ثُمَّ هَدى أي أرشد ودل سبحانه بذلك على وجوده فإن من نظر في هذه المحدثات وما تضمنته من دقائق الحكمة علم أن لها صانعا واجب الوجود عظيم العطاء والجود، ومحصل الآية ربنا الذي خلق كل شيء حسب استعداده أو على الوجه اللائق به وجعله دليلا عليه ﷻ، وهذا الجعل وإن كان متأخرا بالذات عن الخلق وليس بينهما تراخ في الزمان أصلا لكنه جيء بكلمة ثم للتراخي بحسب الرتبة كما لا يخفى وجهه على المتأمل، وفي إرشاد
{ ثُمَّ هَدى } “sonra da yolunu gösterendir”; yani O'nu doğru yola iletmiş ve Sübhânehu bununla varlığına delalet etmiştir. Zira bu sonradan yaratılmış varlıklara ve içerdikleri hikmet inceliklerine bakan kimse, bunların Vâcibü'l-Vücûd, ihsanı ve cömertliği pek yüce bir Yaratıcısı olduğunu bilir. Ayetin hülasası şudur: Rabbimiz, her şeyi istidadına göre veya kendine layık olan veçhile yaratan ve onu Kendi varlığına (celle celâluh) delil kılandır. Bu delil kılma [durumu], zat bakımından yaratmadan sonra gelse ve aralarında zaman bakımından hiçbir gecikme bulunmasa da, düşünen bir kimse için vechi gizli kalmayacağı üzere, mertebe bakımından bir gecikmeyi ifade etmek için “sümme” (ثُمَّ) kelimesi getirilmiştir. İrşâdü...
العقل السليم ثُمَّ هَدى إلى طريق الانتفاع والارتفاق بما أعطاه وعرفه كيف يتوصل إلى بقائه وكماله إما اختيارا كما في الحيوانات أو طبعا كما في الجمادات والقوى الطبيعية النباتية والحيوانية.
...'l-Akli's-Selîm'de [şöyle denilmiştir]: { ثُمَّ هَدى } “sonra da yolunu gösterendir”; yani kendisine verilen şeyden yararlanma ve faydalanma yoluna iletmiş; hayvanlarda olduğu gibi ya ihtiyarî olarak ya da cansız varlıklarda, bitkisel ve hayvansal tabii kuvvetlerde olduğu gibi fıtrî olarak bekasına ve kemaline nasıl ulaşacağını ona bildirmiştir.
ولما كان الخلق الذي هو تركيب الأجزاء وتسوية الأجسام متقدما على الهداية التي هي عبارة عن إبداع القوى المحركة والمدركة في تلك الأجساد وسط بينهما كلمة التراخي انتهى، ولا يخفى عليك أن الخلق لغة أعم مما ذكره وأن القوى المحركة والمدركة داخلة في عموم كُلَّ شَيْءٍ سواء كان عموم الأفراد أو عموم الأنواع وأنه لا بد من ارتكاب نوع من المجاز في هَدى على تفسيره، وقيل: على التفسير المروي عن ابن عباس ومن معه ثم هداه إلى الاجتماع بإلفه والمناكحة، وقيل غير ذلك، ولله تعالى در هذا الجواب ما أخضره وما أجمعه وما أبينه لمن ألقى الذهن ونظر بعين الانصاف وكان طالبا للحق، ومن هنا قيل: كان من الظاهر أن يقول ﵇: ربنا رب العالمين لكن سلك طريق الإرشاد والأسلوب الحكيم وأشار إلى حدوث الموجودات بأسرها واحتياجها إليه سبحانه واختلاف مراتبها وأنه تعالى هو القادر الحكيم الغني المنعم على الإطلاق.
Parçaların birleştirilmesi ve cisimlerin tesviye edilmesinden ibaret olan yaratma, söz konusu bedenlerde hareket ettirici ve idrak edici güçlerin vazedilmesinden ibaret olan hidayetten önce geldiği için, ikisi arasına gecikme bildiren edat yerleştirilmiştir.” [Alıntı sonu]. Sözlükte yaratmanın onun zikrettiğinden daha genel olduğu, hareket ettirici ve idrak edici güçlerin —ister fertlerin ister türlerin umumiliği olsun— { كُلَّ شَيْءٍ } “her şeye” [ifadesinin] umumuna dahil olduğu ve onun bu tefsirine göre { هَدى } “yol gösterendir” [kelimesinde] bir tür mecaza başvurmanın zorunlu olduğu sana gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: İbn Abbâs ve beraberindekilerden rivayet edilen tefsire göre; sonra onu eşiyle bir araya gelmeye ve nikahlanmaya sevk etmiştir. Başka şeyler de söylenmiştir. Zihnini toparlayan, insaf gözüyle bakan ve hakkı arayan kimse için bu cevap ne kadar taze, ne kadar kuşatıcı ve ne kadar açıktır! Bundan ötürü şöyle denilmiştir: [Mûsâ'nın] (aleyhisselâm) zahirde “Rabbimiz âlemlerin Rabbidir” demesi gerekirdi; fakat o irşad yolunu ve üslûb-ı hakîmi tutarak bütün varlıkların sonradan yaratılmışlığına, Sübhânehu'ya olan muhtaçlıklarına, mertebelerinin farklılığına ve Allah Teâlâ'nın mutlak Kādir, Hakîm, Ganî ve Mün'im olduğuna işaret etmiştir.
واستدل بالآية على أن فرعون كان عارفا بالله تعالى إلا أنه كان معاندا لأن جملة الصلة لا بد أن تكون معلومة ومتى كانت هذه الجملة معلومة له كان عارفا به سبحانه، وهذا مذهب البعض فيه عليه اللعنة، واستدلوا له أيضا بقوله تعالى: لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الإسراء: ١٠٢] وقوله تعالى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا [النمل: ١٤] وقوله تعالى في سورة [القصص: ٣٩] وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ فإنه ليس فيه إلا إنكار المعاد دون المبدأ وقوله تعالى في الشعراء: وَما رَبُّ الْعالَمِينَ [الشعراء: ٢٣- ٢٧] إلى قوله سبحانه إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ فإنه عنى به أني أطلب منه شرح الماهية وهو يشرح الوجود فدل على أنه معترف بأصل الوجود وبأن ملكه لم يتجاوز القبط ولم يبلغ الشام ألا ترى أن موسى ﵇ لما هرب إلى مدين قال له شعيب: لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [القصص: ٢٥] فكيف يعتقد أنه إله العالم وبأنه كان عاقلا ضرورة أنه كان مكلفا وكل عاقل يعلم بالضرورة أنه وجد بعد العدم، ومن كان كذلك افتقر إلى مدبر فيكون قائلا بالمدبر وبأنه سأل هاهنا بمن طالبا للكيفية، وفي الشعراء بما طالبا للماهية.
Bu ayetle, Firavun'un Allah Teâlâ'yı bildiğine, ancak inatçılık ettiğine delil getirilmiştir; zira sıla cümlesinin [muhatapça] bilinmesi şarttır ve bu cümle kendisince bilindiği anda o, Sübhânehu'yu biliyor demektir. Lânet olası hakkında bazılarının mezhebi budur. Onlar buna ayrıca Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Andolsun sen bildin ki bunları göklerin ve yerin Rabbinden başkası indirmedi” [İsrâ: 102], Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا } “Vicdanları bunlara tam bir kesinlikle inandığı halde haksızlık ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler” [Neml: 14] kavliyle ve Kasas Suresi'ndeki [Kasas: 39] { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لا يُرْجَعُونَ } “bize döndürülmeyeceklerini sandılar” kavliyle delil getirmişlerdir; zira burada mebdein (yaratılışın) değil, yalnızca meâdın (ahiretin) inkârı söz konusudur. Yine Şuarâ Suresi'nde: { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi de nedir?” [Şuarâ: 23-27] ayetinden Sübhânehu'nun { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “Şüphesize size gönderilen elçiniz delidir” kavline kadar olan kısımla delil getirmişlerdir; zira Firavun bununla, “Ben ondan mahiyetin açıklamasını istiyorum, o ise varlığı açıklıyor” demek istemiştir; bu da onun varlığın aslına itiraf ettiğine delalet eder. Ayrıca mülkünün Kıbtîlerin sınırını aşmadığını ve Şam'a ulaşmadığını da biliyordu; görmez misin ki Mûsâ (aleyhisselâm) Medyen'e kaçtığında Şuayb ona: { لا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Korkma, o zalim kavimden kurtuldun” [Kasas: 25] demişti; o halde kendisinin âlemin ilahı olduğuna nasıl inanabilir? Üstelik o akıl sahibiydi, çünkü mükellefti ve her akıl sahibi yokluktan sonra var olduğunu zorunlu olarak bilir. Böyle olan kimse de bir müdebbire (yöneticiye) muhtaçtır; dolayısıyla müdebbiri kabul ediyor demektir. Ayrıca burada keyfiyeti talep ederek “men” (kim) ile, Şuarâ'da ise mahiyeti talep ederek “mâ” (nedir) ile sormuştur.
والظاهر أن السؤال بمن سابق فكأن موسى ﵇ لما أقام الدلالة على الوجود ترك المنازعة معه في هذا المقام لعلمه بظهوره وشرع في مقام أصعب لأن العلم بماهيته تعالى غير حاصلة للبشر. ولا يخفى ما في هذه الأدلة من القيل والقال، ومن الناس من قال: إنه كان جاهلا بالله تعالى بعد اتفاقهم على أن العاقل لا يجوز أن يعتقد في نفسه أنه خالق السموات والأرض وما فيهما واختلفوا في كيفية جهله فيحتمل أنه كان دهريا نافيا للصانع أصلا ولعله كان يقول بعدم احتياج الممكن في وجوده إلى مؤثر وإن وجود العالم اتفاقي كما نقل عن ديمقراطيس وأتباعه، ويحتمل أنه كان فلسفيا قائلا بالعلة الموجبة، ويحتمل أنه كان من عبدة الكواكب. ويحتمل أنه كان من عبدة الأصنام، ويحتمل أنه كان من الحلولية المجسمة وأما ادعاؤه الربوبية لنفسه فبمعنى أنه يجب على من تحت يده طاعته والانقياد له وعدم الاشتغال بطاعة غيره، واستدل بشروعه في المناظرة وطلب الحجة دون السفاهة والشغب مع كونه جبارا شديد البطش على أن الشغب والسفاهة مع من يدعو إلى الحق في غاية القبح فلا ينبغي لمن يدعي الإسلام والعلم أن يرتضي لنفسه ما لم يرتضه فرعون لنفسه. وباشتغال موسى ﵇ بإقامة الدليل على المطلوب على فساد التقليد في أمثال هذا المطلب وفساد قول القائل: إن معرفة الله تعالى تستفاد من قول الرسول، وبحكاية كلام فرعون وجواب موسى ﵇ على أنه يجوز حكاية كلام المبطل مقرونا بالجواب لئلا يبقى الشك، وعلى أن المحق يجب عليه استماع
Zahir olan, “men” ile yapılan sorunun daha önce olduğudur. Sanki Mûsâ (aleyhisselâm) varlığa delil getirdiğinde, onun açıklığını bildiği için bu makamda onunla çekişmeyi bırakmış ve daha zor bir makama geçmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın mahiyetini bilmek insan için mümkün değildir. Bu delillerde söz konusu olan tartışmalar gizli değildir. İnsanlardan bazıları ise —akıl sahibinin kendisinin göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratıcısı olduğuna inanmasının caiz olmayacağı üzerinde ittifak ettikten sonra— onun Allah Teâlâ'yı hiç tanımayan bir cahil olduğunu söylemiş ve cehaletinin keyfiyetinde ihtilaf etmişlerdir: Yaratıcıyı tamamen inkâr eden bir Dehrî (materyalist) olması muhtemeldir; belki de Demokritos ve takipçilerinden nakledildiği gibi, mümkün varlığın var oluşunda bir müessire ihtiyacı olmadığını ve âlemin varlığının tesadüfi olduğunu söylüyordu. Mûcibe illet görüşünü savunan bir felsefeci olması muhtemeldir. Yıldızlara tapanlardan olması muhtemeldir. Putlara tapanlardan olması muhtemeldir. Hulûliyye ve Mücessime'den olması da muhtemeldir. Kendisi için rablik iddia etmesi ise, emri altındakilerin kendisine itaat etmesi, boyun eğmesi ve başkasına ibadet ve itaatle meşgul olmaması gerektiği anlamındadır. Zorba ve son derece şiddetli yakalayışa sahip biri olmasına rağmen, edepsizlik ve kargaşa çıkarmak yerine münazaraya ve delil talebine yönelmesinden, hakka davet eden kimseye karşı kargaşa ve edepsizlik yapmanın son derece çirkin olduğuna delil getirilmiştir; dolayısıyla İslâm ve ilim iddiasında bulunan bir kimsenin, Firavun'un bile kendisi için uygun görmediği şeyi kendi nefsi için uygun görmesi yakışmaz. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) matluba delil getirmekle meşgul olmasından, bu gibi taleplerde taklidin geçersizliğine ve “Allah Teâlâ'yı bilmek ancak peygamberin sözünden öğrenilir” diyen kimsenin sözünün batıllığına delil getirilmiştir. Firavun'un sözünün ve Mûsâ'nın (aleyhisselâm) cevabının nakledilmesinden, şüphe kalmasın diye batıl ehlinin sözünün cevabıyla birlikte nakledilmesinin caiz olduğuna ve hak ehlinin...
شبهة المبطل حتى يمكنه الاشتغال بحلها قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى لما شاهد اللعين ما نظمه ﵇ في سلك الجواب من البرهان النير على الطراز الرائع خاف أن يظهر للناس حقية مقالاته ﵇ وبطلان خرافات نفسه ظهورا بينا أراد أن يصرفه ﵇ عن سننه إلى ما لا يعنيه من الأمور التي لا تعلق لها في نفس الأمر بالرسالة من الحكايات موهما أن لها تعلقا بذلك ويشغله عما هو بصدده عسى يظهر فيه نوع غفلة فيتسلق بذلك إلى أن يدعي بين يدي قومه نوع معرفة، فقال فَما بالُ إلخ. وأصل البال الفكر يقال: خطر ببالي كذا ثم أطلق على الحال التي يعتني بها وهو المراد، ولا يثنى ولا يجمع إلا شذوذا في قولهم بآلات. وكأن الفاء لتفريع ما بعدها على دعوى الرسالة أي إذا كنت رسولا فأخبرني ما حال القرون الماضية والأمم الخالية، وماذا جرى عليهم من الحوادث المفصلة.
...onu çözmekle meşgul olabilmesi için batıl ehlinin şüphesini dinlemesinin vacip olduğuna delil getirilmiştir. { قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الْأُولى } “[Firavun] dedi ki: 'Öyleyse önceki nesillerin hali nedir?'” O lanetli, onun (aleyhisselâm) cevap dizisinde harika bir tarzda ortaya koyduğu parlak burhanı görünce, onun (aleyhisselâm) sözlerinin doğruluğunun ve kendi hurafelerinin batıllığının insanlara açıkça görünmesinden korktu; böylece onunla bir ilgisi varmış vehmini vererek, işin aslında peygamberlikle hiçbir ilgisi bulunmayan kıssalardan ibaret lüzumsuz şeylere çekmek suretiyle onu (aleyhisselâm) kendi yolundan çevirmek ve yöneldiği konudan meşgul etmek istedi; ta ki onda bir tür gaflet ortaya çıksın da kavminin huzurunda bir nevi bilgi iddia etmeye basamak kılsın. Bu yüzden { فَما بالُ } “hali nedir” vb. dedi. “Bâl” (بَال) kelimesinin aslı fikir/düşüncedir; «خطر ببالي كذا» (aklıma/fikrime şu geldi) denilir; sonra önem verilen durum (hâl) için kullanılmıştır ve burada kastedilen de budur. «بآلات» şeklindeki şaz kullanım dışında tesniyesi ve cemisi yapılmaz. Sanki “fâ” (فَ), sonrasının peygamberlik iddiasına terettüp etmesi içindir; yani: “Eğer sen bir elçiysen, bana geçmiş nesillerin ve önceki ümmetlerin durumunun ne olduğunu ve başlarına gelen detaylı hadiselerin neler olduğunu haber ver.”
قالَ موسى ﵇ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي أي إن ذلك من الغيوب التي لا يعلمها إلا الله تعالى وإنما أنا عبد لا أعلم منها إلا ما علمنيه من الأمور المتعلقة بالرسالة والعلم بأحوال القرون وما جرى عليهم على التفصيل مما لا ملابسة فيه بمنصب الرسالة كما زعمت. وقيل: إنما سأله عن ذلك ليختبر أنه نبي أو هو من جملة القصاص الذين دارسوا قصص الأمم السالفة، وقال النقاش: إن اللعين لما سمع وعظ مؤمن آل فرعون يا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ [غافر: ٣٠] الآية سأل عن ذلك فرد ﵇ علمه إلى الله تعالى لأنه لم يكن نزلت عليه التوراة فإنه كان نزولها بعد هلاك فرعون.
{ قالَ } “Dedi ki” Mûsâ (aleyhisselâm): { عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي } “Onların bilgisi Rabbimin katındadır”; yani bu, Allah Teâlâ'dan başkasının bilemeyeceği gayblardandır. Ben ise sadece bir kulum; O'nun bana peygamberlikle ilgili hususlardan öğrettiği dışında bunlardan hiçbir şey bilmem. Nesillerin durumlarını ve başlarına gelenleri detaylarıyla bilmek ise senin zannettiğin gibi peygamberlik makamıyla ilişkisi olan şeylerden değildir. Şöyle de denilmiştir: Onun peygamber mi yoksa geçmiş ümmetlerin kıssalarını okumuş kıssacılardan biri mi olduğunu sınamak için bunu sormuştur. Nakkâş şöyle demiştir: O lanetli, Firavun ailesinin mümininin { يا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ } “Ey kavmim! Doğrusu ben sizin adınıza o toplulukların gününün benzerinden korkuyorum” [Gāfir: 30] ayetindeki vaazını duyunca bunu sordu; Mûsâ da (aleyhisselâm) bunun bilgisini Allah Teâlâ'ya havale etti, zira kendisine henüz Tevrat indirilmemişti; çünkü Tevrat'ın indirilişi Firavun'un helakinden sonra olmuştu.
وقال بعضهم: إن السؤال مبني على قوله ﵇ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى إلخ أي فما حال القرون السالفة بعد موتهم من السعادة والشقاوة والمراد بيان ذلك تفصيلا كأنه قيل: إذا كان الأمر كما ذكرت ففصل لنا حال من مضى من السعادة والشقاوة ولذا رد ﵇ العلم إلى الله ﷿ فاندفع ما قيل: إنه لو كان المسئول عنه ما ذكر من السعادة والشقاوة لأجيب ببيان أن من اتبع الهدى منهم فقد سلم ومن تولى فقد عذب حسبما نطق به قوله تعالى وَالسَّلامُ إلخ، وقيل: إنه متعلق بقوله سبحانه إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا إلخ أي إذا كان الأمر كذلك فما بال القرون الأولى كذبوا ثم ما عذبوا، وقيل: هو متعلق به والسؤال عن البعث والضمير في عِلْمُها للقيامة وكلا القولين كما ترى وعود الضمير على القيامة أدهى من أمر التعلق وأمرّ.
