisselâm] cesaretlendirme makamına daha uygun olmasındandır.

وقال أبو حيان: عبر بذلك دون عصاك لما في اليمين من معنى اليمن والبركة، وفيه أن الخطاب لم يكن بلفظ عربي، وقيل: الإبهام للتحقير بأن يراد لا تبالي بكثرة حبالهم وعصيهم وألق العويد الذي في يدك فإنه بقدرة الله تعالى يلقفها مع وحدته وكثرتها وصغره وعظمها. وتعقب بأنه يأباه ظهور حالها فيما مر مرتين على أن ذلك المعنى إنما يليق بما لو فعلت العصا ما فعلت وهي على الهيئة الأصلية وقد كان منها ما كان، وما يحتمل أن تكون موصوفة ويحتمل أن تكون موصولة على كل من الوجهين، وقيل: الأنسب على الأول الأول وعلى الثاني الثاني، وقوله تعالى تَلْقَفْ ما صَنَعُوا بالجزم جواب الأمر من لقفه ناله بالحذف باليد أو بالفم، والمراد هنا الثاني والتأنيث بكون ما عبارة عن العصا أي تبتلع ما صنعوه من الحبال والعصي التي خيل إليك سعيها، والتعبير عنها بما صنعوا للتحقير والإيذان بالتمويه والتزوير. وقرأ الأكثرون «تلقّف» بفتح اللام وتشديد القاف وإسقاط إحدى التاءين من «تتلقف» .

Ebû Hayyân demiştir ki: 'Asânı' denmeyip böyle buyrulması, sağ elde (yemîn) bereket ve uğur manası bulunmasındandır. Ancak buna karşı hitabın Arapça lafızla olmadığı söylenmiştir. İbhâmın tahkîr (küçümseme) için olduğu da söylenmiştir; yani onların iplerinin ve asalarının çokluğuna aldırma, elindeki o değnek parçasını at, zira o tek başına olmasına rağmen Allah Teâlâ'nın kudretiyle onların çokluğunu, küçüklüğü ile büyüklüğünü yutacaktır. Fakat daha önce asanın durumunun iki kez açığa çıkmış olmasının buna engel olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; kaldı ki bu mana ancak asa asıl heyeti üzerindeyken o işi yapsaydı uygun düşerdi, hâlbuki asadan meydana gelen malumdur. 'Mâ' lafzının her iki vecihte de mevsûfe olması da mevsûle olması da muhtemeldir; birincisine göre birincisi, ikincisine göre ikincisi daha uygundur denilmiştir. Yüce Allah'ın { تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } “Onların yaptıklarını yutsun” kavli, emrin cevabı olarak meczûmdur. 'Lakafe' el veya ağız ile kapıp almak demektir; burada ikincisi kastedilmiştir. Fiilin müennes gelmesi, 'mâ'nın asadan ibaret olmasındandır; yani sana koşuyor gibi gösterilen iplerden ve asalardan yaptıkları şeyleri yutuversin demektir. Onların yaptıklarından 'mâ saneû' diye bahsedilmesi, onları küçümsemek ve hile ile sahtekârlık olduğunu bildirmek içindir. Çoğunluk lām'ın fethası, kāf'ın şeddesi ve 'tetelakkafü'den iki tâ'dan birinin hazfiyle «تَلَقَّفْ» şeklinde okumuştur.

وقرأ ابن عامر كذلك إلا أنه رفع الفعل على أن الجملة مستأنفة استئنافا بيانيا أو حال مقدرة من فاعل ألق بناء على تسببه أو من مفعوله أي متلقفا أو متلقفة وجملة الأمر معطوفة على النهي متممة بما في حيزها لتعليل موجبه ببيان كيفية علوه وغلبه ﵇ فإن ابتلاع عصاه ﵇ لأباطيلهم التي منها أوجس في نفسه خيفة يقلع مادة الخوف بالكلية. وزعم بعضهم أن هذا صريح في أن خوفه ﵇ لم يكن من مخالجة الشك للناس في معجزة العصا وإلا لعلل بما يزيله من الوعد بما يوجب إيمانهم وفيه تأمل.

