وجوز أبو حيان كونه منصوبا على الحال أي نسبحك التسبيح في حال كثرته، وكذا يقال في الأخير وليس بذاك، وتقديم التسبيح على الذكر من باب تقديم التخلية على التحلية، وقيل: لأن التسبيح تنزيه عما يليق ومحله القلب والذكر ثناء بما يليق ومحله اللسان والقلب مقدم على اللسان، وقيل: إن المعنى كي نصلي لك كثيرا ونحمدك ونثني عليك كثيرا بما أوليتنا من نعمك ومننت به علينا من تحميل رسالتك، ولا يخفى أنه لا يساعده المقام.
Ebû Hayyân, bunun hâl olarak mansub olmasını caiz görmüştür; yani 'tesbihin çok olduğu hâlde seni tesbih edelim' [demektir]. Sonuncusu hakkında da aynı şey söylenir, ancak bu pek isabetli değildir. Tesbihin zikirden önce zikredilmesi, tahliyenin (arındırmanın) tahliyeden (süslemeden) önce gelmesi kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü tesbih, [Allah'a] layık olmayan şeylerden tenzih etmektir ve mahalli kalptir; zikir ise layık olan şeylerle övgüde bulunmaktır ve mahalli dildir; kalp ise dilden öncedir. Şöyle de denilmiştir: Anlam, 'bize bahşettiğin nimetlerin ve risaletini yüklemekle bize lütufta bulunduğun şeylerin karşılığı olarak sana çokça namaz kılalım, sana çokça hamdedip övgüde bulunalım' şeklindedir; fakat bunun makama uygun düşmediği gizli değildir.
إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً عالما بأحوالنا وبأن ما دعوتك به مما يصلحنا ويفيدنا في تحقيق ما كلفته من إقامة مراسم الرسالة وبأن هارون نعم الردء في أداء ما أمرت به، والباء متعلقة ببصيرا قدمت عليه لمراعاة الفواصل، والجملة في موضع التعليل للمعلل الأول بعد اعتبار تعليله بالعلة الأولى، وروى عبد بن حميد عن الأعمش أنه سكن كاف الضمير في المواضع الثلاثة، وجاء أن النبي ﷺ دعا بمثل هذا الدعاء إلا أنه أقام عليا كرم الله تعالى وجهه مقام هارون ﵇،
{ إِنَّكَ كُنْتَ بِنا بَصِيراً } “Şüphesiz sen bizi hakkıyla görmektesin”; yani hallerimizi, senden talep ettiğim şeylerin bizi ıslah edeceğini ve risalet vazifelerini ikame etme konusunda mükellef kıldığın şeyi gerçekleştirmede bize fayda sağlayacağını, Hârûn'un da emrettiğin şeyi ifa etmede ne güzel bir yardımcı olduğunu bilmektesin. [Buradaki] bâ harfi cerri, { بَصِيراً } lafzına müteallıktır (bağlıdır) ve fasılalara riayet için öne geçirilmiştir. Cümle, ilk illetle gerekçelendirilmesi dikkate alındıktan sonra, ilk gerekçelendirilen hususun ta'lili (gerekçesi) makamındadır. Abd b. Humeyd, A'meş'ten her üç yerdeki zamir kâfını sâkin okuduğunu rivayet etmiştir. Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de buna benzer bir dua etmiş, ancak Hârûn'un (aleyhisselâm) yerine Ali'yi (kerremallâhu teâlâ vecheh) koymuştur;
فقد أخرج ابن مردويه والخطيب وابن عساكر عن أسماء بنت عميس قالت: «رأيت رسول الله ﷺ بإزاء ثبير وهو يقول أشرق ثبير أشرق ثبير اللهم إني أسألك مما أسألك أخي موسى أن تشرح لي صدري وأن تيسر لي أمري وأن تحل عقدة من لساني يفقه قولي واجعل لي وزيرا من أهلي عليا أخي أشدد به أزري وأشركه في أمري كي نسبحك كثيرا ونذكرك كثيرا إنك كنت بنا بصيرا»
Nitekim İbn Merdûye, Hatîb ve İbn Asâkir, Esmâ bint Umeys'ten şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Sebîr [dağının] karşısında şöyle derken gördüm: "Aydınlan ey Sebîr, aydınlan ey Sebîr! Allahım, kardeşim Mûsâ'nın senden dilediği şeyleri ben de senden diliyorum: Göğsüme genişlik ver, işimi bana kolaylaştır, dilimden bağı çöz ki sözümü anlasınlar. Ailemden kardeşim Ali'yi bana yardımcı kıl, onunla arkamı kuvvetlendir ve onu işime ortak et; tâ ki seni çokça tesbih edelim ve seni çokça analım. Şüphesiz sen bizi hakkıyla görmektesin."»
، ولا يخفى أنه يتعين هنا حمل الأمر على أمر الإرشاد والدعوة إلى الحق ولا يجوز حمله على النبوة، ولا يصح الاستدلال بذلك على خلافة علي كرم الله تعالى وجهه بعد النبي ﷺ بلا فصل. ومثله فيما ذكر ما صح من
Gizli değildir ki burada "iş"in (emrin), irşad ve hakka davet işine hamledilmesi taayyün eder; peygamberliğe hamledilmesi caiz değildir. Bundan, Ali'nin (kerremallâhu teâlâ vecheh) Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) hemen sonra fasılasız hilafetine delil getirmek de sahih olmaz. Bu zikredilen hususta şunun gibidir ki; sahih olarak rivayet edilen
قوله ﵊ له حين استخلفه في غزوة تبوك على أهل بيته: «أما ترضى أن تكون مني بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبي بعدي»
Tebük Gazvesi'nde onu ehl-i beyti üzerine halife bıraktığı zaman ona (aleyhisselâm) söylediği şu sözüdür: «Benden sonra peygamber olmaması müstesna, Mûsâ'ya göre Hârûn ne konumda idiyse bana göre de o konumda olmaya razı olmaz mısın?»
كما بين في التحفة الاثني عشرية، نعم في ذلك من الدلالة على مزيد فضل علي كرم الله تعالى وجهه ما لا يخفى، وينبغي أيضا أن يتأول طلبه ﷺ حل العقدة بنحو استمرار ذلك لما أنه ﵊ كان أفصح الناس لسانا قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى أي قد أعطيت سؤلك ففعل بمعنى مفعول كالخبز والأكل بمعنى المخبوز والمأكول، والإيتاء عبارة عن تعلق إرادته تعالى بوقوع تلك المطالب وحصولها له ﵇ البتة وتقديره تعالى إياها حتما فكلها حاصلة له ﵇ وإن كان وقوع بعضها بالفعل مرتبا بعد كتيسير الأمر وشد الأزر وباعتباره قيل: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ [القصص: ٣٥] وظاهر بعض الآثار يقتضي أن شركة هارون ﵇ في النبوة أي استنبائه كموسى ﵇ وقعت في ذلك المقام وإن لم يكن ﵇ فيه مع أخيه، فقد أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال في قوله: وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي نبىء هارون ساعتئذ حين نبىء موسى ﵉، ونداؤه ﵇ تشريف له بالخطاب إثر تشريف.
Nitekim Tuhfe-i İsnâ Aşeriyye'de açıklandığı üzeredir. Evet, bunda Ali'nin (kerremallâhu teâlâ vecheh) faziletinin üstünlüğüne gizli olmayacak bir delalet vardır. Ayrıca onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bağın çözülmesini talep etmesini, bunun devamı şeklinde tevil etmek gerekir; zira o (aleyhisselâm) insanların dili en fasih olanıydı. { قالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “[Allah] buyurdu ki: «Ey Mûsâ! İstediğin sana verildi»”; yani dilediğin sana verilmiştir. Fa'l (فُعْل) vezni, ekmek (el-hubz) ve yiyecek (el-ekl) kelimelerinin pişirilmiş ve yenilmiş anlamına gelmesi gibi mef'ûl anlamındadır. İtâ (vermek); Allah Teâlâ'nın iradesinin bu taleplerin vuku bulmasına, onun için kesin olarak hasıl olmasına ve Allah Teâlâ'nın bunları kesin olarak takdir etmesine taalluk etmesinden ibarettir. Dolayısıyla işin kolaylaştırılması ve arkasının güçlendirilmesi gibi bazısının fiilen vuku bulması sonraya bağlı olsa da hepsi onun (aleyhisselâm) için hasıl olmuştur. Bu itibarla { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } [Kasas: 35] “Pazını kardeşinle güçlendireceğiz” buyrulmuştur. Bazı rivayetlerin zahiri, Hârûn'un (aleyhisselâm) peygamberlikteki ortaklığının -yani Mûsâ (aleyhisselâm) gibi peygamber yapılmasının- kardeşiyle birlikte o makamda bulunmasa bile tam o makamda vuku bulduğunu iktiza eder. Nitekim İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي } “Onu işime ortak et” kavli hakkında: «Mûsâ'ya peygamberlik verildiği o anda Hârûn'a da peygamberlik verildi» demiştir. Ona (aleyhisselâm) [ismiyle] nida edilmesi ise, taltif üstüne taltif olarak hitapla şereflendirilmesidir.
وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ استئناف مسوق لتقرير ما قبله وزيادة توطين لنفس موسى ﵇ بالقبول ببيان أنه تعالى حيث أنعم عليه بتلك النعم التامة من غير سابقة دعاء وطلب منه فلأن ينعم عليه بمثلها وهو طالب له وداع أولى وأحرى. وتصديره بالقسم لكمال الاعتناء بذلك أي وبالله لقد أنعمنا مَرَّةً أُخْرى أي في وقت غير هذا الوقت على أن أخرى تأنيث آخر بمعنى مغايرة ومَرَّةً ظرف زمان والمراد به الوقت الممتد الذي وقع فيه ما سيأتي إن شاء الله
{ وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَيْكَ } “Andolsun ki biz sana lütufta bulunmuştuk”; önceki kısmı pekiştirmek ve Mûsâ'nın (aleyhisselâm) iç dünyasını kabule daha da hazırlamak üzere getirilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf). Şöyle ki: Allah Teâlâ, daha önce kendisinden bir dua ve talep olmaksızın ona bu tam nimetleri ihsan ettiğine göre, o talep edip dua ederken benzerlerini ihsan etmesi evleviyetle ve pek tabiidir. Bu hususa son derece ehemmiyet verildiği için cümlenin başına yemin getirilmiştir; yani 'Allah'a andolsun ki nimet verdik' [demektir]. { مَرَّةً أُخْرى } “bir defa daha”; yani bu vakitten başka bir vakitte [demektir]. Buradaki { أُخْرى } lafzı, 'başka/farklı' anlamındaki 'âhar' (آخَر) kelimesinin müennesidir. { مَرَّةً } ise zaman zarfıdır ve bundan maksat, inşâallâhu
تعالى ذكره في المنن العظيمة الكثيرة وهو في الأصل اسم للمرور الواحد ثم أطلق على كل فعلة واحدة متعدية كانت أو لازمة ثم شاع في كل فرد واحد من أفراد ما له أفراد متجددة فصار علما في ذلك حتى جعل معيارا لما في معناه من سائر الأشياء فقيل هذا بناء المرة ويقرب منه الكرة والتارة والدفعة. وقال أبو حيان: المراد منه غير هذه المنة وليست أُخْرى تأنيث آخر بكسر الخاء لتكون مقابلة للأولى. وتوهم ذلك بعضهم فقال: سماها سبحانه أخرى وهي أولى لأنها أخرى في الذكر.
teâlâ pek çok büyük lütuflar sadedinde zikri gelecek olan hadiselerin cereyan ettiği geniş zamandır. Merre (مَرَّة) aslen bir defa geçişin (mürûr) adıdır; sonra müteaddi veya lazım olsun tek bir fiile ıtlak edilmiş, ardından peş peşe yenilenen fertleri olan her şeyin tek bir ferdi için yaygınlaşmış ve bu konuda bir alem (özel kalıp) haline gelmiştir; hatta aynı anlamdaki diğer şeyler için bir ölçü kılınarak 'bu merre veznidir' denilmiştir. Kerre (كَرَّة), târe (تَارَة) ve def'a (دَفْعَة) kelimeleri de buna yakındır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Bundan maksat bu minnetten/lütfundan başkasıdır; { أُخْرى } ise 'ilk'in (el-ûlâ) zıddı olsun diye hı harfinin kesrasıyla 'âhir' (آخِر) kelimesinin müennesi değildir. Bazıları bu konuda vehme kapılarak: 'Allah Teâlâ onu zikirde sonra olduğu için birinci olduğu halde başka/diğer (uhrâ) diye isimlendirmiştir' demiştir.
إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ ما يُوحى ظرف لمننا سواء كان بدلا من مرة أم لا، وقيل: تعليل وهو خلاف الظاهر، والمراد بالإيحاء عند الجمهور ما كان بالهام كما في قوله تعالى: وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [النحل: ٦٨] وتعقب بأنه بعيد لأنه قال تعالى في سورة القصص: إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [القصص: ٧] ومثله لا يعلم بالإلهام وليس بشيء لأنها قد تكون شاهدت منه ﵇ ما يدل على نبوته وأنه تعالى لا يضيعه، وإلهام الأنفس القدسية مثل ذلك لا بعد فيه فإنه نوع من الكشف. ألا ترى قول عبد المطلب وقد سمي نبينا ﷺ محمدا فقيل له: لم سميت ولدك محمدا وليس في أسماء آبائك؟: إنه سيحمد، وفي رواية رجوت أن يحمد في السماء والأرض مع أن كون ذلك داخلا في الملهم ليس بلازم.
{ إِذْ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّكَ ما يُوحى } “Hani vahyolunacak şeyi annene vahyetmiştik”; { مَرَّةً } lafzından bedel olsun veya olmasın, { مَنَنَّا } fiilinin zarfıdır. Ta'lil (gerekçe) olduğu da söylenmiştir ki bu zahire aykırıdır. Cumhura göre vahiyden maksat, Allah Teâlâ'nın: { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } [Nahl: 68] “Rabbin bal arısına vahyetti” ayetinde olduğu gibi ilham yoluyla olandır. Şöyle itiraz edilmiştir: Bu uzaktır; zira Allah Teâlâ Kasas suresinde şöyle buyurmuştur: { إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } [Kasas: 7] “Şüphesiz biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu peygamberlerden kılacağız”. Böyle bir şey ise ilhamla bilinmez. [Fakat bu itiraz] bir değer taşımaz; zira o, Mûsâ'da (aleyhisselâm) onun peygamberliğine ve Allah Teâlâ'nın onu zayi etmeyeceğine delalet eden şeyleri müşahede etmiş olabilir. Tertemiz (kudsî) nefislere böylesi şeylerin ilham edilmesinde bir uzaklık yoktur; çünkü bu bir tür keşiftir. Görmez misin ki Abdülmuttalib'e, Peygamberimiz'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) Muhammed adını verdiğinde: "Atalarının isimleri arasında bulunmadığı halde çocuğuna niçin Muhammed adını verdin?" diye sorulunca: "O övülecektir" demiş; bir rivayette de: "Gökte ve yerde övülmesini umdum" demiştir; bununla birlikte bunun ilhama dahil olması da zorunlu değildir.
واستظهر أبو حيان أنه كان يبعث ملك إليها لا على جهة النبوة كما بعث إلى مريم وهو مبني على أن الملك يبعث إلى غير الأنبياء ﵈ وهو الصحيح لكن قيل: عليه أنه حينئذ ينتقض تعريف النبي بأنه من أوحي إليه، على وجه النبوة دار التعريف وأجيب بأنه لا يتعين ذلك. ولو قيل: من أوحى إليه بأحكام شرعية لكنه لم يؤمر بتبليغها لم يلزم محذور. وقال الجبائي: أنه كان بالإراءة مناما. وقيل: كان على لسان نبي في وقتها كما في قوله تعالى: وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ [المائدة: ١١١] وتعقب بأن خلاف الظاهر فإنه لم ينقل إنه كان نبي في مصر زمن فرعون قبل موسى ﵇.
Ebû Hayyân, Meryem'e gönderildiği gibi, peygamberlik cihetiyle olmaksızın ona bir meleğin gönderilmiş olmasını zahire daha uygun görmüştür. Bu görüş, meleğin peygamberlerin (aleyhimüsselâm) dışındakilere de gönderilebileceği esasına dayanır ki sahih olan da budur. Ancak buna karşı şöyle denilmiştir: Bu durumda peygamberin 'kendisine vahyedilen kimsedir' şeklindeki tanımı nakzolunur; zira tanım peygamberlik ciheti üzere dönmektedir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum zorunlu değildir. Eğer 'kendisine şer'î hükümler vahyedilen ancak tebliğle emrolunmayan kimsedir' denilseydi hiçbir sakınca doğmazdı. Cübbâî bunun rüyada gösterilme yoluyla olduğunu söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ } [Mâide: 111] “Hani havârilere de vahyetmiştim” kavlinde olduğu gibi o devirdeki bir peygamberin diliyle olmuştur. Fakat buna zahire aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira Mûsâ'dan (aleyhisselâm) önce Firavun zamanında Mısır'da bir peygamberin bulunduğu nakledilmemiştir.
وأجيب بأن ذلك لا يتوقف على كون النبي في مصر، وقد كان شعيب ﵇ نبيا في زمن فرعون في مدين فيمكن أن يكون أخبرها بذلك على أن كثرة أنبياء بني إسرائيل ﵈ مما شاع وذاع، والحق أن إنكار كون ذلك خلاف الظاهر مكابرة. واختلف في اسم أمه ﵇ والمشهور أنه يوحانذ، وفي الإتقان هي محيانة بنت يصهر بن لاوي، وقيل: بارخا وقيل: بازخت وما اشتهر من خاصية فتح الأقفال به بعد رياضة مخصوصة له مما لم نجد فيه أثرا ولعله حديث خرافة، والمراد بما يوحى ما قصه الله تعالى فيما بعد من الأمر بقذفه في التابوت. وقذفه في البحر أبهم أو لا تهويلا له وتفخيما لشأنه، ثم فسر ليكون أقر عند النفس، وقيل: معناه ما ينبغي أن يوحي ولا يخل به لعظم شأنه وفرط الاهتمام به كما يقال هذا مما يكتب، وقيل: لا يعلم إلا بالوحي، والأول أوفق بكل من المعاني السابقة المرادة بالإيحاء إلا أنه قيل: عليه إنه لو كان المراد منه التفخيم والتهويل لقيل إذ أوحينا إلى أمك ما أوحينا كما قال سبحانه فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu durum peygamberin Mısır'da bulunmasına bağlı değildir; Şuayb (aleyhisselâm) Firavun devrinde Medyen'de peygamberdi, dolayısıyla ona bunu haber vermiş olabilir; kaldı ki İsrâiloğulları peygamberlerinin (aleyhimüsselâm) çokluğu bilinen ve yaygın olan bir husustur. Hak olan şu ki, bunun zahire aykırı olduğunu inkar etmek inatçılıktır. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) annesinin ismi konusunda ihtilaf edilmiştir; meşhur olan Yûhâniz olduğudur. el-İtkân'da Lâvî oğlu Yishar kızı Mahyâne olduğu geçer. Bârihâ ve Bâziht olduğu da söylenmiştir. Özel bir riyazetten sonra onun adıyla kilitlerin açılmasına dair şöhret bulan özelliğe gelince, bu hususta hiçbir rivayet bulamadık; muhtemelen bir hurafe sözdür. { ما يُوحى } ifadesinden maksat, Allah Teâlâ'nın daha sonra kıssa ettiği sandığa konulması ve denize bırakılması emridir. Durumun büyüklüğünü ve şanının yüceliğini belirtmek için önce müphem bırakılmış, sonra nefse daha iyi yerleşsin diye açıklanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı 'şanının büyüklüğü ve son derece ehemmiyet verilmesi sebebiyle vahyedilmesi gereken ve ihmal edilmemesi icap eden şey'dir; nitekim 'bu yazılması gerekenlerdendir' denilir. Ancak vahiy ile bilinebilecek şey olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş, vahiyden kastedilen önceki manaların her birine daha uygundur. Ancak buna karşı şöyle denilmiştir: Şayet bundan maksat yüceltme ve dehşeti belirtmek olsaydı, Sübhânehu'nun { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى }
[النجم: ١٠] ، وقال تعالى: فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ [طه: ٧٨] فإن تم هذا فما قيل في معناه ثانيا أولى فتدبر.
[Necm: 10] “Böylece kuluna vahyedeceğini vahyetti” ve Teâlâ'nın { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ } [Tâhâ: 78] “Denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi” buyurduğu gibi 'hani annene vahyettiğimizi vahyetmiştik' denilirdi. Şayet bu [itiraz] geçerli olursa, manası hakkında ikinci olarak söylenen görüş daha uygundur; iyi düşün.