Bazıları şöyle demiştir: Soru, onun (aleyhisselâm) { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selam doğru yola uyanlaradır” vb. sözüne dayanmaktadır; yani ölümlerinden sonra önceki nesillerin mutluluk ve bedbahtlık bakımından halleri nedir? Kastedilen bunu tafsilatlıca açıklamaktır; sanki şöyle denilmiştir: “Eğer durum zikrettiğin gibiyse, geçmişlerin mutluluk ve bedbahtlık durumunu bize detaylandır.” Bu sebeple o (aleyhisselâm) bilgiyi Allah'a (azze ve celle) havale etmiştir. Böylece, “Eğer sorulan şey zikredilen mutluluk ve bedbahtlık olsaydı, Allah Teâlâ'nın { وَالسَّلامُ } “Selam...” vb. kavlinin ifade ettiği üzere, onlardan hidayete uyanın kurtulduğu ve yüz çevirenin azap gördüğü açıklanarak cevap verilirdi” şeklindeki itiraz bertaraf edilmiş olur. Şöyle de denilmiştir: Bu, Sübhânehu'nun { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا } “Bize vahyolundu...” vb. kavliyle bağlantılıdır; yani durum böyle ise, ilk nesiller yalanladıkları halde niçin azap görmediler? Şöyle de denilmiştir: Bununla bağlantılıdır ve soru diriliş (ba's) hakkındadır; { عِلْمُها } “onların bilgisi” ifadesindeki zamir kıyamete aittir. Her iki görüş de gördüğün gibidir; zamirin kıyamete dönmesi ise irtibat meselesinden çok daha vahim ve acıdır.
وقيل: إنه متعلق بجواب موسى ﵇ اعتراضا على ما تضمنه من علمه تعالى بتفاصيل الأشياء وجزئياتها المستتبع إحاطة قدرته جل وعلا بالأشياء كلها كأنه قيل: إذا كان علم الله تعالى كما أشرت فما تقول في القرون الخالية مع كثرتهم وتمادي مدتهم وتباعد أطرافهم كيف إحاطة علمه تعالى بهم وبأجزائهم وأحوالهم فأجاب بأن علمه تعالى محيط بذلك كله إلى آخر ما قص الله تعالى، وتخصيص القرون الأولى على هذا بالذكر مع أولوية التعميم قيل لعلم فرعون ببعضها وبذلك يتمكن من معرفة صدق موسى ﵇: إن بين أحوالها، وقيل: إنه لإلزام موسى ﵇ وتبكيته عند قومه في أسرع وقت لزعمه أنه لو عمم ربما اشتغل موسى ﵇ بتفصيل علمه تعالى بالموجودات المحسوسة الظاهرة فتطول المدة ولا يتمشى ما أراده، وأيّا ما كان يسقط ما قيل: إنه يأبى هذا الوجه تخصيص القرون الأولى من بين الكائنات فإنه لو أخذها بجملتها كان أظهر وأقوى في تمشي ما أراد، نعم بعد هذا الوجه مما لا ينبغي أن ينكر، وقيل: إنه اعتراض عليه بوجه آخر كأنه قيل: إذا كان ما ذكرت من دليل إثبات المبدأ في هذه الغاية من الظهور فما بال القرون الأولى نسوه سبحانه ولم يؤمنوا به تعالى فلو كانت الدلالة واضحة وجب عليهم أن لا يكونوا غافلين عنها ومآله على ما قال الإمام معارضة الحجة بالتقليد، وقريب منه ما يقال إنه متعلق بقوله «ثم هدى» على التفسير الأول كأنه قيل: إذا كان الأمر كذلك فما بال القرون الأولى لم يستدلوا بذلك فلم يؤمنوا. وحاصل
Şöyle de denilmiştir: Bu, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) cevabının kapsadığı, Allah Teâlâ'nın eşyanın detaylarını ve cüzlerini bilmesi ve bunun gereği olarak O'nun (celle ve alâ) kudretinin bütün eşyayı kuşatması esasına bir itiraz olarak yöneltilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: “Eğer Allah Teâlâ'nın ilmi işaret ettiğin gibiyse, sayıca çokluklarına, zamanlarının uzunluğuna ve mekanlarının uzaklığına rağmen geçmiş nesiller hakkında ne dersin? Allah Teâlâ'nın ilmi onları, parçalarını ve hallerini nasıl kuşatır?” Mûsâ da Allah Teâlâ'nın anlattığı son noktaya kadar Allah Teâlâ'nın ilminin bütün bunları kuşattığını belirterek cevap vermiştir. Buna göre, genelleme yapmak daha evla iken önceki nesillerin özellikle zikredilmesinin sebebi olarak; Firavun'un onlardan bazısını bildiği ve Mûsâ (aleyhisselâm) onların hallerini açıklarsa onun doğruluğunu anlama imkânı bulacağı söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ'yı (aleyhisselâm) ilzam etmek ve kavminin yanında en hızlı şekilde susturmak içindir; zira genelleme yaparsa Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Allah Teâlâ'nın görünen somut varlıklara dair ilmini detaylandırmakla meşgul olup sürenin uzayacağını ve istediği şeyin gerçekleşmeyeceğini zannetmiştir. Her halükârda, “Önceki nesillerin varlıklar arasından tahsis edilmesi bu veche engeldir; zira hepsini birden ele alsaydı, istediği şeyin yürümesi için daha açık ve daha güçlü olurdu” şeklindeki iddia düşer. Evet, bu vechin uzaklığı inkâr edilmemelidir. Şöyle de denilmiştir: Bu, ona başka bir açıdan bir itirazdır; sanki şöyle denilmiştir: “Eğer başlangıcı (Yaratıcıyı) ispat delili zikrettiğin gibi son derece açıksa, önceki nesillerin hali neydi ki Sübhânehu'yu unuttular ve O'na iman etmediler? Eğer delil açık olsaydı, ondan gafil kalmamaları gerekirdi.” İmam'ın [Râzî] dediğine göre bunun varacağı yer, hüccete karşı taklitle çıkışmaktır. Birinci tefsire göre «sonra yolunu gösterdi» kavliyle bağlantılı olduğu görüşü de buna yakındır; sanki şöyle denilmiştir: “Eğer durum böyleyse, önceki nesiller niçin bununla delil getirip iman etmediler?” Her iki görüşe göre...
الجواب على القولين أن ذلك من سر القدر وعلمه عند ربي جل شأنه فِي كِتابٍ الظاهر أنه خبر ثان لعلمها والخبر الأول عِنْدَ رَبِّي.
...cevabın özeti şudur: Bu, kaderin sırrındandır ve onun bilgisi şanı yüce Rabbimin katındadır. { فِي كِتابٍ } “bir kitaptadır”; zahir olan, bunun «ilmühâ» için ikinci haber olmasıdır; birinci haber ise { عِنْدَ رَبِّي } “Rabbimin katındadır” ifadesidir.
وجوز أن يكونا خبرا واحدا مثل هذا حلو حامض وأن يكون الخبر عِنْدَ رَبِّي. وفِي كِتابٍ في موضع الحال من الضمير المستتر في الظرف أو هو معمول له. وأن يكون الخبر في كتاب وعِنْدَ رَبِّي في موضع الحال من الضمير المستتر فيه والعامل الظرف وهو يعمل متأخرا على رأي الأخفش، وقيل: يكون حالا من المضاف إليه في عِلْمُها، وقيل: يكون ظرفا للظرف الثاني، وقيل: هو ظرف للعلم ذكر جميع ذلك أبو البقاء ثم قال: ولا يجوز أن يكون فِي كِتابٍ متعلقا بعلمها و «عند ربي» الخبر لأن المصدر لا يعمل فيما بعد خبره.
İkisinin «bu tatlı-ekşidir» terkibinde olduğu gibi tek bir haber olması da caiz görülmüştür. Haberin { عِنْدَ رَبِّي } “Rabbimin katındadır” olması ve { فِي كِتابٍ } “bir kitaptadır” ifadesinin zarftaki müstetir zamirden hâl konumunda veya onun mamulü olması da caizdir. Yine haberin «fî kitâb» olması ve { عِنْدَ رَبِّي } ifadesinin onun içindeki müstetir zamirden hâl konumunda bulunması ve âmilin de zarf olması caizdir; Ahfeş'in görüşüne göre zarf sonra gelerek amel eder. Şöyle de denilmiştir: { عِلْمُها } lafzındaki muzafun ileyhten hâl olur. Şöyle de denilmiştir: İkinci zarf için zarf olur. Şöyle de denilmiştir: İlim için zarftır. Bütün bunları Ebü'l-Bekâ zikretmiş, ardından şöyle demiştir: { فِي كِتابٍ } ifadesinin «ilmühâ» ile müteallık olması ve «ınde rabbî» ifadesinin haber olması caiz değildir; zira masdar haberinden sonra gelen lafızda amel edemez.
وأنت تعلم أن أول الأوجه هو الأوجه وكأنه عنى ﵇ بالكتاب اللوح المحفوظ أي علمها مثبت في اللوح المحفوظ بتفاصيله وهذا من باب المجاز إذ المثبت حقيقة إنما هو النقوش الدالة على الألفاظ المتضمنة شرح أحوالهم المعلومة له تعالى، وجوز أن يكون المراد بالكتاب الدفتر كما هو المعروف في اللغة ويكون ذلك تمثيلا لتمكنه وتقرره في علمه ﷿ بما استحفظه العالم وقيده بكتبته في جريدة ولعله أولى، ويلوح إليه قوله تعالى لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى فإن عدم الضلال والنسيان أوفق بإتقان العلم، والظاهر أن فيه على الوجهين دفع توهم الاحتياج لأن الإثبات في الكتاب إنما يفعله من يفعله لخوف النسيان والله تعالى منزه عن ذلك، والإثبات في اللوح المحفوظ لحكم ومصالح يعلم بعضها العالمون، وقيل: إن هذه الجملة على الأول تكميل لدفع ما يتوهم من أن الإثبات في اللوح للاحتياج لاحتمال خطأ أو نسيان تعالى الله سبحانه عنه، وعلى الثاني تذييل لتأكيد الجملة السابقة، والمعنى لا يخطىء ربي ابتداء بأن لا يدخل شيء من الأشياء في واسع علمه فلا يكون علمه سبحانه محيطا بالأشياء ولا يذهب عليه شيء بقاء بأن يخرج عن دائرة علمه جل شأنه بعد أن دخل بل هو ﷿ محيط بكل شيء علما أزلا وأبدا وتفسير الجملتين بما ذكر مما ذهب إليه القفال ووافقه بعض المحققين ولا يخفى حسنه.
Bilirsin ki vecihlerin en evlası birinci vecihtir. Sanki o (aleyhisselâm) kitap ile Levh-i Mahfuz'u kastetmiştir; yani onların bilgisi bütün ayrıntılarıyla Levh-i Mahfuz'da sabittir. Bu mecaz kabilindendir; zira hakikatte sabit olan şey, Allah Teâlâ'nın malumu olan hallerinin açıklamasını içeren lafızlara delalet eden nakışlardır. Dilde bilindiği üzere kitap ile defterin kastedilmiş olması ve bunun da âlimin ezberleyip bir sahifeye yazarak kaydettiği şey vasıtasıyla Allah'ın (azze ve celle) ilmindeki yerleşikliğine ve sebatına bir temsil olması caiz görülmüştür; belki de bu daha evladır. Allah Teâlâ'nın { لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } “Rabbim ne şaşırır ne de unutur” kavli de buna işaret etmektedir; zira şaşırmamak ve unutmamak ilmin sağlamlığına daha uygundur. Zahir olan şu ki, her iki veche göre de bunda bir ihtiyaç vehmini defetme söz konusudur; çünkü kitaba kaydetmeyi yapan kimse bunu ancak unutma korkusundan yapar, Allah Teâlâ ise bundan münezzehtir. Levh-i Mahfuz'a kaydetmek ise âlimlerin bazısını bildiği hikmetler ve maslahatlar içindir. Şöyle de denilmiştir: Birinci veche göre bu cümle, haşa Allah Sübhânehu hakkında bir hata veya unutma ihtimalinden ötürü Levh'e kaydın bir ihtiyaçtan kaynaklandığı vehmini defetmek için bir tamamlamadır; ikinci veche göre ise önceki cümleyi pekiştiren bir tezyîldir. Mana şudur: Rabbim, başlangıçta hiçbir şey geniş ilminden dışarıda kalmayacak ve böylece Sübhânehu'nun ilmi eşyayı kuşatmamış olmayacak şekilde asla yanılmaz; devamlılıkta da hiçbir şey O'nun şanı yüce ilim dairesine girdikten sonra oradan çıkıp zayi olmaz. Bilakis O (azze ve celle) ezelden ebede her şeyi ilmiyle kuşatmıştır. İki cümlenin zikredilen şekilde tefsiri Kaffâl'in benimsediği ve bazı muhakkiklerin de ona muvafakat ettiği görüştür; bunun güzelliği ise gizli değildir.
وأخرج ابن المنذر وجماعة عن مجاهد أنهما بمعنى واحد وليس بذاك، والفعلان قيل: منزلان منزلة اللازم، وقيل: هما باقيان على تعديهما والمفعول محذوف أي لا يضل شيئا من الأشياء ولا ينساه، وقيل: شيئا من أحوال القرون الأولى، وعن الحسن لا يضل وقت البعث ولا ينساه وكأنه جعل السؤال عن البعث وخصص لأجله المفعول وقد علمت حاله. وعن ابن عباس أن المعنى لا يترك من كفر به حتى ينتقم منه ولا يترك من وحده حتى يحازيه وكأنه رضي الله تعالى عنه جعل السؤال عن حالهم من حيث السعادة والشقاوة والجواب عن ذلك على سبيل الإجمال فتدبر ولا تغفل.
İbnü'l-Münzir ve bir topluluk Mücâhid'den ikisinin aynı manada olduğunu rivayet etmişlerdir ki bu pek isabetli değildir. İki fiilin lâzım konumuna indirildiği söylenmiştir; müteaddîlikleri üzere kaldıkları ve mef'ûlün hazfedildiği de söylenmiştir; yani hiçbir şeyi şaşırmaz ve onu unutmaz. Önceki nesillerin hallerinden hiçbir şeyi [şaşırmaz ve unutmaz] şeklinde de söylenmiştir. Hasan'dan: Diriliş vaktini şaşırmaz ve onu unutmaz, şeklinde rivayet edilmiştir; sanki o soruyu ba's hakkında kılmış ve bundan dolayı mef'ûlü tahsis etmiştir; bunun durumunu ise öğrenmiş bulunuyorsun. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre mana: Kendisini inkâr edeni cezalandırıncaya kadar terk etmez, Kendisini birleyeni de mükâfatlandırıncaya kadar bırakmaz, demektir. Sanki o (radıyallâhu teâlâ anh) soruyu mutluluk ve bedbahtlık açısından onların durumları hakkında kılmış, cevabı da buna icmâlî yolla vermiştir; iyi düşün ve gafil olma!
وزعم بعضهم أن الجملة في موضع الصفة لكتاب والعائد إليه محذوف أي لا يضله ربي ولا ينساه، وقيل:
Bazıları cümlenin «kitâb» için sıfat konumunda olduğunu ve ona dönen aid zamirin hazfedildiğini ileri sürmüşlerdir; yani Rabbim onu şaşırmaz ve onu unutmaz. Şöyle de denilmiştir:
العائد ضمير مستتر في الفعل ورَبِّي نصب على المفعول أي لا يضل الكتاب ربي أي عنه. وفي يَنْسى ضمير عائد إليه أيضا أي ولا ينسى الكتاب شيئا أي لا يدعه على حد لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الكهف:
Aid zamir fiildeki müstetir zamirdir ve { رَبِّي } lafzı mef'ûl olarak mansubdur; yani kitap Rabbimden şaşmaz, yani O'ndan kaybolmaz. { يَنْسى } fiilinde de ona dönen bir zamir vardır; yani kitap hiçbir şeyi unutmaz; yani { لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها } “küçük büyük hiçbir şey bırakmaksızın hepsini sayıp dökmüştür” [Kehf: 49] ifadesi kabilinden hiçbir şeyi terk etmez.
٤٩] .
49].
والعجب كل العجب من العدول عن الظاهر إلى مثل هذه الأقوال، وإظهار رَبِّي في موقع الإضمار للتلذذ بذكره تعالى ولزيادة التقرير والإشعار بعلية الحكم فإن الربوبية مما تقتضي عدم الضلال والنسيان حتما.
Zahirden dönüp bu tür sözlere sapmak son derece şaşırtıcıdır. Zamir makamında { رَبِّي } lafzının açıkça zikredilmesi (izhar), Allah Teâlâ'nın zikrinden lezzet almak, teقرîri artırmak ve hükmün illetine işaret etmek içindir; zira Rablik sıfatı kesinlikle şaşırmamayı ve unutmamayı gerektirir.
وقرأ الحسن وقتادة والجحدري وحماد بن سلمة وابن محيصن وعيسى الثقفي «لا يضلّ» بضم الياء من أضل وأضللت الشيء وضللته قيل بمعنى.
Hasan, Katâde, Cahderî, Hammâd b. Seleme, İbn Muhaysın ve Îsâ es-Sekafî, «أضل» fiilinden ye'nin zammesiyle «لا يُضِلُّ» şeklinde okumuşlardır. «أضللت الشيء» ve «ضللته» lafızlarının aynı manada olduğu söylenmiştir.
وفي الصحاح عن ابن السكيت يقال: أضللت بعيري إذا ذهب منك وضللت المسجد والزاد إذا لم تعرف موضعهما وكذلك كل شيء مقيم لا يهتدى إليه، وحكي نحوه عن الفراء. وابن عيسى، وذكر أبو البقاء في توجيه هذه القراءة وجهين جعل رَبِّي منصوبا على المفعولية، والمعنى لا يضل أحد ربي عن علمه وجعله فاعلا والمعنى لا يجد ربي الكتاب ضالا أي ضائعا، وقرأ السلمي «لا يضلّ ربي ولا ينسى» ببناء الفعلين لما لم يسم فاعله.
es-Sıhâh'ta İbnü's-Sikkît'ten şöyle nakledilir: «أضللت بعيري» ifadesi deven senden kaybolup gittiğinde, «ضللت المسجد والزاد» ifadesi ise ikisinin yerini bilemediğinde kullanılır; aynı şekilde ulaşılamayan sabit her şey için de böyledir. Ferrâ ve İbn Îsâ'dan da bunun benzeri nakledilmiştir. Ebü'l-Bekâ bu kıraatin tevcihinde iki vecih zikretmiştir: { رَبِّي } lafzını mef'ûliyet üzere mansub kılmıştır; bu takdirde mana: “Hiç kimse Rabbimi ilminden şaşırtamaz” demektir. Onu fail kılmıştır; bu takdirde mana: “Rabbim kitabı sapmış yani kaybolmuş bulmaz” demektir. Sülemî ise iki fiilin meçhul yapısıyla «لا يُضَلُّ ربي ولا يُنْسَى» şeklinde okumuştur.
الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً إلخ يحتمل أن يكون ابتداء كلام منه ﷿ وكلام موسى ﵇ قد تم عند قوله تعالى: وَلا يَنْسى فيكون الموصول خبر مبتدأ محذوف والجملة على ما قيل: مستأنفة استئنافا بيانيا كأنه سبحانه لما حكى كلام موسى ﵇ إلى قوله: لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى سئل ما أراد موسى بقوله:
{ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً } “O, yeri sizin için bir beşik yapan...dır” vb. kısmı, Allah Teâlâ'dan (azze ve celle) yeni bir söz başlangıcı olması ve Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözünün Allah Teâlâ'nın { وَلا يَنْسى } “ve unutmaz” kavlinde bitmiş olması muhtemeldir. Bu durumda ism-i mevsûl mahzuf mübtedanın haberi olur ve cümle —söylendiğine göre— istînâf-ı beyânî olur; sanki Sübhânehu, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözünü { لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى } “Rabbim ne şaşırır ne de unutur” kavline kadar nakledince, “Mûsâ...