İbn Âmir de öyle okumuş, ancak cümlenin istînâf-ı beyânî olması yahut 'elkı' fâilinden sebebiyetine binaen veya mef'ûlünden mukadder bir hâl olması esasına göre fiili merfû kılmıştır; yani 'yutucu olarak' demektir. Emir cümlesi nehye matuftur ve onun [aleyhisselâm] üstünlük ve galebesinin keyfiyetini açıklayarak nehyin gerektirdiği hükmün illetini tamamlamaktadır; zira asasının [aleyhisselâm], içine korku düşüren onların batıl şeylerini yutması, korkunun sebebini tamamen kökünden söküp atar. Bazıları bunun, onun [aleyhisselâm] korkusunun insanların asa mucizesinde şüpheye düşmesinden kaynaklanmadığına sarih bir delil olduğunu ileri sürmüşlerdir; aksi takdirde onların iman etmesini gerektirecek bir vaat ile bu korkuyu giderecek şekilde gerekçelendirilirdi; ancak bu görüşte tereddüt vardır.

وقوله تعالى إِنَّما صَنَعُوا إلخ تعليل لقوله تعالى تَلْقَفْ ما صَنَعُوا وما إما موصولة أو موصوفة أو مصدرية أي إن الذي صنعوه أو إن شيئا صنعوه أو إن صنعهم كَيْدُ ساحِرٍ بالرفع على أنه خبر إن أي كيد جنس الساحر، وتنكيره للتوسل به إلى ما يقتضيه المقام من تنكير المضاف ولو عرف لكان المضاف إليه معرفة وليس مرادا. واعترض بأنه يجوز أن يكون تعريفه الإضافي حينئذ للجنس وهو كالنكرة معنى وإنما الفرق بينهما حضوره في الذهن. وأجيب بأنه لا حاجة إلى تعيين جنسه فإنه مما علم من قوله تعالى «يخيل» إلخ وإنما الغرض بعد تعيينه أن يذكر أنه أمر مموه لا حقيقة له وهذا مما يعرف بالذوق، وقيل: نكر ليتوسل به إلى تحقير المضاف. وتعقب بأنه بعد تسليم إفادة ذلك تحقير المضاف لا يناسب المقام ولأنه يفيد انقسام السحر إلى حقير وعظيم وليس بمقصود. وأيضا ينافي ذلك قوله تعالى في آية أخرى وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ إلا أن يقال عظمه من وجه لا ينافي حقارته في نفسه وهو المراد من تحقيره. وقيل: إنما نكر لئلا يذهب الذهن إلى أن المراد ساحر معروف فتدبر.

Yüce Allah'ın { إِنَّمَا صَنَعُوا } kavli, { تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } kavlinin illetidir. 'Mâ' ya mevsûle ya mevsûfe ya da masdariyyedir; yani 'onların yaptığı şey' yahut 'onların yaptığı bir şey' yahut 'onların yapması' demektir. { كَيْدُ سَاحِرٍ } “bir büyücü tuzağıdır” 'inne'nin haberi olarak merfûdur; yani büyücü cinsinin tuzağıdır. Tenkiri, makamın gerektirdiği muzafın tenkirine vesile kılmak içindir; şayet marife kılınsaydı muzafun ileyh marife olurdu ve bu kastedilmemiştir. Buna, bu takdirde izafetle marife kılınmasının cins için olabileceği, bunun da mana bakımından nekre gibi olduğu, aralarındaki farkın sadece zihinde hazır bulunması olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Buna cevaben ise, cinsinin tayinine ihtiyaç olmadığı, zira bunun 'yuhayyelü' ayetinden bilindiği, tayinden sonraki asıl maksadın ise bunun hakikati olmayan aldatıcı bir iş olduğunu zikretmek olduğu ve bunun da zevk-i selimle bilineceği söylenmiştir. Nekre kılınmasının muzafı tahkire vesile olması için yapıldığı da söylenmiştir. Ancak bunun muzafı tahkiri ifade ettiği kabul edilse bile makama uygun düşmeyeceği, zira sihrin hakir ve büyük kısımlara ayrılmasını ifade edeceği ve bunun kastedilmediği söylenerek tenkit edilmiştir. Ayrıca bu, Yüce Allah'ın başka bir ayetteki { وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } [el-A'râf: 116] “ve büyük bir büyü getirdiler” kavli ile de çelişir; meğerki onun bir yönden büyüklüğünün bizzat kendisindeki hakirliğine engel olmadığı söylensin ki tahkirden kasıt da budur. Zihnin bilinen muayyen bir büyücüye gitmemesi için nekre kılındığı da söylenmiştir; iyi düşün!