وأن في قوله تعالى أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ مفسرة لأن الوحي من باب القول أو مصدرية حذف عنها الباء أي بأن اقذفيه، وقال ابن عطية: أَنِ وما بعدها في تأويل مصدر بدل من ما، وتقدم الكلام في وصل أن المصدرية بفعل الأمر، والمراد بالقذف ها نها الوضع، وأما في قوله تعالى فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ فالمراد به الإلقاء والطرح، ويجوز أن يكون المراد به الوضع في الموضعين، والْيَمِّ البحر لا يكسر ولا يجمع جمع سلامة، وفي البحر هو اسم للبحر
Allah Teâlâ'nın { أَنِ اقْذِفِيهِ فِي التَّابُوتِ } “Onu sandığa koy” kavlindeki { أَنِ } lafzı; vahiy söz türünden olduğu için tefsîriyyedir yahut başından bâ harfi cerri hazfedilmiş masdariyyedir; yani 'onu koyman suretiyle' demektir. İbn Atiyye şöyle demiştir: { أَنِ } ve sonrası, mastar tevilinde olup { ما } lafzından bedeldir. Masdariyye olan 'en'in emir fiiline bitişmesi meselesi daha önce geçmişti. Buradaki kazf (el-kazf) kelimesinden maksat koymaktır. Allah Teâlâ'nın { فَاقْذِفِيهِ فِي الْيَمِّ } “sonra onu denize bırak” kavline gelince, oradaki maksat bırakmak ve atmaktır. Her iki yerde de maksadın koymak/bırakmak olması caizdir. { الْيَمِّ } denizdir; kırık çoğulu yapılmaz ve kurallı çoğulla da toplanmaz. el-Bahr'da [belirtildiğine göre] o, tatlı su
العذب، وقيل: اسم للنيل خاصة وليس بصحيح، وهذا التفصيل هنا هو المراد بقوله تعالى فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ [القصص: ٧] لا القذف بلا تابوت فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ أي بشاطئه وهو الجانب الخالي عن الماء مأخوذ من سحل الحديد أي برده وقشره وهو فاعل بمعنى مفعول لأن الماء يسحله أي يقشره أو هو للنسب أي ذو سحل يعود الأمر إلى مسحول، وقيل: هو على ظاهره على معنى أنه يسحل الماء أي يفرقه ويضيعه وقيل: هو من السحيل وهو النهيق لأنه يسمع منه صوت، والمراد به هنا ما يقابل الوسط وهو ما يلي الساحل من البحر حيث يجري ماؤه إلى نهر فوعون.
denizinin ismidir. Özellikle Nil'in ismi olduğu da söylenmiştir ama bu sahih değildir. Buradaki bu tafsilat, Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ } [Kasas: 7] “Ondan korktuğun zaman onu denize bırak” kavlinden murat edilen şeydir; yoksa sandıksız olarak atmak değildir. { فَلْيُلْقِهِ الْيَمُّ بِالسَّاحِلِ } “Deniz onu sahile atsın”; yani kıyısına [atsın]. Sahil, suyun bulunmadığı kenar kısımdır; demirin eğelenip soyulması anlamına gelen 'sehlü'l-hadîd'den alınmıştır. Fâil veznindedir ama mef'ûl anlamındadır; çünkü su onu aşındırır/soyup döker yahut nisbet içindir yani aşındırmaya uğrayan (meshûl) demektir. Zahiri üzere olup suyu dağıtıp parçalaması manasında olduğu da söylenmiştir. Ses duyulduğu için anırma manasına gelen 'sahîl' kelimesinden geldiği de söylenmiştir. Burada sahilden maksat ortanın karşıtıdır ki o da denizin sahile bitişik olan ve suyunun Firavun'un nehrine aktığı yerdir.
وقيل: المراد بالساحل الجانب والطرف مطلقا والمراد من الأمر الخبر واختير للمبالغة، ومن ذلك
Şöyle de denilmiştir: Sahilden maksat mutlak olarak kenar ve taraftır. Emir kipinden maksat ise haberdir ve mübalağa için tercih edilmiştir. Şu hadis de
قوله ﷺ: «قوموا فلأصل لكم»
onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu sözü türündendir: «Kalkın da size namaz kıldırayım.»
ولا خراج ذلك مخرج الأمر حسن الجواب فيما بعد، وقال غير واحد: إنه لما كان إلقاء البحر إياه بالساحل أمرا واجب الوقوع لتعلق الإرادة الربانية به جعل البحر كأنه ذو تمييز مطيع أمر بذلك، وأخرج الجواب مخرج الأمر ففي اليم استعارة بالكناية وإثبات الأمر تخييل، وقيل: إن في قوله تعالى فَلْيُلْقِهِ استعارة تصريحية تبعية والضمائر كلها لموسى ﵇ إذ هو المحدث عنه والمقذوف في البحر والملقى بالساحل وإن كان هو التابوت أصالة لكن لما كان المقصود بالذات ما فيه جعل التابوت تبعا له في ذلك، وقيل: الضمير الأول لموسى ﵇ والضميران الأخيران للتابوت، ومتى كان الضمير صالحا لأن يعود على الأقرب وعلى الأبعد كان عوده على الأقرب راجحا كما نص عليه النحويون، وبهذا رد على أبي محمد بن حزم في دعواه عود الضمير في قوله تعالى فَإِنَّهُ رِجْسٌ [الأنعام: ١٤٥] على لحم لأنه المحدث عنه لا على خنزير فيحل شحمه وغضروفه وعظمه وجلده عنده لذلك، والحق أن عدم التفكيك فيما نحن فيه أولى، وما ذكره النحويون ليس على إطلاقه كما لا يخفى يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ جواب للأمر بالإلقاء وتكرير العدو للمبالغة من حيث إنه يدل على أن عداوته كثيرة لا واحدة، وقيل:
Bu ifade emir kalıbında çıktığı için sonraki kısmın cevap olması güzel olmuştur. Birçok âlim şöyle demiştir: Denizin onu sahile atması, ilahi iradenin taalluk etmesi sebebiyle vuku bulması kesin bir iş olduğundan, deniz sanki akıl sahibi ve itaatkar bir varlık kılınarak bununla emredilmiş ve cevap da emir kalıbında getirilmiştir. Dolayısıyla deniz lafzında mekniyye istiare, emrin isnadında ise tahyîl vardır. Allah Teâlâ'nın { فَلْيُلْقِهِ } kavlinde tasrihiyye-i tebeiyye istiaresi olduğu da söylenmiştir. Zamirlerin tamamı Mûsâ'ya (aleyhisselâm) aittir; zira kendisinden bahsedilen, denize bırakılan ve sahile atılan odur; her ne kadar bizzat atılan sandık olsa da asıl maksat içindeki olduğundan sandık bu hususta ona tâbi kılınmıştır. İlk zamirin Mûsâ'ya (aleyhisselâm), son iki zamirin ise sandığa ait olduğu da söylenmiştir. Zamir hem en yakına hem de en uzağa dönmeye elverişli olduğunda, dilcilerin belirttiği gibi en yakına dönmesi racihtir. Allah Teâlâ'nın { فَإِنَّهُ رِجْسٌ } [En'âm: 145] kavlindeki zamirin domuz yerine bahsedilen şey olduğu gerekçesiyle ete döndüğünü ve dolayısıyla domuzun iç yağının, kıkırdağının, kemiğinin ve derisinin helal olduğunu iddia eden Ebû Muhammed b. Hazm'a bu kural ile reddiye yapılmıştır. Hak olan şu ki, üzerinde durduğumuz konuda zamirleri ayırmamak daha evladır; dilcilerin zikrettiği kural da gizli olmadığı üzere mutlak değildir. { يَأْخُذْهُ عَدُوٌّ لِي وَعَدُوٌّ لَهُ } “Onu hem bana düşman hem de ona düşman olan biri alsın”; atma emrinin cevabıdır. Düşman kelimesinin tekrarlanması, onun düşmanlığının bir değil pek çok olduğunu göstermesi bakımından mübalağa içindir. Şöyle de denilmiştir:
إن الأول للواقع والثاني للمتوقع وليس من التكرير للمبالغة في شيء لأن ذلك فرع جواز أن يقال: عدو لي وله وهو لا يجوز إلا عند القائلين بجواز الجمع بين الحقيقة والمجاز، وأجيب بأن ذلك جائز وليس فيه الجمع المذكور فإن فرعون وقت الأخذ متصف بالعداوة لله تعالى وله في الواقع أما اتصافه بعداوة الله تعالى فظاهر وأما اتصافه بعداوة موسى فمن حيث إنه يبغض كل مولود في تلك السنة، ولو قلنا بعدم الاتصاف بعداوة موسى ﵇ إذ ذاك يجوز أن يقال ذلك أيضا ويعتبر عموم المجاز وهو المخلص عن الجمع بين الحقيقة والمجاز فيما يدعي فيه ذلك.
Birincisi gerçekleşmiş durum için, ikincisi ise beklenen durum içindir; dolayısıyla mübalağa için tekrarlanmış falan değildir. Çünkü bu, 'bana ve ona düşman' denilmesinin caiz oluşunun bir fer'idir; bu ise ancak hakikat ile mecazın cem edilmesini caiz görenlere göre caizdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu caizdir ve zikredilen cem durumu da yoktur; zira Firavun, alma esnasında hem Allah Teâlâ'ya hem de gerçekte ona düşmanlıkla vasıflanmış durumdaydı. Allah Teâlâ'ya düşmanlıkla vasıflanmış olması açıktır; Mûsâ'ya düşmanlığı ise o yıl doğan her çocuğa buğzetmesi yönündendir. O esnada Mûsâ'ya (aleyhisselâm) düşmanlıkla vasıflanmadığını kabul etsek bile bu yine caizdir ve böylesi iddialarda hakikat ile mecazın ceminden kurtuluş yolu olan umum-ı mecaz kabul edilir.
وقال الخفاجي: إنه لا يلزم الجمع لأن عَدُوٌّ صفة مشبهة دالة على الثبوت الشامل للواقع والمتوقع. ولا يخفى أن هذا قول بأن الثبوت في الصفة المشبهة بمعنى الدوام، وقد قال هو في الكلام على تفسير قوله تعالى: وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً [الإسراء: ٣٧، لقمان: ١٨] : إن معنى دلالتها على الثبوت أنها لا تدل على تجدد وحدوث لا أنها تدل على الدوام كما ذكره النحاة، فما يقال إن مَرَحاً صفة مشبهة تدل على الثبوت ونفيه لا يقتضي نفي أصله مغالطة نشأت من عدم فهم معنى الثبوت فيها انتهى، على أن كلامه هنا بعد الإغماض عن منافاته لما ذكره قبل لا يخلو عن شيء.
Hafâcî şöyle demiştir: Cem gerekmez; zira { عَدُوٌّ } gerçekleşeni ve bekleneni kapsayan sübuta delalet eden bir sıfat-ı müşebbehedir. Gizli değildir ki bu, sıfat-ı müşebbehedeki sübutun devam manasında olduğunu söylemektir. Oysa kendisi, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } [İsrâ: 37, Lokmân: 18] “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” kavlinin tefsiri sadedinde şöyle demiştir: 'Onun sübuta delalet etmesinin anlamı, nahivcilerin belirttiği gibi devamlılığa delalet etmesi değil, yenilenme ve sonradan meydana gelmeye delalet etmemesidir. Dolayısıyla { مَرَحاً } lafzının sübuta delalet eden bir sıfat-ı müşebbehe olduğu ve onun nefyedilmesinin aslını nefyetmeyi gerektirmediği şeklindeki iddia, ondaki sübut manasını anlamamaktan kaynaklanan bir mugalatadır.' [Hafâcî'nin sözü bitti]. Bununla birlikte onun buradaki sözü, daha önce zikrettiğiyle çelişmesi bir yana bırakılsa bile eleştiriden uzak değildir.
ومما ذكره فيما تقدم من تفسير معنى الثبوت يعلم أن الاستدلال بهذه الآية على أن فرعون لم يقبل إيمانه ومات كافرا كما هو الحق ليس بصحيح وكم له من دليل صحيح. والظاهر أنه تعالى أبهم لها هذا العدو ولم يعلمها باسمه وإلا لما قالت لأخته قُصِّيهِ [القصص: ١١] .
Sübut manasının tefsirine dair daha önce zikrettiği şeylerden anlaşılır ki, bu ayetle Firavun'un imanının kabul edilmediğine ve -hak olan görüşün de gerektirdiği üzere- kafir olarak öldüğüne delil getirilmesi sahih değildir; halbuki bunun için pek çok sahih delil vardır. Zahir olan odur ki Allah Teâlâ bu düşmanı ona müphem bırakmış ve adını bildirmemiştir; aksi takdirde [Mûsâ'nın] kız kardeşine: { قُصِّيهِ } [Kasas: 11] “Onun izini takip et” demezdi.
وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي كلمة (من) متعلقة بمحذوف وقع صفة لموصوف مؤكدة لما في تنكيرها
{ وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Ve senin üzerine tarafımdan bir sevgi bıraktım”; { مِنِّي } kelimesi, mevsufun sıfatı konumunda olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır ve onun belirsizliğindeki (tenkîrindeki)
من الفخامة الذاتية بالفخامة الإضافية أي محبة عظيمة كائنة مني قد زرعتها في القلوب فكل من رآك أحبك بحيث لا يصبر عنك، قال مقاتل: كان في عينيه ملاحة ما رآه أحد إلا أحبه، وقال ابن عطية: جعلت عليه مسحة جمال لا يكاد يصبر عنه من رآه، روي أن أمه ﵇ حين أوحي إليها ما أوحي جعلته في تابوت من خشب، وقيل: من بردى عمله مؤمن آل فرعون وسدت خروقه وفرشت فيه نطعا، وقيل: قطنا محلوجا وسدت فمه وجصصته وقيرته وألقته في اليم فبينما فرعون في موضع يشرف على النيل وامرأته معه إذ رأى التابوت عند الساحل فأمر به ففتح فإذا صبي أصبح الناس وجها فأحبه هو وامرأته حبا شديدا.
zâtî yüceliği izâfî yücelikle tekit etmektedir; yani 'tarafımdan gelen, kalplere ektiğim öyle büyük bir sevgi ki, seni her gören sana dayanamayacak derecede sevsin' [demektir]. Mukâtil şöyle demiştir: Gözlerinde öyle bir sevimlilik vardı ki onu gören herkes mutlaka severdi. İbn Atiyye de şöyle demiştir: Üzerine öyle bir güzellik parıltısı verilmişti ki onu gören neredeyse ona doyamazdı. Rivayet edildiğine göre annesi (aleyhisselâm) kendisine vahyolunan şey vahyedildiğinde onu ahşap bir sandığa koydu; Firavun ailesinin mümini tarafından yapılan papirüsten bir sandığa koyduğu, deliklerini tıkadığı, içine bir deri yaygı serdiği -atılmış pamuk serdiği de söylenmiştir-, ağzını kapattığı, kireçleyip ziftlediği ve denize bıraktığı da söylenmiştir. Firavun Nil'e bakan bir yerde yanında hanımı varken kıyıda sandığı gördü; emretti, açıldı; bir de baktı ki insanların yüzce en güzeli bir oğlan çocuğu. O ve hanımı onu son derece sevdiler.
وقيل: إن التابوت جاء في الماء إلى المشرعة التي كانت جواري امرأة فرعون يستقين منها الماء فأخذن التابوت وجئن به إليها وهن يحسبن أن فيه مالا فلما فتحنه رأته ﵇ فأحبته وأعلمت فرعون وطلبت منه أن يتخذه ولدا، وقالت: قرة عين لي ولك لا تقتلوه، فقال لها: يكون لك وأما أنا فلا حاجة لي فيه. ومن هنا
Şöyle de denilmiştir: Sandık suyun içinde, Firavun'un hanımının cariyelerinin su çektikleri iskeleye geldi. İçinde mal var zannederek sandığı alıp ona getirdiler. Açtıklarında onu (aleyhisselâm) gördü ve sevdi; Firavun'a haber verip onu evlat edinmesini istedi ve: "Bana da sana da bir göz aydınlığı olsun, onu öldürmeyin" dedi. Firavun ise ona: "Senin olsun, benim ona ihtiyacım yok" dedi. İşte bundan dolayıdır ki
قال رسول الله ﷺ كما رواه النسائي وجماعة عن ابن عباس: «والذي يحلف به لو أقر فرعون بأن يكون قرة عين له كما قالت امرأته لهداه الله تعالى به كما هدى به امرأته ولكن الله ﷿ حرمه ذلك»
Nesâî ve bir cemaatin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Adına yemin edilen [Allah'a] andolsun ki, Firavun da hanımının dediği gibi onun kendisi için bir göz aydınlığı olmasını kabul etseydi, Allah Teâlâ hanımını onun vesilesiyle hidayete erdirdiği gibi onu da hidayete erdirirdi; lakin Allah Azze ve Celle onu bundan mahrum bıraktı.»
، وقيل: إن فرعون كان جالسا على رأس بركة له في بستان ومعه امرأته فرأى التابوت وقد دفعه الماء إلى البركة من نهر يشرع من اليم فأمر بإخراجه فأخرج ففتح فإذا صبي أجمل الناس وجها فأحبه حتى لا يكاد يصبر عنه، وروي أنه كان بحضرته حين رأى التابوت أربعمائة غلام وجارية فحين أشار بأخذه وعد من يسبق إلى ذلك بالإعتاق فتسابقوا جميعا ولم يظفر بأخذه إلا واحد منهم فاعتق الكل، وفي هذا ما يطمع المقصر في العمل من المؤمنين برحمة الله تعالى فإنه سبحانه أرحم الراحمين وأكرم الأكرمين، وقيل: كلمة من متعلقة بألقيت فالمحبة الملقاة بحسب الذوق هي محبة الله تعالى له أي أحببتك ومن أحبه الله تعالى أحبته القلوب لا محالة، واعترض القاضي على هذا بأن في الصغر لا يوصف الشخص بمحبة الله تعالى إياه فإنها ترجع إلى إيصال الثواب وهو إنما يكون للمكلف. ورد بأن محبة الله تعالى عند المؤولين عبارة عن إرادة الخير والنفع وهو أعم من أن يكون جزاء على عمل أولا يكون والرد عند من لا يؤول أظهر، وجوز بعضهم إرادة المعنى الثاني على القول الأول في التعلق وإرادة المعنى الأول على القول الثاني فيه، وزعم أن وجه التخصيص غير ظاهر وهو لا يخفى على ذي ذهن مستقيم وذوق سليم.
Şöyle de denilmiştir: Firavun bir bahçedeki havuzunun başında yanında hanımıyla otururken, denize açılan bir nehirden suyun havuza doğru sürüklediği sandığı gördü; çıkarılmasını emretti, çıkarıldı, açıldı; insanların yüzce en güzeli bir çocuk çıktı ve ona dayanamayacak kadar onu sevdi. Rivayet edildiğine göre sandığı gördüğü sırada huzurunda dört yüz köle ve cariye vardı; alınmasını işaret ettiğinde, ona ilk ulaşana azat edilmeyi vadetti; hepsi yarıştı ancak onu yalnızca içlerinden biri alabildi, o da hepsini azat etti. Bunda, amelde kusurlu olan müminleri Allah Teâlâ'nın rahmetine ümitlendirecek bir yön vardır; zira O Sübhânehu erhamü'r-râhimîn ve ekremü'l-ekremîndir. Şöyle de denilmiştir: { مِنِّي } kelimesi { أَلْقَيْتُ } fiiline müteallıktır; dolayısıyla zevk-i selime göre bırakılan sevgi, Allah Teâlâ'nın ona olan sevgisidir; yani 'seni sevdim; Allah Teâlâ kimi severse kalpler de muhakkak onu sever' [demektir]. Kādî buna şöyle itiraz etmiştir: Çocukluk çağında bir şahıs Allah Teâlâ'nın onu sevmesiyle vasıflanmaz; zira bu sevgi sevap ulaştırmaya racidir, bu ise ancak mükellef için söz konusudur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Tevil edenlere göre Allah Teâlâ'nın sevgisi, hayır ve fayda irade etmesinden ibarettir; bu ise amelin karşılığı olmaktan daha geneldir; tevil etmeyenlere göre ise reddiye daha açıktır. Bazıları taalluk hakkındaki birinci görüşe göre ikinci mananın, ikinci görüşe göre ise birinci mananın kastedilmesini caiz görmüş ve tahsis vechinin açık olmadığını iddia etmiştir; oysa bu, doğru bir zihne ve selim bir zevke sahip olana gizli değildir.
وقوله تعالى: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي متعلق بألقيت على أنه عطف على علة مضمرة أي ليتعطف عليك ولتصنع أو متعلق بفعل مضمر مؤخر أي ولتصنع إلخ فعلت ذلك أي إلقاء المحبة عليك، وزعم أنه متعلق بألقيت على أن الواو مقحمة ليس بشيء وعلى عيني أي بمرأى مني متعلق بمحذوف وقع حالا من المستتر في «تصنع» وهو استعارة تمثيلية للحفظ والصون فإن المصون يجعل بمرأ والصنع الإحسان، قال النحاس: يقال صنعت الفرس إذا أحسنت إليه.