رَبِّي فقال سبحانه: هو الَّذِي جَعَلَ إلخ، واختار هذا الإمام بل قال: يجب الجزم به ويحتمل أن يكون من كلام موسى ﵇ على أن يكون قد سمعه من الله ﷿ فأدرجه بعينه في كلامه ولذا قال لَكُمُ دون لنا وهو من قبيل الاقتباس فيكون الموصول إما مرفوع المحل على أنه صفة لربي أو خبر مبتدأ محذوف كما في الاحتمال السابق وإما منصوب على المدح، واختار هذا الزمخشري، وعلى الاحتمالين يكون في قوله تعالى: فَأَخْرَجْنا التفات بلا اشتباه أو على أن موسى ﵇ قال ذلك من عنده غير سامع له من الله ﷿، وقال: فأخرج به بإسناد أخرج إلى ضمير الغيبة إلا أن الله تعالى لما حكاه أسنده إلى ضمير المتكلم لأن الحاكي هو المحكي عنه فمرجع الضميرين واحد، وظاهر كلام ابن المنير اختيار هذا حيث قال بعد تقريره: وهذا وجه حسن رقيق الحاشية وهو أقرب الوجوه إلى الالتفات.
...{ رَبِّي } 'Rabbim' sözüyle neyi kastetti?” diye sorulmuş, Sübhânehu da: “O, { الَّذِي جَعَلَ } 'yapan...dır'” buyurmuştur. İmam [Râzî] bunu tercih etmiş, hatta bunda kesin hüküm vermek gerektiğini söylemiştir. Bunun Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözünden olması da muhtemeldir; şöyle ki o bunu Allah'tan (azze ve celle) işitmiş ve aynen kendi sözünün içine katmıştır; bundan dolayı “bize” yerine { لَكُمُ } “sizin için” demiştir ve bu iktibas kabilindendir. Bu durumda ism-i mevsûl ya «rabbî» lafzının sıfatı olarak mahallen merfûdur veya önceki ihtimalde olduğu gibi mahzuf mübtedanın haberidir; ya da medih üzere mansubdur. Zemahşerî bunu tercih etmiştir. Her iki ihtimale göre de Allah Teâlâ'nın { فَأَخْرَجْنا } “böylece çıkardık” kavlinde şüphesiz bir iltifat sanatı vardır. Ya da Mûsâ (aleyhisselâm) bunu Allah'tan (azze ve celle) işitmeksizin kendiliğinden söylemiş ve «أخرج» fiilini gaib zamire isnad ederek «فأخرج به» demiştir; ancak Allah Teâlâ bunu naklederken mütekellim zamirine isnad etmiştir, çünkü nakleden bizzat kendisinden nakledilendir; dolayısıyla iki zamirin mercii birdir. İbnü'l-Münîr'in sözünün zahiri, bunu takrir ettikten sonra: “Bu, latif ve ince bir vecihtir ve iltifata en yakın vecihtir” diyerek bunu tercih ettiğini göstermektedir.
وأنكر بعضهم أن يكون فيه التفات أو على أنه ﵇ قاله من عنده بهذا اللفظ غير مغير عند الحكاية، وقوله: «أخرجنا» من باب قول خواص الملك أمرنا وعمرنا وفعلنا وإنما يريدون الملك أو هو مسند إلى ضمير الجماعة بإرادة أخرجنا نحن معاشر العباد بذلك الماء بالحراثة أزواجا من نبات شتى على ما قيل، وليس في «أخرجنا» على هذا وما قبله التفات. ويحتمل أن يكون ذلك كلام موسى ﵇ إلى قوله تعالى: «ماء» وما بعده كلام الله ﷿ أوصله سبحانه بكلام موسى ﵇ حين الحكاية لنبينا ﷺ، والأولى عندي الاحتمال الأول بل يكاد يكون كالمتعين ثم الاحتمال الثاني ثم الاحتمال الثالث وسائر الاحتمالات ليس بشيء ووجه ذلك لا يكاد يخفى. وسيأتي إن شاء الله تعالى في الزخرف نحو هذه الآية، والمهد في الأصل مصدر ثم جعل اسم جنس لما يمهد للصبي. ونصبه على أنه مفعول ثان لجعل إن كان بمعنى صيّر أو حال إن كان بمعنى خلق، والمراد جعلها لكم كالمهد، ويجوز أن يكون باقيا على مصدريته غير منقول لما ذكر، والمراد جعلها ذات مهد أو ممهدة أو نفس المهد مبالغة، وجوز أن يكون منصوبا بفعل مقدر من لفظه أي مهدها مهدا بمعنى بسطها ووطأها، والجملة حال من الفاعل أو المفعول، وقرأ كثير «مهادا» وهو على ما قال المفضل. كالمهد في المصدرية والنقل.
Bazıları onda iltifat olduğunu inkâr etmiştir. Ya da o (aleyhisselâm) bunu kendi yanından bu lafızla söylemiş ve nakil esnasında değiştirilmemiştir; onun «أخرجنا» (çıkardık) sözü ise, hükümdarın yakın adamlarının hükümdarı kastederek “emrettik, imar ettik, yaptık” demeleri kabilindendir. Yahut söylendiğine göre çoğul zamirine isnad edilmiştir ve kastedilen: “Biz kullar topluluğu o su ile çiftçilik yaparak türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık” demektir. Buna ve bir öncekine göre «أخرجنا» lafzında iltifat yoktur. Bunun Allah Teâlâ'nın «mâen» (su) kavline kadar Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözü olması, sonrasının ise Allah'ın (azze ve celle) sözü olup Sübhânehu'nun Peygamberimize (sallallâhu aleyhi ve sellem) hikâye ederken onu Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sözüne bağlamış olması da muhtemeldir. Bana göre en evla olan birinci ihtimaldir, hatta neredeyse tayin edilmiş gibidir; sonra ikinci ihtimal, sonra üçüncü ihtimal gelir; diğer ihtimaller ise bir değer taşımaz ve bunun gerekçesi gizli kalmaz. İnşâallahu Teâlâ Zuhruf Suresi'nde bu ayetin benzeri gelecektir. «el-Mehd» (المهد) asılda masdardır, sonra çocuk için hazırlanan döşek/beşik için cins ismi kılınmıştır. «Sıyyere» (dönüştürdü) anlamında ise «ceale» fiilinin ikinci mef'ûlü olarak, «halaka» (yarattı) anlamında ise hâl olarak nasbedilmiştir. Kastedilen, onu sizin için beşik gibi kılmış olmasıdır. Zikredilen anlama nakledilmeksizin masdarlığı üzere kalması da caizdir; bu durumda kastedilen, onu beşik sahibi veya döşenmiş yahut mübalağa yoluyla bizzat beşiğin kendisi kılmış olmasıdır. Kendi lafzından takdir edilen bir fiille mansub olması da caiz görülmüştür; yani onu yayıp döşemek anlamında «مهدها مهدا» takdirindedir; cümle ise failden veya mef'ûlden hâldir. Pek çokları «مهادا» (mihâden) şeklinde okumuştur; Mufaddal'ın dediğine göre bu, masdarlık ve nakil hususunda «mehd» gibidir.
وقال أبو عبيد: المهاد اسم والمهد مصدر، وقال بعضهم: هو جمع مهد ككعب وكعاب، والمشهور في جمعه مهود، والمعنى على الجمع جعل كل موضع منها مهدا لكل واحد منكم وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا أي حصل لكم طرقا ووسطها بين الجبال والأودية تسلكونها من قطر إلى قطر لتقضوا منها مآربكم وتنتفعوا بمنافعها ومرافقها، وللدلالة على أن الانتفاع مخصوص بالإنسان كرر «لكم» وذكره أولا لبيان أن المقصود بالذات من ذلك الإنسان وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ من جهتها أو منها نفسها على ما في بعض الآثار ماءً هو المطر فَأَخْرَجْنا بِهِ أي بذلك الماء وواسطته حيث إن الله تعالى أودع فيه ما أودع كما ذهب إلى ذلك الماتريدية وغيرهم من السلف الصالح لكنه لا يؤثر إلا بإذن
Ebû Ubeyde: «el-Mihâd» isimdir, «el-mehd» ise masdardır, demiştir. Bazıları da onun «ka'b» ve «kı'âb» gibi «mehd»in cemisi olduğunu söylemiştir; cemisinde meşhur olan ise «mühûd»dur. Cemiye göre mana: Yerin her bir parçasını her biriniz için bir beşik kılmıştır. { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيها سُبُلًا } “ve orada sizin için yollar açtı”; yani sizin için yollar var etti ve ihtiyaçlarınızı karşılamak, menfaat ve kolaylıklarından faydalanmak üzere bir beldeden diğerine geçmeniz için o yolları dağların ve vadilerin arasına yerleştirdi. Faydalanmanın insana mahsus olduğuna delalet etmek için { لَكُمْ } “sizin için” lafzını tekrarladı ve bundan asıl maksadın insan olduğunu açıklamak için ilk başta zikretti. { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } “gökten indirdi”; yani gök yönünden yahut bazı rivayetlerde geçtiği üzere bizzat kendisinden, { ماءً } “bir su” ki o yağmurdur. { فَأَخْرَجْنا بِهِ } “böylece onunla çıkardık”; yani o su ile ve onun vasıtasıyla çıkardık; çünkü Mâtürîdiyye ve Selef-i Sâlihîn'den diğerlerinin benimsediği gibi Allah Teâlâ onun içine dilediği özelliği yerleştirmiştir; fakat o ancak Allah Teâlâ'nın izniyle...
الله تعالى كسائر الأسباب فلا ينافي كونه ﷿ هو المؤثر الحقيقي، وإنما فعل ذلك سبحانه مع قدرته تعالى الكاملة على إيجاد ما شاء بلا توسيط شيء كما أوجد بعض الأشياء كذلك مراعاة للحكمة.
...diğer sebepler gibi tesir eder. Dolayısıyla bu durum, O'nun (azze ve celle) hakiki müessir oluşuna aykırı değildir. Sübhânehu, dilediği şeyi hiçbir vasıta kılmaksızın var etmeye kâmil kudreti yettiği ve bazı şeyleri de böylece var ettiği halde, bunu sırf hikmete riayet etmek için yapmıştır.
وقيل: بِهِ أي عنده وإليه ذهب الأشاعرة فالماء كالنار عندهم في أنه ليس فيه قوة الري مثلا والنار كالماء في أنها ليس فيها قوة الإحراق وإنما الفرق بينهما في أن الله تعالى قد جرت عادته أن يخلق الري عند شرب الماء والإحراق عند مسيس النار دون العكس. وزعموا أن من قال: إن في شيء من الأسباب قوة تأثير أودعها الله تعالى فيه فهو إلى الكفر أقرب منه إلى الإيمان وهو لعمري من المجازفة بمكان.
Şöyle de denilmiştir: { بِهِ } “onunla”, yani onun yanında/esnasında demektir; Eş'arîler buna gitmişlerdir. Onlara göre su, mesela kendisinde suya kandırma gücü bulunmaması bakımından ateş gibidir; ateş de kendisinde yakma gücü bulunmaması bakımından su gibidir. İkisi arasındaki fark sadece şudur: Allah Teâlâ'nın âdeti, su içildiğinde kanmayı ve ateşe dokunulduğunda yanmayı yaratmak şeklinde cereyan etmiştir, tersi değil. Onlar, “Allah Teâlâ'nın içine yerleştirdiği bir tesir gücünün sebeplerden herhangi birinde bulunduğunu söyleyen kimse, imandan ziyade küfre yakındır” iddiasında bulunmuşlardır ki bu, ömrüme andolsun, pek büyük bir aşırılıktır.
والظاهر أن يقال: فأخرج إلا أنه التفت إلى التكلم للتنبيه على ظهور ما فيه من الدلالة على كمال القدرة والحكمة بواسطة أنه لا يسند إلى العظيم إلا أمر عظيم والإيذان بأنه لا يتأتى إلا من قادر مطاع عظيم الشأن ينقاد لأمره ويذعن لمشيئته الأشياء المختلفة فإن مثل هذا التعبير يعبر به الملوك والعظماء النافذ أمرهم. ويقوي هذا الماضي الدال على التحقيق كالفاء الدالة على السرعة فإنها للتعقيب على ما نص عليه بعض المحققين وجعل الإنزال والإخراج عبارتين عن إرادة النزول والخروج معللا باستحالة مزاولة العمل في شأنه تعالى شأنه.
Zahir olan «فأخرج» (böylece çıkardı) denilmesidir; ancak yüce bir zata ancak yüce bir işin isnad edilmesi vasıtasıyla, onda bulunan kâmil kudret ve hikmete delaletin açıklığına dikkat çekmek ve bunun ancak emrine boyun eğilen ve farklı şeylerin iradesine ram olduğu şanı yüce bir Kādir'den meydana gelebileceğini bildirmek için mütekellim sîgasına iltifat yapılmıştır; zira emri geçerli krallar ve büyük zatlar bu tür ifadeler kullanırlar. Tahkike delalet eden mâzî sîgası, sürate delalet eden “fâ” gibi bunu pekiştirir; zira bazı muhakkiklerin açıkça belirttiğine göre o ta'kîb içindir. Allah Teâlâ'nın şanında fiili bizzat işlemeye kalkışmanın imkânsızlığı gerekçe gösterilerek, indirme ve çıkarma fiilleri inme ve çıkma iradesinden ibaret kılınmıştır.
واعترض عليه بما فيه بحث ولا يضر في ذلك كونه تعقيبا عرفيا ولم تجعل للسببية لأنها معلومة من الباء.
Buna eleştiriye açık hususlarla itiraz edilmiştir. Bunun örfî bir ta'kîb olması bu duruma zarar vermez; sebebiyet için de kılınmamıştır, çünkü sebebiyet «bâ» harfinden zaten anlaşılmaktadır.
وقال الخفاجي: لك أن تقول إن الفاء لسببية الإرادة عن الإنزال والباء لسببية النبات عن الماء فلا تكرار كما في قوله تعالى: لِنُحْيِيَ بِهِ [الفرقان: ٤٩] ولعل هذا أقرب انتهى.
Hafâcî şöyle demiştir: “'Fâ' harfinin iradenin indirmeye, 'bâ' harfinin ise bitkinin suya sebebiyeti için olduğunu söyleyebilirsin; böylece Allah Teâlâ'nın: { لِنُحْيِيَ بِهِ } “onunla diriltelim diye” [Furkān: 49] kavlinde olduğu gibi bir tekrar olmaz. Muhtemelen en uygun olan da budur.” [Alıntı sonu].
وأنت تعلم أن التعقيب أظهر وأبلغ. وقد ورد على هذا النمط من الالتفات للنكتة المذكورة قوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها [فاطر: ٢٧] وقوله تعالى أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ [النمل: ٦٠] وقوله سبحانه وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ [الأنعام: ٩٩] أَزْواجاً أي أصنافا أطلق عليها ذلك لازدواجها واقتران بعضها ببعض.
Sen bilirsin ki ta'kîb daha açık ve daha beliğdir. Zikredilen nükte sebebiyle bu iltifat tarzında şu ayetler de varid olmuştur: Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها } “Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onunla renkleri çeşit çeşit meyveler çıkardık” [Fâtır: 27], Allah Teâlâ'nın: { أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan, sizin için gökten su indiren mi? Öyle ki onunla neşeli, güzel bahçeler bitirdik” [Neml: 60] ve Sübhânehu'nun: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “O, gökten su indirendir; böylece onunla her şeyin bitkisini çıkardık” [En'âm: 99] kavilleridir. { أَزْواجاً } “çiftler”; yani birbirleriyle eşleşmeleri ve bir araya gelmeleri sebebiyle bu isim verilen çeşitler [çıkardık].
مِنْ نَباتٍ بيان وصفة لأزواجا. وكذا قوله تعالى شَتَّى أي متفرقة جمع شتيت كمريض ومرضى وألفه للتأنيث، وجوز أبو البقاء أن يكون صفة لنبات لما أنه في الأصل مصدر يستوي فيه الواحد والجمع يعني أنها شتى مختلفة النفع والطعم واللون والرائحة والشكل بعضها يصلح للناس وبعضها للبهائم.
{ مِنْ نَباتٍ } “bitkiden”; «ezvâcen» kelimesinin beyanı ve sıfatıdır. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın { شَتَّى } “türlü türlü” kavli de böyledir; yani «marîz» ve «merdâ» gibi «şetît»in cemisi olup dağınık, farklı farklı demektir ve elifi müenneslik içindir. Ebü'l-Bekâ, asılda tekil ve çoğulu eşit olan bir masdar olduğu için «nebât»ın sıfatı olmasını da caiz görmüştür; yani faydası, tadı, rengi, kokusu ve şekli birbirinden farklı, türlü türlü bitkiler demektir; bazısı insanlara, bazısı da hayvanlara yarar.
وقالوا: من نعمته عز وعلا أن أرزاق العباد إنما تحصل بعمل الأنعام وقد جعل الله تعالى علفها مما يفضل عن حاجتهم ولا يقدرون على أكله. وقوله تعالى كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ معمول قول محذوف وقع حالا من ضمير «فأخرجنا» أي أخرجنا أصناف النبات قائلين كُلُوا إلخ أي معديها لانتفاعكم بالذات وبالواسطة آذنين في ذلك، وجوز أن يكون القول حالا من المفعول أي أخرجنا أزواجا مختلفة مقولا فيها ذلك. والأولى أنسب وأولى. ورعى كما قال الزجاج يستعمل لازما ومتعديا، يقال: رعت الدابة رعيا ورعاها صاحبها رعاية إذا أسامها وسرحها وأراحها إِنَّ فِي ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من شؤونه تعالى. وأفعاله وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو رتبته وبعد منزلته في الكمال، وقيل: لعدم ذكر المشار إليه بلفظه. والتنكير في قوله سبحانه لَآياتٍ للتفخيم كما وكيفا أي لآيات كثيرة جليلة واضحة الدلالة على شؤون الله تعالى في ذاته وصفاته لِأُولِي النُّهى جمع نهية بضم النون سمي بها العقل لنهيه عن
Şöyle demişlerdir: O'nun (azze ve alâ) nimetlerindendir ki, kulların rızıkları hayvanların çalışmasıyla elde edilir; Allah Teâlâ hayvanların yemini de insanların ihtiyacından artan ve onların yiyemeyeceği şeylerden kılmıştır. Allah Teâlâ'nın { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın” kavli, «fe-ahrecnâ» fiilindeki zamirden hâl olan mahzuf bir «kavlen» sözünün mamulüdür; yani: { كُلُوا } “yiyin” vb. diyerek, yani bizzat ve vasıtalı olarak faydalanmanız için onları hazırlamış ve buna izin vermiş olarak bitki türlerini çıkardık, demektir. Sözün mef'ûlden hâl olması da caiz görülmüştür; yani: Haklarında bu söylenmiş olarak farklı çiftler çıkardık, demektir. Birincisi daha münasip ve daha evladır. Zecâc'ın dediği gibi «ra'â» fiili hem lâzım hem müteaddî olarak kullanılır: Hayvan otladığında «رعت الدابة رعيا», sahibi onu otlağa salıp yaydığında ve dinlendirdiğinde «رعاها صاحبها رعاية» denilir. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda”; Allah Teâlâ'nın zikredilen şanlarına ve fiillerine bir işarettir. Bundaki uzaklık anlamı ise, O'nun mertebesinin yüceliğini ve kemaldeki makamının erişilmezliğini bildirmek içindir; müşârün ileyhin kendi lafzıyla zikredilmemesinden ötürü olduğu da söylenmiştir. Sübhânehu'nun { لَآياتٍ } “elbette deliller vardır” kavlindeki tenvin nicelik ve nitelik bakımından tazim içindir; yani Allah Teâlâ'nın zatındaki ve sıfatlarındaki şanlarına delaleti son derece açık, pek çok ve pek yüce deliller vardır. { لِأُولِي النُّهى } “akıl sahipleri için”; «nühye» (نُهْيَة) kelimesinin cemisidir, nûn'un zammesiyledir;...