وقرأ مجاهد وحميد وزيد بن علي عليهم الرحمة «كيد» بالنصب على أنه مفعول صَنَعُوا وما كافة.

Mücâhid, Humeyd ve Zeyd b. Ali —Allah onlara rahmet etsin— 'keyde' kelimesini { صَنَعُوا } fiilinin mef'ûlü, 'mâ'yı da kâffe kılarak mansûb olarak okumuşlardır.

وقرأ حمزة والكسائي وأبو بحرية والأعمش وطلحة وابن أبي ليلى وخلف في اختياره وابن عيسى الأصبهاني وابن جبير الأنطاكي وابن جرير «سحر» بكسر السين وإسكان الحاء على معنى ذي سحر أو على تسمية الساحر سحرا مبالغة كأنه لتوغله في السحر صار نفس السحر. وقيل: على أن الإضافة لبيان أن الكبد من جنس السحر. وهذه الإضافة من إضافة العام إلى الخاص. وهي على معنى اللام عند شارح الهادي وعلى معنى من على ما يفهم من ظاهر كلام الشريف في أول شرح المفتاح وتسمى إضافة بيانية. ويحمل فيما وجدت فهى المضاف إليه على المضاف. ولا يشترط أن يكون بين المتضايفين عموم وخصوص من وجه وبعضهم شرط ذلك.

Hamza, Kisâî, Ebû Bahriyye, A'meş, Talha, İbn Ebî Leylâ, kendi ihtiyarındaki rivayetle Halef, İbn Îsâ el-Isbehânî, İbn Cübeyr el-Antâkî ve İbn Cerîr, sîn harfinin kesresi ve hâ'nın sükûnu ile 'sihir sahibi' manasında yahut büyücüyü mübalağa kastıyla sihir olarak isimlendirerek —sanki sihirde derinleştiğinden dolayı bizzat sihrin kendisi olmuş gibi— «سِحْرٍ» şeklinde okumuşlardır. İzafetin, tuzağın sihir cinsinden olduğunu beyan için olduğu da söylenmiştir. Bu izafet âmın hâssa izafetindendir. el-Hâdî şârihine göre lâm manasındadır; Şerîf'in Şerhu'l-Miftâh'ın başındaki kelamının zahirinden anlaşıldığına göre ise 'min' manasındadır ve buna beyâniyye izafet denir. Bulunduğu yerlerde muzafun ileyh muzafa hamletmektedir. İki muzaf arasında bir yönden umum-husus bulunması şart değildir; bazısı ise bunu şart koşmuştur.

وقوله تعالى شأنه وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ أي هذا الجنس حَيْثُ أَتى حيث كان وأين أقبل فحيث ظرف مكان أريد به التعميم من تمام التعليل. ولم يتعرض لشأن العصا وكونها معجزة إلهية مع ما في ذلك من تقوية التعليل للإيذان بظهور أمرها.

Şânı yüce olan Allah'ın { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ } “Büyücü asla kurtuluşa eremez” yani bu cins kurtuluşa eremez; { حَيْثُ أَتَىٰ } “nereden gelirse gelsin” yani nerede olursa olsun ve nereye yönelirse yönelsin [ifadesi], gerekçelendirmenin tamamlayıcısıdır; buradaki 'haysü' umumilik ifade eden bir mekân zarfıdır. Gerekçelendirmeyi kuvvetlendirmesine rağmen asanın durumuna ve onun ilahî bir mucize olduğuna değinilmemesi, durumunun apaçıklığını bildirmek içindir.

وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن جندب بن عبد الله البجلي قال: «قال رسول الله ﷺ إذا أخذتم الساحر فاقتلوه ثم قرأ: وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى قال لا يؤمن حيث وجد»

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Cündeb b. Abdillâh el-Becelî'den rivayet etmişlerdir; o dedi ki: «Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: Büyücüyü yakaladığınız zaman onu öldürün. Sonra şu ayeti okudu: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَىٰ } “Büyücü, nereden gelirse gelsin asla kurtuluşa eremez” ve 'nerede bulunursa bulunsun iman etmez (yahut emniyette bırakılmaz)' buyurdu.»