Allah Teâlâ'nın { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } “ve gözetimim altında yetiştirilmen için” kavli; gizli bir illete matuf olmak üzere { أَلْقَيْتُ } fiiline müteallıktır; yani 'sana şefkat gösterilsin ve yetiştirilesin diye' [demektir] yahut sonraki gizli bir fiile müteallıktır; yani 'böylece yetiştirilesin diye bunu yaptım; yani üzerine sevgiyi bıraktım' [demektir]. Vâv harfinin fazlalık (mükham) kabul edilmesi suretiyle { أَلْقَيْتُ } fiiline müteallık olduğu iddiası ise bir değer taşımaz. { عَلى عَيْنِي } yani 'benim gözetimimde/gözümün önünde' ifadesi, { تُصْنَعَ } fiilindeki gizli zamirden hâl olan mahzûf bir kelimeye müteallıktır ve koruyup gözetmekten temsili bir istiaredir; zira korunan şey göz önünde tutulur. 'San'a' (صنع) ise ihsanda bulunmaktır. Nehhas şöyle der: 'Ata iyi baktığın/ihsanda bulunduğun zaman «صنعت الفرس» denir.'
والمعنى وليفعل بك الصنيعة والإحسان وتريى بالحنو والشفقة وأنا مراعيك ومراقبك كما يراعي الرجل الشيء بعينه إذا اعتنى به. ويجعل ذلك تمثيلا يندفع ما قاله الواحدي من أن تفسير عَلى عَيْنِي بما تقدم صحيح ولكن لا يكون في ذلك تخصيص لموسى ﵇ فإن جميع الأشياء بمرأى من الله تعالى على أنه قد يقال: هذا الاختصاص للتشريف كاختصاص عيسى ﵇ بكلمة الله تعالى والكعبة ببيت الله تعالى مع أن الكل موجود بكن وكل البيوت بيت الله سبحانه، وقال قتادة: المعنى لتغذى على محبتي وإرادتي وهو اختيار أبي عبيدة. وابن الأنباري وزعم الواحدي أنه الصحيح. وقرأ الحسن وأبو نهيك ولتصنع» بفتح التاء، قال ثعلب: المعنى لتكون حركتك وتصرفك على عين مني لئلا تخالف أمري.
Mana şudur: 'Bir kimsenin ehemmiyet verdiği şeyi bizzat gözüyle gözetmesi gibi, ben seni gözetip kollarken sana iyilik ve ihsanda bulunulsun, şefkat ve merhametle yetiştirilesin.' Bunun temsil kılınmasıyla, Vâhidî'nin: '{ عَلى عَيْنِي } ifadesinin yukarıdaki şekilde tefsiri sahihtir ancak bunda Mûsâ'ya (aleyhisselâm) bir tahsis bulunmaz; zira her şey Allah Teâlâ'nın gözetimindedir' şeklindeki sözü bertaraf edilir. Kaldı ki şöyle de denilebilir: Bu tahsis, her şey «Kün» (Ol) emriyle var olduğu ve bütün evler Allah Sübhânehu'nun evi olduğu halde Îsâ'nın (aleyhisselâm) 'kelimetullah' ve Kâbe'nin 'beytullah' olarak tahsis edilmesi gibi bir teşrif içindir. Katâde şöyle demiştir: Mana, 'benim sevgim ve iradem üzere beslenip büyütülesin' şeklindedir; bu Ebû Ubeyde ve İbnü'l-Enbârî'nin tercihidir, Vâhidî de sahih olanın bu olduğunu iddia etmiştir. Hasan ve Ebû Nehîk «ve li-tasna'a» şeklinde tâ harfinin fethasıyla okumuşlardır. Sa'leb şöyle demiştir: Mana, 'emrime muhalefet etmeyesin diye hareket ve tasarrufun benim gözetimimde olsun' şeklindedir.
وقرأ أبو جعفر في رواية «ولتصنع» بكسر اللام وجزم الفعل بها لأنها لام الأمر وأمر المخاطب باللام شاذ لكن لما
Ebû Ca'fer bir rivayette lâm harfinin kesrası ve fiilin onunla meczum kılınmasıyla «ve li-tusna'» şeklinde okumuştur; zira bu emir lâmıdır. Muhataba lâm ile emir verilmesi şâzdır; lâkin
كان الفعل مبنيا للمفعول هنا وكان أصله مسندا للغائب ولا كلام في أمره باللام استصحب ذلك بعد نقله إلى المفعول للاختصار، والظاهر أن العطف على قوله تعالى: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي إلا أن فيه عطف الإنشاء على الخبر وفيه كلام مشهور لكن قيل هنا: إنه هون أمره كون الأمر في معنى الخبر.
fiil burada meçhul (mef'ul için bina edilmiş) olduğu, aslı da gayba müsned bulunduğu ve gaybın lâm ile emredilmesinde bir tereddüt olmadığı için, kısaltma gayesiyle mef'ule nakledildikten sonra da bu durum devam ettirilmiştir. Zahir olan, Allah Teâlâ'nın { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } kavline matuf olmasıdır; ancak bunda inşânın habere atfedilmesi söz konusudur ki bu hususta meşhur bir tartışma vardır; lakin burada emrin haber anlamında olmasının bu işi kolaylaştırdığı söylenmiştir.
وقال صاحب اللوامح: إن العطف على قوله تعالى: فَلْيُلْقِهِ فلا عطف فيه للإنشاء على الخبر.
Levâmihu'l-Envâr sahibi ise atfın Allah Teâlâ'nın { فَلْيُلْقِهِ } kavline olduğunu, dolayısıyla bunda inşânın habere atfedilmesinin bulunmadığını söylemiştir.
وقرأ شيبة وأبو جعفر في رواية أخرى كذلك إلا أنه سكن اللام وهي لام الأمر أيضا وبقية الكلام نحو ما مر.
Şeybe ve diğer bir rivayette Ebû Ca'fer de aynı şekilde okumuş, ancak lâm harfini sâkin kılmıştır; bu da yine emir lâmıdır ve sözün geri kalanı geçen açıklamalar gibidir.
ويحتمل أن تكون لام كي سكنت تخفيفا ولم يظهر فتح العين للإدغام، قال الخفاجي: وهذا حسن جدا.
'Key' (tâ ki) lâmı olup hafifletmek için sâkin kılınmış ve ayn harfinin fethası idgam sebebiyle belirginleşmemiş olması da muhtemeldir. Hafâcî: "Bu pek güzeldir" demiştir.
إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ ظرف لتصنع كما قال الحوفي وغيره على أن المراد به وقت وقع فيه مشي الأخت وما ترتب عليه من القول والرجع إلى أمها وتربيتها له بالحنو وهو المصداق لقوله تعالى: وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي إذ لا شفقة أعظم من شفقة الأم وصنيعها على موجب مراعاته تعالى. وجوز أن يكون ظرفا لألقيت وإن يكون بدلا من إِذْ أَوْحَيْنا على أن المراد بها وقت متسع فيتحد الظرفان وتصح البدلية ولا يكون من إبدال أحد المتغايرين الذي لا يقع في فصيح الكلام.
{ إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ } “Hani kız kardeşin gidiyor[du]”; Havfî ve başkalarının belirttiği üzere { تُصْنَعَ } fiilinin zarfıdır; bundan maksat, kız kardeşin yürümesinin, buna terettüp eden sözün, annesine geri döndürülmesinin ve annesinin onu şefkatle büyütmesinin vuku bulduğu vakittir. Allah Teâlâ'nın gözetimi gereğince annenin şefkat ve ihsanından daha büyük bir şefkat bulunmadığından, Allah Teâlâ'nın { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } “ve gözetimim altında yetiştirilmen için” kavlinin tam karşılığı budur. { أَلْقَيْتُ } fiilinin zarfı olması da, geniş bir vaktin kastedilmesi suretiyle iki zarfın birleşmesi, bedel kılınmanın sahih olması ve fasih kelamda yer almayan iki farklı şeyin birbirine bedel yapılması kabilinden olmaması şartıyla { إِذْ أَوْحَيْنا } ifadesinden bedel olması da caiz görülmüştür.
ورجح هذا صاحب الكشف فقال: هو الأوفق لمقام الامتنان لما فيه من تعداد المنة على وجه أبلغ ولما في تخصيص الإلقاء أو التربية بزمان مشي الأخت من العدول إلى الظاهر فقبله كان ﵇ محبوبا محفوظا، ثم أولى الوجهين جعله ظرفا لِتُصْنَعَ، وأما النصب بإضمار اذكر فضعيف اه. وأنت تعلم أن الظاهر كونه ظرفا لتصنع والتقييد بعلى عيني يسقط التربية قبل في غير حجر الأم عن العين.
Keşşâf hâşiyesi sahibi bunu tercih ederek şöyle demiştir: 'Minneti daha beliğ bir şekilde sayıp dökmesi ve sevgi bırakmayı veya yetiştirmeyi kız kardeşin yürümesi zamanına tahsis etmekte zahirden sapma bulunması sebebiyle minnet makamına en uygun olan budur; zira bundan önce de o (aleyhisselâm) sevilen ve korunan biriydi. Sonra iki vecihten evla olanı, onu { لِتُصْنَعَ } fiilinin zarfı kılmaktır. «Uzkür» (hatırla) takdiriyle mansub olması ise zayıftır.' [Sözü bitti]. Sen de bilirsin ki zahir olan { تُصْنَعَ } fiilinin zarfı olmasıdır; { عَلى عَيْنِي } ile kayıtlanması ise anne kucağı dışındaki önceki yetiştirmeyi bu nazardan düşürür.
واعترض أبو حيان وجه البدلية بأن كلا من الظرفين ضيق ليس بمتسع لتخصيصه بما أضيف إليه وليس ذلك كالسنة في الامتداد وفيه تأمل، واسم أخته ﵇ مريم، وقيل: كلثوم وصيغة المضارع لحكاية الحال الماضية، وكذا يقال في قوله تعالى: فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ أي يضمه إلى نفسه ويربيه.
Ebû Hayyân, her iki zarfın da muzaf oldukları şeyle tahsis edilmeleri sebebiyle dar olup geniş kapsamlı olmadığı ve süresinin uzunluğu bakımından 'sene' gibi olmadığı gerekçesiyle bedel olma vechine itiraz etmiştir; bunda düşünülecek yön vardır. Kız kardeşinin (aleyhisselâm) adı Meryem'dir; Gülsüm olduğu da söylenmiştir. Muzari sîgası ise geçmiş hâlin hikaye edilmesi içindir. Allah Teâlâ'nın: { فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى مَنْ يَكْفُلُهُ } “ve: «Ona bakacak birini size göstereyim mi?» diyordu” kavli hakkında da aynı şey söylenir; yani 'onu yanına alıp büyütecek birini' [demektir].
فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ الفاء فصيحة أي فقالوا: دلينا على ذلك فجاءت بأمك فرجعناك إليها كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها بلقائك. وقرىء «تقرّ» بكسر القاف. وقرأ جناح بن حبيش «تقرّ» بالبناء للمفعول وَلا تَحْزَنَ أي لا يطرأ عليها الحزن بفراقك بعد ذلك وإلا فزوال الحزن مقدم على السرور المعبر عنه بقرة العين فإن التخلية مقدمة على التحلية.
{ فَرَجَعْناكَ إِلى أُمِّكَ } “Böylece seni annene geri döndürdük”; fâ harfi fasîhadır; yani 'Onlar: «Bize onu göster» dediler; o da anneni getirdi, biz de seni ona geri döndürdük' demektir. { كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها } “gözü aydın olsun diye”; sana kavuşmasıyla [gözü aydın olsun]. Kâf harfinin kesrasıyla «teqırra» şeklinde de okunmuştur. Cenâh b. Hubeyş meçhul olarak «tuqarra» şeklinde okumuştur. { وَلا تَحْزَنَ } “ve kederlenmesin diye”; yani bundan sonra senin ayrılığınla ona hüzün arız olmasın diye. Aksi takdirde hüznün zevali, göz aydınlığı ile ifade edilen sürurdan öncedir; zira tahliye (arındırma), tahliyeden (süslemeden) önce gelir.
وقيل: الضمير المستتر في تَحْزَنَ لموسى ﵇ أي ولا تحزن أنت بفقد إشفاقها، وهذا وإن لم يأبه النظم الكريم إلا أن حزن الطفل غير ظاهر، وما في سورة القصص يقتضي الأول والقرآن يفسر بعضه بعضا.
Şöyle de denilmiştir: { تَحْزَنَ } fiilindeki gizli zamir Mûsâ'ya (aleyhisselâm) aittir; yani 'sen de onun şefkatinden mahrum kalarak üzülmeyesin' [demektir]. Yüce nazım buna engel olmasa da çocuğun üzülmesi açık değildir; Kasas suresindeki ayet ise birinci manayı iktiza eder ve Kur'an birbirini tefsir eder.
أخرج جماعة من خبر طويل عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن آسية حين أخرجت موسى ﵇ من التابوت واستوهبته من فرعون فوهبه لها أرسلت إلى من حولها من كل امرأة لها لبن لتختار لها ظئرا فلم يقبل ثدي واحدة منهن حتى أشفقت أن يمتنع من اللبن فيموت فأحزنها ذلك فأمرت به فأخرج إلى السوق مجمع الناس ترجو أن تجد له ظئرا يأخذ ثديها فلم يفعل وأصبحت أمه والهة فقالت لأخته: قصي أثره واطلبيه هل تسمعين له ذكرا أحيا ابني أم قد أكلته الدواب؟ ونسيت الذي كان وعدها الله تعالى فبصرت به عن جنب فقالت من الفرح: أنا أدلكم على أهل بيت يكفلونه لكم وهم له ناصحون فأخذوها فقالوا: وما يدريك ما نصحهم له هل يعرفونه؟ وشكوا في ذلك فقالت:
Bir cemaatin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) uzun bir rivayetle naklettiğine göre, Âsiye Mûsâ'yı (aleyhisselâm) sandıktan çıkarıp Firavun'dan onu kendisine bağışlamasını istediğinde ve o da bağışladığında; ona bir sütanne seçmek üzere çevresindeki sütü olan her kadına haber gönderdi. Fakat o, kadınlardan hiçbirinin memesini kabul etmedi; öyle ki sütten kesilip ölmesinden endişelendi ve bu durum onu çok üzdü. Emretti, memesini kabul edeceği bir sütanne bulma ümidiyle insanların toplandığı çarşıya çıkarıldı, yine kabul etmedi. Annesi ise aklı başından gitmiş bir halde sabahladı ve kız kardeşine: "Onun izini sür ve onu ara; ona dair bir haber işitebilecek misin, oğlum yaşıyor mu yoksa hayvanlar onu yedi mi?" dedi; Allah Teâlâ'nın kendisine vadettiği şeyi ise [o anki dehşetle] unutmuştu. Kız kardeşi onu uzaktan gördü ve sevinçten: "Size onun bakımını sizin için üstlenecek ve ona iyi davranacak bir aileyi göstereyim mi?" dedi. Onu yakaladılar ve: "Onların ona iyi davranacağını nereden biliyorsun, onu tanıyorlar mı?" dediler ve bundan şüphelendiler. Bunun üzerine o şöyle dedi:
نصحهم له وشفقتهم عليه لرغبتهم في رضا الملك والتقرب إليه فتركوها وسألوها الدلالة فانطلقت إلى أمه فأخبرتها
"Onların ona iyi davranması ve şefkat göstermesi, kralın rızasını kazanma ve ona yakınlaşma arzularındandır." Bunun üzerine onu bıraktılar ve kendilerine yol göstermesini istediler. O da annesine gidip haberi
الخبر فجاءت فلما وضعته في حجرها نزا إلى ثديها فمصه حتى امتلأ جنباه ريا وانطلق البشرى إلى امرأة فرعون يبشرونها إنا قد وجدنا لابنك ظئرا فأرسلت إليها فأتيت بها وبه فلما رأت ما يصنع بها قالت لها: امكثي عندي أرضعي ابني هذا فإني لم أحب حبه شيئا قط قالت: لا أستطيع أن أدع بيتي وولدي فيضيع فإن طابت نفسك أن تعطينيه فأذهب به إلى بيتي فيكون معي لا آلوه خيرا فعلت وإلا فإني غير تاركة بيتي وولدي فذكرت أم موسى ما كان الله ﷿ وعدها فتعاسرت على امرأة فرعون لذلك وأيقنت أن الله ﷿ منجز وعده فرجعت بابنها إلى بيتها من يومها فأنبته الله تعالى نباتا حسنا وحفظه لما قد قضى فيه فلما ترعرع قالت امرأة فرعون لأمه: أريني ابني فوعدتها يوما تزورها به فيه فقالت لخزانها وقهارمتها: لا يبق منكم أحد إلا استقبل ابني بهدية وكرامة أرى ذلك فيه وأنا باعثة أمينا يحصي ما صنع كل إنسان منكم فلم تزل الهدايا والنحل والكرامة تستقبله من حين خرج من بيت أمه إلى أن دخل عليها فلما دخل أكرمته ونحلته وفرحت به ونحلت أمه لحسن أثرها عليه ثم انطلقت به إلى فرعون لينحله وليكرمه فكان ما تقدم من جذب لحيته، ومن هذا الخبر يعلم أن المراد إذ تمشي أختك في الطريق لطلبك وتحقيق أمرك فتقول: لمن أنت بأيديهم يطلبون لك ظئرا ترضعك هل أدلكم إلخ.
verdi; annesi de geldi. Onu kucağına aldığında hemen memesine yöneldi ve iki böğrü süte doyup dolana kadar emdi. Müjdeciler Firavun'un hanımına koşup: "Oğlun için bir sütanne bulduk" diye müjdelediler. Firavun'un hanımı ona haber gönderdi; o da çocukla birlikte getirildi. Çocuğun ona yaptıklarını görünce kadına: "Benim yanımda kal, bu oğlumu emzir; zira ben hiçbir şeyi onu sevdiğim gibi sevmedim" dedi. Kadın ise: "Evimi ve çocuklarımı bırakamam, yoksa helak olurlar. Eğer onu bana vermeye gönlün razı olursa onu evime götürürüm, yanımda kalır ve ona elimden gelen her türlü iyiliği yaparım; aksi takdirde evimi ve çocuklarımı terk edemem" dedi. Mûsâ'nın annesi Allah Azze ve Celle'nin kendisine vadettiği şeyi hatırladı, bu sebeple Firavun'un hanımına karşı nazlandı ve Allah Azze ve Celle'nin vaadini yerine getireceğine kesin olarak inandı. O gün oğlunu alıp evine döndü. Allah Teâlâ onu pek güzel bir şekilde büyüttü ve onun hakkında takdir ettiği şey için onu korudu. Çocuk serpilip büyüyünce Firavun'un hanımı annesine: "Oğlumu bana göster" dedi. Annesi de onu ziyaret edeceği bir gün vadetti. Firavun'un hanımı hazinedarlarına ve kâhyalarına: "İçinizden hiç kimse kalmasın ki oğlumu bir hediye ve ikramla karşılasın; bunu onun üzerinde görmek istiyorum. Her birinizin ne yaptığını sayıp kaydedecek güvenilir birini göndereceğim" dedi. Annesinin evinden çıktığı andan onun huzuruna girene kadar hediyeler, bağışlar ve ikramlar onu karşılamaya devam etti. Huzuruna girdiğinde ona ikramda bulundu, hediyeler verdi, onunla sevindi ve çocuk üzerindeki güzel bakımından dolayı annesine de ihsanda bulundu. Sonra ona hediye ve ikramda bulunsun diye onu Firavun'a götürdü; derken sakalını çekme hadisesi vuku buldu. Bu haberden anlaşılır ki { إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ } ifadesinden maksat: 'Seni aramak ve durumunu öğrenmek üzere kız kardeşin yolda yürüyüp seni emzirecek sütanne arayan kimselere «Size göstereyim mi...» dediği vakit' demektir.
وفي رواية أنه لما أخذ من التابوت فشا الخبر بأن آل فرعون وجدوا غلاما من النيل لا يرتضع ثدي امرأة واضطروا إلى تتبع النساء فخرجت أخته لتعرف خبره فجاءتهم متنكرة فقالت ما قالت وقالوا ما قالوا، فالمراد على هذا إذ تمشي أختك إلى بيت فرعون فتقول لفرعون وآسية أو لآسية هَلْ أَدُلُّكُمْ إلخ.
Bir rivayette ise şöyle geçer: Sandıktan alındığında, Firavun ailesinin Nil'den hiçbir kadının memesini emmeyen bir çocuk bulduğu ve kadınları aramaya mecbur kaldıkları haberi yayıldı. Bunun üzerine kız kardeşi onun haberini öğrenmek için çıktı; tanınmayacak bir kıyafetle yanlarına geldi ve söyleyeceğini söyledi, onlar da diyeceklerini dediler. Buna göre maksat şudur: 'Kız kardeşin Firavun'un evine gidip Firavun ile Âsiye'ye yahut sadece Âsiye'ye: { هَلْ أَدُلُّكُمْ } “Size göstereyim mi...” dediği vakit' [demektir].