اتباع الباطل وارتكاب القبيح كما سمي بالعقل. والحجر لعقله وحجره عن ذلك. ويجيء النهي مفردا بمعنى العقل كما في القاموس وهو ظاهر ما روي عن ابن عباس هنا فإنه قال: أي لذوي العقل، وفي رواية أخرى عنه أنه قال: لذوي التقى. ولعله تفسير باللازم.
...bâtıla uymaktan ve çirkin işleri yapmaktan nehyettiği (alıkoyduğu) için akla bu isim verilmiştir; nitekim bağladığı ve bunlardan menettiği için akla «akl» ve «hicr» ismi de verilmiştir. el-Kāmûs'ta geçtiği üzere «en-nühâ» tekil olarak da akıl manasına gelir. İbn Abbâs'tan burada nakledilen rivayetin zahiri de böyledir; zira o: “Yani akıl sahipleri için” demiştir; ondan gelen başka bir rivayette ise: “Takva sahipleri için” demiştir ki bu muhtemelen lüzumuyla tefsirdir.
وأجاز أبو علي أن يكون مصدرا كالهدى والأكثرون على الجمع أي لذوي العقول الناهية عن الأباطيل وتخصيص كونها آيات بهم لأن أوجه دلالتها على شؤونه تعالى لا يعلمها إلا العقلاء ولذا جعل نفعها عائدا إليهم في الحقيقة فقال سبحانه: كُلُوا وَارْعَوْا دون كلوا أنتم والأنعام مِنْها أي من الأرض.
Ebû Alî, «el-hüdâ» gibi masdar olmasını caiz görmüştür; çoğunluk ise cemi olduğu görüşündedir; yani bâtıllardan alıkoyan akılların sahipleri için demektir. Bunların delil olmasının onlara tahsis edilmesi, Allah Teâlâ'nın şanlarına delalet yönlerini ancak akıl sahiplerinin bilebilmesindendir; bu sebeple faydası da hakikatte onlara dönük kılınmış ve Sübhânehu: “Siz ve hayvanlar yiyin” demeyip { كُلُوا وَارْعَوْا } “Yiyin ve otlatın” buyurmuştur. { مِنْها } “Ondan”; yani topraktan.
خَلَقْناكُمْ أي في ضمن خلق أبيكم آدم ﵇ منها فإن كل فرد من أفراد البشر له حظ من خلقه ﵇ إذ لم تكن فطرته البديعة مقصورة على نفسه ﵇ بل كانت أنموذجا منطويا على فطرة سائر أفراد الجنس انطواء جماليا مستتبعا لجريان آثارها على الكل فكان خلقه ﵇ منها خلقا للكل منها، وقيل: المعنى خلقنا أبدانكم من النطفة المتولدة من الأغذية المتولدة من الأرض بوسائط (١) .
{ خَلَقْناكُمْ } “sizi yarattık”; yani babanız Âdem'in (aleyhisselâm) ondan yaratılması zımnında [sizi yarattık]; zira insan nev'inin her bir ferdinin onun (aleyhisselâm) yaratılışından bir payı vardır. Çünkü onun eşsiz fıtratı sırf kendi şahsına (aleyhisselâm) münhasır kalmamış, bilakis türün diğer bütün fertlerinin fıtratını, eserlerinin hepsine sirayetini gerektiren icmâlî bir dürülüşle içinde bulunduran bir numune olmuştur; dolayısıyla onun (aleyhisselâm) topraktan yaratılması, herkesin topraktan yaratılması demek olmuştur. Şöyle de denilmiştir: Mana, bedenlerinizi vasıtalarla topraktan meydana gelen gıdalardan hasıl olan nutfeden yarattık, demektir (1).
وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن عطاء الخراساني قال: إن الملك ينطلق فيأخذ من تراب المكان الذي يدفن فيه الشخص فيذره على النطفة فيخلق من التراب والنطفة وَفِيها نُعِيدُكُمْ بالإماتة وتفريق الأجزاء، وهذا وكذا ما بعد مبني على الغالب بناء على أن من الناس من لا يبلى جسده كالأنبياء عليهم الصلاة والسّلام، وإيثار كلمة في على كلمة إلى للدلالة على الاستقرار المديد فيها وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى بتأليف أجزائكم المتفتتة المختلطة بالتراب على الهيئة السابقة ورد الأرواح من مقرها إليها، وكون هذا الإخراج تارة أخرى باعتبار أن خلقهم من الأرض إخراج لهم منها وإن لم يكن على نهج التارة الثانية أو التارة في الأصل اسم للتور الواحد وهو الجريان، ثم أطلق على كل فعلة واحد من الفعلات المتجددة كما مر في المرة، وما ألطف ذكر قوله تعالى: مِنْها خَلَقْناكُمْ إلخ بعد ذكر النبات وإخراجه من الأرض فقد تضمن كل إخراج أجسام لطيفة من الترباء الكثيفة وخروج الأموات أشبه شيء بخروج النبات هذا.
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Atâ el-Horasânî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Melek gider, kişinin defnedileceği yerin toprağından alır ve onu nutfenin üzerine saçar; böylece o, topraktan ve nutfeden yaratılır. { وَفِيها نُعِيدُكُمْ } “ve sizi yine oraya iade ederiz”; öldürerek ve parçaları dağıtarak [oraya döndürürüz]. Bu ve bundan sonrası, peygamberler (aleyhimüssalâtü vesselâm) gibi cesetleri çürümeyen insanların da bulunduğu esasına binaen ekseriyet üzeredir. «İlâ» kelimesi yerine «fî» kelimesinin tercih edilmesi, onun içinde uzun süre kalınacağını göstermek içindir. { وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى } “ve sizi bir defa daha oradan çıkaracağız”; toprağa karışmış ufalanmış parçalarınızı önceki suret üzere bir araya getirip ruhları makamlarından bedenlere iade ederek [sizi çıkaracağız]. Bu çıkarılışın bir diğer defa olması, onların topraktan yaratılmasının —ikinci defadaki tarzda olmasa bile— topraktan bir çıkarılış olması itibarıyladır; yahut «et-târe» asılda akıp gitmek demek olan tek bir «tavr»ın ismidir, sonra «merre» kelimesinde geçtiği üzere yenilenen tekil fiillerin her biri için kullanılmıştır. Bitkinin ve onun yerden çıkarılışının zikrinden sonra Allah Teâlâ'nın: { مِنْها خَلَقْناكُمْ } “Sizi ondan yarattık...” kavlinin zikredilmesi ne kadar latiftir! Zira her bir çıkarma, kesif topraktan latif cisimlerin çıkarılmasını içermiştir ve ölülerin çıkışı bitkilerin çıkışına son derece benzemektedir.
«ومن باب الإشارة في الآيات» طه يا طاهرا بنا هاديا إلينا أو يا طائف كعبة الأحدية في حرم الهوية وهادي الأنفس الزكية إلى المقامات العلية، وقيل: إن ط لكونها بحساب الجمل تسعة وإذا جمع ما انطوت عليه من الأعداد- أعني الواحد والاثنين والثلاثة- وهكذا إلى التسعة بلغ خمسة وأربعين إشارة إلى آدم لأن أعداد حروفه كذلك، وهـ لكونها بحساب الجمل خمسة وما انطوت عليه من الأعداد يبلغ خمسة عشر إشارة إلى حوا بلا همز، والإشارة بمجموع الأمرين إلى أنه ﷺ أبو الخليقة وأمها فكأنه قيل: يا من تكونت منه الخليقة، وقد أشار إلى ذلك العارف بن الفارض قدس سره بقوله على لسان الحقيقة المحمدية:
«Ayetlerdeki İşarî Boyuttan»: { طه } “Tâhâ”; ey bizimle pâk olan ve bize ileten! Yahut ey hüviyet hareminde ehadiyet Kâbe'sini tavaf eden ve temiz nefisleri yüce makamlara ileten! Şöyle de denilmiştir: Ebced hesabıyla «Tâ» harfi dokuz olduğundan ve içerdiği sayılar —yani bir, iki, üç ve dokuza kadar— toplandığında kırk beş ettiğinden Âdem'e işarettir; zira onun harflerinin sayıları da böyledir. «Hâ» harfi ise ebced hesabıyla beş olduğundan ve içerdiği sayılar on beş ettiğinden hemzesiz olarak Havvâ'ya işarettir. İkisinin toplamından çıkan işaret ise onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaratılmışların babası ve anası olduğudur; sanki: “Ey kendisinden mahlukatın meydana geldiği zat!” denilmiştir. Ârif İbnü'l-Fârıd (kuddise sirruh) Hakîkat-i Muhammediyye'nin lisanından şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وإني وإن كنت ابن آدم صورة ... فلي منه معنى شاهد بأبوتي
Suretçe Âdem'in oğlu olsam da benim ... Ondan, babalığıma şahitlik eden bir manam vardır.
وقال في ذلك الشيخ عبد الغني النابلسي عليه الرحمة:
Şeyh Abdülganî en-Nablusî (aleyhirrahme) bu hususta şöyle demiştir:
طه النبي تكونت من نوره ... كل البرية ثم لو ترك القطا
Tâhâ o Nebî'dir ki nurundan var oldu ... Bütün mahlûkat; sonra eğer bağırtlak kuşu [kendi hâline] bırakılsaydı...
وقيل: طه في الحساب أربعة عشر وهو إشارة إلى مرتبة البدرية فكأنه قيل: يا بدر سماء عالم الإمكان ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى أي إلا لتذكر من يخشى أيام الوصال التي كانت قبل تعلق الأرواح بالأبدان وتخبرهم بأنها يحصل نحوها لهم لتطيب أنفسهم وترتاح أرواحهم أو لتذكرهم إياها ليشتاقوا إليها وتجري دموعهم عليها ويجتهدوا في تحصيل ما يكون سببا لعودها ولله تعالى در من قال:
Şöyle de denilmiştir: Ebced hesabında Tâhâ on dörttür; bu da dolunay (bedr) mertebesine işarettir; sanki: “Ey imkân âlemi semasının dolunayı!” denilmiştir. { ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى } “Biz sana bu Kur'an'ı zahmet çekesin diye indirmedik”, { إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى } “ancak korkacak kimseye bir öğüt olsun diye [indirdik]”; yani ancak korkan kimseye ruhların bedenlere bağlanmasından önceki vuslat günlerini hatırlatasın ve gönülleri hoş olsun, ruhları ferahlasın diye bunlara benzer şeylerin kendileri için gerçekleşeceğini onlara haber veresin; yahut onları özlesinler, onlar için gözyaşı döksünler ve onların geri gelmesine vesile olacak şeyleri elde etmeye gayret etsinler diye onlara bunları hatırlatasın diye indirdik. Şu sözü söyleyen ne güzel söylemiştir:
سقى الله أياما لنا ولياليا ... مضت فجرت من ذكرهن دموع
Allah sulasın bizim için geçen o günleri ve geceleri ... Ki onların zikrinden gözyaşları akıp gitti.
فيا هل لها يوما من الدهر أوبة ... وهل لي إلى أرض الحبيب رجوع
Acaba zamandan bir gün onların dönüşü var mıdır ... Ve benim için sevgilinin diyarına bir dönüş mümkün müdür?
وقيل: من يخشى هم العلماء لقوله تعالى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] ولما كان العلم مظنة العجب والفخر ونحوهما ناسب أن يذكر صاحبه عظمة الله ﷿ ليكون ذلك سورا له مانعا من تطرق شيء مما ذكر الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى العرش جسم عظيم خلقه الله تعالى كما قيل من نور شعشعاني وجعله موضع نور العقل البسيط الذي هو مشرق أنوار القدم وشرفه بنسبة الاستواء الذي لا يكتنه، وقيل: خلق من أنوار أربعة مختلفة الألوان وهي أنوار سبحان الله والحمد لله ولا إله إلا الله والله أكبر ولذا قيل له الأطلس، وإلى هذا ذهبت الطائفة الحادثة في زماننا المسماة بالكشفية.
Şöyle de denilmiştir: Korkanlar âlimlerdir; zira Allah Teâlâ: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan hakkıyla korkar” [Fâtır: 28] buyurmuştur. İlim; ucb, övünme ve benzeri duyguların zannolunduğu bir yer olduğu için, ilim sahibinin zikredilen şeylerden herhangi birinin sızmasına engel olacak bir sur olması amacıyla Allah'ın (azze ve celle) azametini hatırlaması münasip düşmüştür. { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } “Rahmân Arş'a istivâ etmiştir”. Arş, söylendiğine göre Allah Teâlâ'nın ışıl ışıl parıldayan bir nurdan yarattığı ve kıdem nurlarının doğuş yeri olan basit akıl nurunun mekânı kıldığı, künhüne erilemeyen istivâ nispetiyle şereflendirdiği büyük bir cisimdir. Şöyle de denilmiştir: «Sübhânallâh», «el-Hamdülillâh», «Lâ ilâhe illallâh» ve «Allâhu ekber» nurları olan farklı renklerdeki dört nurdan yaratılmıştır; bu yüzden ona «Atlas» denilmiştir. Zamanımızda ortaya çıkan Keşfiyye adlı fırka da bu görüşe meyletmiştir.
وذكر بعض الصوفية أن العرش إشارة إلى قلب المؤمن الذي نسبة العرش المشهور إليه كنسبة الخردلة إلى الفلاة بل كنسبة القطرة إلى البحر المحيط وهو محل نظر الحق ومنصة تجليه ومهبط أمره ومنزل تدليه،
Bazı mutasavvıflar, Arş'ın müminin kalbine işaret olduğunu zikretmişlerdir; meşhur Arş'ın ona nispeti çöldeki hardal tanesi gibidir, hatta umman denizindeki bir damla gibidir. O, Hakk'ın nazar mahalli, tecellisinin tahtı, emrinin indiği ve tedellisainin konağıdır.
وفي إحياء العلوم لحجة الإسلام الغزالي قال الله تعالى «لم يسعني سمائي ولا أرضي ووسعني قلب عبدي المؤمن اللين الوادع»
Hüccetü'l-İslâm Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn adlı eserinde Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu zikredilir: «Beni ne semâm ne de yerim kuşatabildi; beni ancak yumuşak huylu, sâkin mümin kulumun kalbi kuşattı.»
أي الساكن المطمئن،
Yani sâkin ve mutmain olan kulumun [kalbi].
وفي الرشدة لصدر الدين القونوي قدس سره بلفظ «ما وسعني أرضي ولا سمائي ووسعني قلب عبدي المؤمن التقي النقي الوادع»
Sadrüddîn Konevî'nin (kuddise sirruh) er-Rüşdiyye adlı eserinde şu lafızla yer alır: «Beni yerim de semâm da kuşatamadı; beni ancak takva sahibi, tertemiz ve sâkin mümin kulumun kalbi kuşattı.»
وليس هذا القلب عبارة عن البضعة الصنوبرية فإنها عند كل عاقل أحقر من حيث الصورة أن تكون محل سره جل وعلا فضلا عن أن تسعه سبحانه وتكون مطمح نظره الأعلى ومستواه عز شأنه وهي وإن سميت قلبا فإنما تلك التسمية على سبيل المجاز، وتسمية (١) الصفة والحامل باسم الموصوف والمحمول بل القلب الإنساني عبارة عن الحقيقة الجامعة بين الأوصاف والشؤون الربانية وبين الخصائص والأحوال الكونية الروحانية منها والطبيعية وتلك الحقيقة تنتشئ من بين الهيئة الاجتماعية الواقعة بين الصفات والحقائق الإلهية والكونية وما يشتمل عليه هذان الأصلان من الأخلاق والصفات اللازمة وما يتولد من بينهما بعد الارتياض والتزكية، والقلب الصنوبري منزل تدلى الصورة الظاهرة من بين ما ذكرنا التي هي صورة الحقيقة القلبية، ومعنى وسع ذلك للحق جل وعلا على ما في مسلك الوسط الداني كونه مظهرا جامعا للأسماء والصفات على وجه لا ينافي تنزيه الحق سبحانه من الحلول والاتحاد والتجزئة وقيام القديم بالحادث ونحو ذلك من الأمور المستحيلة عليه تعالى شأنه، هذا لكن ينبغي أن يعلم أن هذا الخبر وإن استفاض عند الصوفية قدست أسرارهم إلا أنه قد تعقبه المحدثون، فقال العراقي: لم أر له أصلا.
Bu kalp, çam kozalağı şeklindeki et parçasından ibaret değildir; zira o, her akıl sahibine göre, Sübhânehu'yu kuşatması, O'nun en yüce nazarının yöneldiği yer ve şanı yüce olanın istivâ mahalli olması şöyle dursun, suret itibarıyla Cenâb-ı Hakk'ın sırrının mahalli olmaktan çok daha hakirdir. Ona kalp denilmesi ancak mecaz yoluyladır ve sıfat ile taşıyıcıyı mevsuf ve taşınanın adıyla adlandırmaktır. Bilakis insanî kalp; Rabbânî vasıflar ve şanlar ile hem ruhanî hem tabiî olan kevnî özellikler ve halleri kendisinde toplayan hakikatten ibarettir. Bu hakikat ise ilahî ve kevnî sıfatlar ve hakikatler arasındaki ictimâî heyetten, bu iki aslın içerdiği ahlâk ve zorunlu sıfatlardan ve riyazet ile tezkiyenin ardından bu ikisi arasından doğan şeylerden neşet eder. Çam kozalağı şeklindeki kalp ise, zikrettiğimiz şeyler arasından kalp hakikatinin sureti olan zahir suretin iniş konağıdır. Meslekü'l-Vasatı'd-Dânî'de belirtildiği üzere bunun Hak Teâlâ'yı kuşatmasının manası; Hakk Sübhânehu'yu hulûl, ittihad, cüzlere ayrılma, kadîmin hâdis ile kaim olması ve şanı yüce olan Allah hakkında muhal olan benzeri şeylerden tenzih etmeye aykırı düşmeyecek bir veçhile isim ve sıfatların toplayıcı bir mazharı olmasıdır. Bununla birlikte bilinmelidir ki, sırlarıkutsal mutasavvıflar nezdinde şöhret bulmuş olsa da muhaddisler bu haberi tenkit etmişlerdir; nitekim Irâkī: «Bunun bir aslı olduğunu görmedim» demiştir.
وقال شيخ الإسلام ابن تيمية: هو مذكور في الإسرائيليات وليس له إسناد معروف عن رسول الله ﷺ، وكأنه أشار بما في الإسرائيليات إلى ما أخرجه الإمام أحمد في الزهد عن وهب بن منبه قال: إن الله تعالى فتح السموات
Şeyhü’l-İslâm İbn Teymiyye şöyle demiştir: “Bu [rivayet] İsrâiliyyât’ta zikredilmiştir ve Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakledilen bilinen bir senedi yoktur.” Sanki o, İsrâiliyyât’taki [rivayet] sözüyle, İmam Ahmed’in ez-Zühd’de Vehb b. Münebbih’ten naklettiği şu rivayete işaret etmiştir: [Vehb] demiştir ki: “Allah Teâlâ gökleri...
لحزقيل حتى نظر إلى العرش فقال حزقيل: سبحانك ما أعظمك يا رب فقال الله تعالى: إن السموات والأرض ضعفن من أن يسعنني ووسعني قلب عبدي المؤمن الوادع اللين.
...Hazkīl'e açtı, o da Arş'a baktı. Bunun üzerine Hazkīl: 'Seni tenzih ederim ya Rabbi, Sen ne büyüksün!' dedi. Allah Teâlâ da şöyle buyurdu: 'Gökler ve yer Beni kuşatmaktan âciz kaldı; Beni ancak sâkin ve yumuşak huylu mümin kulumun kalbi kuşattı.'