وَقَتَلْتَ نَفْساً هي نفس القبطي واسمه قانون الذي استغاثه عليه الإسرائيلي واسمه موسى بن ظفر وهو السامري، وكان سنه ﵇ حين قتل على ما في البحر اثنتي عشرة سنة، وفي الخبر عن الحبر ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه ﵇ حين قتل القبطي كان من الرجال وكان قتله إياه بالوكز كما يدل عليه قوله تعالى: فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ [القصص: ١٥] وكان المراد وقتلت نفسا فأصابك غم فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وهو الغم الناشئ من القتل وقد حصل له من وجهين خوف عقاب الله تعالى حيث لم يقع القتل بأمره سبحانه وخوف اقتصاص فرعون وقد نجاه الله تعالى من ذلك بالمغرة حين قال: رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي [القصص: ١٦] وبالمهاجرة إلى مدين، وقيل: هو غم التابوت، وقيل: غم البحر وكلا القولين ليس بشيء، والغم في الأصل ستر الشيء ومنه الغمام لستره ضوء الشمس، ويقال: لما يغم القلب بسبب خوف أو فوات مقصود، وفرق بينه وبين الهم بأنه من أمر ماض والهم من أمر مستقبل، وظاهر كلام كثير عدم الفرق وشمول كل ما يكون من أمر ماض وأمر مستقبل وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً أي ابتليناك ابتلاء على أن فُتُوناً مصدر على فعول في المتعدي كالثبور والشكور والكفور، والأكثر في هذا الوزن أن يكون مصدر اللازم أو فتونا من الابتلاء على أنه جمع فتن كالظنون جمع ظن أو جمع فتنة على ترك الاعتداد بالتاء لأنها في حكم الانفصال كما قالوا في حجوز جمع حجزة وبدور جمع بدرة ، ونظم الابتلاء في سلك المنن قيل:
{ وَقَتَلْتَ نَفْساً } “Ve sen bir cana kıymıştın”; o, adı Kāfûn olan Kıptî'nin canıdır ki adı Mûsâ b. Zafer olan İsrâilli -ki o Sâmirî'dir- ona karşı yardım istemişti. el-Bahr'da yer aldığına göre öldürdüğü sırada Mûsâ'nın (aleyhisselâm) yaşı on iki idi. İlim deryası İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) gelen rivayette ise, Kıptî'yi öldürdüğünde olgun bir erkek olduğu ve onu Allah Teâlâ'nın: { فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ } [Kasas: 15] “Mûsâ ona bir yumruk vurdu ve işini bitirdi” kavlinin delalet ettiği üzere yumrukla vurduğu belirtilmiştir. Muradı ise: 'Bir cana kıymıştın da sana bir keder isabet etmişti.' { فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ } “Bunun üzerine seni o kederden kurtardık”; bu, öldürmeden kaynaklanan kederdir ve iki yönden hasıl olmuştu: Öldürme Sübhânehu'nun emriyle vuku bulmadığından Allah Teâlâ'nın azabından korkmak ve Firavun'un kısas yapmasından korkmak. Allah Teâlâ, { رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي } [Kasas: 16] “Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla” dediğinde mağfiret ederek ve Medyen'e hicret ettirerek onu bundan kurtarmıştır. Sandık kederi olduğu da söylenmiştir; deniz kederi olduğu da söylenmiştir; her iki görüş de bir değer taşımaz. Gam (keder) aslen bir şeyi örtmektir; güneş ışığını örttüğü için buluta 'gamâm' denilmesi de bundandır. Korku yahut hedeflenen şeyin kaçırılması sebebiyle kalbi bürüyen kedere de denir. Gam ile hem (tasa) arasında; gamın geçmiş bir şeyden, hemmin ise gelecek bir şeyden kaynaklandığı şeklinde fark gözetilmiştir. Birçok âlimin sözünün zahiri ise aralarında fark olmadığı, her ikisinin de hem geçmiş hem de gelecek işleri kapsadığı yönündedir. { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } “Ve seni türlü imtihanlarla sınadık”; yani seni tam bir imtihanla sınadık. { فُتُوناً } lafzı; sübûr, şükûr ve küfûr gibi müteaddi fiilin fe'ûl (فُعُول) vezninde mastarıdır; bu vezinde çokça olan ise lazım fiilin mastarı olmasıdır. Yahut zunûn kelimesinin zannın çoğulu olması gibi fitenin çoğulu olarak 'imtihanlar' anlamındadır yahut hicze'nin çoğulunun hücûz (حُجُوز) ve bedre'nin çoğulunun büdûr (بُدُور) denilmesi gibi tâ harfi munfasıl hükmünde sayılarak dikkate alınmamak suretiyle fitnenin çoğuludur. İmtihanın minnetler dizisine dahil edilmesine gelince; şöyle denilmiştir:
باعتبار أن المراد ابتليناك واختبرناك بإيقاعك في المحن وتخليصك منها، وقيل: إن المعنى أوقعناك في المحنة وهو ما يشق على الإنسان، ونظم ذلك في ذلك السلك باعتبار أنه موجب للثواب فيكون من قبيل النعم وليس بشيء، وقيل: إن فَتَنَّاكَ بمعنى خلصناك من قولهم: فتنت الذهب بالنار إذا خلصته بها من الغش ولا يخفى حسنه، والمراد سواء اعتبر
[Bu nimetler arasında zikredilmesi], maksadın seni sıkıntılara uğratıp ardından bunlardan kurtarmak suretiyle seni sınamamız ve imtihan etmemiz olduğu mülahazasıyladır. Bir görüşe göre anlam: 'Seni sıkıntıya -ki insana güç gelen şeydir- düşürdük' demektir. Bunun o [nimetler] dizisinde yer alması ise sevaba vesile olması hasebiyle bir nevi nimet kabilinden sayılması yönüyledir; ne var ki bu [izah] kayda değer bir şey değildir. Bir diğer görüşe göre { فَتَنَّاكَ } ifadesi; Arapların, altını [içindeki] yabancı maddelerden arındırdığında söylediği «فتنت الذهب بالنار» (Altını ateşte arındırdım) sözünden hareketle 'seni [kötülüklerden] arındırıp kurtardık' anlamındadır; bu izahın güzelliği ise izahtan varestedir. Maksat ise -ister
الفتون مصدرا أو جمعا خلصناك مرة بعد أخرى وهو ظاهر على اعتبار الجمعية، وأما على اعتبار المصدرية فلاقتضاء السياق ذلك، وهذا إجمال ما ناله ﵇ في سفره من الهجرة عن الوطن ومفارقة الآلاف والمشي راجلا وفقد الزاد.
fütûn mastar kabul edilsin ister çoğul kabul edilsin: 'seni defalarca arındırıp kurtardık' demektir; çoğul kabul edilmesine göre bu açıktır, mastar kabul edilmesine göre ise bağlam bunu iktiza etmektedir. Bu, vatandan hicret etmek, sevdiklerinden ayrılmak, yaya yürümek ve azıksız kalmak gibi yolculuğunda onun (aleyhisselâm) başına gelenlerin icmalidir.
وقد روى جماعة أن سعيد بن جبير سأل ابن عباس عن الفتون فقال له: استأنف النهار يا ابن جبير فإن لها خبرا طويلا فلما أصبح غدا عليه فأخذ ابن عباس يذكر ذلك فذكر قصة فرعون وقتله أولاد بني إسرائيل ثم قصة إلقاء موسى ﵊ في اليم والتقاط آل فرعون إياه وامتناعه من الارتضاع من الأجانب وإرجاعه إلى أمه ثم قصة أخذه بلحية فرعون وغضب فرعون من ذلك وإرادته قتله ووضع الجمرة والجوهرة بين يديه وأخذه الجمرة، ثم قصة قتله القبطي ثم هربه إلى مدين وصيرورته أجيرا لشعيب ﵇ ثم عوده إلى مصر وإخطاء الطريق في الليلة المظلمة وتفرق غنمه فيها وكان رضي الله تعالى عنه عند تمام كل واحدة يقول هذه من الفتون يا ابن جبير، ولكن قيل: الذي يقتضيه النظم الكريم أن لا يعد إجارة نفسه وما بعدها من تلك الفتون ضرورة أن المراد بها ما وقع قبل وصوله ﵇ إلى مدين بقضية الفاء في قوله تعالى: فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ إذ لا ريب في أن الإجارة المذكورة وما بعدها مما وقع بعد الوصول إليهم وقد أشير بذكر لبثه ﵇ فيهم دون وصوله إليهم إلى جميع ما قاساه ﵇ من فنون الفتون في تضاعيف مدة اللبث وهي فيما قيل عشر سنين، وقال وهب: ثمان وعشرون سنة أقام في عشر منها يرعى غنم شعيب ﵇ مهرا لابنته وفي ثماني عشرة مع زوجته وولد له فيها وهو الأوفق بكونه ﵇ نبىء على رأس الأربعين إذا قلنا بأن سنه ﵇ حين خرج إلى مدين اثنتا عشرة سنة، ومدين بلدة شعيب ﵇ على ثمان مراحل من مصر.
Bir cemaat Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'a fütûnu sorduğunu, onun da: "Güne baştan başla ey İbn Cübeyr, zira onun uzun bir haberi vardır" dediğini rivayet etmiştir. Sabah olunca erkenden yanına gitti; İbn Abbâs bunu anlatmaya başladı: Firavun'un kıssasını ve İsrâiloğulları'nın çocuklarını öldürmesini, ardından Mûsâ'nın (aleyhisselâm) denize bırakılması, Firavun ailesinin onu bulması, yabancı kadınları emmekten imtina etmesi ve annesine geri döndürülmesi kıssasını, sonra Firavun'un sakalını tutması, Firavun'un buna öfkelenip onu öldürmek istemesi, önüne kor ile mücevherin konulması ve onun koru alması kıssasını, ardından Kıptî'yi öldürmesi, Medyen'e kaçması ve Şuayb'a (aleyhisselâm) ücretli işçi olması kıssasını, sonra Mısır'a dönmesi, karanlık gecede yolu şaşırması ve koyunlarının dağılması kıssasını zikretti; o (radıyallâhu teâlâ anh) her birini tamamladığında: "İşte bu fütûndandır ey İbn Cübeyr" diyordu. Fakat şöyle denilmiştir: Yüce nazmın iktiza ettiği husus, Allah Teâlâ'nın: { فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ } “Medyen halkı arasında yıllarca kaldın” kavlindeki fâ harfi gereğince, fütûndan maksadın onun (aleyhisselâm) Medyen'e varmasından önce vuku bulan şeyler olması zorunluluğundan ötürü, kendisini kiralamasının ve sonrasının bu imtihanlardan sayılmamasıdır. Zira zikredilen kiralamanın ve sonrasının onların yanına vardıktan sonra meydana gelen şeylerden olduğunda şüphe yoktur. Onun (aleyhisselâm) onların yanına varışından ziyade aralarında kalışının zikredilmesiyle, -söylendiğine göre on yıl olan- kalış müddeti esnasında çektiği türlü imtihanların tamamına işaret edilmiştir. Vehb şöyle demiştir: Yirmi sekiz yıldır; bunun on yılında kızının mehri olarak Şuayb'ın (aleyhisselâm) koyunlarını otlatarak kalmış, on sekiz yılında da hanımıyla kalmış ve çocukları olmuştur. Medyen'e çıktığında yaşının on iki olduğunu söylediğimiz takdirde, kırk yaşının başında peygamber yapılmış olmasıyla en uyumlu olan budur. Medyen, Şuayb'ın (aleyhisselâm) beldesidir ve Mısır'a sekiz konaklık mesafededir.
ثُمَّ جِئْتَ أي إلى المكان الذي ناديتك فيه، وفي كلمة التراخي إيذان بأن مجيئه ﵇ كان بعد اللتيا والتي من ضلال الطريق وتفرق الغنم في الليلة المظلمة الشاتية وغير ذلك عَلى قَدَرٍ أي تقدير والمراد به المقدر أي جئت على وفق الوقت الذي قدرته وعينته لتكليمك واستنبائك بلا تقدم ولا تأخر عنه، وقيل: هو بمعنى المقدار أي جئت على مقدار من الزمان يوحى فيه إلى الأنبياء ﵈ وهو رأس أربعين سنة.
{ ثُمَّ جِئْتَ } “Sonra geldin”; yani sana nida ettiğim mekâna geldin. Süre bildiren terâhî edatında ({ ثُمَّ }), onun (aleyhisselâm) gelişinin yolu kaybetmek, karanlık ve kış gecesinde koyunların dağılması gibi binbir güçlükten sonra olduğuna dair bir işaret vardır. { عَلى قَدَرٍ } “bir takdir üzere”; yani takdir edilmiş olana uygun olarak; yani 'seninle konuşmam ve sana peygamberlik vermem için takdir edip tayin ettiğim vakte tam uygun olarak, ne bir an önce ne bir an sonra geldin' [demektir]. Miktar manasında olduğu da söylenmiştir; yani peygamberlere (aleyhimüsselâm) vahiy indirilen bir zaman miktarı üzere geldin ki o da kırk yaşın başıdır.
وضعف بأن المعروف في هذا المعنى القدر بالسكون لا التحريك، وقيل: المراد على موعد وعدنا كه وروي ذلك عن مجاهد وهو يقتضي تقدم الوعد على لسان بعض الأنبياء ﵈ وهو كما ترى، وقوله تعالى يا مُوسى تشريف له ﵇ وتنبيه على انتهاء الحكاية التي هي تفصيل المرة الأخرى التي وقعت قبل المرة المحكية أولا، وقوله سبحانه وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي تذكير لقوله تعالى وَأَنَا اخْتَرْتُكَ [طه: ١٣] وتمهيد لإرساله ﵇ إلى فرعون مؤيدا بأخيه حسبما استدعاه بعد تذكير المنن السابقة تأكيدا لوثوقه ﵇ بحصول نظائرها اللاحقة، ونظم ذلك الإمام في سلك المنن المحكية وظاهر توسيط النداء يؤيد ما تقدم، والاصطناع افتعال من الصنع بمعنى الصنيعة وهي الإحسان فمعنى اصطنعه جعله محل صنيعته وإحسانه، وقال القفال: يقال اصطنع فلان فلانا إذا أحسن إليه حتى يضاف إليه فيقال: هذا صنيع فلان وخريجه، ومعنى لِنَفْسِي ما روي عن ابن عباس لوحيي ورسالتي، وقيل: لمحبتي، وعبر عنها بالنفس لأنها أخص شيء بها، وقال الزجاج: المراد اخترتك لإقامة حجتي وجعلتك بيني وبين خلقي حتى صرت في التبليغ عني بالمنزلة التي أكون أنا بها لو خاطبتهم واحتجبت عليهم، وقال غير واحد من المحققين: هذا تمثيل لما خوله ﷿ من جعله نبيا مكرما كليما منعما عليه بحلائل النعم بتقريب الملك من يراه أهلا لأن يقرب فيصطنعه بالكرامة والأثرة ويجعله من خواص نفسه وندمائه. ولا يخفى حسن هذه الاستعارة وهي أوفق بكلامه تعالى وقوله تعالى لِنَفْسِي عليها ظاهر.
Bu görüş, mezkûr manada bilinen kelimenin harekeli (kader) değil sâkin (kadr) olduğu gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Şöyle de denilmiştir: Maksat 'sana vadettiğimiz bir buluşma vakti üzere' [demektir]; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir ve peygamberlerden (aleyhimüsselâm) bazısının diliyle önceden bir vaadin bulunmasını iktiza eder ki bu da gördüğün üzeredir. Allah Teâlâ'nın { يا مُوسى } “Ey Mûsâ!” kavli, ona (aleyhisselâm) bir teşrif ve ilk anlatılan defadan önce vuku bulan diğer defanın tafsilatı olan hikayenin bittiğine bir tenbihtir. Sübhânehu'nun { وَاصْطَنَعْتُكَ لِنَفْسِي } “Ve seni kendim için seçip yetiştirdim” kavli; Allah Teâlâ'nın { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } [Tâhâ: 13] “Ben seni seçtim” kavlini hatırlatma ve önceki nimetleri hatırlattıktan sonra sonraki benzerlerinin gerçekleşmesine dair güvenini (aleyhisselâm) pekiştirmek üzere, talep ettiği şekilde kardeşiyle desteklenmiş olarak Firavun'a gönderilmesine (aleyhisselâm) bir hazırlıktır. İmam bunu anlatılan nimetler dizisine dahil etmiştir; nidanın araya girmesinin zahiri de öncekini desteklemektedir. Istınâ' (اَلِاصْطِنَاعُ); ihsan manasındaki sanîa (صَنِيعَة) kökünden iftiâl babıdır; dolayısıyla 'istanaahu'nun manası, onu ihsan ve lütfunun mahalli kıldı demektir. Kaffâl şöyle demiştir: 'Bir kimse birine ona nisbet edilecek derecede iyilikte bulunduğunda «فلان فلانا اصطنع» denilir ve «bu falanın yetiştirmesi ve mezunudur» denir.' { لِنَفْسِي } ifadesinin manası ise İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre 'vahyim ve risaletim için' demektir. 'Sevgim için' olduğu da söylenmiştir; nefis ona en has şey olduğu için sevgi nefis ile ifade edilmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Murat; seni hüccetimi ikame etmek için seçtim, yaratıklarımla aramda elçi kıldım; öyle ki benden tebliğ hususunda, şayet onlara bizzat hitap edip karşılarında perdelenseydim bulunacağım konumda oldun demektir.' Muhakkiklerden pek çoğu şöyle demiştir: 'Bu, kralın yakınlaştırılmaya ehil gördüğü kimseyi ikram ve iltifatla kendine bağlayıp özel adamlarından ve nedimlerinden kılması örneğiyle; Azze ve Celle'nin onu mükerrem, kelîm ve en güzel nimetlerle donatılmış bir peygamber kılarak bahşettiği şeylerin temsilidir.' Bu istiarenin güzelliği gizli değildir; Allah Teâlâ'nın kelamına en uygun olanı da budur ve Allah Teâlâ'nın { لِنَفْسِي } kavli buna göre gayet açıktır.
وحاصل المعنى جعلتك من خواصي واصطفيتك برسالتي وبكلامي، وفي العدول عن نون العظمة الواقعة في قوله سبحانه وَفَتَنَّاكَ ونظيريه السابقين تمهيد لإفراد النفس اللائق بالمقام فإنه أدخل في تحقيق معنى الاصطناع والاستخلاص، وقوله تعالى اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي استئناف مسوق لبيان ما هو المقصود بالاصطناع، وَأَخُوكَ فاعل بفعل مضمر أي وليذهب أخوك حسبما استدعيت، وقيل: معطوف على الضمير المستتر المؤكد بالضمير البارز، ورب شيء يصح تبعا ولا يصح استقلالا.
Mananın özü: 'Seni has kullarımdan kıldım, risaletim ve kelamımla seni seçkin kıldım' demektir. Sübhânehu'nun { وَفَتَنَّاكَ } kavlinde ve önceki benzerlerindeki azamet nûnundan dönülmesi, makama layık olan nefsin ifradına (tekil zamire) bir hazırlıktır; zira bu, seçme ve arındırma manasını gerçekleştirmeye daha uygundur. Allah Teâlâ'nın: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآياتِي } “Sen ve kardeşin ayetlerimle gidin” kavli, seçip yetiştirmekten asıl maksadın ne olduğunu beyan etmek üzere getirilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf). { وَأَخُوكَ } lafzı, gizli bir fiilin fâilidir; yani 'talep ettiğin üzere kardeşin de gitsin' [demektir]. Bâriz zamirle tekit edilmiş müstetir zamire matuf olduğu da söylenmiştir; zira nice şey vardır ki tâbi olarak sahih olur da müstakil olarak sahih olmaz.
والآيات المعجزات، والمراد بها في قول اليد والعصا وحل العقدة، وعن ابن عباس الآيات التسع، وقيل:
Ayetler mucizelerdir. Bir görüşe göre bunlardan maksat el, asa ve bağın çözülmesidir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre dokuz ayettir (mucizedir). Şöyle de denilmiştir:
الأولان فقط وإطلاق الجمع على الاثنين شائع ويؤيد ذلك أن فرعون لما قال له ﵇: فات بآية ألقى العصا ونزع اليد، وقال: فَذانِكَ بُرْهانانِ [القصص: ٣٢] وقال بعضهم: إنهما وإن كانتا اثنتين لكن في كل منهما آيات شتى كما في قوله تعالى: آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ [آل عمران: ٩٧] فإن انقلاب العصا حيوانا آية. وكونها ثعبانا عظيما لا يقادر قدره آية أخرى. وسرعة حركته مع عظم جرمه آية أخرى. وكونه مع ذلك مسخرا له ﵇ بحيث يده في فمه فلا يضره آية أخرى ثم انقلابها عصا كما كانت آية أخرى وكذلك اليد البيضاء فإن بياضها في نفسه آية وشعاعها آية ثم رجوعها إلى حالتها الأولى آية أخرى. وقيل: المراد بها ما أعطى ﵇ من معجزة ووحي، والذي يميل إليه القلب أنها العصا واليد لما سمعت من المؤيد مع ما تقدم من أنه تعالى بعد ما أمره بإلقاء العصا وأخذها بعد انقلابها حية قال سبحانه: وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرى [طه: ٢٢] ثم قال سبحانه: اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى [طه: ٢٤] من غير تنصيص على غير تلك الآيتين ولا تعرض لوصف حل العقدة ولا غيره بكونه آية، ثم إن الباء للمصاحبة لا للتعدية إذ المراد ذهابهما إلى فرعون ملتبسين بالآيات متمسكين بها في إجراء أحكام الرسالة وإكمال الدعوة لا مجرد إذهابها وإيصالها إليه وهذا ظاهر في تحقق الآيات إذ ذاك وأكثر التسع لم يتحقق بعد.
Sadece ilk ikisidir ve çoğul lafzının iki için kullanılması yaygındır. Bunu destekleyen husus şudur ki; Firavun ona (aleyhisselâm): «Bir delil getir» dediğinde asayı atmış ve elini çıkarmıştır; ayrıca [Allah Teâlâ]: { فَذانِكَ بُرْهانانِ } [Kasas: 32] “İşte bunlar iki kesin delildir” buyurmuştur. Bazıları şöyle demiştir: Bunlar iki tane olsalar da Allah Teâlâ'nın: { آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ } [Âl-i İmrân: 97] “Açık açık deliller, İbrahim'in makamı vardır” kavlinde olduğu gibi her birinde pek çok ayet (mucize) vardır; nitekim asanın canlıya dönüşmesi bir ayettir, büyüklüğü tahmin edilemeyecek derecede devasa bir ejderha olması ayrı bir ayettir, cüssesinin büyüklüğüne rağmen süratle hareket etmesi ayrı bir ayettir, bununla birlikte elini ağzına soksa bile kendisine zarar vermeyecek şekilde ona (aleyhisselâm) boyun eğdirilmiş olması ayrı bir ayettir, sonra tekrar önceki gibi asa haline dönmesi ayrı bir ayettir. Aynı şekilde beyaz el de böyledir; zira beyazlığı başlı başına bir ayettir, yaydığı ışık bir ayettir, sonra ilk haline geri dönmesi ayrı bir ayettir. Kendisine (aleyhisselâm) verilen mucizeler ve vahiy olduğu da söylenmiştir. Kalbin meylettiği görüş ise işittiğin destekleyici delilden ve daha önce geçen şu husustan dolayı asa ve el olduğudur: Allah Teâlâ asayı atmasını ve yılana dönüştükten sonra onu tutmasını emrettikten sonra Sübhânehu: { وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرى } [Tâhâ: 22] “Bir diğer mucize olarak, elini koynuna sok ki kusursuz, bembeyaz çıksın” buyurmuş; ardından Sübhânehu bu iki ayetten başkasına nass getirmeksizin ve bağın çözülmesini veya başkasını bir ayet olarak nitelemeksizin: { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } [Tâhâ: 24] “Firavun'a git, çünkü o azdı” buyurmuştur. Ayrıca [ayetteki] bâ harfi cerri geçişlilik (ta'diye) için değil musâhabet (birliktelik) içindir; zira maksat sırf o ayetleri Firavun'a götürüp ulaştırmak değil, risalet hükümlerini icra etmede ve daveti ikmal etmede ayetlerle donanmış ve onlara sarılmış olarak her ikisinin Firavun'a gitmesidir. Bu da o esnada bu ayetlerin tahakkuk ettiğini gösterir; oysa dokuz ayetin çoğu henüz tahakkuk etmemişti.
وَلا تَنِيا من الوني بمعنى الفتور وهو فعل لازم وإذا عدي عدي بفي وبعن، وزعم بعض البغداديين أنه فعل ناقص من أخوات زال وبمعناها واختاره ابن مالك، وفي الصحاح فلان لايني يفعل كذا أي لا يزال يفعل كذا وكان هذا المعنى مأخوذ من نفي الفتور، وقرأ ابن وثاب «ولا تنيا» بكسر التاء اتباعا لحركة النون. وفي مصحف عبد الله «لا تهنا» وحاصله أيضا لا تفترا فِي ذِكْرِي بما يليق بي من الصفات الجليلة والأفعال الجميلة عند تبليغ رسالتي والدعاء إلى عبادتي، وقيل: المعنى لا تنيا في تبليغ رسالتي فإن الذكر يقع مجازا على جميع العبادات وهو من أجلها وأعظمها.
{ وَلا تَنِيا } gevşeklik göstermek manasındaki el-Veny (الْوَنْي) kökünden gelir ve geçişsiz (lâzım) bir fiildir; geçişli kılındığında fî (فِي) ve an (عَنْ) harf-i cerleriyle geçişli yapılır. Bazı Bağdatlı dilciler bunun «zâle» (زال) grubundan nâkıs bir fiil olup onun anlamında olduğunu ileri sürmüşlerdir; İbn Mâlik de bu görüşü tercih etmiştir. es-Sıhâh'ta «falanca şunu yapmaktan geri durmuyor / yapmaya devam ediyor» denir ki bu anlam gevşekliğin nefyedilmesinden alınmıştır. İbn Vessâb, nûn harfinin harekesine uyum sağlamak (itbâ') amacıyla tâ harfinin kesresiyle «ولا تِنيا» şeklinde okumuştur. Abdullah'ın mushafında ise «لا تهنا» şeklindedir ve neticesi yine "Gevşeklik göstermeyin" demektir. { فِي ذِكْرِي } "Beni anmakta"; elçiliğimi tebliğ ederken ve [insanları] Bana ibadete davet ederken Bana yakışan yüce sıfatlar ve güzel fiillerle [Beni zikretmekte gevşeklik göstermeyin]. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, "Elçiliğimi tebliğ etmekte gevşeklik göstermeyin" demektir; zira zikir mecazen bütün ibadetleri kapsar ve tebliğ de ibadetlerin en yücesi ve en büyüğüdür.
وروي ذلك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: لا تنسياني حيثما تقلبتما واستمدا به العون والتأييد واعلما أن أمرا من الأمور لا يتأتى ولا يتسنى إلا بذكري.
Bu [görüş], İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: [Her nerede] bulunursanız bulunun Beni unutmayın, zikrimle yardım ve destek isteyin ve bilin ki hiçbir iş ancak Benim zikrimle gerçekleşip kolaylaşır.
وجمع هارون مع موسى ﵇ في صيغة نهي الحاضر بناء على القول بغيبته إذ ذاك للتغليب ولا بعد في ذلك كما لا يخفى، وكذا جمعه في صيغة أمر الحاضر بناء على ذلك أيضا في قوله تعالى اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى وروي أنه أوحي إلى هارون وهو بمصر أن يتلقى موسى ﵉، وقيل: ألهم ذلك، وقيل: سمع بإقباله فتلقاه، ويحتمل أنه ذهب إلى الطور واجتمعا هناك فخوطبا معا، ويحتمل أن هذا الأمر بعد إقبال موسى ﵇ من الطور إلى مصر واجتماعه بهارون ﵇ مقبلا إليه من مصر، وفرق بعضهم بين هذا، وقوله تعالى اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بأنه لم يبين هناك من يذهب إليه وبين هنا، وبعض آخر بأنه أمرا هنا بالذهاب إلى فرعون وكان الأمر هناك بالذهاب إلى عموم أهل الدعوة، وبعض آخر بأنه لم يخاطب هارون هناك وخوطب هنا، وبعض آخر بأن الأمر هناك
Hârun'un Mûsâ (aleyhisselâm) ile birlikte muhatap (hazır) nehiy sîgasında cem edilmesi, o esnada orada hazır bulunmadığı görüşüne binaen tağlîb (baskın kılma) yoluyladır; gizli olmadığı üzere bunda bir uzaklık da yoktur. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun'a gidin; çünkü o azdı” kavlinde de yine bu görüşe binaen muhatap emir sîgasında ikisi birlikte zikredilmiştir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ'yı (aleyhisselâm) karşılaması için Hârun Mısır'da iken kendisine vahyedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ona ilham edilmiştir. Yine şöyle denilmiştir: Onun gelişini işitip kendisini karşılamıştır. Hârun'un Tûr'a gitmiş ve orada buluşarak ikisine birlikte hitap edilmiş olması muhtemel olduğu gibi, bu emrin Mûsâ'nın (aleyhisselâm) Tûr'dan Mısır'a yönelmesinden ve Mısır'dan kendisine doğru gelen Hârun (aleyhisselâm) ile buluşmasından sonra verilmiş olması da muhtemeldir. Bazıları bu [hitap] ile Allah Teâlâ'nın: { اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ } “Sen ve kardeşin gidin” kavli arasını şöyle ayırmışlardır: Orada kime gidileceği açıklanmamış, burada ise açıklanmıştır. Diğer bazıları ise şöyle demiştir: Burada Firavun'a gitmekle emrolunmuşlardır; oradaki emir ise davet muhataplarının geneline gitmek içindi. Başka bazıları: Orada Hârun'a hitap edilmemişti, burada ise ona hitap edilmiştir, demişlerdir. Bir diğer grup ise: Oradaki emir,
بذهاب كل منهما على الانفراد نصا أو احتمالا والأمر هنا بالذهاب على الاجتماع نصا، ولا يخفى ما في بعض هذه الفروق من النظر، والفرق ظاهر بين هذا الأمر والأمر في قوله تعالى أولا خطابا لموسى ﵇ اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً قرأ أبو معاذ لَيِّناً بالتخفيف، والفاء لترتيب ما بعدها على طغيانه فإن تليين القول مما يكسر سورة عناد العتاة ويلين قسوة الطغاة، ويعلم من ذلك أن الأمر بإلانة القول ليس لحق التربية كما قيل، والمعنى كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: لا تعنفاه في قولكما وارفقا به في الدعاء ويتحقق ذلك بعبارات شتى منها ما سيأتي إن شاء الله تعالى قريبا وهو إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ إلخ ومنها ما في النازعات وهو هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى [النازعات: ٨، ١٩] وهذا ظاهر غاية الظهر وفي الرفق في الدعاء فإنه في صورة العرض والمشورة، وقيل:
açık ifadeyle (nassan) veya ihtimalen her birinin ayrı ayrı gitmesi [hakkında] idi; buradaki emir ise açık bir nass ile birlikte gitmeleri [hakkındadır], demişlerdir. Bu ayrımların bazılarında eleştiriye açık cihetlerin bulunduğu gizli değildir. Bu emir ile daha önce Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya (aleyhisselâm) hitaben buyurduğu: { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “Firavun'a git; çünkü o azdı” emri arasındaki fark ise açıktır. { فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً } “Ona yumuşak söz söyleyin”; Ebû Muâz { لَيِّناً } kelimesini şeddesiz (tahfif ile) okumuştur. Fâ harfi, sonrasındaki ifadenin onun azgınlığı üzerine tertip edildiğini gösterir; zira sözü yumuşatmak inatçı zorbaların öfke ve taşkınlığını kırar, azgınların katılığını yumuşatır. Buradan anlaşılmaktadır ki sözü yumuşatma emri, iddia edildiği gibi [Mûsâ üzerindeki] terbiye hakkından ötürü değildir. Anlam ise İbn Abbâs'ın (radıyallâhu teâlâ anhümâ) dediği gibidir: Sözünüzde ona karşı kaba davranmayın ve davette ona yumuşaklık gösterin. Bu durum çeşitli ifadelerle gerçekleşir; bunlardan biri inşâallâhu teâlâ yakında gelecek olan { إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } “Biz Rabbinin elçileriyiz” ilâ ahir kavlidir; bir diğeri ise Nâziât sûresinde geçen: { هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى } [en-Nâziât: 18-19] “Arınmak ister misin? Seni Rabbine ulaştırayım da O'ndan korkup saygı duyasın!” kavlidir. Bu, son derece açıktır ve davetteki yumuşaklığı göstermektedir; zira teklif ve istişare suretindedir. Şöyle de denilmiştir:
كنياه، واستدل به على جواز تكنية الكافر، وروي ذلك عن علي كرم الله تعالى وجهه
Ona künyesiyle hitap edin, [denilmiştir]. Kâfire künye verilmesinin caiz olduğuna bununla delil getirilmiştir; bu [görüş], Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh),
وابن عباس رضي الله تعالى عنهما أيضا وسفيان الثوري، وله كنى أربع أبو الوليد وأبو مصعب وأبو العباس وأبو مرة، وقيل:
aynı şekilde İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) ve Süfyân es-Sevrî'den de rivayet edilmiştir. Onun dört künyesi vardı: Ebü'l-Velîd, Ebû Mus'ab, Ebü'l-Abbâs ve Ebû Mürre. Şöyle de denilmiştir:
عداه شبابا لا يهرم بعده وملكا لا ينزع منه إلا بالموت وأن يبقى له لذة المطعم والمشرب والمنكح إلى حين موته، وعن الحسن قولا له: إن لك ربا وإن لك معادا وإن بين يديك جنة ونارا فآمن بالله تعالى يدخلك الجنة ويقك عذاب النار، وقيل: أمرهما سبحانه بأن يقدما له الوعد على الوعيد من غير تعيين قول كما قيل:
Ona sonrasında hiç yaşlanmayacağı bir gençlik, ancak ölümle elinden alınabilecek bir mülk/hükümranlık ile ölünceye dek yeme, içme ve nikâh lezzetinin kendisinde kalacağını vaad edin, [denilmiştir]. Hasan'dan nakledildiğine göre ise ona şöyle deyin: «Senin bir Rabbin vardır, senin dönüşün O'nadır; önünde de cennet ve cehennem bulunmaktadır; Allah Teâlâ'ya iman et ki seni cennete koysun ve cehennem azabından korusun.» Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ, belirli bir söz tayin etmeksizin vaadi tehdidin önüne geçirmelerini emretmiştir; nitekim şöyle denilmiştir:
أقدم بالوعد قبل الوعيد ... لينهى القبائل جهالها
Tehditten önce vaadi öne alırım ... kabilelerin cahilleri [kötülükten] vazgeçsin diye.
وروي عن عكرمة أن القول اللين لا إله إلا الله ولينه خفته على اللسان، وهذا أبعد الأقوال وأقربها الأول، وكان الفضل بن عيسى الرقاشي إذا تلا هذه الآية قال: يا من يتحبب إلى من يعاديه فكيف بمن يتولاه ويناديه وقرأت عند يحيى بن معاذ فبكى وقال: إلهي هذا رفقك بمن يقول أنا الإله فكيف رفقك بمن يقول أنت الله؟ وفيها دليل على استحباب إلانة القول للظالم عند وعظه لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ ويتأمل فيبذل النصفة من نفسه والإذعان للحق فيدعوه ذلك إلى الإيمان أَوْ يَخْشى أن يكون الأمر كما تصفان فيجره إنكاره إلى الهلكة وذلك يدعوه إلى الإيمان أيضا إلا أن الأول للراسخين ولذا قدم، وقيل: يتذكر حاله حين احتبس النيل فسار إلى شاطئه وأبعد وخر لله تعالى ساجدا راغبا أن لا يخجله ثم ركب فأخذ النيل يتبع حافر فرسه فيستدل بذلك على عظيم حلم الله تعالى وكرمه أو يخشى ويحذر من بطش الله تعالى وعذابه سبحانه، والمعول على ما تقدم.
İkrime'den rivayet edildiğine göre yumuşak söz «Lâ ilâhe illallâh» kelimesidir; yumuşaklığı ise dile hafif gelmesidir. Bu, görüşlerin en uzağıdır; en yakını ise birincisidir. Fadl b. Îsâ er-Rakâşî bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: «Ey Kendisine düşmanlık edene dahi sevgi gösteren [Allahım]! Kendisini dost edinen ve Kendisine yalvarana karşı nasıl olursun?» Yahyâ b. Muâz'ın yanında okununca ağlamış ve şöyle demiştir: «İlâhî! 'Ben ilâhım' diyene gösterdiğin yumuşaklık ve şefkat bu ise, 'Sen Allah'sın' diyene gösterdiğin yumuşaklık ve şefkat nasıldır?» Bu ayette, zalime vaaz edilirken sözün yumuşak söylenmesinin müstehap olduğuna delil vardır. { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ } "Belki o aklını başına alır"; düşünür de nefsinden hakkaniyet ve hakka boyun eğme gösterir, bu da onu imana sevk eder; { أَوْ يَخْشى } "yahut korkar"; durumun sizin anlattığınız gibi olmasından ve inkârının kendisini helake sürüklemesinden korkar da bu da onu yine imana sevk eder; ancak birinci durum [ilimde] kökleşmiş kimseler içindir ve bu sebeple öne alınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Nil taştığı / kuruduğu esnada kıyısına kadar gidip uzaklaştığı ve Allah Teâlâ'ya secdeye kapanarak kendisini utandırmamasını dilediği, ardından atına binince Nil'in atının nallarının izini takip ettiği andaki halini hatırlar da böylece Allah Teâlâ'nın büyük hilmine ve keremine delil bulur; yahut Allah Teâlâ'nın yakalamasından ve Sübhânehu'nun azabından korkup sakınır. İtimad edilecek olan ise daha önce geçen görüştür.
ولعل للترجي وهو راجع للمخاطبين، والجملة محل النصب حال من ضمير هما في قَوْلًا أي فقولا له قولا لينا راجيين أن يتذكر أو يخشى، وكلمة أو لمنع الخلو.
«Lealle» (لعل) teraccî (umut) içindir ve hitap edilenlere dönüktür. Cümle, { قَوْلًا } ifadesindeki ikil zamirinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani "Onun düşünüp öğüt almasını veya korkmasını umarak ona yumuşak söz söyleyin" demektir. «Ev» (أو) kelimesi ise man'-ı hulüv (ikisinin birden yok olmasını menetme) içindir.
وحاصل الكلام باشرا الأمر مباشرة من يرجو ويطمع أن يثمر عمله ولا يخيب سعيه فهو يجتهد بطوعه ويحتشد بأقصى وسعه، وقيل: حال من ضمير هما في اذْهَبا والأول أولى، وقيل: لعل هنا للاستفهام أي هل يتذكر أو يخشى. وأخرج ذلك ابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، قيل: وهو القول اللين، وأخرج ذلك مخرج قولك: قل لزيد هل يقوم.
Sözün özü: İşe, amelinin meyve vereceğini ve gayretinin boşa çıkmayacağını uman ve arzulayan birinin yaklaşımıyla başlayın; o kimse gönüllü olarak çabalar ve gücünün son damlasına kadar gayret sarf eder. Şöyle de denilmiştir: { اذْهَبا } fiilindeki tesniye zamirinden hâldir; ancak birincisi daha evladır. Buradaki «lealle» lafzının istifham (soru) anlamında olduğu, yani "Düşünüp öğüt alacak mı yoksa korkacak mı?" manasına geldiği de söylenmiştir. Bunu İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet etmişlerdir; denilmiştir ki yumuşak söz işte budur ve bu, senin: «Zeyd'e sor, kalkacak mı?» demen kabilindendir.
وقال الفراء: هي هنا بمعنى كي التعليلية وهي أحد معانيها كما ذهب إليه جماعة منهم الأخفش. والكسائي بل حكى البغوي عن الواقدي أن جميع ما في القرآن من لعل فإنها للتعليل إلا قوله تعالى «لعلكم تخلدون» فإنها للتشبيه كما في صحيح البخاري وأخرج ابن أبي حاتم من طريق السدي عن أبي مالك قال: لعل في القرآن بمعنى كي غير آية في [الشعراء: ١٢٩] لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ فإن المعنى كأنكم تخلدون، وأخرج عن قتادة أنه قال: قرىء كذلك، ولا يخفى أن كونها للتشبيه غريب لم يذكره النحاة، وحملها على الاستفهام هنا بعيد، ولعل التعليل أسبق إلى كثير من
Ferrâ şöyle demiştir: Bu kelime burada ta'lîl (gerekçe bildiren) «key» (كي) anlamındadır; Ahfeş ve Kisâî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluğun benimsediği üzere bu, kelimenin manalarından biridir. Hatta Begavî, Vâkıdî'den Kur'an'daki bütün «lealle»lerin ta'lîl için olduğunu, ancak Sahîh-i Buhârî'de geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın: «لعلكم تخلدون» kavlinin teşbih (benzetme) için olduğunu nakletmiştir. İbn Ebî Hâtim, Süddî tarikinden Ebû Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: Kur'an'daki «lealle» lafızları, [Şuarâ: 129]'daki { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } ayeti hariç «key» anlamındadır; zira oradaki anlam "Sanki siz ebedî kalacakmışsınız gibi" demektir. Katâde'den de onun bu şekilde okunduğu rivayet edilmiştir. Gizli değildir ki bunun teşbih için oluşu gariptir ve nahivciler bunu zikretmemiştir. Burada istifhama hamledilmesi de uzaktır. Ta'lîl anlamı ise birçok
الأذهان من الترجي لكن الصحيح كما في البحر أنها للترجي وهو المشهور من معانيها، وقيل: إن الترجي مجاز عن مطلق الطلب وهو راجع إليه ﷿، والذي لا يصح منه سبحانه هو الترجي حقيقة، والمحققون على الأول، والفائدة في إرسالهما ﵉ إليه مع العلم بأنه لا يؤمن إلزام الحجة وقطع المعذرة.
zihne teraccî anlamından daha önce gelir; ancak el-Bahr'da belirtildiği üzere sahih olan, meşhur manası olan teraccî için olduğudur. Denilmiştir ki teraccî, mutlak talep anlamında mecazdır ve Allah'a (azze ve celle) dönüktür; Sübhânehu hakkında caiz olmayan ise hakiki teraccîdir. Muhakkikler birinci görüş üzeredir. İman etmeyeceğini bilmekle beraber o ikisinin (aleyhimesselâm) ona gönderilmesindeki fayda ise, hücceti ikâme edip mazereti ortadan kaldırmaktır.
وزعم الإمام أنه لا يعلم سر الإرسال إليه مع علمه تعالى بامتناع حصول الإيمان منه إلا الله ﷿ ولا سبيل في أمثال هذا المقام لغير التسليم وترك الاعتراض.