نعم لذلك ما يشهد له فقد قال العلامة الشمس ابن القيم في شفاء العليل ما نصه،
Evet, buna şahitlik eden [rivayetler] vardır. Nitekim allâme Şems [ed-Dîn] İbnü'l-Kayyim, Şifâü'l-Alîl adlı eserinde aynen şöyle demiştir:
وفي المسند وغيره عن النبي ﷺ «القلوب آنية الله تعالى في أرضه فأحبها إليه أصلبها وأرقها وأصفاها»
«Müsned'de ve başka kaynaklarda Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilmiştir: 'Kalpler, Allah Teâlâ'nın yeryüzündeki kaplarıdır; dolayısıyla O'na en sevimli olanları en sert, en ince ve en saf olanlarıdır.'»
انتهى.
[İbnü'l-Kayyim'in sözü burada] bitti.
وروى الطبراني من حديث أبي عنبسة الخولاني رفعه «أن الله تعالى آنية من الأرض وآنية ربكم قلوب عباده الصالحين وأحبها إليه ألينها وأرقها» وهذا الحديث وإن كان في سنده بقية بن الوليد وهو مدلس إلا أنه صرح فيه بالتحديث ويعلم من مجموع الحديثين أربع صفات للقلب الأحب إليه تعالى اللين وهو لقبول الحق والصلابة وهي لحفظه فالمراد بها صفة تجامع اللين والصفاء والرقة وهما لرؤيته، واستواؤه تعالى على العرش بصفة الرحمانية دون الرحيمية للإشارة إلى أن لكل أحد نصيبا من واسع رحمته جل وعلا وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفى قيل: السر أمر كامن في القلب كمون النار في الشجر الرطب حتى تثيره الإرادة لا يطلع عليه الملك ولا الشيطان ولا تحس به النفس ولا يشعر به العقل وإلا خفي ما في باطن ذلك.
Taberânî de Ebû Anbese el-Havlânî'nin merfû olarak rivayet ettiği şu hadisi nakletmiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın yeryüzü ehlinden kapları vardır; Rabbinizin kapları da salih kullarının kalpleridir. Onların O'na en sevimli olanı ise en yumuşak ve en ince olanıdır.» Bu hadisin senedinde her ne kadar müdellis olan Bakıyye b. Velîd bulunsa da, o bu rivayette tahdis sîgasıyla [rivayet ettiğini] açıkça belirtmiştir. Bu iki hadisin toplamından, Allah Teâlâ'ya en sevimli olan kalp için dört sıfat anlaşılmaktadır: Yumuşaklık ki bu hakkı kabul etmek içindir; sertlik/sağlamlık ki bu onu korumak içindir, zira bundan kasıt yumuşaklıkla bir arada bulunan bir vasıftır; saflık ve incelik ki bu ikisi de O'nu müşahede etmek içindir. Allah Teâlâ'nın Arş'a Rahîm değil de Rahmân sıfatıyla istivâ etmesi, Cenâb-ı Hakk'ın geniş rahmetinden herkesin bir nasibi olduğuna işaret etmek içindir. { وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفى } “Sözü açıkça söylesen de [fark etmez]; şüphesiz O, gizliyi de gizlinin de gizlisini bilir.” Denildi ki: Sır; irade onu harekete geçirene kadar kalpte, yaş ağaçtaki ateşin gizlenmesi gibi gizli kalan bir durumdur; ona melek de şeytan da muttali olamaz, nefis onu hissetmez ve akıl da onun farkına varamaz. Aksi takdirde gizlinin de gizlisi, bunun bâtınında olan şeydir.
وعند بعض الصوفية السر لطيفة بين القلب والروح وهو معدن الأسرار الروحانية والخفي لطيفة بين الروح والحضرة الإلهية وهو مهبط الأنوار الربانية وتفصيل ذلك في محله. وقد استدل بعض الناس بهذه الآية على عدم مشروعية الجهر بالذكر والحق أنه مشروع بشرطه، واختلفوا في أنه هل هو أفضل من الذكر الخفي أو الذكر الخفي أفضل منه والحق فيما لم يرد نص على طلب الجهر فيه وما لم يرد نص على طلب الإخفاء فيه أنه يختلف الأفضل فيه باختلاف الأشخاص والأحوال والأزمان فيكون الجهر أفضل من الإخفاء تارة والإخفاء أفضل أخرى وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى إِذْ رَأى ناراً قال الشيخ إبراهيم الكوراني عليه الرحمة في تنبيه العقول: إن تلك النار كانت مجلى الله ﷿ وتجليه سبحانه فيها مراعاة للحكمة من حيث إنها كانت مطلوب موسى ﵇، واحتج على ذلك بحديث رواه عن ابن عباس رضي تعالى عنه وسنذكره إن شاء الله تعالى عند قوله تعالى فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها الآية «فاخلع نعليك» اترك الالتفات إلى الدنيا والآخرة وسر مستغرق القلب بالكلية في معرفة الله تعالى ولا تلتف إلى ما سواه سبحانه «إنك بالوادي المقدس طوى» وهو وادي قدس جلال الله تعالى وتنزه عزته ﷿، وقيل: النعلان إشارة إلى المقدمتين اللتين يتركب منهما الدليل لأنهما يتوصل بهما العقل إلى المقصود كالنعلين يلبسهما الإنسان فيتوصل بالمشي بهما إلى مقصوده كأنه قيل: لا تلتف إلى المقدمتين ودع الاستدلال فإنك في وادي معرفة الله تعالى المفعم بآثار ألوهيته سبحانه فَاعْبُدْنِي قدم هذا الأمر للإشارة إلى عظم شرف العبودية، وثنى بقوله سبحانه وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي لأن الصلاة من أعلام العبودية ومعارج الحضرة القدسية.
Bazı mutasavvıflara göre sır; kalp ile ruh arasında bir latifedir ve ruhanî sırların madenidir. Ahfâ (daha gizli) ise ruh ile İlahî huzur arasında bir latifedir ve Rabbânî nurların iniş yeridir; bunun ayrıntısı kendi yerindedir. Bazı kimseler bu ayeti, cehren (açıktan) zikrin meşru olmadığına delil getirmişlerdir; ancak doğru olan, şartlarına riayet edildiğinde meşru olduğudur. Cehri zikrin mi gizli zikirden daha faziletli olduğu, yoksa gizli zikrin mi ondan daha faziletli olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Hakkında açıktan yapılmasına dair bir nass bulunmayan ve gizli yapılmasına dair de bir nass bulunmayan durumlarda doğru olan şudur: Kişilere, hallere ve zamanlara göre en faziletli olan değişir; böylece açıktan yapmak bazen gizli yapmaktan daha faziletli olur, bazen de gizli yapmak daha faziletli olur. { وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى } “Sana Mûsâ'nın haberi geldi mi?” { إِذْ رَأى ناراً } “Hani o bir ateş görmüştü...” Şeyh İbrâhim el-Kûrânî (aleyhirrahme) Tenbîhü'l-Ukūl'de şöyle demiştir: 'Bu ateş, Allah Azze ve Celle'nin tecelli mahalli idi; Sübhânehu'nun onda tecelli etmesi, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) aradığı şey olması bakımından hikmete riayet içindi.' Buna, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu Teâlâ anh) rivayet ettiği bir hadisle delil getirmiştir; Allah Teâlâ dilerse bunu, { فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها } “Oraya geldiğinde şöyle seslenildi: 'Ateşte olan da çevresinde bulunan da mübarek kılınmıştır...'” ayetinde zikredeceğiz. { فاخلع نعليك } “Pabuçlarını çıkar!” [Yani] dünyaya ve ahirete iltifat etmeyi bırak, kalbin bütünüyle Allah Teâlâ'nın marifetine dalmış olarak yürü ve O Sübhânehu'dan başkasına dönüp bakma! { إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Çünkü sen mukaddes vadi Tuvâ'dasın.” O, Allah Teâlâ'nın celâlinin kudsiyeti ve izzetinin tenzih vadisidir. Denildi ki: İki pabuç, delilin kendisinden meydana geldiği iki önermeye işarettir; zira akıl maksada bu ikisiyle ulaşır. Tıpkı insanın iki pabucu giyip onlarla yürüyerek maksadına ulaşması gibi. Sanki şöyle denilmiştir: İki önermeye iltifat etme ve akıl yürütmeyi bırak; zira sen, Allah Teâlâ'nın uluhiyet eserleriyle dopdolu olan marifetullâh vadisindesin. { فَاعْبُدْنِي } “Bana kulluk et!” Kulluğun şerefinin büyüklüğüne işaret etmek için bu emir öne alınmıştır. Sonra Sübhânehu, { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namazı dosdoğru kıl!” buyruğuyla ikinci sıraya koymuştur; çünkü namaz kulluğun nişanelerinden ve kudsî huzurun miraclarındandır.
وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى إيناس منه تعالى له ﵇ فإنه ﵇ دهش لما تكلم سبحانه معه بما يتعلق بالألوهية فسأله عن شيء بيده ولا يكاد يغلط فيه ليتكلم ويجيب فتزول دهشته، قيل وكذلك يعامل المؤمن بعد موته وذلك أنه إذا مات وصل إلى حضرة ذي الجلال فيعتريه ما يعتريه فيسأله عن الإيمان الذي كان بيده في الدنيا ولا يكاد يغلط فيه فإذا ذكره زال عنه ما اعتراه، وقيل: إن الله تعالى لما عرفه كمال الألوهية أراد أن يعرفه نقصان البشرية فسأله عن منافع العصا فذكر بعضها فعرفه الله تعالى أن فيها ما هو أعظم نفعا مما ذكره تنبيها على أن العقول قاصرة عن معرفة صفات الشيء الحاضر فلولا التوفيق كيف يمكنه الوصول إلى معرفة أجل الأشياء وأعظمها فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى فيه إشارة إلى ظهور أثر الجلال ولذلك خاف موسى ﵇ فقال سبحانه «خذها ولا تخف» فهذا
{ وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } “Sağ elindeki nedir ey Mûsâ?” [Bu], Allah Teâlâ'dan ona (aleyhisselâm) bir ünsiyet ve tesellidir; zira o (aleyhisselâm), Sübhânehu kendisiyle uluhiyete dair hitapta bulununca dehşete kapılmıştı; bunun üzerine O, konuşup cevap versin de dehşeti gitsin diye elinde bulunan ve hakkında yanılması neredeyse imkânsız olan bir şeyi sordu. Denildi ki: Mümine de vefatından sonra böyle muamele edilir; şöyle ki o öldüğünde Zülcelâl'in huzuruna varır ve başına gelecek haller gelir; bunun üzerine Allah ona dünyadayken elinde bulunan ve hakkında yanılması neredeyse imkânsız olan imanı sorar; onu zikrettiğinde ise başına gelen dehşet hali üzerinden kalkar. Denildi ki: Allah Teâlâ ona uluhiyetin kemalini bildirince, beşeriyetin noksanlığını da bildirmek istedi ve asânın faydalarını sordu; o da bunlardan bazılarını zikretti. Allah Teâlâ da, akılların hazırda bulunan bir şeyin sıfatlarını dahi bilmekten âciz olduğuna dikkat çekmek üzere, onda zikrettiğinden daha büyük bir fayda olduğunu bildirdi; öyleyse O'nun muvaffakiyeti olmasaydı en yüce ve en büyük şeylerin marifetine ulaşması nasıl mümkün olabilirdi? { فَأَلْقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى } “Bunun üzerine onu attı; bir de ne görsün, o koşan bir yılan olmuş!” Bunda celâl eserinin zuhuruna işaret vardır; bu sebeple Mûsâ (aleyhisselâm) korktu. Bunun üzerine Sübhânehu { خذها ولا تخف } “Onu tut ve korkma!” buyurdu. İşte bu
الخوف من كمال المعرفة لأنه لم يأمن مكر الله تعالى ولو سبق منه سبحانه الإيناس،
korku, marifetin kemalindendir; çünkü Sübhânehu tarafından daha önce bir ünsiyet ve teselli verilmiş olsa da Allah Teâlâ'nın mekrinden emin olmamıştır.
وفي بعض الآثار «يا موسى لا تأمن مكري حتى تجوز الصراط» .
Bazı rivayetlerde [şöyle] geçmektedir: «Ey Mûsâ! Sıratı geçene kadar Mekrimden emin olma!»
وقيل: كان خوفه من فوات المنافع المعدودة ولذا علل النهي بقوله تعالى: سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى وهذا جهل بمقام موسى ﵇. وكذا ما قيل: إنه لما رأى الأمر الهائل فر حيث لم يبلغ مقام فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ [الذاريات: ٥٠] ولو بلغه لم يفر. وما قيل: أيضا لعله لما حصل له مقام المكالمة بقي في قلبه عجب فأراه الله تعالى أنه بعد في النقص الإمكاني ولم يفارق عالم البشرية وما النصر والتثبيت إلا من عند الله تعالى وحده.
Denildi ki: Onun korkusu, sayılan faydaların elden çıkmasından dolayı idi; bu yüzden yasaklama, Allah Teâlâ'nın { سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى } “Biz onu ilk haline döndüreceğiz” buyruğuyla gerekçelendirilmiştir; ancak bu, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) makamını bilmemektir. Aynı şekilde, o korkunç manzarayı görünce { فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ } “O halde Allah'a kaçın!” [Zâriyât: 50] makamına ulaşamadığı için kaçtığı, şayet ulaşmış olsaydı kaçmayacağı şeklindeki söz de böyledir. Yine, kelâm makamı hâsıl olunca kalbinde bir ucb (kendini beğenme) kalmış olabileceği, bu yüzden Allah Teâlâ'nın ona henüz imkân noksanlığında olduğunu, beşeriyet âleminden ayrılmadığını ve yardım ile sebatın yalnızca Allah Teâlâ'nın katından olduğunu gösterdiği şeklindeki görüş de böyledir.
وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ أراد سبحانه أن يريه آية نفسية بعد أن أراه ﵇ آية آفاقية كما قال سبحانه: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ وهذا من نهاية عنايته ﷻ: وقد ذكروا في هذه القصة نكات وإشارات. منها أنه سبحانه لما أشار إلى العصا واليمين بقوله تعالى وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ حصل في كل منهما برهان باهر ومعجز قاهر فصار أحدهما وهو الجماد حيوانا والاخر وهو الكثيف نورانيا لطيفا. ثم إنه تعالى ينظر في كل يوم ثلاثمائة وستين نظرة إلى قلب العبد فأي عجب أن ينقلب قلبه الجامد المظلم حيا مستنيرا، ومنها أن العصا قد استعدت بيمن موسى ﵇ للحياة وصارت حية فكيف لا يستعد قلب المؤمن الذي هو بين إصبعين من أصابع الرحمن للحياة ويصير حيا. ومنها إن العصا باشارة واحدة صارت بحيث ابتلعت سحر السحرة فقلب المؤمن أولى أن يصير بمدد نظر الرب في كل يوم مرات بحيث يبتلع سحر النفس الأمارة بالسوء، ومنها أن قوله تعالى أولا فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إشارة إلى التخلية وتطهير لوح الضمير من الأغيار وما بعده إشارات إلى التحلية وتحصيل ما ينبغي تحصيله. وأشار سبحانه إلى علم المبدأ بقوله تعالى إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ وإلى علم الوسط بقوله ﷿ فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي وفيه إشارة إلى الأعمال الجسمانية والروحانية وإلى علم المعاد بقوله سبحانه إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ ومنها أنه تعالى افتتح الخطاب بقوله عز قائلا وَأَنَا اخْتَرْتُكَ وهو غاية اللطف وختم الكلام بقوله جل وعلا فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها- إلى- فَتَرْدى وهو قهر تنبيها على أن رحمته سبقت غضبه وأن العبد لا بد أن يكون سلوكه على قدمي الرجاء والخوف، ومنها أن موسى ﵇ كان في رجله شيء وهو النعل وفي يده شيء وهو العصا والرجل آلة الهرب واليد آلة الطلب فأمر بترك ما فيهما تنبيها على أن السالك ما دام في مقام الطلب والهرب كان مشتغلا بنفسه وطالبا لحظه فلا يحصل له كمال الاستغراق في بحر العرفان وفيه أن موسى ﵇ مع جلالة منصبه وعلو شأنه لم يمكن له الوصول إلى حضرة الجلال حتى خلع النعل وألقى العصا فأنت مع ألف وقر من المعاصي كيف يمكنك الوصول إلى جنابه وحضرته ﷻ. واستشكلت هذه الآيات من حيث إنه تدل على أن الله تعالى خاطب موسى ﵇ بلا واسطة وقد خاطب نبينا ﷺ بواسطة جبريل ﵇ فيلزم مزية الكليم على الحبيب عليهما الصلاة والسّلام. والجواب أنه تعالى شأنه قد خاطب نبينا ﷺ أيضا بلا واسطة ليلة المعراج غاية ما في البال أنه تعالى خاطب موسى ﵇ في مبدأ رسالته بلا واسطة وخاطب حبيبه ﵊ في مبدأ رسالته بواسطة ولا يثبت بمجرد ذلك المزية على أن خطابه لحبيبه الأكرم ﷺ بلا واسطة كان مع كشف الحجاب ورؤيته ﵊ إياه على وجه لم يحصل لموسى ﵇ وبذلك يجبر ما يتوهم في تأخير الخطاب بلا واسطة عن مبدأ الرسالة. وانظر إلى الفرق بين قوله تعالى عن نبينا ﷺ ما زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى وقوله عن موسى ﵇ قالَ هِيَ عَصايَ إلخ ترى الفرق واضحا بين الحبيب والكليم مع أن لكل رتبة التكريم ﷺ.
{ وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Elini koynuna sok ki, bir kusur olmaksızın bembeyaz olarak çıksın...” Sübhânehu, ona (aleyhisselâm) âfâkî bir ayet gösterdikten sonra nefsî bir ayet göstermek istemiştir; nitekim Sübhânehu: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara âyetlerimizi hem âfakta hem de kendi nefislerinde göstereceğiz” buyurmuştur; bu ise O'nun (celle celâluhu) inayetinin son noktasıdır. Bu kıssada birtakım nükteler ve işaretler zikretmişlerdir: Bunlardan biri; Sübhânehu, { وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ } “Sağ elindeki nedir?” buyruğuyla asâya ve sağ ele işaret ettiğinde, her ikisinde de apaçık bir bürhan ve karşı konulmaz bir mucize meydana gelmiş; böylece biri yani cansız varlık canlı bir hayvana, diğeri yani kesif cisim ise nuranî ve latif bir hale dönüşmüştür. Sonra Allah Teâlâ kulun kalbine her gün üç yüz altmış defa nazar eder; o halde onun donuk ve karanlık kalbinin diri ve aydınlık bir hale dönüşmesine ne şaşılır! Bir diğeri; asâ, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sağ elinin bereketiyle hayata hazır hale gelip bir yılan/canlı olduysa, Rahmân'ın iki parmağı arasında bulunan müminin kalbi nasıl hayata hazır hale gelip diri olmasın? Bir diğeri; asâ tek bir işaretle sihirbazların sihrini yutacak bir hale geldiyse, müminin kalbi Rabbin her gün defalarca nazarının medetiyle, kötülüğü emreden nefsin sihrini yutacak bir hale gelmeye elbette daha layıktır. Bir diğeri; Allah Teâlâ'nın önce { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Pabuçlarını çıkar!” buyurması tahliyeye (boşaltmaya) ve gönül levhasını mâsivâdan arındırmaya, sonrasındakiler ise tahliyeye (süslemeye) ve elde edilmesi gereken şeyleri elde etmeye işarettir. Sübhânehu { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ } “Şüphesiz Ben, evet Ben Allah'ım” buyruğuyla mebde' (başlangıç) ilmine; { فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Bana kulluk et ve Beni anmak için namaz kıl!” buyruğuyla vasat (orta/amel) ilmine işaret etmiştir ki bunda cismanî ve ruhanî amellere işaret vardır; { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ } “Şüphesiz kıyamet gelecektir” buyruğuyla da meâd (ahiret) ilmine işaret etmiştir. Bir diğeri; Allah Teâlâ hitaba, söyleyenlerin en yücesi olarak { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } “Seni Ben seçtim” buyurarak başlamıştır ki bu lütfun zirvesidir; sözü ise Cenâb-ı Hakk'ın { فَلا يَصُدَّنَّكَ عَنْها } “Sakın seni ondan alıkoymasın...”dan { فَتَرْدى } “...yoksa helâk olursun”a kadar olan buyruğuyla bitirmiştir ki bu da bir kahırdır; bu da rahmetinin gazabını geçtiğine ve kulun seyrinin mutlaka recâ (ümit) ve havf (korku) ayakları üzerinde olması gerektiğine dikkat çekmek içindir. Bir diğeri; Mûsâ'nın (aleyhisselâm) ayağında pabuç denen bir şey, elinde ise asâ denen bir şey vardı. Ayak kaçma aleti, el ise arama/talep aletidir; dolayısıyla bu ikisinde bulunanları terk etmesi emredildi ki sâlik talep ve kaçış makamında olduğu müddetçe kendisiyle meşgul ve hazzını aramakta olduğu, bu sebeple irfan denizinde tam bir istiğrak elde edemeyeceğine dikkat çekilsin. Bunda şu da vardır: Mûsâ (aleyhisselâm) makamının yüceliğine ve şanının büyüklüğüne rağmen pabucu çıkarıp asâyı atmadıkça Celâl huzuruna ulaşması mümkün olmadı; öyleyse sen sırtında binlerce günah yükü varken O'nun (celle celâluhu) yüce katına ve huzuruna nasıl ulaşabilirsin? Bu ayetler şu açıdan müşkil görülmüştür: Bunlar, Allah Teâlâ'nın Mûsâ (aleyhisselâm) ile vasıtasız konuştuğunu, Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile ise Cebrail (aleyhisselâm) vasıtasıyla konuştuğunu göstermektedir; bu durumda Kelîm'in Habîb'e (aleyhimassalâtü vesselâm) üstünlüğü gerekir. Cevap şudur: Şânı yüce olan Allah, Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile de Miraç gecesinde vasıtasız konuşmuştur; akla gelebilecek en fazla husus, Allah Teâlâ'nın Mûsâ (aleyhisselâm) ile risaletinin başlangıcında vasıtasız, Habîb'i (aleyhisselâm) ile ise risaletinin başlangıcında vasıta ile konuşmuş olmasıdır. Sırf bununla üstünlük sabit olmaz; kaldı ki O'nun en kerim Habîb'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile vasıtasız konuşması, perdenin kalkması ve onun (aleyhisselâm), Mûsâ'ya (aleyhisselâm) nasip olmayan bir şekilde O'nu görmesiyle birlikte olmuştur; böylece vasıtasız hitabın risaletin başlangıcından sonraya kalmasında vehmedilen durum telafi edilmiş olur. Allah Teâlâ'nın Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında buyurduğu { ما زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى } “Göz ne kaydı ne de haddi aştı” ifadesi ile Mûsâ (aleyhisselâm) hakkında buyurduğu { قالَ هِيَ عَصايَ } “Dedi ki: 'O benim asâmdır...'” ifadesi arasındaki farka bak; her birinin tekrim mertebesi (sallallâhu aleyhi ve sellem) bulunmakla birlikte Habîb ile Kelîm arasındaki farkı açıkça görürsün.
وذكر بعضهم أن في الآيات ما يشعر بالفرق بينهما أيضا عليهما الصلاة والسّلام من وجه آخر وذلك أن موسى
Bazıları, ayetlerde her ikisi (aleyhimassalâtü vesselâm) arasında başka bir yönden de farkı hissettiren bir husus olduğunu zikretmişlerdir; şöyle ki Mûsâ
عليه السّلام كان يتوكأ على العصا والنبي ﷺ كان يتكل على فضل الله تعالى ورحمته قائلا مع أمته وحسبنا الله ونعم الوكيل، ولذا ورد في حقه حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الأنفال: ٦٤] على معنى وحسب من اتبعك.
(aleyhisselâm) asâya dayanıyordu; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise ümmetiyle birlikte 'Hasbünallāhu ve ni'me'l-vekîl' (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) diyerek Allah Teâlâ'nın lütfuna ve rahmetine tevekkül ediyordu. Bu sebeple onun hakkında { حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Allah sana ve sana uyan müminlere yeter” [Enfâl: 64] ayeti 've sana uyanlara da yeter' manasında varid olmuştur.
وأيضا إنه ﵇ بدأ بمصالح نفسه في قوله: أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها ثم مصالح رعيته بقوله: وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي والنبي ﷺ لم يشتغل إلا بإصلاح أمر أمته اللهم اهد قومي فإنهم لا يعلمون، فلا جرم يقول موسى ﵇ يوم القيامة. نفسي نفسي
Ayrıca o (aleyhisselâm), { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } “Ona dayanırım” sözünde kendi nefsinin maslahatlarıyla başlamış, sonra { وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي } “ve onunla koyunlarıma yaprak silkerim” sözüyle tebaasının maslahatlarına geçmiştir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise ümmetinin işini ıslah etmekten başka bir şeyle meşgul olmamış ve «Allahım, kavmime hidayet ver, çünkü onlar bilmiyorlar» demiştir. Bu sebeple kıyamet gününde Mûsâ'nın (aleyhisselâm) 'Nefsim, nefsim!' demesinde şaşılacak bir şey yoktur,
والنبي ﷺ يقول: «أمتي أمتي»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise: «Ümmetim, ümmetim!» buyuracaktır.
انتهى، وهو مأخوذ من كلام الإمام بل لا فرق إلا بيسير جدا.
[Söz burada] bitti; bu, İmam'ın [Fahreddîn er-Râzî'nin] kelâmından alınmıştır, hatta aralarında pek az fark vardır.
ولعمري إنه لا ينبغي أن يقتدى به في مثل هذا الكلام كما لا يخفى على ذوي الأفهام. وإنما نقلته لأنبه على عدم الاغترار به نعوذ بالله تعالى من الخذلان رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي لم يذكر ﵇ بم يشرح صدره وفيه احتمالات.
Ömrüme yemin olsun ki, anlayış sahiplerine gizli kalmayacağı üzere, bu tür bir sözde ona uyulmamalıdır. Bunu, ona aldanılmaması hususunda uyarmak için naklettim; Allah Teâlâ'nın yardımsız bırakmasından O'na sığınırız. { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver” [ayetinde], o (aleyhisselâm) göğsünün ne ile açılacağını zikretmemiştir; bunda birtakım ihtimaller vardır.
قال بعض الناس: إنه تعالى ذكر عشرة أشياء ووصفها بالنور. الأول ذاته جل شأنه اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [النور: ٣٥] الثاني الرسول ﷺ قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ [المائدة: ١٥] ، الثالث الكتاب وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ [الأعراف: ١٥٧] .
Bazı kimseler şöyle demiştir: Allah Teâlâ on şeyi zikretmiş ve onları nur ile nitelemiştir: Birincisi, Cenâb-ı Hakk'ın bizzat Zâtı: { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah göklerin ve yerin nurudur” [Nûr: 35]. İkincisi, Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem): { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ } “Size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir” [Mâide: 15]. Üçüncüsü, Kitap: { وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ } “ve onunla birlikte indirilen nura uydular” [A'râf: 157].
الرابع الإيمان يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ [التوبة: ٣٢] . الخامس عدل الله تعالى وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها [الزمر: ٦٩] . السادس القمر وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً [نوح: ١٦] . السابع النهار وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الأنعام: ١] .
Dördüncüsü, iman: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ } “Allah'ın nurunu söndürmek isterler” [Tevbe: 32]. Beşincisi, Allah Teâlâ'nın adaleti: { وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها } “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı” [Zümer: 69]. Altıncısı, ay: { وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً } “Onların içinde ayı bir nur kıldı” [Nûh: 16]. Yedincisi, gündüz: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } “Karanlıkları ve nuru var etti” [En'âm: 1].
الثامن البينات إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [المائدة: ٤٤] ، التاسع الأنبياء ﵈ نُورٌ عَلى نُورٍ [النور: ٣٥] ، العاشر المعرفة مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ [النور: ٣٥] فكان موسى ﵇ قال أولا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بمعرفة أنوار جلال كبريائك، وثانيا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بالتخلق بأخلاق رسلك وأنبيائك، وثالثا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي باتباع وحيك وامتثال أمرك ونهيك، ورابعا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بنور الإيمان والإيقان بإلهيتك، وخامسا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بالاطلاع على أسرار عدلك في قضائك وحكمك.
Sekizincisi, apaçık deliller: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır” [Mâide: 44]. Dokuzuncusu, peygamberler (aleyhimüsselâm): { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nurdur” [Nûr: 35]. Onuncusu, marifet: { مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ } “O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir oyuk gibidir” [Nûr: 35]. Sanki Mûsâ (aleyhisselâm) ilk olarak: 'Rabbim! Kibriyânın celâl nurlarının marifetiyle göğsüme genişlik ver'; ikinci olarak: 'Rabbim! Elçilerinin ve peygamberlerinin ahlâkıyla ahlâklanmak suretiyle göğsüme genişlik ver'; üçüncü olarak: 'Rabbim! Vahyine tabi olmak, emrine ve nehyine uymak suretiyle göğsüme genişlik ver'; dördüncü olarak: 'Rabbim! İman nuru ve ilahlığına kesin inanç ile göğsüme genişlik ver'; beşinci olarak: 'Rabbim! Kazandaki ve hükmündeki adaletin sırlarına vâkıf kılmakla göğsüme genişlik ver'
وسادسا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بالانتقال من نور شمسك وقمرك إلى أنوار جلال عزتك كما فعله إبراهيم ﵇، وسابعا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي من مطالعة نهارك وليلك إلى مطالعة نهار فضلك وليل قهرك، وثامنا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بالاطلاع على مجامع آياتك ومعاقد بيناتك في أرضك وسمواتك، وتاسعا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي في أن أكون خلف صدق للأنبياء المتقدمين ومشابها لهم في الانقياد لحكم رب العالمين، وعاشرا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي بأن يجعل سراج الإيمان كالمشكاة التي فيها المصباح انتهى.
altıncı olarak: 'Rabbim! İbrâhim'in (aleyhisselâm) yaptığı gibi güneşinin ve ayının nurundan izzetinin celâl nurlarına intikal etmekle göğsüme genişlik ver'; yedinci olarak: 'Rabbim! Gündüzünü ve geceni müşahede etmekten lütfunun gündüzünü ve kahrının gecesini müşahede etmeye geçmekle göğsüme genişlik ver'; sekizinci olarak: 'Rabbim! Yerindeki ve semalarındaki ayetlerinin mecmaına ve açık delillerinin menbaına vâkıf kılmakla göğsüme genişlik ver'; dokuzuncu olarak: 'Rabbim! Geçmiş peygamberlerin sadık bir halefi olmak ve Âlemlerin Rabbinin hükmüne boyun eğmede onlara benzemek suretiyle göğsüme genişlik ver'; onuncu olarak da: 'Rabbim! İman kandilini içinde lamba bulunan bir kandillik gibi kılmak suretiyle göğsüme genişlik ver' demiştir; [nakil] bitti.
ولا يخفى ما بين أكثر ما ذكر من التلازم وإغناء بعضه عن بعض، وقال أيضا: إن شرح الصدر عبارة عن إيقاد النور في القلب حتى يصير كالسراج، ولا يخفى أن مستوقد السراج محتاج إلى سبعة أشياء زند وحجر وحراق وكبريت ومسرجة وفتيلة ودهن، فالزند زند المجاهد وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا [العنكبوت: ٦٩] والحجر حجر التضرع ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الأعراف: ٢٠٥] والحراق منع الهوى ونهي النفس عن الهوى والكبريت الإنابة وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ [الزمر: ٥٤] والمسرجة الصبر وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [البقرة: ٤٥] والفتيلة الشكر ولَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إبراهيم: ٧] والدهن: الرضا وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ [الطور: ٤٨] أي ارض بقضائه، ثم إذا صلحت هذه الأدوات فلا تعول عليها بل ينبغي أن تطلب المقصود من حضرة ربك جل وعلا قائلا: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي
Zikredilenlerin çoğunun birbirini gerektirdiği ve bazısının bazısına yettiği gizli değildir. Yine şöyle demiştir: Göğsün açılması (şerh-i sadr), kalpte nurun tutuşturulup bir kandil gibi olması demektir. Malumdur ki kandilin tutuşması için yedi şeye ihtiyaç vardır: Çakmak demiri, çakmak taşı, kav, kükürt, kandillik, fitil ve yağ. Çakmak demiri, mücâhidin demiridir: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا } “Bizim uğrumuzda cihat edenler...” [Ankebût: 69]. Taş, tezellül ve yakarış taşıdır: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin!” [A'râf: 55/205]. Kav, heva ve arzuyu engellemek ve nefsi hevasından nehyetmektir. Kükürt, inâbedir (Allah'a yöneliştir): { وَأَنِيبُوا إِلى رَبِّكُمْ } “Rabbinize yönelin!” [Zümer: 54]. Kandillik, sabırdır: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin!” [Bakara: 45]. Fitil, şükürdür: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Andolsun şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım” [İbrâhîm: 7]. Yağ ise rızadır: { وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin hükmüne sabret!” [Tûr: 48] yani O'nun kazasına razı ol! Sonra bu aletler hazır hale geldiğinde onlara güvenip dayanma; bilakis Rabbinin (celle ve alâ) yüce huzurundan { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver” diyerek maksadı talep etmen gerekir.
فهنالك تسمع قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى ثم إن هذا النور الروحاني أفضل من الشمس الجسمانية لوجوه: الأول أن الشمس يحجبها الغيم وشمس المعرفة لا تحجبها السماوات السبع إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ [فاطر: ١٠] . الثاني الشمس تغيب ليلا وشمس المعرفة لا تغيب ليلا إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا [المزمل: ٦] والمستغفرين بالأسحار سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الإسراء: ١] .
İşte o zaman { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “İstediğin sana verildi ey Mûsâ!” [hitabını] işitirsin. Sonra bu ruhanî nur, cismanî güneşten şu yönlerle daha üstündür: Birincisi; güneşi bulut perdeler, marifet güneşini ise yedi kat gökler bile perdeleyemez: { إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ } “Güzel sözler ancak O'na yükselir” [Fâtır: 10]. İkincisi; güneş gece olunca batar, marifet güneşi ise gece batmaz: { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَقْوَمُ قِيلًا } “Şüphesiz gece kalkışı daha etkili ve söz bakımından daha sağlamdır” [Müzzemmil: 6], seherlerde istiğfar edenler ve { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } “Kulunu geceleyin yürüten [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir” [İsrâ: 1].
الليل للعاشقين ستر ... يا ليت أوقاته تدوم
Gece âşıklar için bir örtüdür... Keşke onun vakitleri hep sürse!
الثالث الشمس تفنى إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ [التكوير: ١] والمعرفة لا تفنى. أصلها ثابت وفرعها في السماء سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] ، الرابع الشمس إذا قابلها القمر انكسفت، وشمس المعرفة وهي «أشهد أن لا إله إلا الله» إذا لم تقرن بقمر النبوة وهي أشهد أن محمدا رسول الله ﷺ لم يصل النور إلى عالم الجوارح، الخامس الشمس تسود الوجه والمعرفة تبيض الوجوه يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ [آل عمران: ١٠٦] ، السادس الشمس تصدع والمعرفة تصعد.
Üçüncüsü; güneş yok olur: { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ } “Güneş dürüldüğü zaman” [Tekvîr: 1], marifet ise yok olmaz; onun kökü sabit, dalı ise göktedir: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak 'Selâm' vardır” [Yâsîn: 58]. Dördüncüsü; güneşin karşısına ay geçince güneş tutulur; 'Eşhedü enlâ ilâhe illallâh' şeklindeki marifet güneşi ise 'Eşhedü enne Muhammeden Resûlullâh' (sallallâhu aleyhi ve sellem) nübüvvet ayı ile birleşmezse, nur uzuvlar âlemine ulaşmaz. Beşincisi; güneş yüzü karartır, marifet ise yüzleri ağartır: { يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ } “Yüzlerin ağardığı gün...” [Âl-i İmrân: 106]. Altıncısı; güneş baş ağrıtır/yakar, marifet ise [insanı] yükseltir.
السابع الشمس تحرق والمعرفة تمنع من الإحراق «جز يا مؤمن فقد أطفأ نورك لهبي» ، الثامن الشمس منفعتها في الدنيا والمعرفة منفعتها في الدارين فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ [النحل: ٩٧] التاسع الشمس فوقانية الصورة تحتانية المعنى والمعارف الإلهية بالعكس، العاشر الشمس تقع على الولي والعدو والمعرفة لا تحصل إلا للولي، الحادي عشر الشمس تعرف أحوال الخلق والمعرفة توصل القلب إلى الخالق، ولما كان شرح الصدر الذي هو أول مراتب الروحانيات أشرف من أعلى مراتب الجسمانيات بدأ موسى ﵇ بطلبه قائلا رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وعلامة شرح الصدر ودخول النور الإلهي فيه التجافي عن دار الغرور والرغبة في دار الخلود وشبهوا الصدر بقلعة وجعلوا الأول كالخندق لها والثاني كالسور فمتى كان الخندق عظيما والسور محكما عجز عسكر الشيطان من الهوى والكبر والعجب والبخل وسوء الظن بالله تعالى وسائر الخصال الذميمة ومتى لم يكونا كذلك دخل العسكر وحينئذ ينحصر الملك في قصر القلب ويضيق الأمر عليه.
Yedincisi; güneş yakar, marifet ise yanmaktan meneder: «Geç ey mümin, zira nurun alevimi söndürdü!» Sekizincisi; güneşin faydası dünyadadır, marifetin faydası ise iki cihandadır: { فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onu mutlaka güzel bir hayatla yaşatırız ve yaptıklarının daha güzeliyle mükâfatlarını elbette veririz” [Nahl: 97]. Dokuzuncusu; güneş suret bakımından yukarıda, mana bakımından aşağıdadır; ilahî marifetler ise bunun aksinedir. Onuncusu; güneş dosta da düşmana da vurur, marifet ise ancak dosta/veliye hâsıl olur. On birincisi; güneş mahlûkatın hallerini bildirir, marifet ise kalbi Hâlik'a ulaştırır. Ruhanî mertebelerin ilki olan sadrın inşirahı, cismanî mertebelerin en yücesinden daha şerefli olduğu için, Mûsâ (aleyhisselâm) söze { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver” diyerek onu talep etmekle başlamıştır. Sadrın açılmasının ve içine ilahî nurun girmesinin alameti; aldanış yurdundan (dünyadan) uzaklaşmak ve ebediyet yurduna rağbet etmektir. Göğsü bir kaleye benzetmişler; birincisini o kale için hendek, ikincisini de sur kılmışlardır. Hendek büyük, sur muhkem olduğu zaman, şeytanın heva, kibir, ucb, cimrilik, Allah Teâlâ hakkında kötü zan ve diğer yerilmiş hasletlerden oluşan askeri âciz kalır; böyle olmadıkları takdirde ise asker içeri girer ve o zaman padişah kalp sarayında mahsur kalıp işi daralır.