İmam [Râzî], Allah Teâlâ onun iman etmesinin imkânsız olduğunu bildiği halde ona elçi gönderilmesinin sırrını Allah'tan (azze ve celle) başkasının bilemeyeceğini ve bu tür makamlarda teslimiyet gösterip itirazı terk etmekten başka bir yol olmadığını iddia etmiştir.
واستدل بعض المتبعين لمن قال بنجاة فرعون بهذه الآية فقال: إن لعل كذا من الله تعالى واجب الوقوع فتدل الآية على أن أحد الأمرين التذكر والخشية واقع وهو مدار النجاة، وقد تقدم لك ما يعلم منه فساد هذا الاستدلال، ولا حاجة بنا إلى ما قيل من أنه تذكر وخشي لكن حيث لم ينفعه ذلك وهو حين الغرق بل لا يصح حمل التذكر والخشية هنا على ما يشمل التذكر والخشية اللذين زعم القائل حصولهما لفرعون فتذكر.
Firavun'un kurtulduğunu söyleyenlere tabi olan bazı kimseler bu ayetle delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'dan sâdır olan «lealle» kesinlikle vuku bulur; dolayısıyla ayet, kurtuluşun esası olan iki şeyden birinin —düşünüp öğüt almanın veya korkmanın— gerçekleştiğine delalet eder. Bu istidlalin tutarsızlığını gösteren açıklamalar daha önce geçmişti. Onun düşünüp korktuğu ancak bunun boğulma anında gerçekleştiği için fayda vermediği yönündeki söze de ihtiyacımız yoktur; bilakis buradaki düşünüp öğüt alma ve korkmayı, iddia sahibinin Firavun için gerçekleştiğini ileri sürdüğü düşünüp öğüt alma ve korkuyu kapsayacak şekilde yorumlamak da sahih değildir, bunu hatırla.
قالا استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قالا حين أمرا بما أمرا؟ فقيل قالا إلخ، وأسند القول إليهما مع أن القائل هو موسى ﵇ على القول بغيبة هارون ﵇ للتغليب كما مر.
{ قالا } “Dediler ki”; istînâf-ı beyânîdir; sanki: "Kendilerine emredilen şey emredildiğinde ne dediler?" denilmiş ve [cevaben] "Dediler ki..." denilmiştir. Sözü söyleyenin Mûsâ (aleyhisselâm) olmasına rağmen, Hârun'un (aleyhisselâm) o sırada orada olmadığı görüşüne göre sözün ikisine isnad edilmesi daha önce geçtiği üzere tağlîb yoluyladır.
ويجوز أن يكون هارون عليه الإسلام قد قال ذلك بعد اجتماعه مع موسى ﵇ فحكى قوله مع قول موسى عند نزول الآية كما في قوله تعالى يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ [المؤمنون: ٥١] فإن هذا الخطاب قد حكي لنا بصيغة الجمع مع أن كلا من المخاطبين لم يخاطب إلا بطريق الانفراد، وجوز كونهما مجتمعين عند الطور وقالا جميعا رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا أي أن يعجل علينا بالعقوبة ولا يصبر إلى إتمام الدعوة وإظهار المعجزة من فرط إذا تقدم، ومنه الفارط المتقدم المورد والمنزل، وفرس فارط يسبق الخيل، وفاعل يَفْرُطَ على هذا فرعون، وقال أبو البقاء: يجوز أن يكون التقدير أن يفرط علينا منه قول فأضمر القول كما تقول فرط مني قول وهو خلاف الظاهر.
Hârun'un (aleyhisselâm) Mûsâ (aleyhisselâm) ile buluştuktan sonra bunu söylemiş olması ve ayet indiğinde Mûsâ'nın sözüyle birlikte onun sözünün de aktarılmış olması caizdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } [el-Mü'minûn: 51] “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin” kavlinde bu hitap, muhatapların her birine yalnızca tekil olarak yöneltildiği halde bize çoğul kipiyle aktarılmıştır. İkisinin Tûr yanında bir arada bulunup birlikte: { رَبَّنا إِنَّنا نَخافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنا } “Ey Rabbimiz! Doğrusu biz, onun bize karşı aşırı gitmesinden korkuyoruz” demiş olmaları da caiz görülmüştür. Yani «öne geçti / acele etti» anlamındaki ferata (فرط) kökünden hareketle, davetin tamamlanmasını ve mucizenin ortaya konmasını beklemeden üzerimize cezayı acele getirmesinden [korkuyoruz demektir]. Suya ve menzile herkesten önce varan kimseye «el-fârit» (الفارط), diğer atları geçen ata da «feresün fâritün» (فرس فارط) denmesi bu köktendir. Buna göre { يَفْرُطَ } fiilinin faili Firavun'dur. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: Takdirin "bize ondan bir sözün taşkınlık etmesi" şeklinde olması caizdir; tıpkı senin «benden bir söz kaçtı» demen gibi «söz» lafzı gizlenmiştir; ancak bu zâhire aykırıdır.
وقرأ يحيى وأبو نوفل وابن محيصن في رواية «يفرط» بضم الياء وفتح الراء من أفرطته إذا حملته على العجلة أي
Yahyâ, Ebû Nevfel ve bir rivayette İbn Muhaysın, yâ'nın dammesi ve râ'nın fethasıyla «يُفْرَطَ» şeklinde okumuşlardır ki bu, birini aceleye sevk ettiğinde kullanılan «efrettehû» (أفرطته) fiilindendir; yani,
نخاف أن يحمله حامل من الاستكبار أو الخوف على الملك أو غيرهما على المعاجلة بالعقاب. وقرأت فرقة والزعفراني عن ابن محيصن «يفرط» بضم الياء وكسر الراء من الإفراط في الأذية. واستشكل هذا القول مع قوله تعالى:
büyüklük taslama, mülkünü kaybetme korkusu veya başka bir saikin onu cezayı çabuklaştırmaya sevk etmesinden korkuyoruz, [demektir]. Bir topluluk ile Za'ferânî'nin İbn Muhaysın'dan naklettiğine göre ise yâ'nın dammesi ve râ'nın kesresiyle «يُفْرِطَ» şeklinde eziyette aşırıya kaçmak anlamındaki el-İfrât (الإفراط) kökünden okunmuştur. Bu söz ile Allah Teâlâ'nın şu kavli arasında müşkillik görülmüştür:
سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما [القصص: ٣٥] فإنه مذكور قبل قولهما هذا بدلالة «سنشد» وقد دل على أنهما محفوظان من عقوبته وأذاه فكيف يخافان من ذلك. وأجيب: بأنه لا يتعين أن يكون المعنى لا يصلون بالعقوبة لجواز أن يراد لا يصلون إلى إلزامكما بالحجة مع أن التقدم غير معلوم ولو قدم في الحكاية لا سيما والواو لا تدل على ترتيب، والتفسير المذكور مأثور عن كثير من السلف منهم ابن عباس ومجاهد وهو الذي يقتضيه الظاهر، وزعم الإمام أنهما قد أمنا وقوع ما يقطعهما عن الإداء بالدليل العقلي إلا أنهما طلبا بما ذكر ما يزيد في ثبات قلوبهما بأن ينضاف الدليل النقلي إلى الدليل العقلي وذلك نظير ما وقع لإبراهيم ﵇ من قوله: رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى [البقرة: ٢٦٠] ولا يخفى أن في دعوى علمهما بالدليل العقلي عدم وقوع ما يقطعهما عن الأداء عبثا. واستشكل أيضا حصول الخوف لموسى ﵇ بأنه يمنع عن حصول شرح الصدر له الدال على تحققه قوله تعالى بعد سؤاله إياه قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى [طه: ٣٦] . وأجاب الإمام بأن شرح الصدر عبارة عن قوته على ضبط تلك الأوامر والنواهي وحفظ تلك الشرائع على وجه لا يتطرق إليها السهو والتحريف وذلك شيء آخر غير زوال الخوف. وأنت تعلم أن كثيرا من المفسرين ذهبوا إلى أن شرح الصدر هنا عبارة عن توسيعه وهو عبارة عن عدم الضجر والقلق القلبي مما يرد من المشاق في طريق التبليغ وتلقي ذلك بجميل الصبر وحسن الثبات.
{ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } [el-Kasas: 35] “Pazını kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir güç/delil vereceğiz ki, onlar size asla erişemeyecekler”; zira bu ayet «سنشد» delaletiyle onların bu sözünden önce zikredilmiştir ve ikisinin onun cezasından ve eziyetinden korunduğunu göstermiştir; o halde bundan nasıl korkarlar? Şöyle cevap verilmiştir: Anlamın "ceza ile ulaşamayacaklar" şeklinde olması zorunlu değildir; hüccet ile sizi bağlamaya güç yetiremeyecekler manasının kastedilmiş olması caizdir; bununla birlikte anlatımda önce geçmiş olsa dahi tarihsel önceliği kesin değildir, bilhassa vâv harfi tertip ifade etmez. Zikredilen tefsir aralarında İbn Abbâs ve Mücâhid'in de bulunduğu birçok seleften nakledilmiştir ve zâhirin gerektirdiği de budur. İmam [Râzî], ikisinin [tebliğ] edasını engelleyecek bir durumun vukuundan aklî delil ile emin olduklarını, ancak zikredilen hususla aklî delile naklî delilin eklenmesi suretiyle kalplerinin sebatını artırmayı talep ettiklerini ileri sürmüştür; bu da İbrâhim'in (aleyhisselâm): { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } [el-Bakara: 260] “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” sözünde yaşanan duruma benzer. Gizli değildir ki ikisinin tebliğden alıkoyacak bir durumun vuku bulmayacağını aklî delille bildikleri iddiası mesnedsizdir. Ayrıca Mûsâ (aleyhisselâm) için korkunun meydana gelmesi, bunu talep ettikten sonra Allah Teâlâ'nın: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } [Tâhâ: 36] “İstediğin sana verildi, ey Mûsâ!” kavlinin gerçekleştiğini gösterdiği göğsün genişlemesine (şerh-i sadr) engel teşkil etmesi bakımından da müşkil görülmüştür. İmam buna şöyle cevap vermiştir: Göğsün genişlemesi, o emir ve nehiyleri zapt etme ve o şeriatları yanılma ve tahrifin girmeyeceği bir şekilde muhafaza etme gücünden ibarettir; bu ise korkunun zail olmasından farklı bir şeydir. Sen de bilirsin ki müfessirlerin çoğu buradaki göğsün genişlemesini, tebliğ yolunda karşılaşılacak meşakkatlerden ötürü kalpte bıkkınlık ve endişe duymamak, bunu güzel bir sabır ve sağlam bir sebatla karşılamak suretiyle genişletilmesi olarak açıklamışlardır.
وأجيب على هذا بأنه لا منافاة بين الخوف من شيء والصبر عليه وعدم الضجر منه إذا وقع ألا ترى كثيرا من الكاملين يخافون من البلاء ويسألون الله تعالى الحفظ منه وإذا نزل بهم استقبلوه بصدر واسع وصبروا عليه ولم يضجروا منه. وقيل: إنهما ﵉ لم يخافا من العقوبة إلا لقطعها الإداء المرجو به الهداية فخوفهما في الحقيقة ليس إلا من القطع وعدم إتمام التبليغ ولم يسأل موسى ﵇ شرح الصدر لتحمل ذلك. واستشكل بأن موسى ﵇ كان قد سأل وأوتي تيسير أمره بتوفيق الأسباب ورفع الموانع فكيف يخاف قطع الأداء بالعقوبة. وأجيب: بأن هذا تنصيص على طلب رفع المانع الخاص بعد طلب رفع المانع العام وطلب للتنصيص على رفعه لمزيد الاهتمام بذلك.
Buna karşılık şöyle cevap verilmiştir: Bir şeyden korkmak ile gerçekleştiğinde ona sabretmek ve bıkkınlık göstermemek arasında bir çelişki yoktur; görmez misin ki kâmil zatların pek çoğu beladan korkar ve Allah Teâlâ'dan ondan korunmayı dilerler; fakat başlarına geldiğinde onu geniş bir göğüsle karşılar, sabreder ve bıkkınlık göstermezler. Şöyle de denilmiştir: O ikisi (aleyhimesselâm) cezalandırılmaktan, sadece hidayetin umulduğu tebliğin kesintiye uğraması endişesiyle korkmuşlardır; dolayısıyla korkuları gerçekte ancak tebliğin kesilmesi ve tamamlanamaması endişesindendir ve Mûsâ (aleyhisselâm) göğsünün genişletilmesini bunu yüklenmek için istememiştir. Yine şöyle bir müşkül ileri sürülmüştür: Mûsâ (aleyhisselâm) sebeplerin elverişli kılınması ve engellerin kaldırılması suretiyle işinin kolaylaştırılmasını istemiş ve bu kendisine verilmişti; öyleyse ceza sebebiyle tebliğin kesilmesinden nasıl korkar? Şöyle cevap verilmiştir: Bu, genel engelin kaldırılmasını talep ettikten sonra özel bir engelin kaldırılmasını açıkça talep etmektir ve konuya daha fazla ehemmiyet verilmesinden ötürü onun kaldırılmasının açıkça bildirilmesini istemektir.
وقيل: إن في الآية تغليبا منه لأخيه هارون على نفسه ﵉ ولم يتقدم ما يدل على أمنه عليه فتأمل، واستشكل أيضا عدم الذهاب والتعلل بالخوف مع تكرر الأمر بأنه يدل على المعصية وهي غير جائزة على الأنبياء ﵈ على الصحيح.
Şöyle de denilmiştir: Ayette, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kardeşi Hârun'u nefsine tağlîb etmesi söz konusudur; oysa onun hakkında güvencede olduğuna dair önceden bir delil geçmemiştir; iyice düşün! Ayrıca emrin tekrarlanmasına rağmen hemen gitmeyip korkuyu ileri sürmesi, peygamberler (aleyhimüsselâm) hakkında sahih görüşe göre caiz olmayan bir isyana delalet eder mi şeklinde bir müşkül de ortaya atılmıştır.
وأجاب الإمام بأن الدلالة مسلمة لو دل الأمر على الفور وليس فليس، ثم قال: وهذا من أقوى الدلائل على أن الأمر لا يقتضي الفور إذا ضممت إليه ما يدل على أن المعصية غير جائزة على الأنبياء ﵈، وأَوْ في قوله تعالى أَوْ أَنْ يَطْغى لمنع الخلو، والمراد أو أن يزداد طغيانا إلى أن يقول في شأنك ما لا ينبغي لكمال جراءته وقساوته وإطلاقه من حسن الأدب، وفيه استنزال لرحمته تعالى وإظهار كلمة أن مع سداد المعنى بدونه لإظهار كمال الاعتناء بالأمر والإشعار بتحقق الخوف من كل من المتعاطفين.
İmam buna şöyle cevap vermiştir: Bu delalet ancak emrin fevrîlik (hemen yapma zorunluluğu) ifade etmesi durumunda geçerli olurdu, oysa durum böyle değildir. Ardından şöyle demiştir: Bu, peygamberler (aleyhimüsselâm) hakkında isyanın caiz olmadığına dair delili buna eklediğinde, emrin fevrîlik ifade etmediğine dair en güçlü delillerdendir. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَنْ يَطْغى } “Yahut azgınlaşmasından” kavlindeki «ev» (أو) kelimesi man'-ı hulüv içindir. Kastedilen ise: Aşırı cüreti, katılığı ve edep dairesinden çıkması sebebiyle senin hakkında uygunsuz şeyler söyleyecek derecede azgınlığını artırmasından [korkuyoruz demektir]. Bunda Allah Teâlâ'nın rahmetini celbetme gayesi vardır; mana onsuz da tamam olabilecekken «en» (أن) lafzının açıkça zikredilmesi, duruma tam bir itina gösterildiğini belirtmek ve birbiri üzerine matuf olanların her birinden korkunun gerçekleştiğini hissettirmek içindir.
قالَ استئناف كما مر، ولعل إسناد الفعل إلى ضمير الغيبة كما قيل للإشعار بانتقال الكلام من مساق إلى مساق آخر فإن ما قبله من الأفعال الواردة على صيغة التكلم حكاية لموسى ﵇ بخلاف ما سيأتي إن شاء الله تعالى قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى [طه: ٦٨] فإن ما قبله أيضا وارد بطريق الحكاية لرسول الله ﷺ كأنه قيل:
{ قالَ } “Buyurdu ki”; daha önce geçtiği gibi istînâftır. Fiilin gaib zamirine isnad edilmesi, denildiği üzere sözün bir üsluptan diğer bir üsluba geçtiğini hissettirmek içindir; zira bundan önceki mütekellim sîgasında gelen fiiller Mûsâ'nın (aleyhisselâm) hikâyesidir; inşâallâhu teâlâ ileride gelecek olan: { قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى } [Tâhâ: 68] “Korkma, şüphesiz üstün gelecek olan sensin, dedik” kavlinin hilafınadır; zira onun öncesi de Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) hikâye yoluyla vârid olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir:
فماذا قال لهما ربهما عند تضرعهما إليه سبحانه؟ فقيل: قال أي لهما لا تَخافا مما ذكرتما.
Sübhânehu'ya yalvardıklarında Rableri onlara ne buyurdu? Denildi ki: [Rableri] ikisine: { لا تَخافا } "Korkmayın zikrettiğiniz şeyden" buyurdu.
وقوله تعالى: إِنَّنِي مَعَكُما تعليل لموجب النهي ومزيد تسلية لهما، والمراد بمعيته سبحانه كمال الحفظ والنصرة كما يقال: الله تعالى معك على سبيل الدعاء وأكد ذلك بقوله تعالى: أَسْمَعُ وَأَرى وهو بتقدير المفعول أي ما يجري بينكما وبينه من قول وفعل فافعل في كل حال ما يليق بها من دفع شر وجلب خير.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّنِي مَعَكُما } “Şüphesiz Ben sizinle beraberim” kavli, nehyin gerekçesini bildirmekte ve o ikisi için ilave bir tesellidir. Sübhânehu'nun beraberliğinden kasıt, dua sadedinde «Allah Teâlâ seninle beraberdir» denilmesi gibi, tam bir koruma ve yardımdır. Bunu Allah Teâlâ şu kavliyle pekiştirmiştir: { أَسْمَعُ وَأَرى } “İşitirim ve görürüm”; bu ifade takdirî bir mef'ûl ile birliktedir; yani: Sizinle onun arasında söz ve fiilden cereyan eden her şeyi işitir ve görürüm; o halde her durumda şerrin defedilmesi ve hayrın celbedilmesi için gerekeni yaparım.
وقال القفال: يحتمل أن يكون هذا في مقابلة القول السابق ويكونان قد عنيا أننا نخاف أن يفرط علينا بأن لا يسمع منا أو أن يطغى بأن يقتلنا فأجابهم سبحانه بقوله: إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ أي كلامكما فاسخره للاستماع وَأَرى أفعاله فلا أتركه يفعل بكما ما تكرهانه فقدر المفعول أيضا لكنه كما ترى، وقال الزمخشري: جائز أن لا يقدر شيء، وكأنه قيل: أنا حافظ لكما وناصر سامع مبصر وإذا كان الحافظ والناصر كذلك تم الحفظ، وهو يدل على انه لا نظر إلى المفعول وقد نزل الفعل المتعدي منزلة اللازم لأنه أريد تتميم ما يستقل به الحفظ والنصرة وليس من باب قول المتنبي:
Kaffâl şöyle demiştir: Bunun önceki söze karşılık olması muhtemeldir; şöyle ki o ikisi: «Bizi dinlememek suretiyle üzerimize taşkınlık etmesinden veya bizi öldürmek suretiyle azgınlaşmasından korkuyoruz» demek istemişler, Allah Teâlâ da onlara şu kavliyle cevap vermiştir: { إِنَّنِي مَعَكُما أَسْمَعُ } yani: Sizin sözünüzü işitir ve onu dinlemeye mecbur kılarım; { وَأَرى } onun fiillerini de görürüm ve sizin hoşlanmayacağınız şeyi size yapmasına izin vermem. Böylece mef'ûl yine takdir edilmiş olur; fakat bu görüş gördüğün gibidir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Hiçbir şey takdir edilmemesi caizdir; sanki şöyle denilmiştir: «Ben sizin koruyucunuz ve yardımcınızım, işiten ve görenim; koruyan ve yardım eden böyle olunca koruma tam olur.» Bu da mef'ûle itibar edilmediğine delalet eder; geçişli (müteaddî) fiil, koruma ve yardımın kendisiyle müstakil olduğu vasfı tamamlamak murad edildiği için geçişsiz (lâzım) yerine konulmuştur. Tîbî'nin iddia ettiği gibi Mütenebbî'nin şu sözü kabilinden değildir:
شجو حساده وغيظ عداه ... أن يرى مبصر ويسمع واع
Hasetçilerinin tasası ve düşmanlarının öfkesi ... görenin görmesi ve işitenin anlamasıdır.
على ما زعم الطيبي، واستدل بالآية على أن السمع والبصر صفتان زائدتان على العلم بناء على أن قوله تعالى إِنَّنِي مَعَكُما دال على العلم ولو دل أَسْمَعُ وَأَرى عليه لزم التكرار وهو حلاف الأصل.
Bu ayet, sem' (işitme) ve basar (görme) sıfatlarının ilim sıfatına zâit iki sıfat olduğuna delil getirilmiştir; zira Allah Teâlâ'nın: { إِنَّنِي مَعَكُما } kavli ilme delalet etmektedir; şayet { أَسْمَعُ وَأَرى } de ilme delalet etseydi tekrar gerekirdi ki bu da asıl kurala aykırıdır.
فَأْتِياهُ أمر بإتيانه الذي هو عبارة عن الوصول إليه بعد ما أمرا بالذهاب إليه فلا تكرار وهو عطف على لا تَخافا باعتبار تعليله بما بعده فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ أمرا بذلك تحقيقا للحق من أول الأمر ليعرف الطاغية شأنهما ويبني جوابه عليه، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره من اللطف ما لا يخفى وإن رأى اللعين أن في ذلك تحقيرا له حيث إنه يدعي الربوبية لنفسه ولا يعد ذلك من الإغلاظ في القول، وكذا قوله تعالى فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ إلى آخره خلافا للإمام، والفاء في فَأَرْسِلْ لترتيب ما بعدها على ما قبلها فإن كونهما ﵉ رسولي ربه تعالى مما يوجب إرسالهم معهما والمراد بالإرسال إطلاقهم من الأسر وإخراجهم من تحت يده العادية لا تكليفهم أن يذهبوا معهما إلى الشام كما ينبىء عنه قوله سبحانه وَلا تُعَذِّبْهُمْ أي بإبقائهم على ما كانوا عليه من العذاب فإنهم كانوا تحت ملكة القبط يستخدمونهم في الأعمال الشاقة كالحفر والبناء ونقل الأحجار وكانوا يقتلون أبناءهم عاما دون عام ويستخدمون نساءهم ولعلهما إنما بدأ بطلب إرسال بني إسرائيل دون دعوة الطاغية وقومه إلى الإيمان للتدريج في الدعوة فإن إطلاق الأسرى دون تبديل الاعتقاد، وقيل: لأن تخليص المؤمنين من الكفرة أهم من دعوتهم إلى الإيمان. وهذا بعد تسليمه مبني على أن بني إسرائيل كانوا مؤمنين بموسى ﵇ في الباطن أو كانوا مؤمنين بغيره من الأنبياء ﵈ ولا بد لذلك من دليل، وقيل: إنما بدأ بطلب إرسالهم لما فيه من إزالة المانع عن دعوتهم واتباعهم وهي أهم من دعوة القبط.
{ فَأْتِياهُ } “Hemen ona gidin”; ona gitmeleri emredildikten sonra, huzuruna varmaktan ibaret olan yanına gitme emridir, dolayısıyla tekrar yoktur. Bu, sonrasındaki gerekçelendirme dikkate alınarak { لا تَخافا } üzerine matuftur. { فَقُولا إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } “Ve deyin ki: 'Biz Rabbinin elçileriyiz'”; zorbanın onların konumunu bilmesi ve cevabını buna göre bina etmesi için işin başından itibaren hakkı ortaya koymak adına böyle emrolunmuşlardır. Onun zamirine izafe edilerek Rablik unvanının zikredilmesindeki incelik gizli değildir; her ne kadar o mel'un kendisi için rablik iddia ettiğinden bunda kendisini küçümseme görse bile bu, sözü sertleştirmek sayılmaz. Aynı şekilde İmam'ın [Râzî] aksine Allah Teâlâ'nın: { فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarını bizimle gönder” kavli de böyledir. { فَأَرْسِلْ } kelimesindeki fâ harfi, sonrasının öncesine tertip edilmesi içindir; zira ikisinin (aleyhimesselâm) Rabbinin elçileri olması onların kendileriyle beraber gönderilmesini gerektirir. Göndermekten maksat, Sübhânehu'nun: { وَلا تُعَذِّبْهُمْ } “Onlara azap etme” kavlinin hissettirdiği üzere, onları Şam'a kendileriyle gitmekle mükellef kılmak değil, esaretten kurtarmak ve onun zorba hakimiyetinden çıkarmaktır; yani onlara reva gördüğü azap üzere tutmamaktır; nitekim onlar Kıptîlerin boyunduruğu altındaydılar, kazı, inşaat ve taş taşıma gibi ağır işlerde çalıştırılıyorlardı, erkek çocukları bir yıl öldürülüp bir yıl bırakılıyor, kadınları ise hizmetçi olarak kullanılıyordu. Belki de ikisi, zorba ve kavmini imana davet etmeden önce İsrailoğullarının salıverilmesini talep etmeye davette derece derece ilerlemek (tedric) için başlamışlardır; zira esirlerin salıverilmesi inancın değiştirilmesinden daha ehvendir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü müminlerin kâfirlerden kurtarılması, kâfirlerin imana davet edilmesinden daha mühimdir. Bu kabul edilse bile, İsrailoğullarının bâtında Mûsâ'ya (aleyhisselâm) iman etmiş olmalarına veya diğer peygamberlere (aleyhimüsselâm) iman etmiş olmalarına dayanır ki bunun için de bir delil gerekir. Şöyle de denilmiştir: Onların salıverilmesini talep etmeye ilk olarak başlanması, onların davet edilmeleri ve tabi olmaları önündeki engelin kaldırılmasını içerdiği içindir ve bu, Kıptîlerin davetinden daha mühimdir.
وتعقب بأن السياق هنا لدعوة فرعون ودفع طغيانه فهي الأهم دون دعوة بني إسرائيل، وقيل: إنه أول ما طلبا منه الإيمان كما ينبىء عن ذلك آية النازعات إلا أنه لم يصرح به هنا اكتفاء بما هناك كما أنه لم يصرح هناك بهذا الطلب اكتفاء بما هنا، وقوله تعالى: قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ استئناف بياني وفيه تقرير لما تضمنه الكلام السابق من دعوى الرسالة وتعليل لوجوب الإرسال فإن مجيئهما بآية من جهته تعالى مما يحقق رسالتهما ويقررها ويوجب الامتثال بأمرهما، وإظهار اسم الرب في موضع الإضمار مع الإضافة إلى ضمير المخاطب لتأكيد ما ذكر من التقرير والتعليل، وجيء بقد للتحقيق والتأكيد أيضا، وتكلف لإفادتها التوقع وتوحيد الآية مع تعددها لأن المراد إثبات الدعوى ببرهانها
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Buradaki bağlam Firavun'un davet edilmesi ve azgınlığının defedilmesi hakkındadır; dolayısıyla en mühim olan budur, İsrailoğullarının daveti değildir. Şöyle de denilmiştir: Nâziât ayetinin hissettirdiği üzere ondan ilk istedikleri şey iman etmesi idi; ancak oradaki zikirle iktifa edildiğinden burada açıkça belirtilmediği gibi, buradaki taleple yetinilerek orada da açıkça belirtilmemiştir. Allah Teâlâ'nın: { قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } “Sana Rabbinden bir ayetle (mucizeyle) geldik” kavli istînâf-ı beyânîdir; önceki sözün içerdiği elçilik iddiasını pekiştirmekte ve onları salıvermenin gerekliliğini gerekçelendirmektedir; zira Allah Teâlâ tarafından bir ayetle gelmiş olmaları elçiliklerini hak kılıp perçinler ve emirlerine uyulmasını vacip kılar. Zamir yerine Rab isminin muhatap zamirine izafe edilerek açıkça zikredilmesi, zikredilen tekit ve gerekçelendirmeyi pekiştirmek içindir. «Kad» (قد) edatı da tahkik ve tekit için getirilmiştir; beklenti (tevakku) ifade etmesi için zorlama tevillere gidilmiştir. Mucizeler birden fazla olduğu halde ayet (آية) lafzının tekil getirilmesi, maksadın hüccetin çokluğunu açıklamak değil,
لا بيان تعدد الحجة فكأنه قيل: قد جئناك بما يثبت مدعانا، وقيل: المراد بالآية اليد، وقيل: العصا والقولان كما ترى.
iddianın deliliyle ispat edilmesi olmasındandır; sanki "Davamızı ispatlayacak şeyle sana geldik" denilmiştir. Ayetten maksadın el olduğu söylenmiştir; asa olduğu da söylenmiştir; her iki görüş de gördüğün gibidir.
وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى أي السلامة من العذاب في الدارين لمن اتبع ذلك بتصديق آيات الله تعالى الهادية إلى الحق، فالسلام مصدر بمعنى السلامة كالرضاع والرضاعة، وعلى بمعنى اللام كما ورد عكسه في قوله تعالى لَهُمُ اللَّعْنَةُ [الرعد: ٢٥] وحروف الجر كثيرا ما تتقارض، وقد حسن ذلك هنا المشاكلة حيث جيء بعلى في قوله تعالى إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا من جهة ربنا أَنَّ الْعَذابَ الدنيوي والأخروي عَلى مَنْ كَذَّبَ بآياته ﷿ وَتَوَلَّى أي أعرض عن قبولها، وقال الزمخشري: أي وسلام الملائكة الذين هم خزنة الجنة على المهتدين وتوبيخ خزنة النار والعذاب على المكذبين. وتحقيقه على ما قيل إنه جعل السّلام تحية خزنة الجنة للمهتدين المتضمنة لوعدهم بالجنة. وفيه تعريض لغيرهم بتوبيخ خزنة النار المتضمن لوعيدهم بعذابها لأن المقام للترغيب فيما هو حسن العاقبة وهو تصديق الرسل ﵈ والتنفير عن خلافه فلو جعل السّلام بمعنى السلامة لم يفد أن ذلك في العاقبة.
{ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selam / esenlik doğru yola uyanlaradır”; yani hakka ileten Allah Teâlâ'nın ayetlerini tasdik ederek doğru yola uyan kimseye her iki yurtta da azaptan kurtuluş ve esenlik vardır. «es-Selâm», rıdâ' ve radâa gibi «es-selâmet» manasında bir masdardır. «Alâ» (عَلى) harf-i cerri ise «lâm» (اللام) anlamındadır; nitekim bunun aksi Allah Teâlâ'nın: { لَهُمُ اللَّعْنَةُ } [er-Ra'd: 25] kavlinde gelmiştir ve harf-i cerler birbiri yerine çokça kullanılır. Burada «alâ» harfinin kullanılması, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا } “Bize vahyolundu” Rabbimiz katından { أَنَّ الْعَذابَ } dünya ve ahiret azabının { عَلى مَنْ كَذَّبَ } O'nun (azze ve celle) ayetlerini yalanlayan { وَتَوَلَّى } ve onları kabulden yüz çeviren kimsenin üzerine olduğuna dair kavlinde «alâ» ile gelinmesi sebebiyle müşâkele sanatını güzelleştirmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: Yani cennetin bekçileri olan meleklerin selamı hidayete erenlerin üzerine, cehennem bekçilerinin azarlaması ve azap ise yalanlayanların üzerinedir. Denildiğine göre bu açıklamanın aslı şudur: Zemahşerî selâmı, cennet bekçilerinin hidayete erenlere yönelik cennet vaadini içeren selamı kılmıştır. Bunda diğerlerine de cehennem bekçilerinin onun azabıyla tehdidini içeren azarlamasına bir tariz vardır; çünkü makam, güzel akıbet olan peygamberleri (aleyhimüsselâm) tasdike teşvik etme ve aksinden sakındırma makamıdır; şayet selâm «esenlik» (selâmet) manasına hamledilirse bunun akıbette olacağı manasını vermez.
فما قيل: إنه لا إشعار في اللفظ بهذا التخصيص غير مسلم، والقول بأنه ليس بتحية حيث لم يكن في ابتداء اللقاء يرده أنه لم يجعل تحية الأخوين ﵉ بل تحية الملائكة ﵈، وأنت تعلم أن هذا التفسير خلاف الظاهر جدا وإنكار ذلك مكابرة.
Lafızda bu tahsise dair bir işaret olmadığı yönündeki söz kabul edilemez. Karşılaşmanın başlangıcında olmadığı için bunun bir tahiyye (selamlama) sayılamayacağı sözünü ise, bunun iki kardeşin (aleyhimesselâm) selamı değil meleklerin (aleyhimüsselâm) selamı kılınmış olması reddeder. Sen de bilirsin ki bu tefsir zâhire son derece aykırıdır ve bunu inkâr etmek inatlaşmaktır.
وفي البحر هو تفسير غريب وأنه إذا أريد من العذاب في الدارين، ومن السّلام السلامة من ذلك العذاب حصل الترغيب في التصديق والتنفير عن خلافه على أتم وجه، وقال أبو حيان: الظاهر أن قوله تعالى وَالسَّلامُ إلخ فصل للكلام والسّلام فيه بمعنى التحية، وجاء ذلك على ما هو العادة من التسليم عند الفراغ من القول إلا أنهما ﵉ رغبا بذلك عن فرعون وخصا به متبعي الهدى ترغيبا له بالانتظام في سلكهم، واستدل به على منع السّلام على الكفار وإذا احتيج إليه في خطاب أو كتاب جيء بهذه الصيغة.
el-Bahr'da bunun garip bir tefsir olduğu, iki yurttaki azap ve selâmdan da o azaptan kurtuluş kastedildiğinde tasdike teşvik ve aksinden sakındırmanın en mükemmel şekilde hâsıl olacağı belirtilmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zâhir olan, Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّلامُ } ilâ ahir kavlinin sözü nihayete erdirmesi (fasl-ı kelâm) olduğudur ve buradaki selâm tahiyye (selamlama) manasındadır. Bu, söz bittiğinde selam verme adetine uygun olarak gelmiştir; ancak o ikisi (aleyhimesselâm) bununla Firavun'dan yüz çevirmiş ve onu da hidayete erenlerin safına girmeye teşvik etmek amacıyla selamı hidayete uyanlara tahsis etmişlerdir. Kâfirlere selam vermenin caiz olmadığına ve hitapta veya mektupta buna ihtiyaç duyulduğunda bu sîganın kullanılacağına bununla delil getirilmiştir.
وفي الصحيحين «أن رسول الله ﷺ كتب إلى هرقل من محمد رسول الله إلى هر قل عظيم الروم سلام على من اتبع الهدى»
Sahîhayn'da şöyle geçer: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Herakliyus'a şöyle yazdı: Allah'ın Elçisi Muhammed'den Rum'un büyüğü Herakliyus'a. Selam hidayete uyanlara olsun.»
، وأخرج عبد الرزاق في المصنف. والبيهقي في الشعب عن قتادة قال: التسليم على أهل الكتاب إذا دخلت عليهم بيوتهم أن تقول: السّلام على من اتبع الهدى، ولا يخفى أن الاستظهار المذكور غير بعيد لو كان كلامهما ﵉ قد انقطع بهذا السّلام لكنه لم ينقطع به بل قالا بعده إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا إلخ، وكأن هذه الجملة على جميع التفاسير استئناف للتعليل، وقد يستدل به على صحة القول بالمفهوم فتأمل، والظاهر أن كلتا الجملتين من جملة المقول الملقن.
Abdurrezzâk el-Musannef'te, Beyhakî de Şuab'da Katâde'den şöyle rivayet etmiştir: Ehl-i kitabın evlerine girdiğinde onlara selam vermek: «es-Selâmü alâ meni'ttebea'l-hüdâ» (Selam hidayete uyanlara olsun) demendir. Gizli değildir ki zikredilen çıkarım, şayet ikisinin (aleyhimesselâm) sözü bu selâm ile kesilmiş olsaydı uzak sayılmazdı; fakat söz bununla kesilmemiş, bilakis ardından { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنا } ilâ ahir demişlerdir. Sanki bu cümle bütün tefsirlere göre gerekçelendirme için yapılan bir istînâftır. Mefhum ile amel etmenin sahih olduğuna bununla delil getirilebilir; tefekkür et! Zâhir olan, her iki cümlenin de [Allah tarafından söylenmesi] telkin edilen sözden olduğudur.
وزعم بعضهم أن المقول الملقن قد تم عند قوله تعالى قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وما بعد كلام من قبلهما ﵉ أتيا به للوعد والوعيد. واستدل المرجئة بقوله سبحانه إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إلخ على أن غير الكفرة لا يعذبون أصلا. وأجيب بأنه إنما يتم إذا كان تعريف العذاب للجنس أو الاستغراق، أما إذا كان للعهد أي العذاب الناشئ عن شدة الغضب أو الدائم مثلا فلا، وكذا إذا أريد الجنس أو الاستغراق الادعائي مبالغة وجعل العذاب المتناهي الذي يعقبه السلامة الغير المتناهية كلا عذاب لم يلزم أن لا يعذب المؤمن المقصر في العمل أصلا.
Bazıları, [Allah tarafından] telkin edilen sözün Allah Teâlâ'nın: { قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } kavlinde tamamlandığını, sonrasının ise vaad ve vaid için o ikisinin (aleyhimesselâm) kendi taraflarından getirdikleri söz olduğunu iddia etmişlerdir. Mürcie, Sübhânehu'nun: { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ } ilâ ahir kavlini kâfirlerden başkasına asla azap edilmeyeceğine delil getirmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ancak azabın belirlilik takısının (el-) cins veya istiğrâk için olması durumunda tamam olur. Şayet ahid için olursa, yani örneğin şiddetli gazaptan kaynaklanan veya ebedî olan azap kastedilirse böyle bir netice çıkmaz. Aynı şekilde mübalağa yoluyla iddiaî cins veya istiğrâk kastedilir ve arkasından sonsuz kurtuluşun geleceği sonlu azap adeta hiç azap sayılmazsa, amelde kusurlu olan müminin asla azap görmeyeceği neticesi gerekmez.
قالَ أي فرعون بعد ما أتياه وبلغاه ما أمرا به، وإنما طوى ذكر ذلك للإيجاز والإشعار بأنهما كما أمرا بذلك سارعا إلى الامتثال به من غير ريث وبأن ذلك من الظهور بحيث لا حاجة إلى التصريح به، وجاء عن ابن عباس أنهما لما أمرا بإتيانه وقول ما ذكر له جاءا جميعا إلى بابه فأقاما حينا لا يؤذن لهما ثم أذن لهما بعد حجاب شديد فدخلا وكان ما قص الله تعالى.
{ قالَ } “Dedi”; yani ikisi yanına gelip kendilerine emredilen şeyi tebliğ ettikten sonra Firavun [böyle] dedi. Bunun zikrinin dürülmesi (metinde atlanması), muhtasar kılmak ve emrolundukları şeyi hiç gecikmeksizin hemen yerine getirdiklerini, ayrıca durumun açıkça zikretmeye gerek kalmayacak kadar aşikâr olduğunu hissettirmek içindir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre, yanına gitmek ve zikredilenleri söylemek kendilerine emrolunduğunda ikisi birlikte onun kapısına gittiler ve bir müddet kendilerine izin verilmeden beklediler; ardından sıkı perdeler ve engeller aşılarak kendilerine izin verildi, içeri girdiler ve Allah Teâlâ'nın anlattığı hadiseler vuku buldu.
وأخرج أحمد وغيره عن وهب بن منبه أن الله تعالى لما أمر موسى ﵇ بما أمر أقبل إلى فرعون في مدينة قد جعل حولها الأسد في غيضة قد غرسها والأسد فيها مع ساستها إذا أشلتها على أحد أكل وللمدينة أربعة أبواب في الغيضة فأقبل موسى ﵇ من الطريق الأعظم الذي يراه فرعون فلما رأته الأسد صاحت صياح الثعالب فأنكر ذلك الساسة وفرقوا من فرعون فأقبل حتى انتهى إلى الباب فقرعه بعصاه وعليه جبة صوف وسراويل فلما رآه البواب عجب من جرأته فتركه ولم يأذن له فقال: هل تدري باب من أنت تضرب إنما أنت تضرب باب سيدك؟ قال: أنت وأنا وفرعون عبيد لربي فأنا ناصره فأخبر البواب الذي يليه من البوابين حتى بلغ ذلك أدناهم ودونه سبعون حاجبا كل حاجب منهم تحت يده من الجنود ما شاء الله تعالى حتى خلص الخبر إلى فرعون فقال: أدخلوه علي فلما أتاه قال له فرعون:
Ahmed ve başkaları Vehb b. Münebbih'ten şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ Mûsâ'ya (aleyhisselâm) emrettiği şeyleri emredince, Firavun'un etrafını diktiği bir korulukla çevirdiği ve içine bakıcılarıyla birlikte aslanlar koyduğu bir şehirde bulunan Firavun'a yöneldi; bakıcılar aslanları birinin üzerine saldığında onu parçalardı ve şehrin o korulukta dört kapısı vardı. Mûsâ (aleyhisselâm) Firavun'un görebileceği ana yoldan geldi; aslanlar onu görünce tilki gibi sesler çıkardılar; bakıcılar bunu yadırgadılar ve Firavun'dan korktular. Mûsâ ilerleyip kapıya kadar vardı ve üzerinde yün bir cübbe ile şalvar olduğu halde kapıyı asasıyla çaldı. Kapıcı onu görünce cüretine şaşırdı, onu bıraktı ve içeri girmesine izin vermeyip: «Kimin kapısını çaldığını biliyor musun? Sen efendinin kapısını çalıyorsun!» dedi. Mûsâ: «Sen de ben de Firavun da Rabbimin kullarıyız, ben O'nun yardımcısıyım» dedi. Kapıcı yanındaki kapıcıya haber verdi, bu durum en alt derecedekine varıncaya kadar ulaştı; Firavun'un önünde her birinin emrinde Allah Teâlâ'nın dilediği kadar asker bulunan yetmiş muhafız vardı; nihayet haber Firavun'a ulaştı ve: «Onu yanıma alın» dedi. Mûsâ huzuruna girdiğinde Firavun ona dedi ki:
أعرفك؟ قال: نعم قال: ألم نربك فينا وليدا فرد إليه موسى ﵇ الذي رد قال فرعون. خذوه فبادر ﵇ فألقى عصاه فإذا هي ثعبان مبين فحملت على الناس فانهزموا منها فمات منهم خمسة وعشرون ألفا قتل بعضهم بعضا وقام فرعون منهزما حتى دخل البيت فقال: يا موسى اجعل بيننا وبينك أجلا ننظر فيه قال موسى: لم أومر بذلك إنما أمرت بمناجزتك وإن أنت لم تخرج إلي دخلت عليك فأوحى الله تعالى إليه أن اجعل بينك وبينه أجلا وقل له أنت اجعل ذلك فقال فرعون: اجعله إلى أربعين يوما ففعل وكان لا يأتي الخلاء إلا في كل أربعين يوما مرة فاختلف ذلك اليوم أربعين مرة وخرج موسى ﵇ من المدينة فلما مر بالأسد خضعت له بأذنابها وسارت معه تشيعه ولا تهيجه ولا أحدا من بني إسرائيل
«Seni tanıyor muyum?» Mûsâ: «Evet» dedi. Firavun: «Biz seni içimizde bir çocuk olarak büyütmedik mi?» dedi. Mûsâ (aleyhisselâm) da ona gereken cevabı verdi. Firavun: «Onu yakalayın!» dedi. Mûsâ (aleyhisselâm) hemen davranıp asasını attı; asa apaçık bir ejderha oluverdi! İnsanların üzerine hücum etti, insanlar ondan kaçıştılar ve birbirlerini ezerek yirmi beş bin kişi öldü. Firavun da kaçarak kalktı ve sarayın içine girdi. Sonra: «Ey Mûsâ! Bizimle senin aranda durumu değerlendireceğimiz bir süre (vade) tayin et» dedi. Mûsâ: «Ben bununla emrolunmadım; ben ancak seninle hemen yüzleşmekle emrolundum; eğer sen bana çıkmazsan ben senin yanına girerim» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Mûsâ'ya: «Seninle onun arasında bir süre belirle ve ona: 'Bunu sen tayin et' de» diye vahyetti. Firavun: «Kırk gün sonraya bırak» dedi ve o da bunu kabul etti. Firavun kırk günde sadece bir kez helaya çıkardı; o gün ise [korkudan] kırk defa helaya gitti. Mûsâ (aleyhisselâm) şehirden çıktı; aslanların yanından geçerken aslanlar kuyruklarını kısarak ona boyun eğdiler, onu uğurlayarak beraberinde yürüdüler; ne onu ne de İsrailoğullarından birini rahatsız ettiler.
، والظاهر أن هارون كان معه حين الإتيان، ولعله إنما لم يذكر في هذا الخبر اكتفاء بموسى ﵇، وقيل: إنهما حين عرضا ﵉ على فرعون ما عرضا شاور آسية فقالت: ما ينبغي لأحد أن يرد ما دعيا إليه فشاور هامان وكان لا يبت أمرا دون رأيه فقال له: كنت أعتقد أنك ذو عقل تكون مالكا فتصير مملوكا وربا فتصير مربوبا فامتنع من قبول ما عرض عليه موسى ﵇، وظاهر هذا أن المشاورة قبل المقاولة، ويحتمل أنها بعدها والأولى في أمثال هذه القصص الاكتفاء بما في المنزل وعدم الالتفات إلى غيره إلا أن يوثق بصحته أو لا يكون في المنزل ما يعكر عليه كالخبر السابق فإن كون فرعون جعل الأجل يعكر عليه ما سيأتي إن شاء الله تعالى من قول موسى ﵇ حين طلب منه فرعون أن يجعل موعدا موعدكم يوم الزينة، والظاهر عدم تعدد الحادثة والجملة استئناف بياني كأنه قيل فماذا قال حين أتياه وقالا له ما قالا؟ فقيل: قال فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى لم يضف الرب إلى نفسه ولو بطريق حكاية ما في قوله تعالى إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ وقوله سبحانه قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ لغاية عتوه ونهاية طغيانه بل إضافة إليهما لما أن المرسل لا بد أن يكون ربا للرسول، وقيل: لأنهما قد صرحا بربوبيته تعالى للكل بأن قالا: إنا رسول رب العالمين كما وقع في سورة الشعراء والاقتصار هاهنا على ذكر ربوبيته تعالى لفرعون لكفايته فيما هو المقصود، والفاء لترتيب السؤال على ما سبق من كونهما رسولي ربهما أي إذا كنتما رسولي ربكما الذي أرسلكما فأخبرا من ربكما الذي أرسلكما، وتخصيص النداء بموسى ﵇ مع توجيه الخطاب إليهما لما ظهر له من أنه الأصل في الرسالة وهارون وزيره، ويحتمل أن يكون للتعريض بأنه ربه كما قال: ألم نربك فينا وليدا، قيل: وهذا أوفق بتلبيسه على الأسلوب الأحمق، وقيل: لأنه قد عرف أن له ﵇ رتة فأراد أن يسكته. وهو مبني على ما عليه كثير من المفسرين من بقاء رتة في لسانه ﵇ في الجملة وقد تقدم الكلام في ذلك.
Zâhir olan, huzuruna varıldığında Hârun'un da onunla beraber olduğudur; bu rivayette zikredilmemesi Mûsâ (aleyhisselâm) ile yetinildiği içindir. Şöyle de denilmiştir: O ikisi (aleyhimesselâm) Firavun'a getirdikleri şeyleri arz ettiklerinde Firavun Âsiye ile istişare etti. Âsiye: «Onların davet ettiği şeyi hiç kimsenin reddetmesi uygun düşmez» dedi. Bunun üzerine onun görüşü olmadan hiçbir işi karara bağlamadığı Hâmân ile istişare etti. Hâmân ona: «Ben seni akıllı biri sanırdım; sen mülk sahibi iken köle mi olacaksın, rab iken kul mu olacaksın?» dedi; bunun üzerine Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kendisine sunduğu şeyleri kabul etmekten kaçındı. Bunun zâhiri, istişarenin konuşmadan önce olduğunu gösterir; sonrasında olması da muhtemeldir. Bu tür kıssalarda en evlâ olan, indirilen [Kur'an] metniyle yetinmek ve sıhhati güvenilir olmadıkça veya önceki rivayette olduğu gibi indirilen metinde onu çürüten bir husus bulundukça başkasına iltifat etmemektir; nitekim Firavun'un vade tayin ettiği haberi, inşâallâhu teâlâ geleceği üzere Firavun kendisinden bir buluşma vakti belirlemesini istediğinde Mûsâ'nın (aleyhisselâm): «Buluşma vaktiniz bayram (ziynet) günüdür» sözüyle çelişmektedir. Hadisenin birden fazla olmadığı zâhir olandır. Cümle istînâf-ı beyânîdir; sanki: "İkisi yanına varıp ona söyleyeceklerini söylediklerinde o ne dedi?" denilmiş, buna karşılık şöyle denilmiştir: { فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى } “[Firavun] dedi ki: 'Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ?'”. Son derece azgın ve taşkın olmasından ötürü, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا رَسُولا رَبِّكَ } kavlinde ve Sübhânehu'nun: { قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ } kavlinde geçeni aktarma yoluyla bile olsa Rabbi kendisine izafe etmemiş, bilakis elçi gönderenin elçinin Rabbi olması gerektiği için Rabbi o ikisine izafe etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Çünkü onlar Şuarâ sûresinde geçtiği gibi «Biz Âlemlerin Rabbinin elçisiyiz» diyerek Allah Teâlâ'nın herkesin Rabbi olduğunu açıkça belirtmişlerdi; burada Allah Teâlâ'nın Firavun'un Rabbi olduğunun zikriyle yetinilmesi ise maksat için kâfi geldiğindendir. Fâ harfi, sorunun ikisinin Rablerinin elçileri olması esasına tertip edildiğini gösterir; yani "Eğer sizi gönderen Rabbinizin elçileri iseniz, sizi gönderen Rabbinizin kim olduğunu bildirin" demektir. Hitap ikisine yöneltildiği halde nidanın Mûsâ'ya (aleyhisselâm) tahsis edilmesi, risalette asıl olanın o ve Hârun'un da onun veziri olduğunu görmesindendir. «Biz seni içimizde bir çocuk olarak büyütmedik mi?» sözünde olduğu gibi onun rabbi olduğuna tarizde bulunmak için olması da muhtemeldir; denilmiştir ki bu, ahmakça bir üslupla kafa karıştırmasına daha uygundur. Şöyle de denilmiştir: Çünkü onun (aleyhisselâm) dilinde tutukluk olduğunu biliyordu ve onu susturmak istedi. Bu da müfessirlerin çoğunun benimsediği üzere dilindeki tutukluğun genel olarak onda (aleyhisselâm) kaldığı görüşüne dayanır ki buna dair açıklama daha önce geçmişti.
قالَ أي موسى ﵇ واستبد بالجواب من حيث إنه خص بالسؤال رَبُّنَا مبتدأ وقوله تعالى:
{ قالَ } “Dedi”; yani Mûsâ (aleyhisselâm) soru kendisine yöneltildiği için cevabı bizzat üstlendi. { رَبُّنَا } “Bizim Rabbimiz”; mübtedadır ve Allah Teâlâ'nın:
الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ خبره، وقيل: هو خبر مبتدأ محذوف أي هو ربنا والموصول صفته، والظاهر أنه ﵇ أراد بضمير المتكلم نفسه وأخاه ﵉.
{ الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } “Her şeye yaratılışını (suret ve kabiliyetini) veren...” kavli onun haberidir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu, yani "O bizim Rabbimizdir" takdirinde olup ism-i mevsûlün onun sıfatı olduğu da söylenmiştir. Zâhir olan, onun (aleyhisselâm) mütekellim zamiriyle kendisini ve kardeşini (aleyhimesselâm) kastettiğidir.
وقال بعض المحققين: أراد جميع المخلوقات تحقيقا للحق وردا على اللعين كما يفصح عنه ما في حيز الصلة
Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Hakkı ortaya koymak ve sıla cümlesindeki ifadenin açıkça gösterdiği üzere o mel'una cevap vermek için bütün mahlûkatı kastetmiştir.
وكُلَّ شَيْءٍ مفعول أول لأعطى وخَلْقَهُ مفعوله الثاني وهو مصدر بمعنى اسم المفعول والضمير المجرور لشيء والعموم المستفاد من كُلَّ يعتبر بعد إرجاعه إليه لئلا يرد الاعتراض المشهور في مثل هذا التركيب، والظاهر أنه عموم الأفراد أي أعطى كل شيء من الأشياء الأمر الذي طلبه بلسان استعداده من الصورة والشكل والمنفعة والمضرة وغير ذلك أو الأمر اللائق بما نيط به من الخواص والمنافع المطابق له كما أعطى العين الهيئة التي تطابق الأبصار والأذن الشكل الذي يوافق الاستماع وكذلك الأنف واليد والرجل واللسان كل واحد منها مطابق لما علق به من المنفعة غير ناب عنه، وقيل: الخلق باق على مصدريته بمعنى الإيجاد أي أعطى كل شيء الإيجاد الذي استعد له أو اللائق به بمعنى أنه تعالى أوجد كل شيء حسب استعداده أو على الوجه اللائق به وهو كما ترى.
{ كُلَّ شَيْءٍ }, { أَعْطى } fiilinin birinci mef'ûlü, { خَلْقَهُ } ise ikinci mef'ûlüdür; bu da ism-i mef'ûl (yaratılan) manasında bir masdardır ve mecrur zamir «şey»e döner. { كُلَّ } lafzından anlaşılan umumilik, bu tür terkiplerde ortaya çıkan meşhur itirazın gelmemesi için zamirin ona döndürülmesinden sonra dikkate alınır. Zâhir olan, bunun fertlerin umumiliği (bütün fertleri kapsaması) olduğudur; yani varlıklardan her bir şeye istidat lisanıyla talep ettiği suret, şekil, fayda, zarar ve benzeri şeyleri vermiştir; yahut göze görmeye uygun heyeti, kulağa işitmeye uygun şekli, aynı şekilde burun, el, ayak ve dile her birine takılan faydaya tam uyumlu ve ondan ayrışmayan layık şeyleri vermiştir. Şöyle de denilmiştir: el-Halk (الخلق) yoktan var etme (icad) manasındaki masdarlık üzere bâkîdir; yani her şeye istidatlı olduğu yahut kendisine layık olan var edilişi vermiştir; manası, Allah Teâlâ her şeyi istidadına göre yahut ona layık olan veçhile var etmiştir demektir; bu görüş de gördüğün gibidir.
وحمل بعضهم العموم على عموم الأنواع دون عموم الأفراد، وقيل: إن ذلك لئلا يلزم الخلف ويرد النقض بأن بعض الأفراد لم يكمل لعارض يعرض له، والحق أن الله تعالى راعي الحكمة فيما خلق وأمر تفضلا ورحمة لا وجوبا وهذا مما أجمع عليه أهل السنة والجماعة كما نقل صاحب المواقف وعيون الجواهر فكل شيء كامل في مرتبته حسن في حد ذاته فقد قال تعالى العزيز الرحيم الذي أحسن كل شيء خَلْقَهُ وجعل العموم في هذا عموم الأنواع مما لا يكاد يقول به أحد، وقال سبحانه: ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ [الملك: ٣] أي من حيث إضافته إلى الرحمن وخلقه إياه على طبق الحكمة بمقتضى الجود والرحمة، والتفاوت بين الأشياء إنما هو إذا أضيف بعضها إلى بعض فالعدول عما هو الظاهر من عموم الأفراد إلى عموم الأنواع لما ذكر ناشىء من قلة التحقيق، وقيل: إن سبب العدول كون أَعْطى حقيقة في الماضي فلو حمل كل شيء على عموم الأفراد يلزم أن يكون جميعها قد وجد وأعطى مع أن منها بل أكثرها لم يوجد ولم يعط بعد بخلاف ما إذا حمل على عموم الأنواع فإنه لا محذور فيه إذ الأنواع جميعها قد وجد ولا يتجدد بعد ذلك نوع وإن كان ذلك ممكنا وفيه بحث ظاهر فليفهم.
Bazıları umumiliği fertlerin umumiliğine değil türlerin umumiliğine hamletmiştir. Denilmiştir ki bu, çelişki doğmaması ve bazı fertlerin kendilerine gelen bir arıza sebebiyle mükemmel olamadığı gerekçesiyle nakzın (itirazın) gelmemesi içindir. Hak olan şudur ki, Allah Teâlâ yarattığı ve emrettiği şeylerde vacip olarak değil bir lütuf ve rahmet olarak hikmeti gözetmiştir; Mevâkıf ve Uyûnü'l-Cevâhir sahibinin naklettiği üzere bu, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in üzerinde icma ettiği bir husustur. Dolayısıyla her şey kendi mertebesinde kâmil ve zâtında güzeldir; nitekim el-Azîz ve er-Rahîm olan Allah Teâlâ: «Yarattığı her şeyi güzel yapan» buyurmuştur ve buradaki umumiliği türlerin umumiliği kılmayı hemen hemen hiç kimse söylememiştir. Sübhânehu: { ما تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } [el-Mülk: 3] “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin” buyurmuştur; yani Rahmân'a izafesi ve cömertlik ile rahmetin gereği olarak onu hikmete uygun yaratması bakımından böyledir. Eşya arasındaki tefavüt (uyumsuzluk/eksiklik) ise ancak birbirine kıyas edildiklerinde söz konusudur; dolayısıyla zâhir olan fertlerin umumiliğinden zikredilen gerekçeyle türlerin umumiliğine sapılması tahkik yetersizliğinden kaynaklanmaktadır. Şöyle de denilmiştir: Bu sapmanın sebebi, { أَعْطى } fiilinin hakikatte geçmiş zaman (mâzî) için olmasıdır; şayet «küllü şey'in» fertlerin umumiliğine hamledilirse, bunların bir kısmı hatta çoğu henüz var edilmediği ve verilmediği halde hepsinin var edilmiş ve verilmiş olması gerekir; türlerin umumiliğine hamledildiğinde ise bir sakınca doğmaz, zira türlerin tamamı var edilmiştir ve bundan sonra —mümkün olsa bile— yeni bir tür meydana gelmeyecektir. Bunda açık bir eleştiriye açıklık vardır, iyi anlaşılsın!
وروي عن ابن عباس وابن جبير والسدي أن المعنى أعطى كل حيوان ذكر نظيره في الخلق والصورة أنثى وكأنهم جعلوا كلا للتكثير وإلا فالعموم مطلقا باطل كما لا يخفى، وعندي أن هذا المعنى من فروع المعنى السابق الذي ذكرناه، ولعل مراد من قاله التمثيل وإلا فهو بعيد جدا ولا يكاد يقوله من نسب إليه.
İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve Süddî'den nakledildiğine göre mana şöyledir: Her erkek canlıya yaratılış ve surette kendi benzeri olan bir dişi vermiştir. Sanki onlar «küll» lafzını çokluk için kılmışlardır; aksi takdirde gizli olmadığı üzere mutlak umumilik batıldır. Bana göre bu anlam, daha önce zikrettiğimiz birinci anlamın kollarındandır; bunu söyleyenin maksadı muhtemelen misal vermektir, aksi takdirde bu [mana] oldukça uzaktır ve kendisine nispet edilen zatların bunu söylemiş olması pek muhtemel değildir.
وقيل: خَلْقَهُ هو المفعول الأول والمصدر بمعنى اسم المفعول أيضا، والضمير المجرور للموصول وكُلَّ شَيْءٍ هو المفعول الثاني والمعنى أعطى مخلوقاته سبحانه كل شيء يحتاجون إليه ويرتفقون به، وقدم المفعول الثاني للاهتمام به من حيث إن المقصود الامتنان به ونسب هذا القول إلى الجبائي، والأول أظهر لفظا ومعنى.
Şöyle de denilmiştir: { خَلْقَهُ } birinci mef'ûldür ve masdar yine ism-i mef'ûl anlamındadır; mecrur zamir ism-i mevsûle döner ve { كُلَّ شَيْءٍ } ikinci mef'ûldür. Mana ise şöyledir: Sübhânehu, yarattıklarına ihtiyaç duydukları ve faydalandıkları her şeyi vermiştir. İkinci mef'ûl, asıl maksat onunla minnettar kılmak olduğundan dolayı ona verilen ehemmiyetten ötürü öne geçirilmiştir. Bu görüş Cübbâî'ye nispet edilmiştir; birinci görüş ise lafız ve mana bakımından daha açıktır.
وقرأ عبد الله. وأناس من أصحاب رسول الله ﷺ وأبو نهيك وابن أبي إسحق والأعمش والحسن ونصير عن الكسائي وابن نوح عن قتيبة وسلام «خلقه» على صيغة الماضي المعلوم على أن الجملة صفة للمضاف إليه أو المضاف على شذوذ، وحذف المفعول الثاني اختصارا لدلالة قرينة الحال عليه أي أعطى كل شيء خلقه تعالى ما يصلحه أو ما يحتاج إليه وجعل ذلك الزمخشري من باب يعطي ويمنع أي كل شيء خلقه سبحانه لم يخله من عطائه وإنعامه، ورجحه في الكشف بأنه أبلغ وأظهر، وقيل: الأول أحسن صناعة وموافقة للمقام وهو عندي أوفق بالمعنى الأول للقراءة الأولى وفيما ذكره في الكشف تردد.
Abdullah [b. Mes'ûd], Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından bazı kimseler, Ebû Nehîk, İbn Ebî İshak, A'meş, Hasan, Kisâî'den rivayetle Nusayr, Kuteybe'den rivayetle İbn Nûh ve Sellâm, cümlenin muzafun ileyhin sıfatı olması yahut şaz olarak muzafın sıfatı olması üzere mâzî malum sîgasıyla «خَلَقَهُ» şeklinde okumuşlardır. Hâl karinesinin ona delalet etmesi sebebiyle ikinci mef'ûl ihtisar amacıyla hazfedilmiştir; yani Allah Teâlâ yarattığı her şeye onu ıslah edecek yahut ihtiyaç duyacağı şeyi vermiştir. Zemahşerî bunu «verir ve engeller» kabilinden kılmıştır; yani Sübhânehu yarattığı hiçbir şeyi ihsanından ve nimetinden mahrum bırakmamıştır. [Tîbî] el-Keşşâf'ta bunun daha beliğ ve daha zâhir olduğunu belirterek tercih etmiştir. Birincisinin [nahiv] sanatı bakımından daha güzel ve makama daha uygun olduğu söylenmiştir; bana göre de bu, birinci kıraatin birinci manasına daha uygundur; el-Keşşâf'ta zikredilen hususta ise tereddüt vardır.