وفرقوا بين الصدر والقلب والفؤاد واللب بأن الصدر مقر الإسلام أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ [الزمر: ٢٢] والقلب مقر الإيمان حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ [الحجرات: ٧] أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ [المجادلة: ٢٢] والفؤاد مقر المشاهدة ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى [النجم: ١١] واللب مقام التوحيد إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ [الرعد: ١٩، الزمر: ٩] أي الذين خرجوا من قشر الوجود المجازي وبقوا بلب الوجود الحقيقي وإنما سأل موسى ﵇ شرح الصدر دون القلب لأن انشراح الصدر يستلزم انشراح القلب دون العكس، وأيضا شرح الصدر كالمقدمة لشرح القلب والحر تكفيه الإشارة، فإذا علم المولى سبحانه أنه طالب للمقدمة فلا يليق بكرمه أن يمنعه النتيجة. وأيضا أنه ﵇ راعى الأدب في الطلب فاقتصر على طلب الأدنى فلا جرم أعطى المقصود فقيل: قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى ولما اجترأ في طلب الرؤية، قيل له: لَنْ تَرانِي [الأعراف: ١٤٣] ، ولا يخفى ما بين قول موسى ﵇ لربه ﷿ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وقول الرب لحبيبه ﷺ أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشرح: ١] ويعلم منه أن الكليم ﵇ مريد والحبيب ﷺ مراد والفرق مثل الصبح ظاهر.
Sadr, kalp, fuâd ve lüb arasındaki farkı şöyle açıklamışlardır: Sadr İslâm'ın makamıdır: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı kimse mi?..” [Zümer: 22]. Kalp imanın makamıdır: { حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ وَزَيَّنَهُ فِي قُلُوبِكُمْ } “Size imanı sevdirdi ve onu kalplerinizde süsledi” [Hucurât: 7], { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ } “İşte onların kalplerine imanı yazmıştır” [Mücâdele: 22]. Fuâd müşahedenin makamıdır: { ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى } “Gözün gördüğünü kalp (fuâd) yalanlamadı” [Necm: 11]. Lüb ise tevhid makamıdır: { إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ancak akıl (lüb) sahipleri öğüt alır” [Ra'd: 19, Zümer: 9], yani mecazi varlık kabuğundan çıkıp hakiki varlığın özüyle kalanlar. Mûsâ (aleyhisselâm) kalbin değil de sadrın açılmasını istemiştir; çünkü sadrın açılması kalbin açılmasını gerektirir, aksi ise öyle değildir. Ayrıca sadrın açılması kalbin açılması için bir mukaddime gibidir ve hür/ârif kimseye bir işaret yeter; Mevlâ Sübhânehu onun mukaddimeyi talep ettiğini bildiğinde, O'nun keremine neticeden onu mahrum bırakmak yakışmaz. Bir de o (aleyhisselâm), talepte edebe riayet etmiş ve en alt dereceyi istemekle yetinmiştir; nitekim maksat kendisine verilmiş ve: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “İstediğin sana verildi ey Mûsâ!” denilmiştir. [Zatını] görmeyi istemede cüret gösterdiğinde ise kendisine: { لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin!” [A'râf: 143] denilmiştir. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Rabbi Azze ve Celle'ye söylediği { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver” sözü ile Rabbin Habîb'ine (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurduğu { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirâh: 1] sözü arasındaki fark gizli değildir. Buradan anlaşılır ki Kelîm (aleyhisselâm) mürid (isteyen), Habîb (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise muraddır (istenen); aradaki fark ise sabah aydınlığı gibi açıktır.
ويزيد الفرق ظهورا أن موسى ﵇ في الحضرة الإلهية طلب لنفسه ونبينا ﷺ حين قيل له هناك السّلام عليك أيها النبي قال: السّلام علينا وعلى عباد الله الصالحين، وقد أطال الإمام الكلام في هذه الآية بما هو من هذا
Bu farkı daha da belirgin kılan husus şudur: Mûsâ (aleyhisselâm) ilahî huzurda kendisi için istemiş, Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise orada kendisine 'es-Selâmü aleyke eyyühennebiyyü' denildiğinde: 'es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhis-sâlihîn' (Selâm bizim ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun) demiştir. İmam [er-Râzî], bu ayette bu
النمط فارجع إليه إن أردته وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي كأنه ﵇ طلب قدرة التعبير عن الحقائق الإلهية بعبارة واضحة فإن المطلب وعر لا يكاد توجد له عبارة تسهله حتى يأمن سامعه عن العثار. ولذا ترى كثيرا من الناس ضلوا بعبارات بعض الأكابر من الصوفية في شرح الأسرار الإلهية، وقيل: إنه ﵇ سأل حل عقدة الحياء فإنه استحيا أن يخاطب عدو الله تعالى بلسان به خاطب الحق جل وعلا. ولعله أراد من القول المضاف القول الذي به إرشاد للعباد فإن همة العارفين لا تطلب النطق والمكالمة مع الناس فيما لا يحصل به إرشاد لهم نعم النطق من حيث هو فضيلة عظيمة وموهبة جسيمة ولهذا قال سبحانه الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ [الرحمن: ١- ٤] من غير توسيط عاطف.
türden sözleri uzun uzadıya anlatmıştır; dilersen ona müracaat edebilirsin. { وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي } “Dilimden düğümü çöz ki sözümü anlasınlar!” Sanki o (aleyhisselâm), ilahî hakikatleri apaçık bir ifadeyle beyan etme kudretini istemiştir; zira bu talep çetindir ve onu işitenin hataya düşmekten emin olacağı şekilde kolaylaştıracak bir ifade bulmak neredeyse imkânsızdır. Bu sebepledir ki birçok insanın, ilahî sırları açıklama konusunda bazı büyük mutasavvıfların ifadeleri sebebiyle saptığını görürsün. Denildi ki: O (aleyhisselâm) hayâ düğümünün çözülmesini istemiştir; zira o, Cenâb-ı Hak ile konuştuğu bir dille Allah Teâlâ'nın düşmanına hitap etmekten hayâ etmiştir. Muhtemelen o, izafe edilen sözden (sözümü), kendisiyle kullara irşadın sağlandığı sözü kastetmiştir; çünkü âriflerin himmeti, kendisiyle insanlara bir irşad hâsıl olmayacak konularda konuşmayı ve hitapta bulunmayı arzu etmez. Evet, konuşmak bizatihi büyük bir fazilet ve muazzam bir bağıştır; nitekim Sübhânehu araya bir atıf edatı koymaksızın: { الرَّحْمنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ } “Rahmân; Kur'an'ı öğretti, insanı yarattı, ona açıklamayı öğretti” [Rahmân: 1-4] buyurmuştur.
وعن علي كرم الله تعالى وجهه ما الإنسان لولا اللسان إلا صورة مصورة أو بهيمة مهملة
Ali'den (kerremallâhu Teâlâ vecheh) [şöyle rivayet edilmiştir]: «Dil olmasaydı insan, ya çizilmiş bir suretten ya da başıboş bırakılmış bir hayvandan başka bir şey olmazdı»
،
.
وقال رضي الله تعالى عنه: المرء مخبوء تحت طي لسانه لا طيلسانه
Yine o (radıyallâhu Teâlâ anh) şöyle demiştir: «Kişi kaftanının değil, dilinin kıvrımları altında gizlidir»
،
.
وقال رضي الله تعالى عنه: المرء بأصغريه قلبه ولسانه،
Yine o (radıyallâhu Teâlâ anh) şöyle demiştir: «Kişi en küçük iki organıyladır: Kalbi ve dili.»
وقال زهير:
Züheyr de şöyle demiştir:
لسان الفتى نصف ونصف فؤاده ... فلم يبق إلا صورة اللحم والدم
Yiğidin dili yarısıdır, yarısı da kalbidir... Geriye ise sadece et ve kan sureti kalır.
ومن الناس من مدح الصمت لأنه أسلم:
İnsanlardan bazıları da daha selametli olduğu için susmayı övmüşlerdir:
يموت الفتى من عثرة بلسانه ... وليس يموت المرء من عثرة الرجل
Yiğit dilinin sürçmesinden ölür... Ayak sürçmesinden ise kişi ölmez.
وفي نوابغ الكلم ق فاك لا يقرع قفاك. والإنصاف أن الصمت في نفسه ليس بفضيلة لأنه أمر عدمي والمنطق في نفسه فضيلة لكن قد يصير رذيلة لأسباب عرضية، فالحق ما أشار إليه ﷺ
Nevâbiğu'l-Kelim'de: «Ağzını koru ki ensene vurulmasın» [denilmiştir]. İnsafla bakılırsa susmak bizatihi bir fazilet değildir, çünkü ademî (yokluk bildiren) bir durumdur; konuşmak ise bizatihi fazilettir, ancak arızî sebeplerle erdemsizlik haline gelebilir. Hak olan, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem)
بقوله: «رحم الله تعالى امرأ قال خيرا فغنم أو سكت فسلم»
«Allah Teâlâ o kimseye rahmet etsin ki, ya hayır söyleyip kazançlı çıkmış ya da susup selamette kalmıştır» sözüyle işaret ettiği husustur.
. وذكر في وجه عدم طلبه ﵇ الفصاحة الكاملة أنها نصيب الحبيب ﵊، فقد كان ﷺ أفصح من نطق بالضاد فما كان له أن يطلب ما كان له وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي فيه إشارة إلى فضيلة التعاون في الدين فإنه من أخلاق المرسلين عليهم صلوات الله تعالى وسلامه أجمعين، والوزارة المتعارفة بين الناس ممدوحة إن زرع الوزير في أرضها ما لا يندم عليه وقت حصاده بين يدي ملك الملوك وفيه إشارة إلى فضيلة التوسط بالخير للمستحقين لا سيما إذا كانوا من ذوي القرابة.
Onun (aleyhisselâm) tam bir fesahati talep etmeyişinin gerekçesi olarak, bunun Habîb'in (aleyhisselâm) nasibi olduğu zikredilmiştir; nitekim o (sallallâhu aleyhi ve sellem), Dad harfini telaffuz edenlerin en fasih olanıydı; bu sebeple onun (Mûsâ'nın), ona (Hz. Muhammed'e) ait olan bir şeyi talep etmesi uygun düşmezdi. { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي } “Bana ailemden bir yardımcı (vezir) ver:” { هارُونَ أَخِي } “Kardeşim Hârûn'u;” { اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي } “onunla arkamı kuvvetlendir” { وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي } “ve onu işime ortak et!” [ayetlerinde], dinde yardımlaşmanın faziletine işaret vardır; zira bu, peygamberlerin (salavâtullâhi Teâlâ ve selâmühû aleyhim ecmaîn) ahlâkındandır. İnsanlar arasında bilinen vezirlik ise, şayet vezir onun toprağına, Mülkün Mâliki'nin huzurunda hasat vaktinde pişman olmayacağı şeyler ekerse övgüye layıktır. Bunda, hak edenler için -özellikle de akraba iseler- hayırla aracılık etmenin faziletine de işaret vardır.
ومن منع المستوجبين فقد ظلم وفي تقديم موسى ﵇ مع أنه أصغر سنا على هارون ﵇ مع أنه الأكبر دليل على أن الفضل غير تابع للسن فالله تعالى يختص بفضله من يشاء «إنك كنت بنا بصيرا» في ختم الأدعية بذلك من حسن الأدب مع الله تعالى ما لا يخفى، وهو من أحسن الوسائل عند الله ﷿. ومن آثار ذلك استجابة الدعاء وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى تذكير له ﵇ بما يزيد إيقانه، وفيه إشارة إلى أنه تعالى لا يرد بعد القبول ولا يحرم بعد الإحسان، ومن هنا قيل: إذا دخل الإيمان القلب أمن السلب وما رجع من رجع الا من الطريق وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي أفردتك لي بالتجريد فلا يشغلك عني شيء فلبثت سنين في أهل مدين أشير بذلك إلى خدمته لشعيب ﵇ وذلك تربية منه تعالى له بصحبة المرسلين ليكون متخلقا بأخلاقهم متحليا بآدابهم صالحا للحضرة. ولصحبة الأخيار نفع عظيم عند الصوفية وبعكس ذلك صحبة الأشرار ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى وذلك زمان كمال الاستعداد ووقت بعثة الأنبياء ﵈ وهو زمن بلوغهم أربعين سنة، ومن بلغ الأربعين ولم يغلب خيره على شره فلينح على نفسه وليتجهز إلى النار اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى جاوز الحد في المعصية حتى ادعى الربوبية وذلك إثر سكر القهر الذي هو وصف النفس الأمارة ويقابله سكر اللطف وهو وصف الروح ومنه ينشأ الشطح ودعوى الأنانية قالوا: وصاحبه معذور وإلا لم يكن فرق بين الحلاج مثلا وفرعون. وأهل الغيرة بالله تعالى
Hak edenleri mahrum bırakan kimse zulmetmiş olur. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) yaşça daha küçük olmasına rağmen yaşça daha büyük olan Hârûn'un (aleyhisselâm) önüne geçirilmesinde, faziletin yaşa bağlı olmadığına delil vardır; nitekim Allah Teâlâ lütfunu dilediğine tahsis eder. { إنك كنت بنا بصيرا } “Şüphesiz Sen bizi hakkıyla görendin” [buyruğuyla] duaların bu şekilde bitirilmesinde, Allah Teâlâ'ya karşı gizli kalmayacak derecede güzel bir edep vardır ve bu, Allah (Azze ve Celle) katında en güzel vesilelerdendir. Bunun eserlerinden biri de duanın kabul edilmesidir. { وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ مَرَّةً أُخْرى } “Andolsun ki sana başka bir defa daha lütufta bulunmuştuk” [ayeti], kesin inancını artıracak şeyleri ona (aleyhisselâm) hatırlatmaktır. Bunda, Allah Teâlâ'nın kabul ettikten sonra geri çevirmeyeceğine ve ihsan ettikten sonra mahrum bırakmayacağına da işaret vardır. Buradan hareketle: «İman kalbe girdiğinde geri alınmaktan emin olunur; dönen kimse ancak yoldan dönmüştür» denilmiştir. { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } “Seni kendim için seçip yetiştirdim” [yani] hiçbir şeyin seni Benden alıkoymaması için tecrit ile seni Kendime ayırdım. Medyen halkı arasında senelerce kalman; Şuayb'a (aleyhisselâm) yaptığı hizmete işarettir ki bu, peygamberlerin ahlâkıyla ahlâklansın, onların edepleriyle bezensin ve [ilahî] huzura layık olsun diye Allah Teâlâ'nın onu peygamberlerin sohbetiyle terbiye etmesidir. Hayırlı kimselerin sohbetinin mutasavvıflar nezdinde büyük bir faydası vardır; kötülerin sohbeti ise bunun tam aksidir. { ثُمَّ جِئْتَ عَلى قَدَرٍ يا مُوسى } “Sonra takdir edilmiş bir zamanda geldin ey Mûsâ!” Bu, istidadın kemale erdiği zaman ve peygamberlerin (aleyhimüsselâm) gönderilme vaktidir ki o da kırk yaşına ulaştıkları zamandır. Kırk yaşına ulaşıp da hayrı şerrine galip gelmeyen kimse, kendi haline ağlasın ve cehenneme hazırlansın! { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun'a gidin; çünkü o azdı” [yani] isyanda haddi aşıp nihayet rablik iddia etti; bu ise emmâre nefsin vasfı olan kahır sarhoşluğunun neticesidir. Bunun karşılığı ise ruhun vasfı olan lütuf sarhoşluğudur; şatahat ve enaniyet (benlik) davası bundan neşet eder. Dediler ki: Böyle bir kimse mazurdur; aksi takdirde örneğin Hallâc ile Firavun arasında bir fark kalmazdı. Allah için gayret ehli olanlar ise
يقولون: لا فرق فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى فيه إشارة إلى تعليم كيفية الإرشاد، وقال النهرجوري: إن الأمر بذلك لأنه أحسن إلى موسى ﵇ في ابتداء الأمر ولم يكافئه مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى إشارة إلى الهياكل وأقفاص بلابل الأرواح وإلا فالأرواح أنفسها من عالم الملكوت، وقد أشرقت على هذه الأشباح وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها [الزمر: ٦٩] والله تعالى أعلم.
«Hiçbir fark yoktur» derler. { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى } “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır yahut korkar” [ayetinde], irşadın keyfiyetini öğretmeye işaret vardır. Nehrecûrî şöyle demiştir: Bunun emredilmesi, Firavun'un işin başında Mûsâ'ya (aleyhisselâm) iyilik yapmış olması ve onun da buna karşılık vermemiş olması sebebiyledir. { مِنْها خَلَقْناكُمْ وَفِيها نُعِيدُكُمْ وَمِنْها نُخْرِجُكُمْ تارَةً أُخْرى } “Sizi ondan (topraktan) yarattık, yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kez daha ondan çıkaracağız” [ayeti], bedenlere ve ruh bülbüllerinin kafeslerine işarettir; yoksa ruhların kendileri melekût âlemindendir ve bu cesetler üzerine parıldamıştır: { وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها } “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlandı” [Zümer: 69]. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وقد تأول بعض أهل التأويل هذه القصة والآيات على ما في الأنفس وهو مشرب قد تركناه إلا قليلا. والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل وَلَقَدْ أَرَيْناهُ حكاية أخرى إجمالية لما جرى بين موسى ﵇ وفرعون عليه اللعنة.
Tevil ehlinden bazıları bu kıssayı ve ayetleri nefslerde bulunan hallere göre tevil etmişlerdir ki bu, bizim -pek azı müstesna- terk ettiğimiz bir meşreptir. Doğru yola hidayet eden ancak Allah Teâlâ'dır. { وَلَقَدْ أَرَيْناهُ } “Andolsun Biz ona gösterdik...” [ifadesi], Mûsâ (aleyhisselâm) ile lanetli Firavun arasında geçenlerin başka bir icmâlî anlatımıdır.
وتصديرها بالقسم لإبراز كمال العناية بمضمونها. والإراءة من الرؤية البصرية المتعدية إلى مفعول واحد وقد تعدت إلى ثان بالهمزة أو من الرؤية القلبية بمعنى المعرفة وهي أيضا متعدية إلى مفعول واحد بنفسها وإلى آخر بالهمزة، ولا يجوز أن تكون من الرؤية بمعنى العلم المتعدي إلى اثنين بنفسه وإلى ثالث بالهمزة لما يلزمه من حذف المفعول الثالث من الإعلام وهو غير جائز.
[Cümlenin] yeminle başlatılması, içerdiği manaya tam bir ihtimam gösterildiğini ortaya koymak içindir. Göstermek (irâe); tek bir mef'ûle geçişli olan ve hemze ile ikinci mef'ûle geçişli kılınan gözle görmekten (rü'yet) veya marifet manasında olup bizzat tek mef'ûle, hemze ile de diğer mef'ûle geçişli olan kalple görmekten türemiştir. Bizzat iki mef'ûle, hemze ile de üçüncü mef'ûle geçişli olan 'ilim' manasındaki rü'yetten olması ise caiz değildir; çünkü bu durumda bildirme fiilinin üçüncü mef'ûlünün hazfedilmesi gerekir ki bu caiz değildir.
وإسناد الإراءة إلى ضمير العظمة نظرا إلى الحقيقة لا إلى موسى ﵇ نظرا إلى الظاهر لتهويل أمر الآيات وتفخيم شأنها وإظهار كمال شناعة اللعين وتماديه في الطغيان. وهذا الإسناد يقوي كون ما تقدم من قوله تعالى الَّذِي إلخ من كلامه ﷿ أي بالله لقد بصرنا فرعون أو عرفناه آياتِنا حين قال لموسى ﵇: إن كنت جئت بآية فأت بها إن كنت من الصادقين فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين ونزع يده فإذا هي بيضاء للناظرين.
Gösterme fiilinin zahire bakılarak Mûsâ'ya (aleyhisselâm) değil de hakikate bakılarak azamet zamirine (Allah'a) isnat edilmesi; ayetlerin büyüklüğünü ve şanının yüceliğini vurgulamak, lanetlinin kötülüğünün ve azgınlığındaki ısrarının son raddeye vardığını göstermek içindir. Bu isnat, daha önce geçen { الَّذِي } “O ki...” ilâ âhirihî ifadesinin Allah Teâlâ'nın kelâmından olduğu görüşünü kuvvetlendirir. Yani: Allah'a andolsun ki Mûsâ'ya (aleyhisselâm): 'Eğer bir mucize getirdiysen ve doğru söyleyenlerden isen haydi onu getir!' dediğinde Biz Firavun'a { آياتِنا } “ayetlerimizi” gösterdik veya bildirdik. Bunun üzerine [Mûsâ] asâsını attı; o birdenbire apaçık bir ejderha oluverdi ve elini çıkardı; o da bakanlar için bembeyaz parıldayan bir el oldu.
وصيغة الجمع مع كونهما اثنتين إما لأن إطلاق الجمع على الاثنين شائع على ما قيل أو باعتبار ما في تضاعيفهما من بدائع الأمور التي كل منها آية بينة لقوم يعقلون وقد ظهر عند فرعون أمور أخر كل منها داهية دهياء. فإنه روي أنه ﵇ لما ألقاها انقلبت ثعبانا أشعر فاغرا فاه بين لحييه ثمانون ذراعا وضع لحيه الأسفل على الأرض والأعلى على سور القصر فتوجه نحو فرعون فهرب وأحدث فانهزم الناس مزدحمين فمات منهم خمسة وعشرون ألفا من قومه فصاح فرعون يا موسى أنشدك بالذي أرسلك إلا أخذته فأخذه فعاد عصا. وقد تقدم نحوه عن وهب بن منبه، وروي أنها انقلبت حية ارتفعت في السماء قدر ميل ثم انحطت مقبلة نحو فرعون وجعلت تقول: يا موسى مرني بما شئت ويقول فرعون: أنشدك إلخ ونزع يده من جيبه فإذا هي بيضاء للناظرين بياضا نورانيا خارجا عن حدود العادات قد غلب شعاعه شعاع الشمس يجتمع عليه النظارة تعجبا من أمره ففي تضاعيف كل من الآيتين آيات جمة لكنها لما كانت غير مذكورة صريحا أكدت بقوله تعالى كُلَّها كأنه قيل: أريناه آياتنا بجميع مستتبعاتها وتفاصيلها قصد إلى بيان أنه لم ييق في ذلك عذر ما. والإضافة على ما قرر للعهد. وأدرج بعضهم فيها حل العقدة كما أدرجه فيها في قوله تعالى اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي وقيل: المراد بها آيات موسى ﵇ التسع كما روي عن ابن عباس فيما تقدم والإضافة للعهد أيضا. وفيه أن أكثرها إنما ظهر على يده ﵇ بعد ما غلب السحرة على مهل في نحو من عشرين سنة. ولا ريب في أن أمر السحرة مترقب بعد، وعد بعضهم منها ما جعل لإهلاكهم لا لإرشادهم إلى الإيمان من فلق البحر وما ظهر من بعد مهلكه من الآيات الظاهرة لبني إسرائيل من نتق الجبل والحجر الذي انفجرت منه العيون. وعد آخرون منها الآيات الظاهرة على أيدي الأنبياء ﵈ وحملوا الإضافة على استغراق الإفراد. وبنى الفريقان ذلك على أنه ﵇ قد حكى جميع ما ذكر لفرعون وتلك الحكاية في حكم الإظهار والإراءة لاستحالة الكذب عليه ﵇. ولا يخفى أن حكايته ﵇ تلك الآيات مما لم يجر لها ذكر هاهنا مع أن ما سيأتي إن شاء الله تعالى من حمل ما أظهره ﵇ على السحر والتصدي للمعارضة بالمثل مما يبعد ذلك جدا. وأبعد من ذلك كله
Mucizeler iki tane olduğu halde cemi (çoğul) kalıbının kullanılması; ya denildiği üzere çoğul lafzının ikiye ıtlak edilmesinin yaygın olmasından dolayıdır ya da bu ikisinin ayrıntılarında bulunan ve her biri akleden bir topluluk için apaçık birer ayet olan harikulade hususlar itibarıyladır. Nitekim Firavun'un yanında, her biri korkunç birer felaket olan başka durumlar da ortaya çıkmıştır. Şöyle rivayet edilmiştir: O (aleyhisselâm) asâyı atınca, iki çenesi arası seksen arşın olan, kıllı ve ağzını açmış bir ejderhaya dönüştü; alt çenesini yere, üst çenesini ise sarayın suruna dayadı ve Firavun'a doğru yöneldi. Bunun üzerine Firavun kaçtı ve altını kirletti; insanlar da birbirini ezerek kaçıştılar ve kavminden yirmi beş bin kişi öldü. Firavun: 'Ey Mûsâ! Seni gönderen hakkı için onu tut!' diye bağırdı; o da onu tuttu ve tekrar asâ haline geldi. Bunun bir benzeri daha önce Vehb b. Münebbih'ten nakledilmişti. Yine rivayet edildiğine göre asâ bir yılana dönüştü, göğe doğru bir mil kadar yükseldi, sonra Firavun'a yönelerek indi ve: 'Ey Mûsâ! Bana dilediğini emret!' demeye başladı; Firavun ise: 'Seni gönderen hakkı için...' diyordu. Elini koynundan çıkardığında ise bakanlar için âdet sınırlarının dışında, ışığı güneşin ışığını bastıran ve seyredenlerin hayretle etrafında toplandığı nuranî bir beyazlıkta idi. Dolayısıyla bu iki ayetin her birinin bünyesinde pek çok ayetler vardır; fakat bunlar açıkça zikredilmediği için Allah Teâlâ'nın { كُلَّها } “hepsini” buyruğuyla tekit edilmiştir; sanki: 'Ayetlerimizi bütün gerekleri ve detaylarıyla ona gösterdik' denilmiş gibidir; bununla bu hususta hiçbir mazeretin kalmadığını beyan etmek kastedilmiştir. Belirtildiği üzere izafet ahd içindir. Bazıları, { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي } “Sen ve kardeşin ayetlerimle gidin!” buyruğunda dahil ettikleri gibi, düğümün çözülmesini de bu ayetler arasına dahil etmişlerdir. Denildi ki: Bundan murad, daha önce İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere Mûsâ'nın (aleyhisselâm) dokuz ayetidir (mucizesidir) ve izafet yine ahd içindir. Ancak buna karşı şu itiraz vardır: Bunların çoğu, sihirbazlara galip geldikten sonra yaklaşık yirmi senelik bir süre zarfında peyderpey onun (aleyhisselâm) elinde zuhur etmiştir; sihirbazlar hadisesinin ise henüz ileride gerçekleşeceği şüphesizdir. Bazıları ise bunların arasına, onları imana irşad etmek için değil de helâk etmek için kılınan denizin yarılması hadisesini ve Firavun'un helâkinden sonra İsrâiloğulları için zuhur eden dağın kaldırılması ile pınarların fışkırdığı taş gibi açık ayetleri saymışlardır. Başkaları da bunların arasına peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ellerinde zuhur eden açık ayetleri saymış ve izafeti fertlerin tamamını kapsama (istiğrâk-ı efrâd) manasına hamletmişlerdir. Bu iki grup görüşlerini, onun (aleyhisselâm) zikredilenlerin tamamını Firavun'a anlattığı ve onun (aleyhisselâm) hakkında yalan muhal olduğu için bu anlatımın gösterme ve ibraz etme hükmünde olduğu esasına dayandırmışlardır. Gizli değildir ki, onun (aleyhisselâm) bu ayetleri anlatmış olduğuna dair burada hiçbir zikir geçmemiştir; kaldı ki Allah Teâlâ dilerse ileride geleceği üzere, onun (aleyhisselâm) ortaya koyduğu şeyleri sihir sayıp benzeriyle karşılık vermeye kalkışmaları da bunu son derece uzak kılmaktadır. Bütün bunlardan daha uzak olanı ise,
إدراج ما فصله ﵇ من أفعاله تعالى الدالة على اختصاصه سبحانه بالربوبية وأحكامها في الآيات، وقيل: الإضافة لاستغراق الأنواع و «كل» تأكيد له أي أريناه أنواع آياتنا كلها، والمراد بالآيات المعجزات وأنواعها وهي كما قال السخاوي: ترجع إلى إيجاد معدوم أو إعدام موجود أو تغييره مع بقائه وقد أري اللعين جميع ذلك في العصا واليد وفي الانحصار نظر ومع الإغماض عنه لا يخلو ذلك عن بعد، وزعمت الكشفية أن المراد من الآيات علي كرم الله تعالى وجهه أظهره الله تعالى لفرعون راكبا على فرس وذكروا من صفتها ما ذكروا. والجمع كما في قوله تعالى آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ [آل عمران: ٩٧] وظهور بطلانه يغني عن التعرض لرده.
onun (aleyhisselâm), Allah Teâlâ'nın rubûbiyete ve hükümlerine mahsus olduğuna delalet eden fiillerinden detaylıca açıkladığı şeyleri ayetlerin içine dahil etmektir. Denildi ki: İzafet türleri kapsamak (istiğrâk-ı envâ') içindir ve 'küll' lafzı onun tekididir; yani 'ona ayetlerimizin bütün türlerini gösterdik' demektir. Ayetlerden murad ise mucizeler ve onların türleridir; bunlar da Sehâvî'nin dediği gibi: Madumu var etmeye, mevcudu yok etmeye veya varlığını korumakla birlikte onu değiştirmeye racidir; lanetli Firavun'a asâ ve el mucizesinde bunların tamamı gösterilmiştir. Ancak bu hasırda (sınırlandırmada) tenkit edilecek yön vardır; bundan sarfınazar edilse bile yine de uzaklıktan uzak değildir. Keşfiyye fırkası, ayetlerden muradın Ali (kerremallâhu Teâlâ vecheh) olduğunu, Allah Teâlâ'nın onu Firavun'a bir at üzerinde gösterdiğini iddia etmiş ve onun hakkında birtakım vasıflar zikretmişlerdir. Buradaki çoğul kalıbı ise { آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ } “Apaçık deliller, İbrâhim'in makamı...” [Âl-i İmrân: 97] ayetinde olduğu gibidir; [bu iddianın] bâtıllığının apaçık oluşu ise reddiyle uğraşmaya hacet bırakmaz.
والفاء في قوله تعالى فَكَذَّبَ للتعقيب والمفعول محذوف أي فكذب الآيات أو موسى ﵇ من غير تردد وتأخير وَأَبى أي قبول الآيات أو الحق أو الإيمان والطاعة أي امتنع عن ذلك غاية الامتناع وكان تكذيبه وإباؤه عند الأكثرين جحودا واستكبارا وهو الأوفق بالذم. ومن فسر أرينا بعرفنا وقدر مضافا أي صحة آياتنا وقال: إن التعريف يوجب حصول المعرفة قال بذلك لا محالة.
Allah Teâlâ'nın { فَكَذَّبَ } “Fakat o yalanladı” buyruğundaki fâ harfi ta'kīb (hemen ardından gelme) içindir; mef'ûl ise hazfedilmiştir, yani hiç tereddüt etmeden ve gecikmeksizin ayetleri veya Mûsâ'yı (aleyhisselâm) yalanladı { وَأَبى } “ve direndi” yani ayetleri, hakkı yahut iman ve itaati kabul etmekten alabildiğine kaçındı. Çoğunluğa göre onun yalanlaması ve direnmesi inat ve kibir sebebiyle idi; kınamaya en uygun olanı da budur. 'Göstermek' (ereynâ) fiilini 'bildirmek' (arrafnâ) ile tefsir eden, 'ayetlerimizin doğruluğunu' şeklinde bir muzâf takdir eden ve bildirmenin marifetin hâsıl olmasını gerektirdiğini söyleyen kimse ise kaçınılmaz olarak bu görüşü benimser.
وقوله تعالى قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسى استئناف مبين لكيفية تكذيبه وإبائه. والهمزة لإنكار الواقع واستقباحه، وزعم أنه أمر محال والمجيء إما على حقيقته أو بمعنى الإقبال على الأمر والتصدي له أي أجئتنا من مكانك الذي كنت فيه بعد ما غبت عنا أو أقبلت علينا لتخرجنا من مصر بما أظهرته من السحر وهذا مما لا يصدر عن عاقل لكونه من باب محاولة المحال، وإنما قال ذلك ليحمل قومه على غاية المقت لموسى ﵇ بإبراز أن مراده ليس مجرد إنجاء بني إسرائيل من أيديهم بل إخراج القبط من وطنهم وحيازة أموالهم وأملاكهم بالكلية حتى لا يتوجه إلى اتباعه أحد ويبالغوا في المدافعة والمخاصمة إذ الإخراج من الوطن أخو القتل كما يرشد إلى ذلك قوله تعالى: وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ [النساء: ٦٦] وسمي ما أظهره الله تعالى من المعجزة الباهرة سحرا لتجسيرهم على المقابلة. ثم ادعى أنه يعارضه بمثله فقال فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها واللام واقعة في جواب قسم محذوف كأنه قيل: إذا كان كذلك فو الله لنأتينك بسحر مثل سحرك فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً أي وعدا على أنه مصدر ميمي وليس باسم زمان ولا مكان لأن الظاهر أن قوله تعالى لا نُخْلِفُهُ صفة له والضمير المنصوب عائد إليه. ومتى كان زمانا أو مكانا لزم تعلق الأخلاف بالزمان أو المكان وهو إنما يتعلق بالوعد يقال: أخلف وعده لا زمان وعده ولا مكانه أي لا نخلف ذلك الوعد نَحْنُ وَلا أَنْتَ وإنما فوض اللعين أمر الوعد إلى موسى ﵇ للاحتراز عن نسبته إلى ضعف القلب وضيق الحال وإظهار الجلادة وإراءة أنه متمكن من تهيئة أسباب المعارضة وترتيب آلات المغالبة طال الأمد أم قصر كما أن تقديم ضميره على ضمير موسى ﵇ وتوسيط كلمة النفي بينهما للإيذان بمسارعته إلى عدم الأخلاف وإن عدم إخلافه لا يوجب عدم إخلافه ﵇ ولذلك أكد النفي بتكرير حرفه.
Allah Teâlâ'nın { قالَ أَجِئْتَنا لِتُخْرِجَنا مِنْ أَرْضِنا بِسِحْرِكَ يا مُوسى } “Dedi ki: 'Bizi sihrinle yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin ey Mûsâ?'” buyruğu, onun yalanlama ve direnme şeklini açıklayan yeni bir cümledir (isti'nâf). Hemze, vuku bulanı inkâr ve çirkin görmek içindir; bunun imkânsız bir iş olduğunu iddia etmiştir. 'Gelmek' fiili ya hakiki manasındadır ya da bir işe yönelmek ve ona girişmek anlamındadır; yani 'Gözümüzün önünden kaybolduktan sonra bulunduğun yerden bize mi geldin, yoksa ortaya koyduğun sihirle bizi Mısır'dan çıkarmak için üzerimize mi çullandın? Bu ise imkânsızı denemek kabilinden olduğu için akıl sahibinden sadır olacak bir şey değildir.' Firavun bunu, kavmini Mûsâ'ya (aleyhisselâm) karşı son derece nefret ettirmek amacıyla, onun maksadının sadece İsrâiloğullarını onların elinden kurtarmak değil, bilakis Kıptîleri vatanlarından çıkarmak ve malları ile mülklerini tamamen ele geçirmek olduğunu göstererek söyledi; tâ ki hiç kimse ona uymaya yönelmesin ve karşı koyup mücadele etmede son derece gayret göstersinler. Zira vatandan çıkarılmak ölümün kardeşidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ } “Eğer onlara: 'Kendinizi öldürün yahut yurtlarınızdan çıkın' diye yazmış olsaydık...” [Nisâ: 66] buyruğu da buna işaret etmektedir. Allah Teâlâ'nın izhar ettiği o apaçık mucizeyi, onları karşı koymaya cesaretlendirmek için sihir olarak isimlendirdi. Sonra onun benzeriyle mukabele edeceğini iddia ederek { فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ } “Biz de mutlaka sana onun benzeri bir sihir getireceğiz!” dedi. Fâ harfi sonrasının öncesine terettüp ettiğini gösterir; lâm harfi ise mahzuf bir yeminin cevabında yer almaktadır; sanki: 'Madem durum böyledir, vallahi biz de mutlaka senin sihrin gibi bir sihirle sana geleceğiz' denilmiştir. { فَاجْعَلْ بَيْنَنا وَبَيْنَكَ مَوْعِداً } “O halde bizimle senin aranda bir buluşma vakti/sözü belirle!” [ifadesindeki mev'id], mîmî masdar olup 'sözleşme' demektir; zaman veya mekân ismi değildir; zira zahir olan, Allah Teâlâ'nın { لا نُخْلِفُهُ } “ondan dönmeyeceğimiz” buyruğunun onun sıfatı olması ve mensûb zamirin de ona dönmesidir. Zaman veya mekân ismi olduğunda ise caymanın (ihlâfın) zamana veya mekâna taalluk etmesi gerekir; oysa caymak ancak verilen söze taalluk eder; nitekim: 'Sözünden caydı' denir, 'Sözün vaktinden veya mekânından caydı' denmez; yani: O sözden caymayacağımız [bir randevu belirle], { نَحْنُ وَلا أَنْتَ } “ne bizim ne de senin!” Lanetli Firavun'un sözleşme işini Mûsâ'ya (aleyhisselâm) havale etmesi; kalbinin zayıflığına ve durumunun darlığına nispet edilmekten sakınmak, metanet göstermek ve süresi uzasa da kısalsa da mukabele sebeplerini hazırlamaya ve üstün gelme aletlerini tertip etmeye muktedir olduğunu göstermek içindir. Nitekim kendi zamirini Mûsâ'nın (aleyhisselâm) zamirinden öne alması ve aralarına nefiy (olumsuzluk) edatını koyması da sözünden dönmeme hususundaki acele edişini ve kendisinin dönmeyişinin onun (aleyhisselâm) dönmeyişini gerektirmediğini bildirmek içindir; bu sebeple olumsuzluk harfini tekrarlayarak nefiyleri pekiştirmiştir.
وقرأ أبو جعفر وشيبة «لا نخلفه» بالجزم على أنه جواب للأمر أي إن جعلت ذلك لا نخلفه مَكاناً سُوىً أي منصفا بيننا وبينك كما روي عن مجاهد. وقتادة أي محلا واقعا على نصف المسافة بيننا سواء بسواء. وهذا معنى قول أبي على قربه منكم كقربه منا، وعلى ذلك قول الشاعر:
Ebû Ca'fer ve Şeybe, emrin cevabı olarak cezimle 'lâ nuhlîfhu' şeklinde okumuşlardır; yani: 'Şayet bunu belirlersen biz ondan caymayız.' { مَكاناً سُوىً } “[her iki tarafa da] eşit mesafede bir yerde!” Mücâhid ve Katâde'den rivayet edildiğine göre: Bizimle senin aranda eşit, tam orta mesafede bulunan bir yerde demektir. Ebû Ali'nin: 'Size yakınlığı bize olan yakınlığı gibi olan [yer]' sözünün manası da budur; şairin şu sözü de bu anlamdadır: