Binûn

Tâhâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فإن الله تعالى قال:

Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي فظن هذا القائل أنه لو لم يحمل هذا الحمل لم يصح التعليل وهو من بعض الظن فإن التعليل كما في الكشف صحيح والذكر على ما فسر في الوجه الأول وأراد ﵊ أنه إذا ذكر الصلاة انتقل من ذكرها إلى ذكر ما شرعت له وهو ذكر الله تعالى فيحمله على إقامتها، وقال بعض المحققين: إنه لما جعل المقصود الأصلي من الصلاة ذكر الله تعالى وهو حاصل مطلوب في كل وقت فإذا فاته الوقت المحدود له ينبغي المبادرة إليه ما أمكنه فهو من إشارة النص لا من منطوقه حتى يحتاج إلى التمحل فافهم.

{ أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namazı dosdoğru kıl!” Bu sözü söyleyen zat, eğer bu yoruma hamledilmezse illetlendirmenin (ta'lilin) sahih olmayacağını zannetmiştir; ancak bu bir zandan ibarettir. Zira el-Keşşâf'ta da belirtildiği üzere ta'lil sahihtir ve zikir ilk vecihte tefsir edildiği üzeredir. Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm) namazı hatırladığında, onun hatırlanmasından namazın kendisi için meşru kılındığı gayeye, yani Allah Teâlâ'nın zikrine intikal edeceğini ve bunun da kişiyi namazı kılmaya sevk edeceğini kastetmiştir. Bazı muhakkikler ise şöyle demiştir: Namazın asıl maksadı Allah Teâlâ'yı zikretmek kılınınca ve bu da her vakitte matlup bir netice olunca, kul belirlenen vakti kaçırdığında elinden geldiğince derhal onu kılmaya yönelmelidir. Dolayısıyla bu [hüküm], nassın mantukundan (açık lafzından) değil, nassın işaretindendir; binaenaleyh zorlama tevillere ihtiyaç kalmaz, iyi anla!

وإضافة «ذكر» إلى الضمير تحتمل أن تكون من إضافة المصدر إلى مفعوله وأن تكون من إضافة المصدر إلى فاعله حسب اختلاف التفسير.

«Zikr» (ذِكْر) kelimesinin zamire izafeti, tefsirdeki farklılığa göre masdarın mef'ûlüne izafeti olabileceği gibi, masdarın failine izafeti de olabilir.

وقرأ السلمي والنخعي وأبو رجاء «للذكرى» بلام التعريف وألف التأنيث، وقرأت فرقة «لذكري» بألف التأنيث بغير لام التعريف، وأخرى «للذكر» بالتعريف والتذكير وقوله تعالى إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ تعليل لوجوب العبادة وإقامة الصلاة أي كائنة لا محالة، وإنما عبر عن ذلك بالإتيان تحقيقا لحصولها بإبرازها في معرض أمر محقق متوجه نحو المخاطبين أَكادُ أُخْفِيها أقرب أن أخفي الساعة ولا أظهرها بأن أقول إنها آتية ولولا أن في الأخبار بذلك من اللطف وقطع الأعذار لما فعلت، وحاصله أكاد أبالغ في إخفائها فلا أجمل كما لم أفصل، والمقاربة هنا مجاز كما نص عليه أبو حيان أو أريد إخفاء وقتها المعين وعدم إظهاره وإلى ذلك ذهب الأخفش وابن الأنباري وأبو مسلم ومن مجيء كاد بمعنى أراد كما قال ابن جني في المحتسب قوله:

es-Sülemî, en-Nehaî ve Ebû Recâ harf-i tarifli lâm ve müenneslik elifi ile «li'z-zikrâ» (لِلذِّكْرَى) şeklinde; bir grup harf-i tarifsiz ve müenneslik elifi ile «li-zikrâ» (لِذِكْرَى) şeklinde; diğer bir grup da harf-i tarif ve müzekkerlik ile «li'z-zikri» (لِلذِّكْرِ) şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ } “Kıyamet mutlaka gelecektir” buyruğu, ibadetin ve namazı ikame etmenin vücubuna bir gerekçedir; yani [kıyamet] kaçınılmaz olarak vuku bulacaktır. Bunun "gelme" (ityân) lafzıyla ifade edilmesi, muhataplara doğru yönelen kesin bir emir şeklinde sunularak gerçekleşmesinin tahkik edilmesi içindir. { أَكادُ أُخْفِيها } “Neredeyse onu gizleyeceğim” [ifadesi], kıyameti gizlemeye ve onun geleceğini söyleyerek açığa vurmamaya yaklaşırım [demektir]. Eğer bunu haber vermekte bir lütuf ve mazeretleri ortadan kaldırma hikmeti olmasaydı bunu yapmazdım. Netice itibarıyla [manası]: Neredeyse onu gizlemede o kadar mübalağa edeceğim ki, detaylandırmadığım gibi icmâlî (özet) olarak da bildirmeyeceğim, [demektir]. Ebû Hayyân'ın da açıkça belirttiği gibi buradaki yakınlık mecazdır. Yahut kıyametin muayyen vaktinin gizlenmesi ve açığa çıkarılmaması murad edilmiştir; el-Ahfeş, İbnü'l-Enbârî ve Ebû Müslim bu görüşe gitmişlerdir. İbn Cinnî'nin *el-Muhteseb* adlı eserinde belirttiği üzere «kâde» (كَادَ) fiilinin «erâde» (أَرَادَ - diledi, istedi) manasında gelişine şu beyit örnektir:

كادت وكدت وتلك خير إرادة ... لو عاد من لهو الصبابة ما مضى

O diledi, ben de diledim; ne güzel bir dilemeydi o! / Gençlik çılgınlığının eğlencesinden geçenler bir geri dönseydi.

وروي عن ابن عباس وجعفر الصادق رضي الله تعالى عنهما أن المعنى أكاد أخفيها من نفسي،

İbn Abbâs ve Ca'fer es-Sâdık'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edildiğine göre mana: 'Neredeyse onu Kendi nefsimden dahi gizleyeceğim' şeklindedir.

ويؤيده أن في مصحف أبي كذلك، وروى ابن خالويه عنه ذلك بزيادة فكيف أظهركم عليها، وفي بعض القراءات بزيادة فكيف أظهرها لكم، وفي مصحف عبد الله بزيادة فكيف يعلمها مخلوق وهذا محمول على ما جرت به عادة العرب من أن أحدهم إذا أراد المبالغة في كتمان الشيء قال: كدت أخفيه من نفسي ومن ذلك قوله:

Übeyy'in mushafında da bu şekilde yer alması bunu teyit etmektedir. İbn Hâleveyh ondan bunu «fekeyfe uzhiruküm aleyhâ» (o halde sizi ona nasıl muttali kılarım?) ziyadesiyle rivayet etmiştir. Bazı kıraatlerde «fekeyfe uzhiruhâ leküm» (onu size nasıl açıklarım?), Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında ise «fekeyfe ya'lemühâ mahlûk» (yaratılmış biri onu nasıl bilebilir?) ziyadesi vardır. Bu, Arapların bir şeyi gizlemede mübalağa etmek istediklerinde 'Neredeyse onu nefsimden gizleyecektim' şeklindeki mutat kullanımlarına hamledilir. Şu beyit de bu kabildendir:

أيام تصحبني هند وأخبرها ... ما كدت أكتمه عني من الخبر

Hind'in bana yoldaşlık ettiği ve bizzat kendimden bile gizleyeyazdığım / Nice haberleri ona anlattığım günler...

ونحو هذا من المبالغة

Bu tür mübalağaya benzer bir diğer ifade de,

قوله ﷺ في حديث السبعة الذين يظلهم تحت ظله «ورجل تصدق بصدقة فأخفاها حتى لا تعلم شماله ما تنفق يمينه»

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) [kıyamet günü Allah'ın] Kendi gölgesinde gölgelendireceği yedi kişi hakkındaki hadisinde geçen şu buyruğudur: «Ve bir adam ki bir sadaka vermiş, onu öyle gizlemiştir ki sağ elinin ne infak ettiğini sol eli bilmemiştir.»

وبجعل ذلك من باب المبالغة يندفع ما قيل إن إخفاء ذلك من نفسه سبحانه محال فلا يناسب دخول كاد عليه، ولا حاجة لما قيل: إن معنى من نفسي من تلقائي ومن عندي، والقرينة على هذا المحذوف إثباته في المصاحف، وكونه قرينة خارجية لا يضر إذ لا يلزم في القرينة وجودها في الكلام. وقيل: الدليل عليه أنه لا بد لأخفيها من متعلق وهو من يخفى منه. ولا يجوز أن يكون من الخلق لأنه تعالى أخفاها عنهم لقوله سبحانه إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لقمان: ٣٤] فيتعين ما ذكر. وفيه أن عدم صحة تقدير من الخلق ممنوع لجواز إرادة إخفاء تفصيلها وتعيينها مع أنه يجوز أن لا يقدر له متعلق، والمعنى أوجد إخفاءها ولا أقول: إنها آتية.

Bu ifade mübalağa kabilinden kabul edildiğinde, 'Kıyametin Sübhânehu olan Zâtından gizlenmesi muhaldir, bu yüzden «kâde» fiilinin onun üzerine dahil olması uygun düşmez' şeklindeki itiraz bertaraf edilmiş olur. Yine '«min nefsî» (kendimden) ifadesinin manası «min tilkâî ve min ındî» (kendi tarafımdan, katımdan) demektir; bu hazfedilen lafzın karinesi ise mushaflarda sabit olmasıdır; bunun harici bir karine olması da zarar vermez, zira karinenin bizzat kelamın içinde bulunması gerekmez' denilmesine de gerek kalmaz. Şöyle de denilmiştir: Bunun delili, «uhfîhâ» (gizlerim) fiili için mutlaka kendisinden gizlenen kimseyi ifade eden bir müteallakın (bağlantının) bulunması gerektiğidir. Bunun yaratılmışlar olması caiz değildir, zira Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Şüphesiz ki kıyametin ilmi Allah'ın katındadır” buyruğu gereğince onu zaten mahlukattan gizlemiştir; dolayısıyla zikredilen mana tayin eder. Ancak bu görüşe karşı denilir ki: 'Mahlukattan' takdirinin sahih olmaması kabul edilemez; zira onun tafsilatının ve tayininin gizlenmesi kastedilmiş olabilir. Bununla birlikte ona hiçbir müteallak takdir edilmemesi de caizdir; bu takdirde mana: 'Onu gizli kılarım ve onun geleceğini söylemem' şeklinde olur.

وقال أبو علي: المعنى أكاد أظهرها بإيقاعها على أن أخفيها من ألفاظ السلب بمعنى أزيل خفاءها أي ساترها وهو في الأصل ما يلف به القربة ونحوها من كساء وما يجري مجراه. ومن ذلك قول امرئ القيس:

Ebû Ali şöyle demiştir: Mana 'vuku buldurmak suretiyle onu neredeyse açığa çıkaracağım' şeklindedir; zira «uhfîhâ» (أُخْفِيهَا), selb (giderme) lafızlarındandır ve 'onun hıfâsını (örtüsünü) gideririm' demektir. Hıfâ (خِفَاء) ise aslen tulum ve benzeri şeylerin sarıldığı örtü ve benzeri şeylerdir. İmruülkays'ın şu sözü de bu kabildendir:

فإن تدفنوا الداء لا نخفه ... وإن توقدوا الحرب لا نقعد

Siz hastalığı gizlerseniz, biz onu açığa çıkarırız; / Siz savaşı tutuşturursanız, biz yerimizde oturmayız.

ويؤيده قراءة أبي الدرداء وابن جبير والحسن ومجاهد وحميد ورويت عن ابن كثير وعاصم «أخفيها» بفتح الهمزة فإن خفاه بمعنى أظهره لا غير في المشهور، وقال أبو عبيدة كما حكاه أبو الخطاب أحد رؤساء اللغة: خفيت وأخفيت بمعنى واحد. ومتعلق الإخفاء على الوجه السابق في تفسير قراءة الجمهور والإظهار ليس شيئا واحدا حتى تتعارض القراءتان. وقالت فرقة: خبر كاد محذوف أكاد آتي بها كما حذف في قوله صابىء البرجمي:

Ebû'd-Derdâ, İbn Cübeyr, el-Hasan, Mücâhid ve Humeyd'in hemzenin fethasıyla «ahfîhâ» (أَخْفِيهَا) şeklindeki kıraati de bunu teyit eder; bu kıraat İbn Kesîr ve Âsım'dan da rivayet edilmiştir. Zira meşhur olan görüşe göre «hafâhu» (خَفَاهُ) yalnızca 'onu açığa çıkardı' manasına gelir. Dilin önde gelenlerinden biri olan Ebü'l-Hattâb'ın naklettiğine göre ise Ebû Ubeyde: «hafeytü» (خَفَيْتُ) ve «ahfeytü» (أَخْفَيْتُ) aynı manadadır, demiştir. Cumhurun kıraatinin tefsirinde geçen önceki veche göre gizlemenin (ihfâ) müteallakı ile izharın müteallakı aynı şey değildir ki iki kıraat birbiriyle çelişsin. Bir grup ise şöyle demiştir: «Kâde» fiilinin haberi mahzuftur, yani 'neredeyse onu getireceğim' (ekâdü âtî bihâ) takdirindedir; nitekim Sâbi' el-Bürcümî'nin şu sözünde de [haber] hazfedilmiştir:

هممت ولم أفعل وكدت وليتني ... تركت على عثمان تبكي حلائله

Niyetlendim ama yapmadım, neredeyse yapacaktım; keşke / Osman'ın ardından eşlerini ağlar bıraksaydım!

أي وكدت أفعل وتم الكلام ثم استأنف الأخبار بأنه تعالى يخفيها، واختار النحاس وقالت فرقة أخرى: أَكادُ زائدة لا دخول لها في المعنى بل المراد الإخبار بأن الساعة آتية وإن الله تعالى يخفى وقت إتيانها. وروي هذا المعنى عن ابن جبير واستدلوا على زيادة كاد بقوله تعالى: لَمْ يَكَدْ يَراها [النور: ٤٠] ويقول زيد الخيل:

Yani: 'Neredeyse yapacaktım' takdirindedir ve söz tamamlanmıştır; sonra Allah Teâlâ'nın onu gizlediğini haber vermeye istinaf olarak başlanmıştır. en-Nehhâs da bunu tercih etmiştir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: { أَكادُ } zâiddir, manaya bir dahli yoktur; bilakis maksat kıyametin geleceğini ve Allah Teâlâ'nın onun geliş vaktini gizlediğini haber vermektir. Bu mana İbn Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Onlar «kâde»nin zâid oluşuna Allah Teâlâ'nın: { لَمْ يَكَدْ يَراها } “Neredeyse onu bile göremez” buyruğunu ve Zeydü'l-Hayl'in şu sözünü delil getirmişlerdir:

سريع إلى الهيجاء شاك سلاحه ... فما أن يكاد قرنه يتنفس

Savaşa koşan, tepeden tırnağa silahlı biridir; / Öyle ki hasmı neredeyse nefes bile alamaz.

ولا حجة في ذلك كما لا يخفى لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى متعلق بآتية كما قال صاحب اللوامح وغيره وما بينهما اعتراض لا صفة حتى يلزم إعمال اسم الفاعل الموصوف وهو لا يجوز على رأي البصريين أو باخفيها على أن المراد أظهرها لا على أن المراد أسترها لأنه لا وجه لقولك. أسترها لأجل الجزاء، وبعضهم جوز ذلك، ووجهه بأن تعمية وقتها لتنتظر ساعة فساعة فيحترز عن المعصية ويجتهد في الطاعة. وتعقب بأنه تكلف ظاهر مع أنه لا صحة له إلا بتقدير لينتظر الجزاء أو لتخاف وتخشى، وما مصدرية أي لتجزى بسعيها وعملها إن خيرا فخير وإن شرا فشر. وهذا التعميم هو الظاهر، وقيل: لتجزى بسعيها في تحصيل ما ذكر من الأمور المأمور بها، وتخصيصه في معرض الغاية لإتيانها مع أنه لجزاء كل نفس بما صدر عنها سواء كان سعيا فيما ذكر أو تقاعدا عنه بالمرة أو سعيا في تحصيل ما يضاده للإيذان بأن المراد بالذات من إتيانها هو الإثابة بالعبادة، وأما العقاب بتركها فمن مقتضيات سوء اختيار العصاة وبأن المأمور به في قوة الوجوب والساعة في شدة الهول والفظاعة بحيث يوجبان على كل نفس أن تسعى في الامتثال بالأمر وتجد في تحصيل ما ينجيها من الطاعات وتحترز عن اقتراف ما يرديها من المعاصي انتهى.

Gizli olmadığı üzere bunda bir delil yoktur. { لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkes peşinde koştuğu şeyin karşılığını alsın diye” ifadesi, *el-Levâmih* müellifi ve başkalarının belirttiği gibi { آتِيَةٌ } kelimesine taalluk eder. İkisi arasındaki kısım ise sıfat değil, itirazdır (ara cümledir); zira sıfat olsaydı mevsuf olan ism-i failin ameli gerekirdi ki bu Basralıların görüşüne göre caiz değildir. Yahut maksadın 'onu gizlerim' değil de 'onu açığa çıkarırım' olması kaydıyla { أُخْفِيها } fiiline taalluk eder; zira 'cezalandırmak için onu örterim' demenin bir izahı yoktur. Bazıları bunu da caiz görmüş ve şöyle gerekçelendirmiştir: Vaktinin gizlenmesi, her an beklenmesi, böylece günahtan sakınılıp itaatte gayret gösterilmesi içindir. Ancak bu görüşün açık bir zorlama olduğu belirtilerek eleştirilmiştir; üstelik bu izah ancak 'cezayı beklesin diye' veya 'korksun ve sakınsın diye' takdiriyle sahih olabilir. «Mâ» (مَا) masdariyyedir; yani hayırsa hayır, şerse şer olmak üzere herkes kendi çabasının ve amelinin karşılığını görsün diyedir. Bu genelleme zahir olandır. Şöyle de denilmiştir: Emredilen zikredilmiş hususları elde etmedeki gayretinin karşılığını görsün diyedir. Kıyametin kopuşu, her nefsin kendisinden sâdır olan -ister zikredilen hususlardaki gayreti, isterse bundan büsbütün geri durması ya da zıddını elde etme çabası olsun- fiillerinin karşılığını görmesi için olduğu halde, gayenin bu şekilde tahsis edilmesi; kıyametin gelişinden bizzat kastedilenin ibadete mükâfat verilmesi olduğunu, ibadetin terki sebebiyle cezalandırmanın ise âsilerin kötü tercihlerinin bir gereği olduğunu bildirmek içindir. Ayrıca emredilen şeyin kesin bir vücub derecesinde olduğunu ve kıyametin de her nefsin emre itaate koşmasını, kendisini kurtaracak itaatleri kazanmaya gayret etmesini ve kendisini helak edecek günahları işlemekten sakınmasını gerektirecek derecede şiddetli bir dehşet ve korkunçlukta olduğunu bildirmek içindir; [alıntı] bitti.

ولا يخفى ما فيه، وقيل: ما موصولة أي بالذي تسعى فيه، وفيه حذف العائد المجرور بالحرف مع فقد شرطه.

Bu izahtaki kusur gizli değildir. Şöyle de denilmiştir: «Mâ» (ما) mevsûledir, yani 'içinde çaba gösterdiği şeyle' (bi'llezî tes'â fîhi) demektir. Fakat bunda, şartı bulunmadığı halde harf-i cer ile mecrur olan aid zamirinin hazfi söz konusudur.

وأجيب بأنه يجوز أن يكون القائل لا يشترط، وقيل: يقدر منصوبا على التوسع فَلا يَصُدَّنَّكَ خطاب لموسى

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüş sahibinin bu şartı aramamış olması caizdir. Genişletme (tevessü') yoluyla mansup olarak takdir edildiği de söylenmiştir. { فَلا يَصُدَّنَّكَ } “Sakın seni alıkoymasın” [ifadesi], Mûsâ'ya

عليه السّلام، وزعم بعضهم أنه لنبينا ﷺ لفظا ولأمته معنى وهو في غاية البعد عَنْها أي الساعة، والمراد عن ذكرها ومراقبتها، وقيل: عن الإيمان بإتيانها ورجح الأول بأنه الأليق بشأن موسى ﵇ وإن كان النهي بطريق التهييج والإلهاب ورجوع ضمير عَنْها إلى الساعة هو الظاهر وكذا رجوع ضمير بِها في قوله تعالى مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها وقيل: الضميران راجعان إلى الصلاة، وقيل: ضمير عَنْها راجع إلى الصلاة وضمير بها راجع إلى الساعة وقيل:

(aleyhisselâm) bir hitaptır. Bazıları bunun lafzen Peygamberimiz'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), manen ise ümmetine yönelik olduğunu iddia etmişlerdir ki bu son derece uzaktır. { عَنْها } “ondan”, yani kıyametten [alıkoymasın]; maksat onu anmaktan ve gözetmekten alıkonulmaktır. Onun geleceğine iman etmekten alıkonulmak olduğu da söylenmiştir. Birincisi, her ne kadar nehiy teşvik ve gayrete getirme (tehyîc ve ilhâb) yoluyla olsa da Mûsâ'nın (aleyhisselâm) şanına daha layık olduğu için tercih edilmiştir. { عَنْها } zamirinin kıyamete raci olması zahir olandır. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ لا يُؤْمِنُ بِها } “ona inanmayan kimse” buyruğundaki { بِها } zamirinin dönüşü de böyledir. Her iki zamirin de namaza raci olduğu söylenmiştir. { عَنْها } zamirinin namaza, { بِها } zamirinin ise kıyamete raci olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

الضميران راجعان إلى كلمة لا إِلهَ إِلَّا أَنَا وقيل: الأول راجع إلى العبادة والثاني راجع إلى الساعة، وقيل: هما راجعان إلى الخصال المذكورة، وتقديم الجار والمجرور على الفاعل لما مر غير مرة من الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر ولأن في المؤخر نوع طول ربما يخل تقديمه بجزالة النظم الكريم، والنهي وإن كان بحسب الظاهر نهيا للكافر عن صد موسى ﵇ عن الساعة لكنه في الحقيقة نهي له ﵇ عن الانصداد عنها على أبلغ وجه وآكده فإن النهي عن أسباب الشيء ومبادئه المؤدية إليه نهي عنه بالطريق البرهاني وإبطال للسببية عن أصلها كما في قوله تعالى لا يَجْرِمَنَّكُمْ [المائدة: ٢- ٨- هود: ٨٩] إلخ فإن صد الكافر حيث كان سببا لانصداده ﵇ كان النهي عنه نهيا بأصله وموجبه وإبطالا له بالكلية، ويجوز أن يكون نهيا عن السبب على أن يراد نهيه ﵇ عن إظهار لين الجانب للكفرة فإن ذلك سبب لصدهم إياه ﵇ كما في قوله:- لا أرينك هاهنا- فإن المراد به نهي المخاطب عن الحضور لديه الموجب لرؤيته فكأنه قيل: كن شديد الشكيمة صلب المعجم حتى لا يتلوح منك لمن يكفر بالساعة وينكر البعث أنه يطمع في صدك عما أنت عليه، وفيه حث على الصلابة في الدين وعدم اللين المطمع لمن كفر وَاتَّبَعَ هَواهُ أي ما تهواه نفسه من اللذات الحسية الفانية فصده عن الإيمان فَتَرْدى أي فتهلك فإن الإغفال عن الساعة وعن تحصيل ما ينجي عن أحوالها مستتبع للهلاك لا محالة.

Her iki zamir de «Lâ ilâhe illâ ene» (لا إِلهَ إِلَّا أَنَا) kelimesine racidir. Birincisinin ibadete, ikincisinin kıyamete raci olduğu da söylenmiştir. Her ikisinin de zikredilen hasletlere raci olduğu da söylenmiştir. Câr ve mecrûrun failin önüne geçirilmesi, defalarca geçtiği üzere öne alınana ehemmiyet vermek, sonraya bırakılana iştiyak uyandırmak ve sonrakinde bir nevi uzunluk bulunup öne alınmasının kerîm nazmın fesahatine halel getirebileceği içindir. Nehiy her ne kadar zahiren kâfirin Mûsâ'yı (aleyhisselâm) kıyametten alıkoymasına dair bir nehiy olsa da, hakikatte Mûsâ'nın (aleyhisselâm) ondan yüz çevirmesini en beliğ ve en tekitli şekilde nehyetmektir. Zira bir şeyin sebeplerini ve ona götüren başlangıçlarını nehyetmek, bürhan yoluyla o şeyin kendisini nehyetmek ve sebepliliği kökünden iptal etmektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لا يَجْرِمَنَّكُمْ } “Sakın sizi sevketmesin” buyruğunda da böyledir. Zira kâfirin alıkoyması, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) yüz çevirmesine bir sebep teşkil ettiğinden, onun nehyedilmesi aslı ve gereği itibarıyla nehyedilmesi ve külliyen iptal edilmesidir. Bunun sebepten nehiy olması da caizdir; şöyle ki Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kâfirlere yumuşak davranmaktan nehyedilmesi murad edilmiş olabilir; zira bu, kâfirlerin onu (aleyhisselâm) alıkoymalarına sebeptir. Nitekim 'Seni burada görmeyeyim' sözünde olduğu gibi; zira bundan maksat, muhatabın görülmesini gerektiren huzurda bulunmaktan nehyedilmesidir. Sanki şöyle denilmiştir: 'İradesi güçlü, tavizsiz ve metin ol ki kıyameti inkâr eden ve dirilişi yalanlayan kimseye, seni üzerinde bulunduğun haktan alıkoymaya tamah edebileceği izlenimi senden doğmasın.' Bunda dinde sebat göstermeye ve inkâr edenleri tamaha düşürecek bir yumuşaklık göstermemeye teşvik vardır. { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “ve nefsinin arzusuna uymuş olan”; yani nefsinin arzuladığı fani hissî lezzetlere uyup bu durum kendisini imandan alıkoymuş olan kimse [seni alıkoymasın]. { فَتَرْدى } “sonra helak olursun”; zira kıyametten ve onun hallerinden kurtaracak şeyleri elde etmekten gafil olmak kaçınılmaz olarak helaki netice verir.

وذكر العلامة الطيبي أنه يمكن أن يحمل مَنْ لا يُؤْمِنُ على المعرض عن عبادة الله تعالى المتهالك في الدنيا المنغمس في لذاتها وشهواتها بدليل وَاتَّبَعَ إلخ ويحمل نهي الصد على نهي النظر إلى متمتعاته من زهرة الحياة الدنيا ليكون على وزان قوله تعالى وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً [الحجر: ٨٧، ٨٨] إلخ، ويحمل متابعة الهوى على الميل إلى الإخلاد إلى الأرض كقوله تعالى وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ [الأعراف: ١٧٦] يعني تفرغ لعبادتي ولا تلتفت إلى ما الكفرة فيه فإنه مهلك فإن ما أوليناك واخترناه لك هو المقصد الأسنى وفي هذا حث عظيم على الاشتغال بالعبادة وزجر بليغ عن الركون إلى الدنيا ونعيمها، ولا يخلو عن حسن وإن كان خلاف الظاهر. و «تردى» يحتمل أن يكون منصوبا في جواب النهي وأن يكون مرفوعا والجملة خبر مبتدأ محذوف أي فأنت تردى بسبب ذلك. وقرأ يحيى «فتردى» بكسر التاء.

Allâme et-Tîbî şöyle zikretmiştir: { وَاتَّبَعَ هَواهُ } deliliyle { مَنْ لا يُؤْمِنُ } ifadesinin, Allah Teâlâ'ya ibadetten yüz çeviren, dünyaya düşkün, onun lezzet ve şehvetlerine dalmış kimseye hamledilmesi mümkündür. Alıkoyma nehyinin de Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً } “Andolsun ki sana tekrarlanan yedi âyeti ve yüce Kur'an'ı verdik. Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme!” buyruğunun vezninde olması için, dünya hayatının süsünden kâfirlerin yararlandığı şeylere bakmaktan nehiy manasına hamledilmesi mümkündür. Nefsin arzusuna uymanın da Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ } “Fakat o dünyaya saplanıp kaldı ve hevasına uydu” buyruğunda olduğu gibi dünyaya meyletmeye hamledilmesi mümkündür. Yani: 'İbadetime yoğunlaş, kâfirlerin içinde bulunduğu şeylere iltifat etme; zira bu helak edicidir. Çünkü sana bahşettiğimiz ve senin için seçtiğimiz şey en yüce gayedir.' Bunda ibadetle meşgul olmaya büyük bir teşvik, dünyaya ve onun nimetlerine meyletmekten de beliğ bir sakındırma vardır. Her ne kadar zahire muhalif olsa da güzellikten hâli değildir. «Terdâ» (تَرْدَى) kelimesinin nehyin cevabında mansup olması da, merfû olup cümlenin mahzuf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir; yani 'bu sebeple sen helak olursun' (fe-ente terdâ) takdirindedir. Yahyâ ise «te» harfinin kesresiyle «fi-tirdâ» (فَتِرْدَى) şeklinde okumuştur.

وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى شروع في حكاية ما كلفه ﵇ من الأمور المتعلق بالخلق إثر حكاية ما أمر به من الشؤون الخاصة بنفسه. فما استفهامية في محل الرفع بالابتداء وتِلْكَ خبره أو بالعكس وهو أدخل بحسب المعنى وأوفق بالجواب وبِيَمِينِكَ متعلق بمضمر وقع حالا من تِلْكَ أي وما تلك قارة أو مأخوذة بيمينك والعامل فيه ما فيه من معنى الإشارة كما في قوله عز وعلا حكاية وَهذا بَعْلِي شَيْخاً [هود: ٧٢] وتسميه النحاة عاملا معنويا.

{ وَما تِلْكَ بِيَمِينِكَ يا مُوسى } “Sağ elindeki nedir, ey Mûsâ?” [ayeti], Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kendi şahsına mahsus işlerden emrolunduğu hususların nakledilmesinin ardından, mahlukatla ilgili mükellef kılındığı hususların hikâye edilmesine bir giriştir. «Mâ» (مَا) istifhamiyedir, mübteda olarak ref mahallindedir; { تِلْكَ } onun haberidir veya tersidir ki mana bakımından daha uygun ve cevaba daha muvafıktır. { بِيَمِينِكَ } ise { تِلْكَ } kelimesinden hâl olan gizli bir kelimeye müteallaktır; yani 'sağ elinde duran veya sağ elinde tutulan o şey nedir?' demektir. Onda amel eden lafız, onda bulunan işaret manasıdır; nitekim Aziz ve Celil olan Allah'ın: { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } “İşte şu da ihtiyar bir adam olan kocamdır” buyruğunu hikâyesinde de böyledir. Nahivciler buna 'manevî amil' adını verirler.

وقال ابن عطية: تِلْكَ اسم موصول وبِيَمِينِكَ متعلق بمحذوف صلته أي وما التي استقرت بيمينك. وهو على مذهب الكوفيين الذين يقولون إن كل اسم إشارة يجوز أن يكون اسما موصولا. ومذهب البصريين عدم جواز ذلك إلا في ذا بشرطه. والاستفهام تقريري وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى بيان المراد منه قالَ هِيَ عَصايَ نسبها ﵇ إلى نفسه تحقيقا لوجه كونها بيمينه وتمهيدا لما يعقبه من الأفاعيل المنسوبة إليه ﵇. واسمها على ما روي عن مقاتل نبعة. وكان ﵇ قد أخذها من بيت عصى الأنبياء ﵈ التي كانت عند شعيب حين استأجره للرعي هبط بها آدم ﵇ من الجنة وكانت فيما يقال من آسها. وقال وهب: كانت من العوسج وطولها عشرة أذرع على مقدار قامته ﵇. وقيل: اثنتا عشرة ذراعا بذراع موسى ﵇. وذكر المسند إليه وإن كان هو الأصل لرغبته ﵇ في المناجاة ومزيد لذاذته بذلك. وقرأ ابن أبي إسحاق والجحدري «عصي» بقلب الألف ياء وإدغامها في ياء المتكلم على لغة هذيل فإنهم يقلبون الألف التي قبل ياء المتكلم ياء للمجانسة كما يكسر ما قبلها في الصحيح. قال شاعرهم:

İbn Atıyye şöyle demiştir: { تِلْكَ } ism-i mevsûldür, { بِيَمِينِكَ } ise onun mahzuf sılasına müteallaktır; yani 'sağ elinde yerleşen/bulunan şey nedir?' demektir. Bu, her işaret isminin ism-i mevsûl olmasının caiz olduğunu söyleyen Kûfelilerin mezhebine göredir. Basralıların mezhebi ise şartı dâhilinde sadece «zâ» (ذَا) lafzı müstesna buna cevaz vermemektir. Buradaki istifham takrîrîdir (ikrar ettirmeye yöneliktir); bundan muradın ne olduğu inşâallahu teâlâ az sonra gelecektir. { قالَ هِيَ عَصايَ } “[Mûsâ] Dedi ki: O benim asamdır”. Mûsâ (aleyhisselâm), sağ elinde bulunma keyfiyetini tahkik etmek ve ardından kendisine nispet edilecek fiillere zemin hazırlamak için asayı kendi nefsine nispet etmiştir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre asanın adı 'Neb'a' idi. Mûsâ (aleyhisselâm) onu, çobanlık yapmak üzere anlaştığı vakit Şuayb'ın yanında bulunan peygamberlerin (aleyhimüsselâm) asalarının bulunduğu evden almıştı. Âdem (aleyhisselâm) onu cennetten indirmişti ve rivayet edildiğine göre mersin ağacındandı. Vehb ise şöyle demiştir: Sincan dikeninden (avsec) idi ve boyu Mûsâ'nın (aleyhisselâm) boyu miktarınca on arşındı. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) arşınıyla on iki arşın olduğu da söylenmiştir. Müsnedün ileyhin zikredilmesi, asıl olan bu olmakla birlikte, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) münacata olan rağbeti ve bundan aldığı lezzetin ziyadeliği sebebiyledir. İbn Ebî İshâk ve el-Cahderî, Hüzeyl kabilesinin lügatine göre elifi yâ harfine kalbedip mütekellim yâ'sına idgam ederek «asayy» (عَصِيَّ) şeklinde okumuşlardır; nitekim Hüzeylliler, sahîh kelimelerde öncesi kesrelendiği gibi, mütekellim yâ'sından önceki elifi de tecanüs için yâ'ya kalbederler. Onların şairi şöyle demiştir:

سبقوا هوى وأعنقوا لهواهم ... فتخرموا ولكل جنب مصرع

Bir hevesin peşine düşüp öne geçtiler ve arzularına doğru hızla koştular, / Sonunda helak oldular; her böğür için bir yere seriliş vardır.

وقرأ الحسن «عصاي» بكسر الباء وهي مروية عن أبي ابن إسحاق أيضا وأبي عمرو، وهذه الكسرة لالتقاء الساكنين كما في البحر. وعن ابن أبي إسحق «عصاي» بسكون الياء كأنه اعتبر الوقف ولم يبال بالتقاء الساكنين، والعصا من المؤنثات السماعية ولا تلحقها التاء، وأول لحن سمع بالعراق كما قال الفراء: هذه عصاتي وتجمع على عصي بكسر أوله وضمه وأعص وأعصاء أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها أي أتحامل عليها في المشي والوقوف على رأس القطيع ونحو ذلك وَأَهُشُّ بِها أي أخبط بها ورق الشجر وأضربه ليسقط عَلى غَنَمِي فتأكله. وقرأ النخعي كما ذكر أبو الفضل الرازي. وابن عطية «أهشّ» بكسر الهاء ومعناه كمعنى مضموم الهاء، والمفعول على القراءتين محذوف كما أشرنا إليه.

el-Hasan, *el-Bahr*da belirtildiği üzere iki sâkinin bir araya gelmesinden dolayı yâ harfinin kesresiyle «asâye» (عَصَايِ) şeklinde okumuştur; bu kıraat İbn Ebî İshâk ve Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. İbn Ebî İshâk'tan ise yâ'nın sükûnu ile «asây» (عَصَايْ) şeklinde rivayet edilmiştir; sanki o vakfı dikkate almış ve iki sâkinin bir araya gelmesine aldırmamıştır. el-Asâ (العَصَا) semâî müennestir ve sonuna «tâ» (ة) harfi bitişmez. Ferrâ'nın dediği gibi Irak'ta duyulan ilk dil hatası (lahn), «hâzihî asâtî» (هذه عصاتي) sözüdür. Asâ kelimesinin çoğulu; ilkinin kesresi ve zammesiyle «ısıyy / usıyy» (عِصِيّ / عُصِيّ), «a'sun» (أَعْصٍ) ve «a'sâ» (أَعْصَاء) şeklinde gelir. { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } “Ona dayanırım”; yani yürürken, sürünün başında dururken ve benzeri durumlarda ona yaslanırım. { وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي } “onunla davarlarıma yaprak silkelerim”; yani yesinler diye dökülsün diye onunla ağacın yapraklarına vurup silkelerim. Ebü'l-Fadl er-Râzî ve İbn Atıyye'nin zikrettiğine göre en-Nehaî «he» harfinin kesresiyle «ehişşü» (أَهِشُّ) şeklinde okumuştur; manası «he» harfi zammeli olanla aynıdır. İşaret ettiğimiz üzere her iki kıraatte de mef'ûl mahzuftur.

وقال أبو الفضل: يحتمل أن يكون ذلك من هش يهش هشاشة إذ مال أي أميل بها على غنمي بما يصلحها من السوق وإسقاط الورق لتأكله ونحوهما، ويقال: هش الورق والكلأ والنبات إذا جف ولان انتهى. وعلى هذا لا حذف.

Ebü'l-Fadl şöyle demiştir: Bunun, meylettiğinde söylenen «heşşe yehişşü heşâşeten» (هَشَّ يَهِشُّ هَشَاشَةً) kökünden olması muhtemeldir; yani 'onları gütmek, yesinler diye yaprak düşürmek ve benzeri maslahatlarına yarayacak şeylerle asayı davarlarıma yöneltirim' demektir. Yaprak, ot ve bitki kuruyup yumuşadığında da «heşşe» denir; [alıntı] bitti. Bu takdire göre hazif yoktur.

وقرأ الحسن وعكرمة «أهشّ» بضم الهاء والسين المهملة من الهس وهو زجر الغنم، وتعديته بعلى لتضمين معنى الإنحاء يقال: أنحى عليه بالعصا إذا رفعها عليه موهما للضرب أي أزجرها منحيا عليها. وفي كتاب السين والشين لصاحب القاموس يقال: هس الشيء وهشه إذا فته وكسره فهما بمعنى. ونقل ابن خالويه عن النخعي أنه قرأ «أهش» من أهش رباعيا.

el-Hasan ve İkrime, koyunları sürmek ve azarlamak manasına gelen «hes» (الْهَسّ) kökünden noktasız sin ile ve he harfinin zammesiyle «ehüssü» (أَهُسُّ) şeklinde okumuşlardır. Bunun «alâ» (عَلَى) ile müteaddi kılınması yönelme (inhâ) manasını tazmin ettiği içindir; nitekim vuruyormuş hissi vermek için asayı kaldırdığında «anhâ aleyhi bi'l-asâ» denir; yani 'asayı üzerlerine kaldırıp yönelterek onları sürerim' demektir. *Kâmûs* müellifinin *Kitâbü's-Sîn ve'ş-Şîn* adlı eserinde şöyle denir: Bir şeyi ufalayıp kırdığında «hesse'ş-şey'e» ve «heşşehu» denir; dolayısıyla ikisi aynı manadadır. İbn Hâleveyh ise en-Nehaî'den, dört harfli (rubâî) fiilden olmak üzere «ühışşü» (أُهِشُّ) şeklinde okuduğunu nakletmiştir.

وذكر صاحب اللوامح عن عكرمة. ومجاهد «أهش» بضم الهاء وتخفيف الشين المعجمة ثم قال: لا أعرف وجهه إلا أن يكون بمعنى أهش بالتضعيف لكن فر منه لأن الشين فيه تفش فاستثقل الجمع بين التضعيف والتفشي فيكون كتخفيف ظلت ونحوه اه وهو في غاية البعد. وقرأ جماعة «غنمي» بسكون النون. وأخرى «على غنمي» على أن «على» جار ومجرور و «غنمي» مفعول صريح للفعل السابق، ولم أقف على ذكر كيفية قراءة هذه الجماعة ذلك الفعل وهو على قراءة الجمهور مما لا يظهر تعديه للغنم، وكذا على قراءة غيرهم إلا بنوع تكلف، والغنم الشاه وهو اسم مؤنث موضوع للجنس يقع على الذكر والإناث وعليهما جميعا ولا واحد له من لفظه وإنما واحده شاة وإذا صغرته قلت غنيمة بالهاء ويجمع على أغنام وغنوم وأغانم، وقالوا: غنمان في التثنية على إرادة قطعتين وقدم ﵇ بيان مصلحة نفسه في قوله: أتوكأ عليها وثنى بمصلحة رعيته في قوله: وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي ولعل ذلك لأنه ﵇ كان قريب العهد بالتوكؤ فكان أسبق إلى ذهنه ويليه الهش على غنمه.

*el-Levâmih* müellifi, İkrime ve Mücâhid'den he harfinin zammesi ve şın harfinin şeddesiz (muhaffef) haliyle «ehüşü» (أَهُشُ) kıraatini nakletmiş ve ardından şöyle demiştir: 'Şeddeli «ehüşşü» manasında olmasından başka bir izahını bilmiyorum; ancak şın harfinde tefeşşî sıfatı bulunduğu için bundan kaçınılmış, şedde ile tefeşşînin bir araya gelmesi ağır bulunmuştur; böylece «zıltü» (ظِلْتُ) kelimesinin tahfifi gibi olmuştur, bitti.' Bu ise son derece uzaktır. Bir topluluk «ganemî» kelimesini nûn harfinin sükûnu ile «ganmî» (غَنْمِي) şeklinde okumuştur. Başka bir grup ise «alâ» lafzının câr-mecrûr, «ganemî» lafzının ise önceki fiilin sarîh mef'ûlü olması üzere «a'lâ ganemî» şeklinde okumuştur. Bu grubun mezkûr fiili nasıl okuduğuna dair bir bilgiye rastlamadım; cumhurun kıraatine göre bu fiilin davarlara müteaddi olması açık değildir; başkalarının kıraatinde de ancak bir tür zorlama ile mümkündür. el-Ganem (الْغَنَم), koyun/davar demektir; cins için vazedilmiş müennes bir isimdir; erkeğe, dişiye ve her ikisine birden ıtlak olunur. Kendi lafzından tekili yoktur; tekili «şât» (شَاة) kelimesidir. İsmi tasğiri yapıldığında 'hâ' ile «guneymeh» (غُنَيْمَة) denir; çoğulu ise «agnâm» (أَغْنَام), «gunûm» (غُنُوم) ve «egânim» (أَغَانِم) şeklinde gelir. İki sürü kastedildiğinde tesniye olarak «ganemân» (غَنَمَانِ) demişlerdir. Mûsâ (aleyhisselâm) { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } sözünde önce kendi nefsinin maslahatını beyan etmiş, { وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمِي } sözünde ise ikinci olarak sürüsünün maslahatını zikretmiştir. Bu da muhtemelen kendisinin (aleyhisselâm) henüz az önce dayanmış olmasından dolayı zihnine ilk önce bunun gelmesi ve ardından davarlarına yaprak silkmenin gelmesi sebebiyledir.

وقد روى الإمام أحمد أنه ﵇ بعد أن ناداه ربه سبحانه وتحقق أنه جل وعلا هو المنادي قال سبحانه له: ادن مني فجمع يديه في العصا ثم تحامل حتى استقل قائما فرعدت فرائصه حتى اختلفت واضطربت رجلاه وانقطع لسانه وانكسر قلبه ولم يبق منه عظم يحمل آخر فهو بمنزلة الميت إلا أن روح الحياة تجري فيه ثم زحف وهو مرعوب حتى وقف قريبا من الشجرة التي نودي منها فقال له الرب ﵎ ما تلك بيمينك يا موسى؟

İmam Ahmed rivayet etmiştir ki Mûsâ (aleyhisselâm), Rabbi Sübhânehu kendisine nida ettikten ve seslenenin Zât-ı Celâl olduğunu kesin olarak anladıktan sonra, Sübhânehu ona: 'Bana yaklaş' buyurdu. Bunun üzerine o, iki elini asada birleştirdi, sonra güçlükle doğrulup ayakta durdu. Korkudan kürek kemikleri birbirine çarpacak kadar titredi, bacakları sarsıldı, dili tutuldu, kalbi kırıldı ve kendisinde bir diğer kemiği taşıyacak hiçbir kemik kalmadı; öyle ki içinde hayat ruhu akıp giden bir ölü mesabesinde oldu. Sonra dehşet içinde sürünerek kendisine nida edilen ağacın yakınına varıp durdu. Bunun üzerine Rabbi (celle celâlühü) ona: 'Sağ elindeki nedir, ey Mûsâ?' buyurdu.

فقال ما قص ﷿، وقيل: لعل تقديم التوكؤ عليها لأنه الأوفق للسؤال بما تلك بيمينك، ثم إنه ﵇ أجمل أوصافها في قوله وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى أي حاجات أخر ومفرده مأربة مثلثة الراء. وعومل في الوصف معاملة مفردة فلم يقل أخر وذلك جائز في غير الفواصل وفيها كما هنا أجوز وأحسن.

O da Allah'ın (azze ve celle) naklettiği cevabı verdi. Şöyle de denilmiştir: Asaya dayanmayı öne alması, muhtemelen 'Sağ elindeki nedir?' sorusuna en uygun cevap olması sebebiyledir. Sonra o (aleyhisselâm), { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } “ve onda benim başka ihtiyaçlarım da vardır” buyruğunda onun vasıflarını icmâlî olarak zikretmiştir; yani 'başka ihtiyaçlar' demektir; tekili «râ» harfinin üç harekesiyle «me'rebe / me'ribe / me'rube» (مَأْرَبَة) şeklinde gelir. Vasıflandırmada müfred muamelesi görmüş de «uhar» (أُخَر) denilmemiştir; bu durum fasılalar dışındaki yerlerde caizdir, fasılalarda ise -burada olduğu gibi- daha da caiz ve daha güzeldir.

ونقل الأهوازي في كتاب الاقناع عن الزهري. وشيبة أنهما قرآ «مأرب» بغير همز وكأنه يعني بغير همز محقق، ومحصله أنهما سهلا الهمزة بين بين، وقد روى الإمام أحمد وغيره عن وهب في تعيين هذه المآرب أنه كان لها شعبتان ومحجن تحتهما فإذا طال الغصن حناه بالمحجن وإذا أراد كسره لواه بالشعبتين وكان إذا شاء ﵇ ألقاها على عاتقه فعلق بها قوسه وكنانته ومخلاته وثوبه وزادا إن كان معه وكان إذا رتع في البرية حيث لا ظل له ركزها ثم عرض بالزندين الزند الأعلى والزند السفلي على شعبتيها وألقى فوقها كساءه فاستظل بها ما كان مرتعا، وكان إذا ورد ماء يقصر عنه رشاؤه وصل بها، وكان يقاتل بها السباع عن غنمه.

el-Ehvâzî *el-İknâ'* adlı kitabında ez-Zührî ve Şeybe'den, onların «meârib» kelimesini hemzesiz okuduklarını nakletmiştir; sanki muhakkak hemze olmaksızın demek istemektedir. Netice itibarıyla onlar hemzeyi beyne beyne şeklinde teshil etmişlerdir. İmam Ahmed ve başkaları bu ihtiyaçların ne olduğunu tayin hususunda Vehb'den şöyle rivayet etmiştir: Asanın iki çatalı ve bunların altında bir eğrisi (çengeli) vardı; dal yüksekte olduğunda onu eğri kısmıyla eğer, kırmak istediğinde ise iki çatalıyla bükerdi. Mûsâ (aleyhisselâm) dilediğinde onu omzuna kor; yayını, sadakını, torbasını, elbisesini ve varsa azığını ona asardı. Gölge bulunmayan bir kırda davarlarını otlattığında onu yere diker, sonra üst ve alt iki çıtayı iki çatalının üzerine enlemesine koyar ve üstüne abasını atarak otlattığı müddetçe onunla gölgelenirdi. İpinin yetişmediği bir suya vardığında onu asaya bağlayıp uzatırdı. Onunla yırtıcı hayvanlara karşı davarlarını korumak için savaşırdı.

وذكر بعضهم أنه كان ﵇ يستقي بها فتطول بطول البئر وتصير شعبتاها دلوا وتكونان شمعتين في الليل وإذا ظهر عدو حاربت عنه وإذا اشتهى ثمرة ركزها فأورقت وأثمرت وكان يحمل علهيا زاده وسقاء فجعلت تماشيه ويركزها فينبع الماء وإذا رفعها نضب وكانت تقيه الهوام وكانت تحدثه وتؤنسه، ونقل الطبرسي كثيرا مما ذكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

Bazıları da şöyle zikretmiştir: Mûsâ (aleyhisselâm) onunla su çekerdi; asa kuyunun derinliğince uzar, iki çatalı kova haline gelirdi. Geceleyin bu iki çatal iki mum olurdu. Bir düşman çıktığında onun adına savaşırdı. Canı bir meyve istediğinde onu yere diker; asa yapraklanır ve meyve verirdi. Üzerine azığını ve su kabını yüklerdi de asa onunla birlikte yürürdü. Onu yere diktiğinde su fışkırır, kaldırdığında su çekilirdi. Onu haşerelerden korur, onunla konuşur ve ona can yoldaşı olurdu. et-Tabresî zikredilenlerin çoğunu İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) nakletmiştir.

والظاهر أن ذلك مما كان فيها بعد، وتكلف بعضهم للقول بأنه مما كان قبل. ويحتمل إن صح خبر في ذلك ولا أراه يصح فيه شيء، وكأن المراد من سؤاله تعالى إياه ﵇ أن يعدد المرافق الكثيرة التي علقها بالعصا

Zahir olan şudur ki bu özellikler sonradan asada meydana gelen şeylerdendir. Bazıları bunların önceden de var olduğunu söyleyerek zorlamaya girmişlerdir. Bu hususta sahih bir haber varsa muhtemeldir; ancak bu konuda sahih hiçbir şey olduğunu görmüyorum. Sanki Allah Teâlâ'nın ona (aleyhisselâm) bu soruyu sormasından maksat, asaya bağladığı pek çok faydayı sayması,

ويستكثرها ويستعظمها ثم يريه تعالى عقب ذلك الآية العظيمة كأنه جل وعلا يقول: أين أنت عن هذه المنفعة العظمى والمأربة الكبرى المنسية عندها كل منفعة ومأربة كنت تعتد بها وتحتفل بشأنها فما طالبة للوصف أو يقدر المنفعة بعدها. واختيار ما يدل على البعد في اسم الإشارة للإشارة إلى التعظيم وكذا في النداء إيماء إليه والتعداد في الجواب لأجله، ومَآرِبُ أُخْرى تتميم للاستعظام بأنها أكثر من أن تحصى، وذكر العصا في الجواب ليجري عليها النعوت المادحة وفيه من تعظيم شأنها ما ليس في ترك ذكرها، ويندفع بهذا ما أورد من أنه يلزم على هذا الوجه استدراك هِيَ عَصايَ إذ لا دخل له في تعداد المنافع.

onları çok ve büyük görmesi, sonra da Allah Teâlâ'nın bunun hemen akabinde ona büyük mucizeyi göstermesidir. Sanki Zât-ı Celâl şöyle buyurmaktadır: 'Senin hesaba kattığın ve ehemmiyet verdiğin her menfaati ve ihtiyacı unutturan şu pek büyük menfaatten ve en yüce maksattan nereden haberin olacak?' Bu takdirde «mâ» vasfı talep etmektedir yahut sonrasında «el-menfea» (menfaat nedir?) takdir edilir. İşaret isminde uzaklık bildiren lafzın tercih edilmesi tazime işaret içindir; aynı şekilde nidadaki durum da buna bir imadır ve cevaptaki sayıp dökme de bunun içindir. { مَآرِبُ أُخْرى } ifadesi ise sayılamayacak kadar çok olduğunu belirterek tazimi tamamlamaktadır. Cevapta asanın zikredilmesi, üzerine övücü vasıfların getirilmesi içindir ve bunda asanın şanını tazim etme yönü vardır ki zikrinin terk edilmesinde bu yoktur. Böylece, bu vecihte menfaatleri sayma hususunda bir dahli bulunmadığı için { هِيَ عَصايَ } lafzının gereksiz bir ilave (istidrak) olacağı yönündeki itiraz da bertaraf edilmiş olur.

ويجوز أن يكون المراد إظهاره ﵇ حقارتها ليريه ﷿ عظيم ما يخترعه في الخشبة اليابسة مما يدل على باهر قدرته سبحانه كما هو شأن من أراد أن يظهر من الشيء الحقير شيئا عظيما فإنه يعرضه على الحاضرين ويقول ما هذا؟ فيقولون هو الشيء الفلاني ويصفونه بما يبعد عما يريد إظهاره منه ثم يظهر ذلك فما طالبة للجنس وتِلْكَ للتحقير والتعداد في الجواب لأجله مَآرِبُ أُخْرى تتميم لذلك أيضا بأن المسكوت عنه من جنس المنطوق فكأنه ﵇ قال: هي خشبة يابسة لا تنفع إلا منافع سائر الخشبات ولذلك ذكر ﵇ العصا وأجرى عليها ما أجرى، وقيل: إنه ﵇ لما رأى من آيات ربه ما رأى غلبت عليه الدهشة والهيبة فسأله سبحانه وتكلم معه إزالة لتلك الهيبة والدهشة فما طالبة إما للوصف أو للجنس وتكرير النداء لزيادة التأنيس، ولعل اختيار ما يدل على البعد في اسم الإشارة لتنزيل العصا منزلة البعيد لغفلته ﵇ عنها بما غلب عليه من ذلك، والإجمال في قوله: وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى يحتمل أن يكون رجاء أن يسأله سبحانه عن تلك المآرب فيسمع كلامه ﷿ مرة أخرى. وتطول المكالمة وتزداد اللذاذة التي لأجلها أطنب أولا، وما ألذ مكالمة المحبوب، ومن هنا قيل:

Mûsâ'nın (aleyhisselâm) onun basitliğini/değersizliğini ortaya koyması da murad edilmiş olabilir; ta ki Allah (azze ve celle), Sübhânehu olan kudretinin parlaklığına delalet eden o kuru ağaç parçasında yaratacağı azim şeyi ona göstersin. Nitekim değersiz bir şeyden büyük bir şey ortaya koymak isteyen kimsenin âdeti, onu hazır bulunanlara gösterip 'Bu nedir?' diye sormasıdır; onlar da 'Şu şeydir' derler ve onu ortaya çıkarılmak istenen şeyden uzak vasıflarla nitelerler, sonra o şahıs o şeyi ortaya çıkarır. Bu takdirde «mâ» cinsi talep etmektedir, { تِلْكَ } tahkir (basit görme) içindir, cevaptaki sayıp dökme de bunun içindir. { مَآرِبُ أُخْرى } ifadesi de hakkında susulan şeylerin telaffuz edilen şeylerin cinsinden olduğunu belirterek bunu tamamlar. Sanki o (aleyhisselâm) şöyle demiştir: 'O, diğer ağaç parçalarının faydaları dışında bir faydası olmayan kuru bir tahtadır.' İşte bu yüzden o (aleyhisselâm) asayı zikretmiş ve üzerine bu vasıfları getirmiştir. Şöyle de denilmiştir: O (aleyhisselâm), Rabbinin âyetlerinden gördüğü şeyleri görünce üzerine dehşet ve heybet galip geldi; Sübhânehu olan Allah da bu heybet ve dehşeti gidermek için ona soru sordu ve onunla konuştu. Bu takdirde «mâ» ya vasfı ya da cinsi talep etmektedir; nidanın tekrarı ise ünsiyeti (rahatlamayı) artırmak içindir. İşaret isminde uzaklık bildiren lafzın seçilmesi ise, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) üzerine galip gelen dehşet sebebiyle asadan gafil olması yüzünden asanın uzaktaki bir nesne konumuna indirilmesi sebebiyledir. { وَلِيَ فِيها مَآرِبُ أُخْرى } sözündeki icmâlin, Sübhânehu olan Allah'ın kendisine bu ihtiyaçları sorması, böylece O'nun (azze ve celle) kelamını bir kez daha işitmesi, konuşmanın uzaması ve başlangıçta sözü uzatmasına (ıtnâb) vesile olan lezzetin artması ümidiyle olması muhtemeldir. Zira sevgilinin konuşması ne kadar da lezzetlidir! Nitekim bundan ötürü şöyle denilmiştir:

وأملى حديثا يستطاب فليتني ... أطلت ذنوبا كي يطول عتابه

Gönle hoş gelen öyle tatlı bir söz söyledi ki, keşke / Günahlarımı çoğaltsaydım da azarlaması uzasaydı!

ويحتمل أن يكون لعود غلبة الدهشة إليه ﵇، وزعم بعضهم أنه تعالى سأله ﵇ ليقرره على أنها خشبة حتى إذا قلبها حية لا يخافها وليس بشيء، وعلى جميع هذه الأقوال السؤال واحد الجواب واحد كما هو الظاهر، وقيل: أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها إلخ جواب لسؤال آخر وهو أنه لما قال: هِيَ عَصايَ قال له تعالى: فما تصنع بها؟

Üzerine dehşetin yeniden galebe çalması sebebiyle olması da muhtemeldir. Bazıları ise Allah Teâlâ'nın, onu yılana dönüştürdüğünde korkmasın diye bir tahta parçası olduğunu ikrar ettirmek için ona (aleyhisselâm) sorduğunu iddia etmiştir ki bu bir şey değildir. Bütün bu görüşlere göre soru tektir, cevap da zahir olduğu üzere tektir. Şöyle de denilmiştir: { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } vd. başka bir sorunun cevabıdır; o da Mûsâ: { هِيَ عَصايَ } deyince, Allah Teâlâ'nın ona: 'Peki onunla ne yaparsın?' diye sormuş olmasıdır.

فقال: أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها إلخ، وقيل: إنه تعالى سأله عن شيئين عن العصا بقوله سبحانه وَما تِلْكَ وعما يملكه منها بقوله ﷿: بِيَمِينِكَ فأجاب ﵇ عن الأول بقوله: هِيَ عَصايَ وعن الثاني بقوله: أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها إلخ، ولا يخفى أن كلا القولين لا ينبغي أن يتوكأ عليهما لا سيما الأخير.

Bunun üzerine o: { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } vd. demiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ ona iki şey sormuştur: { وَما تِلْكَ } buyruğu ile asanın ne olduğunu, { بِيَمِينِكَ } buyruğu ile de onun neyine sahip olup tasarruf ettiğini sormuştur. O da (aleyhisselâm) birinciye { هِيَ عَصايَ }, ikinciye ise { أَتَوَكَّؤُا عَلَيْها } vd. diyerek cevap vermiştir. Gizli değildir ki her iki görüşe de -bilhassa sonuncusuna- asla dayanılmamalıdır (itimat edilmemelidir).

هذا واستدل بالآية على استحباب التوكؤ على العصا وإن لم يكن الشخص بحيث تكون وترا لقوسه وعلى استحباب الاقتصاد في المرعى بالهش وهو ضرب الشجر ليسقط الورق دون الاستئصال ليخلف فينتفع به الغير.

Bu ayetten, kişi beli bükülüp yay gibi bir hale gelmemiş olsa bile asaya dayanmanın müstehap olduğuna ve ağacı kökünden sökmeksizin, geride kalıp başkası da faydalansın diye yapraklarını dökmek için ağaca vurmak demek olan heşş (silkeleme) yoluyla otlatmada iktisada riayet etmenin müstehap olduğuna delil getirilmiştir.

وقد ذكر الإمام فيها فوائد سنذكر بعضها في باب الإشارة لأن ذلك أوفق به قالَ استئناف مبني على سؤال ينساق إليه الذهن كأنه قيل: فماذا قال الله ﷿ فقيل؟ قال: أَلْقِها يا مُوسى لترى من شأنها ما ترى، والإلقاء الطرح على الأرض، ومنه قوله:

İmam [Fahreddin er-Râzî] bu ayette birtakım faydalar zikretmiştir ki, ona daha uygun olduğu için bunlardan bazılarını işârî tefsir bahsinde zikredeceğiz. { قالَ } “[Allah] Dedi” [kelimesi], zihne gelen bir soru üzerine bina edilmiş bir istinaftır; sanki 'Allah (azze ve celle) ne buyurdu da bu söylendi?' denilmiş, [buna karşılık] şöyle denilmiştir: { قالَ أَلْقِها يا مُوسى } “[Allah] buyurdu ki: Onu yere at, ey Mûsâ!” ta ki onun durumundan göreceğini göresin. İlkâ (إلقاء), yere fırlatıp atmaktır. Şu beyitteki kullanım da bu kabildendir:

فألقت عصاها واستقرت بها النوى ... كما قر عينا بالإياب المسافر

Asasını yere attı ve gurbet yolculuğu onun için sona erdi; / Tıpkı yolcunun yurduna dönüşle gözünün aydın olması gibi.

وتكرير النداء لمزيد التنبيه والاهتمام بشأن العصا، وكون قائل هذا هو الله تعالى هو الظاهر، وزعم بعضهم أنه يجوز أن يكون القائل الملك بأمر الله تعالى وقد أبعد غاية البعد فَأَلْقاها ريثما قيل له ألقها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى تمشي وتنتقل بسرعة، والحية اسم جنس يطلق على الصغير والكبير والأنثى والذكر، وقد انقلبت حين ألقاها عليه السّلام

Nidanın tekrar edilmesi, dikkati daha fazla çekmek ve asanın durumuna ehemmiyet vermek içindir. Bunu söyleyenin bizzat Allah Teâlâ olması zahir olandır. Bazıları söyleyenin Allah Teâlâ'nın emriyle melek olmasının caiz olduğunu iddia etmişlerse de son derece uzak bir görüş ileri sürmüşlerdir. { فَأَلْقاها } “Bunun üzerine onu attı”; kendisine 'onu at' denir denmez hemen attı. { فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى } “Bir de ne görsün, o koşan bir yılandır!” Yani hızla yürümekte ve hareket etmektedir. Hayye (حَيَّة), küçüğe, büyüğe, dişiye ve erkeğe ıtlak olunan bir cins ismidir. Mûsâ (aleyhisselâm) onu attığında

ثعبانا وهو العظيم من الحيات كما يفصح عنه قوله تعالى: فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ [الأعراف: ١٠٧، الشعراء: ٣٢] وتشبيهها بالجان وهو الدقيق منها في قوله سبحانه: فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ [النمل: ١٠، القصص: ٣١] من حيث الجلادة وسرعة الحركة لا من حيث صغر الجثة فلا منافاة، وقيل: إنها انقلبت حين ألقاها ﵇ حية صفراء في غلظ العصا ثم انتفخت وغلظت فلذلك شبهت بالجان تارة وسميت ثعبانا أخرى، وعبر عنها بالاسم العام للحالين، والأول هو الأليق بالمقام مع ظهور اقتضاء الآية التي ذكرناها له وبعدها عن التأويل. وقد روى الأمام أحمد وغيره عن وهب أنه ﵇ حانت منه نظرة بعد أن ألقاها فإذا بأعظم ثعبان نظر إليه الناظرون يرى يلتمس كأنه يبتغي شيئا يريد أخذه يمر بالصخرة مثل الخلفة من الإبل فليتقمها ويطعن بالناب من أنيابه في أصل الشجرة العظيمة فيجتثها عيناه توقدان نارا وقد عاد المحجن عرفا فيه شعر مثل النيازك وعاد الشعبتان فما مثل القليب الواسع فيه أضراس وأنياب لها صريف.

bir ejderhaya (sü'bân), yani yılanların pek büyüğüne dönüştü; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “Bir de ne görsün, o apaçık bir ejderhadır” buyruğu bunu açıkça ifade eder. Sübhânehu olan Allah'ın: { فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ } “Onu sanki ince/çevik bir yılanmış gibi hareket eder görünce” buyruğunda yılanların ince ve küçüğü olan «cân»a benzetilmesi ise gövdesinin küçüklüğü bakımından değil, çevikliği ve hareketinin sürati bakımındandır; dolayısıyla aralarında bir çelişki yoktur. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ (aleyhisselâm) onu attığında asanın kalınlığında sarı bir yılana dönüştü, sonra şişip irileşti; bu sebeple bazen «cân»a benzetildi, bazen de «sü'bân» (ejderha) olarak isimlendirildi; her iki hâl için de genel isimle ifade edildi. Birinci izah, zikrettiğimiz âyetin bunu gerektirdiği açık olduğundan ve tevillere uzak bulunduğundan makama daha layıktır. İmam Ahmed ve başkaları Vehb'den rivayet etmiştir ki Mûsâ (aleyhisselâm) asayı attıktan sonra bir an gözü ona ilişti; bir de ne görsün, bakanların gördüğü en muazzam ejderha! Sanki yakalamak istediği bir şeyi ararcasına etrafına bakınıyor, gebe deve büyüklüğündeki kayaların yanından geçip onları bir lokmada yutuyor, dişlerinden biriyle koca bir ağacın köküne vurup onu kökünden söküyordu. İki gözü ateş saçıyordu; asanın eğri kısmı mızrak uçları gibi tüyleri olan bir yeleye, iki çatalı ise geniş bir kuyu gibi olup içinde gıcırdayan azı ve köpek dişleri bulunan bir ağıza dönüşmüştü.

وفي بعض الآثار أن بين لحييه أربعين ذراعا فلما عاين ذلك موسى ﵇ ولى مدبرا ولم يعقب فذهب حتى أمعن ورأى أنه قد أعجز الحية ثم ذكر ربه سبحانه فوقف استحياء منه ﷿ ثم نودي يا موسى إليّ ارجع حيث كنت فرجع وهو شديد الخوف فأمره ﷾ بأخذها وهو ما قص الله تعالى بقوله عز قائلا قالَ أي الله ﷿، والجملة استئناف كما سبق خُذْها أي الحية وكانت على ما روي عن ابن عباس ذكرا، وعن وهب أنه تعالى قال له: «خذها بيمينك» وَلا تَخَفْ منها، ولعل ذلك الخوف مما اقتضته الطبيعة البشرية فإن البشر بمقتضى طبعه يخاف عند مشاهدة مثل ذلك وهو لا ينافي جلالة القدر.

Bazı rivayetlerde iki çenesi arasının kırk arşın olduğu nakledilir. Mûsâ (aleyhisselâm) bunu görünce arkasını dönüp kaçtı ve arkasına bile bakmadı; öyle ki uzaklaşıp yılanı geride bıraktığını düşündü. Sonra Rabbi Sübhânehu'yu hatırladı ve O'ndan (azze ve celle) hayâ ederek durdu. Ardından: 'Ey Mûsâ, Bana doğru gel, bulunduğun yere dön!' diye nida edildi. O da şiddetli bir korku içinde geri döndü. Bunun üzerine Allah (celle celâlühü) ona onu tutmasını emretti. İşte bu, Allah Teâlâ'nın yüce kelamında şöyle naklettiği husustur: { قالَ } Yani Allah (azze ve celle) buyurdu; cümle daha önce geçtiği üzere istinaftır: { خُذْها } “Onu tut!” Yani yılanı [tut]; İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre yılan erkek idi. Vehb'den gelen rivayette ise Allah Teâlâ ona: 'Onu sağ elinle tut' buyurmuştur. { وَلا تَخَفْ } “korkma!” Ondan korkma. Bu korku muhtemelen beşerî tabiatın gerektirdiği bir şeydi; zira insan tabiatı gereği böyle bir şeyi gördüğünde korkar ve bu durum peygamberlik kadrinin yüceliğine halel getirmez.

وقيل: إنما خاف ﵇ لأنه رأى أمرا هائلا صدر من الله ﷿ بلا واسطة ولم يقف على حقيقة أمره وليس ذلك كنار إبراهيم ﵇ لأنها صدرت على يد عدو الله تعالى وكانت حقيقة أمرها كنار على علم فلذلك لم يخف ﵇ منها كما خاف موسى ﵇ من الحية، وقيل: إنما خاف لأنه عرف ما لقي من ذلك الجنس حيث كان له مدخل في خروج أبيه من الجنة، وإنما عطف النهي على الأمر للإشعار بأن عدم المنهي عنه مقصود لذاته لا لتحقيق المأمور به فقط، وقوله تعالى سَنُعِيدُها أي بعد الأخذ سِيرَتَهَا أي حالتها الْأُولى التي هي العصوية استئناف مسوق لتعليل الامتثال بالأمر والنهي فإن إعادتها إلى ما كانت عليه من موجبات أخذها وعدم الخوف منها، ودعوى أن فيه مع ذلك عدة كريمة بإظهار معجزة أخرى على يده ﵇ وإيذانا بكونها مسخرة له ﵇ ليكون على طمأنينة من أمره ولا تعتريه شائبة تزلزل عند محاجة فرعون لا تخلو عن خفاء، وذكر بعضهم أن حكمة انقلابها حية وأمره بأخذها ونهيه عن الخوف تأنيسه فيما يعلم سبحانه أنه سيقع منه مع فرعون، ولعل هذا مأخذ تلك الدعوى.

Şöyle de denilmiştir: Mûsâ (aleyhisselâm), Allah'tan (azze ve celle) vasıtasız olarak sâdır olan korkunç bir hadise gördüğü ve işin hakikatine henüz vakıf olamadığı için korkmuştur. Bu, İbrâhîm'in (aleyhisselâm) ateşi gibi değildi; zira o ateş Allah Teâlâ'nın düşmanının eliyle hazırlanmıştı ve hakikati bilinen bir ateşti; bu yüzden o (aleyhisselâm), Mûsâ'nın (aleyhisselâm) yılandan korktuğu gibi ondan korkmamıştı. Bir görüşe göre ise atası [Âdem]'in cennetten çıkarılmasında dahli olan bu cinsten neler çekildiğini bildiği için korkmuştur. Nehyin emre atfedilmesi ise nehyedilen şeyin bulunmamasının sırf emredileni gerçekleştirmek için değil, bizzat kendisi için de kastedildiğini hissettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { سَنُعِيدُها } “Biz onu döndüreceğiz”; yani tuttuktan sonra, { سِيرَتَهَا } “haline”; yani durumuna, { الْأُولى } “önceki” asa olma durumuna döndüreceğiz buyruğu; emre ve nehye itaati gerekçelendirmek üzere sevk edilmiş bir istinaftır. Zira onun önceki haline döndürülmesi, onu tutmanın ve ondan korkmamanın gerekçelerindendir. Bununla beraber onda, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) elinde başka bir mucizenin gösterileceğine dair kerîm bir vaat ve Firavun ile tartışırken kendi durumundan emin olması ve kendisine en ufak bir tereddüt ve sarsıntı gelmemesi için asanın ona (aleyhisselâm) musahhar kılındığını bildirme bulunduğu iddiası kapalı olmaktan uzak değildir. Bazıları asanın yılana dönüşmesinin, onu tutmasının emredilmesinin ve korkmaktan nehyedilmesinin hikmetinin, Firavun'un yanında kendisinden sâdır olacağını Sübhânehu olan Allah'ın bildiği durumlar hususunda onu alıştırmak (ünsiyet kazandırmak) olduğunu zikretmişlerdir; bu iddiaya dayanak teşkil eden husus da muhtemelen budur.

قيل: بلغ ﵇ عند هذا الخطاب من الثقة وعدم الخوف إلى حيث كان يدخل يده في فمها ويأخذ بلحييها، وفي رواية الإمام أحمد، وغيره عن وهب أنه لما أمره الله تعالى بأخذها أدنى طرف المدرعة على يده وكانت عليه مدرعة من صوف قد خلها بخلال من عيدان فقال له ملك: أرأيت يا موسى لو أذن الله تعالى بما تحاذر أكانت المدرعة تغني عنك شيئا؟ قال: لا ولكني ضعيف ومن ضعف خلقت فكشف عن يده ثم وضعها على فم الحية حتى سمع حس الأضراس والأنياب ثم قبض فإذا هي عصاه التي عهدها وإذا يده في موضعها الذي كان يضعها فيه إذا توكأ بين الشعبتين. والرواية الأولى أوفق بمنصبه الجليل ﵇. وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه ﵇ نودي المرة الأولى يا موسى خذها فلم يأخذها ثم نودي الثانية خُذْها وَلا تَخَفْ فلم

Denildi ki: O (aleyhisselâm) bu hitap esnasında güven ve korkusuzlukta öyle bir dereceye ulaştı ki elini onun ağzına sokuyor ve iki çenesinden tutuyordu. İmam Ahmed ve başkalarının Vehb'den rivayetinde ise şöyle geçer: Allah Teâlâ ona yılanı tutmasını emrettiğinde cübbesinin ucunu elinin üzerine çekti -üzerinde çalı çırpı iğneleriyle tutturulmuş yünden bir cübbe vardı-. Bunun üzerine bir melek ona: 'Gördün mü ey Mûsâ, eğer Allah Teâlâ çekindiğin şeyin gerçekleşmesine izin verirse bu cübbe sana bir fayda sağlar mı?' dedi. Mûsâ: 'Hayır, lakin ben zayıfım ve zayıflıktan yaratıldım' dedi. Sonra elini açtı ve yılanın ağzına koydu; öyle ki azı ve köpek dişlerinin sesini işitti. Sonra sıktı; bir de baktı ki o bildiği asasıdır ve eli de dayandığında iki çatalın arasına koyduğu yerdedir. Birinci rivayet onun (aleyhisselâm) yüce makamına daha uygundur. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet ettiğine göre Mûsâ'ya (aleyhisselâm) birinci defasında 'Ey Mûsâ, onu tut!' diye nida edildi ama o tutmadı. Sonra ikinci defa { خُذْها وَلا تَخَفْ } “Onu tut ve korkma!” diye nida edildi yine

يأخذها ثم نودي الثالثة إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ [القصص: ٣١] فأخذها، وذكر مكي في تفسيره أنه قيل له في المرة الثالثة: سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى، ولا يخفى أن ما ذكر بعيد عن منصب النبوة فلعل الخبر غير صحيح.

tutmadı. Sonra üçüncü defa { إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “Şüphesiz sen güvende olanlardansın” diye nida edildi ve o da tuttu. Mekkî ise tefsirinde üçüncü defasında ona: { سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى } “Biz onu önceki haline döndüreceğiz” denildiğini zikretmiştir. Zikredilen bu durumun peygamberlik makamından uzak olduğu gizli değildir; dolayısıyla bu haber muhtemelen sahih değildir.

والسيرة فعلة من السير تقال للهيئة والحالة الواقعة فيه ثم جردت لمطلق الهيئة والحالة التي يكون عليها الشيء، ومن ذلك استعمالها في المذهب والطريقة في قولهم سيرة السلف، وقول الشاعر:

«es-Sîre» (السِّيرَةُ) kelimesi, «seyr» (سَيْر) kökünden «fi'leh» (فِعْلَة) vezninde olup yürüyüş esnasında ortaya çıkan heyet ve hal için kullanılır; sonra bir şeyin üzerinde bulunduğu mutlak heyet ve hal için mücerred kılınmıştır (kullanılagelmiştir). 'Selefin sîreti' (yolu/tavrı) sözlerinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi mezhep ve tutulan yol manasında kullanılması da bu kabildendir:

فلا تغضبن من سيرة أنت سرتها ... فأول راض سيرة من يسيرها

Sakın yürüttüğün bir tutumdan (sîretten) ötürü öfkelenme ... Zira bir tutuma ilk razı olan, onu bizzat yürüten kimsedir.

واختلف في توجيه نصبها في الآية فقيل: إنها منصوبة بنزع الخافض والأصل إلى سيرتها أو لسيرتها وهو كثير وإن قالوا: إنه ليس بمقيس، وهذا ظاهر قول الحوفي: إنها مفعول ثان لنعيدها على حذف الجار نحو وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الأعراف: ١٥٥] وإليه ذهب ابن مالك وارتضاه ابن هشام، وجوز الزمخشري أن يكون أعاد منقولا من عاده بمعنى عاد إليه، ومنه قول زهير

Ayet-i kerimede bu kelimenin mansub oluşunun (üstün hareke almasının) gerekçesi hususunda ihtilaf edilmiştir: Harf-i cerin hazfedilmesiyle (düşürülmesiyle) mansub olduğu, aslının «ilâ sîretihâ» (eski haline) veya «li-sîretihâ» (eski hali için) şeklinde olduğu söylenmiştir; kurala bağlanamaz (gayr-i makîs) olduğu söylense de bu yaygın bir kullanımdır. Havfî'nin, { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti” ayetinde olduğu gibi cer edatının hazfiyle «nu'îduhâ» fiilinin ikinci mef'ûlü olduğu yönündeki sözünün zahiri de budur. İbn Mâlik bu görüşe meyletmiş, İbn Hişâm da bunu benimsemiştir. Zemahşerî ise «e'âde» (أعاد) fiilinin, 'ona geri döndü' anlamındaki «'âdehu» (عاده) fiilinden nakledilmiş (türetilmiş) olmasını caiz görmüştür; Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

فصرم حبلها إذ صرمته ... وعادك أن تلاقيها عداء

Onunla olan bağını kestiğinde o da bağını kopardı ... Sana düşmanlık, ona kavuşmanı engelledi (döndürdü).

فيتعدى إلى مفعولين، والظاهر أنه غير التوجيه الأول لاعتبار النقل فيه والخافض يحذف من أعاد من غير نظر إلى ثلاثيه وتعدى عاد بنفسه مما صح به النقل، فقد نقل الطيبي عن الأصمعي أن عادك في البيت متعد بمعنى صرفك، وكذا نقل الفاضل اليمنى. وفي المغرب العود الصيرورة ابتداء وثانيا ويتعدى بنفسه وبإلى وعلى وفي واللام.

Böylece iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olur. Zahir olan şu ki bu, birinci gerekçeden farklıdır; zira bunda nakil (türetme) dikkate alınmaktadır, cer edatı ise üç harfli (sülâsî) haline bakılmaksızın «e'âde» fiilinden hazfedilir. «'Âde» fiilinin bizzat geçişli olması ise nakille sabit olan hususlardandır; nitekim Tîbî, Asmaî'den beyitteki «'âdeke» lafzının 'seni çevirdi/engelledi' anlamında geçişli olduğunu nakletmiştir; Fâzıl el-Yemenî de bu şekilde nakletmiştir. el-Muğrib'de şöyle geçer: «el-Avd», başlangıçta ve ikinci defada 'dönüşmek/olmak' (sayrûret) demektir; bizzat kendi başına geçişli olduğu gibi «ilâ», «'alâ», «fî» ve «lâm» harf-i cerleriyle de geçişli olur.

وفي مشارق اللغة للقاضي عياض مثله، ونقل

Kâdî İyâz'ın Meşâriku'l-Envâr'ında da benzeri yer almakta ve

عن الحديث «أعدت فتانا يا معاذ؟»

«Ey Muâz, sen fitneci mi oldun?» hadis-i şerifi nakledilmektedir.

. وقال أبو البقاء: هي بدل من ضمير المفعول بدل اشتمال، وجوز أن يكون النصب على الظرفية أي سنعيدها في طريقتها الأولى.

Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: O, mef'ûl zamirinden bedel-i iştimaldir. Zarfiyet üzere mansub olması da caiz görülmüştür; yani 'onu ilk tutumunda/halinde iade edeceğiz' demektir.

وتعقبه أبو حيان قائلا: إن سيرتها وطريقتها ظرف مختص فلا يتعدى إليه الفعل على طريقة الظرفية إلا بوساطة في ولا يجوز الحذف إلا في ضرورة أو فيما شذت فيه العرب، وحاصله أن شرط الانتصاب على الظرفية هنا وهو الإبهام مفقود، وفي شرح التسهيل عن نحاة المغرب أنهم قسموا المبهم إلى أقسام منها المشتق من الفعل كالمذهب والمصدر الموضوع موضع الظرف نحو قصدك ولم يفرقوا بين المختوم بالتاء وغيره فالنصب على الظرفية فيما ذكر غير شاذ ولا ضرورة، وجوز الزمخشري واستحسنه أن يكون سَنُعِيدُها مستقلا بنفسه غير متعلق بسيرتها بمعنى أنها أنشئت أول ما أنشئت عصا ثم ذهبت وبطلت بالقلب حية فسنعيدها بعد الذهاب كما أنشأناها أولا، وسِيرَتَهَا منصوبا على أنه مفعول مطلق لفعل مقدر أي تسير سيرتها الأولى أي سنعيدها سائرة سيرتها الأولى حيث كنت تتوكأ عليها وتهش بها على غنمك ولك فيها المآرب التي عرفتها انتهى.

Ebû Hayyân onu şu sözlerle eleştirmiştir: «Sîretühâ» ve «tarîkatühâ» lafızları muhtas (belirli) zarftır; dolayısıyla «fî» edatı aracılığı olmaksızın zarfiyet yoluyla fiil ona geçişli olamaz. [Harf-i cerin] hazfi ise ancak şiir zaruretinde veya Araplardan şâz olarak gelen kullanımlarda caizdir. Bunun özeti şudur: Burada zarfiyet üzere mansub olmanın şartı olan müphemlik mevcut değildir. Şerhu't-Teshîl'de Mağrip nahivcilerinden nakledildiğine göre onlar müphemi kısımlara ayırmışlardır; bunlardan biri «el-mezheb» gibi fiilden türetilmiş olanlar ile «kasdeke» örneğinde olduğu gibi zarf makamına kaim kılınan mastardır ve [müenneslik] te'si ile bitenle bitmeyen arasında fark gözetmemişlerdir; binaenaleyh zikredilen hususta zarfiyet üzere mansub olmak şâz olmadığı gibi zaruret de değildir. Zemahşerî ise { سَنُعِيدُها } ifadesinin «sîretihâ» lafzına taalluk etmeksizin kendi başına müstakil olmasını caiz görüp güzel bulmuştur; yani [asa] ilk yaratıldığında asa olarak vücuda getirilmiş, sonra yılana dönüştürülmek suretiyle ortadan kalkıp yok olmuştur; işte biz onu bu yok oluştan sonra ilk yarattığımız gibi yeniden var edeceğiz; «sîretehâ» ise takdirî bir fiilin mef'ûl-i mutlakı olarak mansubdur; yani 'senin ona dayandığın, onunla davarına yaprak çırptığın ve kendisinde bildiğin daha nice faydaların bulunduğu ilk hali üzere hareket eder halde onu geri döndüreceğiz' demektir; söz burada bitti.

والظاهر أنه جعل الجملة من الفعل المقدر وفاعله حالا، ويجوز أن يكون استئنافا، ولا يخفى عليك أن ما ذكره وإن حسن معنى إلا أنه خلاف المتبادر، هذا والآية ظاهرة في جواز انقلاب الشيء عن حقيقته كانقلاب النحاس إلى الذهب وبه قال جمع، ولا مانع في القدرة من توجه الأمر التكويني إلى ذلك وتخصيص الإرادة له، وقيل: لا يجوز لأن قلب الحقائق محال والقدرة لا تتعلق به والحق الأول بمعنى أنه تعالى يخلق بدل النحاس مثلا ذهبا على ما هو رأي بعض المحققين أو بأن يسلب عن أجزاء النحاس الوصف الذي صار به نحاسا ويخلق فيه الوصف الذي يصير به ذهبا

Zâhir olan şudur ki, o [Ebû Hayyân], takdir edilen fiil ve fâilinden oluşan cümleyi hâl yapmıştır; [cümlenin] istînâf (yeni bir başlangıç) olması da caizdir. Sana gizli değildir ki, onun zikrettiği [izah], mana bakımından güzel olsa da zihne ilk gelene (mütebâdere) aykırıdır. Bununla birlikte ayet, bakırın altına dönüşmesi gibi bir şeyin kendi hakikatinden [başka bir hakikate] dönüşmesinin caiz olduğuna açıkça delalet etmektedir. Bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Kudret bakımından tekvînî emrin buna yönelmesinde ve iradenin bunu tahsis etmesinde hiçbir engel yoktur. Şöyle de denilmiştir: [Bu] caiz değildir; çünkü hakikatlerin dönüşmesi (kalb-i hakāyık) muhaldir ve kudret ona taalluk etmez. Hak olan ise birinci görüştür; yani Allah Teâlâ'nın -bazı muhakkiklerin görüşüne göre- mesela bakırın yerine altın yaratması veya bakırın parçalarından onu bakır kılan vasfı çekip alarak onda onu altın kılan vasfı yaratması anlamındadır

على ما هو رأي بعض المتكلمين من تجانس الجواهر واستوائها في قبول الصفات، والمحال إنما هو انقلابه ذهبا مع كونه نحاسا لامتناع كون الشيء في الزمن الواحد نحاسا وذهبا، وانقلاب العصا حية كان بأحد هذين الاعتبارين والله تعالى أعلم بأيهما كان، والذي أميل إليه الثاني فإن في كون خلق البدل انقلابا خفاء كما لا يخفى.

bakırın parçalarından onu bakır kılan vasfı çekip alır ve onda onu altın kılan vasfı yaratır. Muhal olan ise, bir şeyin aynı anda hem bakır hem altın olmasının imkânsızlığından ötürü, bakır iken aynı zamanda altına dönüşmesidir. Asanın yılana dönüşmesi de bu iki izahtan biriyle gerçekleşmiştir; hangisiyle olduğunu Allah Teâlâ en iyi bilendir. Benim meylettiğim ise ikincisidir; zira açık olduğu üzere bedel yaratılmasını bir 'dönüşüm' saymakta kapalılık vardır.

وقوله تعالى: وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ أمر له ﵇ بعد ما أخذ الحية وانقلبت عصا كما كانت والضم الجمع، والجناح كما في القاموس اليد والعضد والإبط والجانب ونفس الشيء ويجمع على أجنحة وأجنح، وفي البحر الجناح حقيقة في جناح الطائر والملك ثم توسع فيه فأطلق على اليد والعضد وجنب الرجل.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ } “Elini koynuna (kanadına) sok” kavl-i şerifi; yılanı tutup da yılan önceki gibi asaya dönüştükten sonra ona (aleyhisselâm) yönelik bir emirdir. «ed-Damm» (الضَّمُّ), birleştirmek/katmak demektir. «el-Cenâh» (الجَنَاحُ) ise el-Kâmûs'ta geçtiği üzere el, pazı, koltuk altı, yan taraf ve bir şeyin bizzat kendisi manalarına gelir; çoğulu «ecniha» (أَجْنِحَة) ve «ecnuh» (أَجْنُح) şeklinde gelir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Kanat (cenâh) kelimesi hakikat anlamında kuşun ve meleğin kanadı için kullanılır; daha sonra genişletilerek el, pazı ve insanın yanı (böğrü) için mecazen kullanılmıştır.

وقيل: لمجنبتي العسكر جناحان على سبيل الاستعارة وسمي جناح الطائر بذلك لأنه يجنحه أي يميله عند الطيران، والمراد أدخل يدك اليمنى من طوق مدرعتك واجعلها تحت إبط اليسرى أو تحت عضدها عند الإبط أو تحتها عنده فلا منافاة بين ما هنا، وقوله تعالى: أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ [النمل: ١٢] تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ جعله بعضهم مجزوما في جواب الأمر المذكور على اعتبار معنى الإدخال فيه، وقال أبو حيان وغيره: إنه مجزوم في جواب أمر مقدر وأصل الكلام اضمم يدك تنضم وأخرجها تخرج فحذف ما حذف من الأول. والثاني وأبقى ما يدل عليه فهو إيجاز يسمى بالاحتباك، ونصب بَيْضاءَ على الحال من الضمير في تَخْرُجْ والجار والمجرور متعلق بمحذوف هو حال من الضمير في بَيْضاءَ أو صفة لبيضاء كما قال الحوفي أو متعلق به كما قال أبو حيان كأنه قيل: ابيضت من غير سوء أو متعلق بتخرج كما جوزه غير واحد. والسوء الرداءة والقبح في كل شيء، وكني به عن البرص كما كني عن العورة بالسوأة لما أن الطباع تنفر عنه الأسماع تمجه. وهو أبغض شيء عند العرب ولهذا كنوا عن جذيمة صاحب الزباء وكان أبرص بالأبرش والوضاح. وفائدة التعرض لنفي ذلك الاحتراس فإنه لو اقتصر على قوله تعالى: تَخْرُجْ بَيْضاءَ لأوهم ولو على بعد أن ذلك من برص، ويجوز أن يكون الاحتراس عن توهم عيب الخروج عن الخلقة الأصلية على أن المعنى تخرج بيضاء من غير عيب وقبح في ذلك الخروج أو عن توهم عيب مطلقا. يروى أنها خرجت بيضاء لها شعاع كشعاع الشمس يغشي البصر وكان ﵇ آدم اللون آيَةً أُخْرى أي معجزة أخرى غير العصا. وانتصابها على الحالية من ضمير تَخْرُجْ والصحيح جواز تعدد الحال لذي حال واحد أو من ضمير بَيْضاءَ أو من الضمير في الجار والمجرور على ما قيل أو على البدلية من بَيْضاءَ ويرجع إلى الحالية من ضمير تَخْرُجْ، ويجوز أن تكون منصوبة بفعل مضمر أي خذ آية وحذف لدلالة الكلام. وظاهر كلام الزمخشري جواز تقدير دونك عاملا وهو مبني على ما هو ظاهر كلام سيبويه من جواز عمل اسم الفعل محذوفا ومنعه أبو حيان لأنه نائب عن الفعل ولا يحذف النائب والمنوب عنه، ونقض بيا الندائية فإنها تحذف مع أنها نائبة عن أدعوا، وقيل: إنها مفعول ثان لفعل محذوف مع مفعوله الأول أي جعلناها أو آتيناك آية أخرى، وجعل هذا القائل قوله تعالى:

Ordunun iki cenahına da istiare yoluyla iki kanat (cenâhân) denildiği söylenmiştir. Kuşun kanadına bu ismin verilmesi ise, uçarken onu meylettirmesi (yecnahu) sebebiyledir. Kastedilen mana şudur: Sağ elini cübbenin yakasından içeri sok ve onu sol koltuk altına yahut koltuk altı hizasındaki sol pazının altına ya da onun altındaki koltuk altına koy. Dolayısıyla buradaki ifade ile Cenâb-ı Hakk'ın: { أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } “Elini koynuna sok” ayeti arasında bir çelişki yoktur. { تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ } “Kusursuz, bembeyaz çıksın” ifadesini bazısı, içinde girdirme manası bulunmasını dikkate alarak mezkûr emrin cevabında meczum kabul etmiştir. Ebû Hayyân ve başkaları ise şöyle demiştir: O, takdirî bir emrin cevabında meczumdur; kelamın aslı 'elini bitiştir, birleşsin; onu çıkar, çıksın' şeklindedir; böylece birinciden ve ikinciden hazfedilenler hazfedilmiş, geriye delalet eden kısım bırakılmıştır; bu, ihtibâk adı verilen bir îcâzdır. «Beydâe» (بَيْضاءَ) lafzı, «tahruc» fiilindeki zamirden hal olarak mansubdur; harf-i cer ile mecruru ise «beydâe» içindeki zamirden hal olan ya da Havfî'nin dediği gibi «beydâe» için sıfat olan mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir veya Ebû Hayyân'ın belirttiği üzere sanki 'kusursuzca beyazlaştı' denilmiş gibi doğrudan ona taalluk etmektedir; yahut birden fazla âlimin caiz gördüğü üzere «tahruc» fiiline taalluk etmektedir. «es-Sû'» (السُّوءُ), her şeyde fenalık ve çirkinlik demektir. Tabiatların nefret etmesi ve kulakların hoşlanmaması sebebiyle avret yerinin «sev'e» ile kinaye edilmesi gibi, alaca (abraşlık) hastalığı da bununla kinaye edilmiştir. Bu, Arapların katında en nefret edilen şeydir; bu yüzden Zebbâ'nın arkadaşı olan ve alaca hastalığı bulunan Cezîme'yi «el-Ebreş» ve «el-Vaddâh» diye kinayeli anmışlardır. Bunu nefyetmeye değinilmesinin faydası ihtirastır (yanlış anlamayı önlemektir); zira şayet Cenâb-ı Hakk'ın { تَخْرُجْ بَيْضاءَ } sözüyle yetinilseydi, uzak bir ihtimalle de olsa bunun alaca hastalığından ileri geldiği vehmini doğurabilirdi. Asli yaratılışın dışına çıkma kusurunun vehmedilmesini engellemek için de olması caizdir; bu durumda mana 'o çıkışta bir ayıp ve çirkinlik olmaksızın bembeyaz çıksın' şeklinde olur veya mutlak surette bir kusur vehmini bertaraf etmek içindir. Rivayet edildiğine göre o el, gözleri kamaştıran güneş ışığı gibi bir parıltıya sahip olarak bembeyaz çıkmıştır; oysa kendisi (aleyhisselâm) buğday tenliydi. { آيَةً أُخْرى } “Başka bir mucize olarak”; yani asadan başka bir mucize olarak demektir. Bunun mansub oluşu «tahruc» fiilinin zamirinden hal olması sebebiyledir; sahih olan görüşe göre tek bir zü'l-hal için halin birden fazla olması caizdir; yahut «beydâe» zamirinden haldir veya denildiğine göre car-mecrurdaki zamirden haldir; yahut da «beydâe» lafzından bedeldir ki yine «tahruc» zamirinden hal olmaya döner. Gizli bir fiille mansub olması da caizdir; yani 'bir ayet daha al' demektir ve sözün delaletinden ötürü [fiil] hazfedilmiştir. Zemahşerî'nin sözünün zahiri, «dûneke» [isminin] amel eden unsur olarak takdir edilmesini caiz kılmaktadır; bu da Sîbeveyhi'nin sözünün zahirine dayanır ki ona göre isim-fiilin hazfedilmiş olarak amel etmesi caizdir. Ebû Hayyân ise isim-fiilin asıl fiile naip olması ve hem naibin hem de yerine geçilenin hazfedilemeyeceği gerekçesiyle bunu men etmiştir. Buna, nida yâ'sının «ed'û» (çağırıyorum) fiiline naip olmasına rağmen hazfedilmesiyle itiraz edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: O, birinci mef'ûlüyle birlikte hazfedilmiş bir fiilin ikinci mef'ûlüdür; yani 'onu kıldık' veya 'sana başka bir ayet verdik' demektir. Bu görüşü ileri süren zat Cenâb-ı Hakk'ın şu kavl-i şerifini:

لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى متعلقا بذلك المحذوف. ومن قدر خذ ونحوه جوز تعلقه به، وجوز الحوفي تعلقه باضمم، وتعلقه بتخرج وأبو البقاء تعلقه بما دل عليه آيَةً أي دللنا بها لنريك. ومنع تعلقه بها لأنها قد وصفت.

{ لِنُرِيَكَ مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } “Sana en büyük ayetlerimizden gösterelim diye” ifadesini mezkûr mahzûf fiile taalluk ettirmiştir. «Huz» (al) ve benzeri bir fiil takdir eden ise lamın ona taalluk etmesini caiz görmüştür. Havfî, onun «udmum» fiiline taalluk etmesini de «tahruc» fiiline taalluk etmesini de caiz görmüştür. Ebû'l-Bekâ ise onun «âyeten» lafzının delalet ettiği manaya taalluk ettiğini kabul etmiştir; yani 'sana göstermek için onunla delil getirdik' demektir. Sıfatlandığı gerekçesiyle [lamın] doğrudan «âyeten» lafzına taalluk etmesini ise men etmiştir.

وبعضهم تعلقه بألق، واختار بعض المحققين أنه متعلق بمضمر ينساق إليه النظم الكريم كأنه قيل: فعلنا ما فعلنا لنريك بعض آياتنا الكبرى على أن الْكُبْرى صفة لآياتنا على حد مَآرِبُ أُخْرى ومِنْ آياتِنَا في موضع المفعول الثاني ومن فيه للتبعيض أو لنريك بذلك الكبرى من آياتنا على أن الْكُبْرى هو المفعول الثاني لنريك ومِنْ آياتِنَا متعلق بمحذوف حال منه ومن فيه للابتداء أو للتبعيض. وتقديم الحال مع أن صاحبه معرفة لرعاية الفواصل. وجوز كلا

Bazıları ise onun «elkı» fiiline taalluk ettiğini söylemiştir. Bazı muhakkikler ise onun, kelamın akışının gerektirdiği gizli bir fiile taalluk ettiğini tercih etmişlerdir; sanki şöyle denilmiştir: 'En büyük ayetlerimizden bir kısmını sana gösterelim diye yaptıklarımızı yaptık.' Bu durumda «el-kübrâ», { مَآرِبُ أُخْرى } terkibinde olduğu gibi «âyâtinâ» lafzının sıfatıdır; { مِنْ آياتِنَا } ise ikinci mef'ûl konumundadır ve buradaki «min» edatı teb'îz (kısmîlik) bildirir. Yahut 'bununla sana ayetlerimizin en büyüğünü gösterelim diye' manasındadır; bu takdirde { الْكُبْرى } lafzı «nüriyeke» fiilinin ikinci mef'ûlüdür, { مِنْ آياتِنَا } ise ondan hal olan mahzûf bir kelimeye taalluk eder ve buradaki «min» ibtidâ (başlangıç) veya teb'îz içindir. Sahibinin ma'rife olmasına rağmen halin öne geçirilmesi ise fasılalara riayet içindir. Her iki

الإعرابين في مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى الحوفي. وابن عطية وأبو البقاء وغيرهم.

irap şeklini de { مِنْ آياتِنَا الْكُبْرى } terkibinde Havfî, İbn Atıyye, Ebû'l-Bekâ ve diğerleri caiz görmüşlerdir.

واختار في البحر الإعراب الأول ورجحه بأن فيه دلالة على أن آياته تعالى كلها كبرى بخلاف الإعراب الثاني وبأنه على الثاني لا تكون الْكُبْرى صفة العصا واليد معا وإلا لقيل: الكبريين. ولا يمكن أن يخص أحدهما لأن في كل منهما معنى التفضيل، ويبعد ما قال الحسن وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من أن اليد أعظم في الإعجاز من العصا لأنه ليس في اليد إلا تغيير اللون وأما العصا ففيها تغيير اللون وخلق الزيادة في الجسم وخلق الحياة والقدرة والأعضاء المختلفة مع عودها عصا بعد ذلك فكانت أعظم في الإعجاز من اليد، وجوز أن تكون الْكُبْرى صفة لهما ولاتحاد المقصود جعلتا آية واحدة وأفردت الصفة لذلك. وأن تكون صفة لليد والعصا غنية عن الوصف بها لظهور كونها كبرى.

el-Bahr'da birinci irap tercih edilmiş ve bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın bütün ayetlerinin 'en büyük' olduğuna delalet etmesi sebebiyle ikinci iraba üstün tutulmuştur; zira ikinci iraba göre { الْكُبْرى } lafzı asa ile elin her ikisinin birden sıfatı olamaz, aksi takdirde tesniye olarak «el-kübreyeyn» denilmesi gerekirdi. İkisinden birine tahsis edilmesi de mümkün değildir; zira her birinde üstünlük (tafdîl) manası vardır. Hasan[-ı Basrî]'nin söylediği ve İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edilen, elin mucize bakımından asadan daha büyük olduğu görüşü ise uzaktır; çünkü elde yalnızca renk değişimi vardır; asada ise renk değişimi, cisimde büyüme yaratılması, hayat, kudret ve çeşitli organların yaratılması ve bundan sonra tekrar asaya dönüşmesi söz konusudur; dolayısıyla mucize yönünden elden daha büyüktür. { الْكُبْرى } lafzının her ikisinin birden sıfatı olması ve maksadın birliği sebebiyle ikisinin tek bir ayet sayılıp sıfatın bu yüzden tekil getirilmiş olması da caiz görülmüştür. Yine onun elin sıfatı olması ve asanın en büyük oluşunun apaçıklığı sebebiyle onunla sıfatlanmaktan müstağni bulunması da caizdir.

وأنت تعلم أن هذا كله خلاف الظاهر. وكذا ما قيل: من أن من على الإعراب الثاني للبيان بأن يكون المراد لنريك الآيات الكبرى من آياتنا ليصح الحمل الذي يقتضيه البيان ولا يترجح بذلك الإعراب الثاني على الأول ولا يساويه أصلا. ولا يخفى عليك أن كل احتمال من احتمالات متعلق اللام خلا من الدلالة على وصف آية العصا بالكبر لا ينبغي أن يعول عليه. ويعتذر بأن عدم الوصف للظهور مع ظهور الاحتمال الذي لا يحتاج معه إلى الاعتذار عن ذلك المقال فتأمل والله تعالى العاصم من الزلل اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ تخلص إلى ما هو المقصد من تمهيد المقدمات السالفة فصل عما قبله من الأوامر إيذانا بأصالته أي اذهب إليه بما رأيته من آياتنا الكبرى وادعه إلى عبادتي وحذره نقمتي.

Sen de bilirsin ki bunların tamamı zahire muhaliftir. İkinci irapta «min» edatının beyan için olduğu, böylece kastedilen mananın 'sana ayetlerimizden en büyük ayetleri gösterelim diye' şeklinde olup beyanın gerektirdiği yüklemin sahih kılınması yönündeki görüş de böyledir; bununla ikinci irap birinciye üstün gelmediği gibi ona asla denk de olamaz. Sana gizli değildir ki, lam harfinin taalluk ihtimallerinden asa ayetini büyüklükle nitelemekten yoksun olan hiçbir ihtimale itimat edilmemelidir. Nitelendirilmeyişinin konunun açıklığından ileri geldiği mazereti ise, bu söze mazeret beyan etmeye ihtiyaç bırakmayan zahir bir ihtimal varken ileri sürülmektedir; öyleyse iyice düşün, yanılgıdan koruyan Allah Teâlâ'dır. { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ } “Firavun'a git”; geçmiş mukaddimelerin hazırlanmasındaki asıl maksada geçiştir. Asıl gaye olduğunu bildirmek için önceki emirlerden ayrı (fasl ile) getirilmiştir; yani 'ayetlerimizin en büyüklerinden gördüğün bu delillerle ona git, onu bana ibadete çağır ve azabıma karşı uyar' demektir.

وقوله تعالى إِنَّهُ طَغى تعليل للأمر أو لوجوب المأمور به أي جاوز الحد في التكبر والعتو والتجبر حتى تجاسر على العظيمة التي هي دعوى الربوبية،

Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنَّهُ طَغى } “Çünkü o azdı” kavl-i şerifi, emrin yahut emredilen şeyin vacip oluşunun gerekçesidir; yani kibirlenmede, haddi aşmada ve zorbalıkta o derece ileri gitti ki sonunda rubûbiyyet (ilahlık) iddiası gibi büyük bir cürete kalkıştı.

قال وهب بن منبه: إن الله تعالى قال لموسى ﵇: ادن فلم يزل يدنيه حتى شد ظهره بجذع الشجرة فاستقر وذهبت عنه الرعدة وجمع يده في العصا وخضع برأسه وعنقه ثم قال له بعد أن عرفه نعمته تعالى عليه: انطلق برسالتي فإنك بعيني وسمعي وإن معك أيدي ونصري وإني قد ألبستك جنة من سلطاني تستكمل بها القوة في أمري فأنت جند عظيم من جنودي بعثتك إلى خلق ضعيف من خلقي بطر نعمتي وأمن مكري وغرته الدنيا حتى جحد حقي وأنكر ربوبيتي وعبد من دوني وزعم أنه لا يعرفني وإني لأقسم بعزتي لولا العذر والحجة اللذان وضعت بيني وبين خلقي لبطشت به بطشة جبار يغضب لغضبه السموات والأرض والجبال والبحار فإن أمرت السماء حصبته وإن أمرت الأرض ابتلعته وإن أمرت البحار غرقته وإن أمرت الجبال دمرته ولكنه هان علي وسقط من عيني ووسعه حلمي واستغنيت بما عندي وحق لي إني أنا الغني لا غني غيري فبلغه رسالتي وادعه إلى عبادتي وتوحيدي وإخلاص اسمي وذكره بأيامي وحذره نقمتي وبأسي وأخبره أنه لا يقوم شيء لغضبي وقل له فيما بين ذلك قولا لينا لعله يتذكر أو يخشى وأخبره أني إلى العفو والمغفرة أسرع مني إلى الغضب والعقوبة ولا يرو عنك ما ألبسته من لباس الدنيا فإن ناصيته بيدي ليس يطرف ولا ينطق ولا يتنفس إلا بأذني وقل له: أجب ربك فإنه واسع المغفرة وإنه قد أمهلك أربعمائة سنة في كلها أنت مبارزة بالمحاربة تتشبه وتتمثل به وتصد عباده عن سبيله وهو يمطر عليك السماء وينبت لك الأرض لم تسقم. ولم تهرم ولم تفتقر ولم تغلب ولو شاء أن يفعل ذلك بك فعل ولكنه ذو أناة وحلم عظيم في كلام طويل.

Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Allah Teâlâ Mûsâ'ya (aleyhisselâm): «Yaklaş» buyurdu; sırtını ağacın gövdesine yaslayıncaya kadar onu yaklaştırmaya devam etti; nihayet sükûnet buldu, titremesi geçti, elini asanın üzerinde topladı, başını ve boynunu büktü. Sonra Allah Teâlâ ona olan nimetini bildirdikten sonra şöyle buyurdu: «Risaletimle yola çık; şüphesiz sen benim gözetimim ve işitmem altındasın; kudretim ve yardımım seninledir. Sana hükümranlığımdan bir zırh giydirdim ki onunla emrim hususunda tam bir kuvvete erişesin. Sen benim ordularımdan büyük bir ordusun; seni yarattıklarımdan zayıf bir kula gönderdim ki o benim nimetimle şımardı, azabımdan emin oldu, dünya onu aldattı; öyle ki hakkımı inkâr etti, rubûbiyyetimi tanımadı, benden başkasına kulluk etti ve beni bilmediğini iddia etti. İzzetime yemin ederim ki, kullarımla arama koyduğum mazeret ve delil olmasaydı, öfkesine göklerin, yerin, dağların ve denizlerin öfkeleneceği bir zorba yakalayışıyla onu yakalardım. Şayet göğe emretsem onu taşa tutardı, yere emretsem onu yutardı, denizlere emretsem onu boğardı, dağlara emretsem onu helak ederdi. Lakin o benim katımda değersizdir, gözümden düşmüştür; hilmim onu kuşatmıştır; katımdaki ile her şeyden müstağniyim ve zengin olmak bana haktır, şüphesiz ben öyle zenginim ki benden başka zengin yoktur. Ona risaletimi tebliğ et; onu bana kulluğa, tevhîde ve ismimi ihlasla anmaya davet et; ona nimet günlerimi hatırlat; azabımdan ve yakalayışımdan onu sakındır; gazabımın karşısında hiçbir şeyin duramayacağını ona haber ver. Bu esnada ona yumuşak söz söyle, ola ki öğüt alır veya korkar. Ona haber ver ki ben affa ve mağfirete, gazaba ve cezalandırmaya olduğumdan çok daha süratliyim. Ona giydirdiğim dünya elbisesi seni korkutmasın; zira onun perçemi benim elimdedir; benim iznim olmadan ne gözünü kırpabilir, ne konuşabilir, ne de nefes alabilir. Ona de ki: Rabbine icabet et; zira O'nun mağfireti geniştir. O sana dört yüz yıl mühlet verdi; bu sürenin tamamında sen O'na savaş açtın, O'na benzemeye ve O'nun gibi görünmeye kalkıştın, kullarını O'nun yolundan alıkoydun; O ise senin üzerine gökten yağmur yağdırdı, senin için yerden bitkiler çıkardı; ne hastalandın, ne yaşlandın, ne fakir düştün ne de mağlup oldun. Şayet bunu sana yapmayı dileseydi yapardı; lakin O büyük bir mühlet ve engin bir hilm sahibidir...» diyerek uzun bir hitapta bulundu.

وفي بعض الروايات أن الله تعالى لما أمره ﵇ بالذهاب إلى فرعون سكت سبعة أيام

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre Allah Teâlâ ona (aleyhisselâm) Firavun'a gitmesini emrettiğinde yedi gün sustu;

، وقيل: أكثر فجاءه ملك فقال: أنفذ ما أمرك ربك، وفي القلب من صحة ذلك شيء قالَ استئناف بياني كأنه قيل فماذا قال موسى

daha fazla sustuğu da söylenmiştir. Bunun üzerine bir melek gelip: 'Rabbinin sana emrettiğini yerine getir' dedi; ancak bunun sıhhati hususunda kalpte bir şüphe vardır. { قالَ } “Dedi” ifadesi beyânî bir istînâftır; sanki şöyle denilmiştir: Kendisine bu sözler söylendiğinde Mûsâ

عليه السّلام حين قيل له ما قيل؟ فأجيب بأنه قال: رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي الظاهر أنه متعلق بقوله تعالى اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إلخ، وذلك أنه ﵇ علم من الأمر بالذهاب إليه والتعليل بالعلة المذكورة أنه كلف أمرا عظيما وخطبا جسيما يحتاج معه إلى احتمال ما لا يحتمله إلا ذو جأش رابط وصدر فسيح فاستوهب ربه تعالى أن يشرح صدره ويجعله حليما حمولا يستقبل ما عسى أن يرد عليه في طريق التبليغ والدعوة إلى مر الحق من الشدائد التي يذهب معها صبر الصابر بجميل الصبر وحسن الثبات وأن يسهل عليه مع ذلك أمره الذي هو أجل الأمور وأعظمها وأصعب الخطوب وأهولها بتوفيق الأسباب ورفع الموانع، فالمراد من شرح الصدر جعله بحيث لا يضجر ولا يقلق مما يقتضي بحسب البشرية الضجر والقلق من الشدائد، وفي طلب ذلك إظهار لكمال الافتقار إليه ﷿ وإعراض عن الأنانية بالكلية:

aleyhisselâm ne dedi? İşte buna cevap olarak şöyle dediği bildirilmiştir: { رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي } “Rabbim! Göğsüme genişlik ver ve işimi bana kolaylaştır!” Zahir olan, bunun Cenâb-ı Hakk'ın: { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ } “Firavun'a git” kavl-i şerifine bağlı olmasıdır; zira o (aleyhisselâm), Firavun'a gitme emrinden ve mezkûr gerekçeden anladı ki büyük bir işle ve ancak yüreği pek, göğsü geniş kimselerin göğüsleyebileceği çetin bir meseleyle mükellef kılınmıştır. Bu sebeple Rabbinden göğsünü genişletmesini, kendisini tebliğ ve hakkın acılığına davet yolunda başına gelebilecek ve sabırlı kimselerin dahi sabrını tüketecek şiddetli sıkıntıları güzel bir sabır ve metanetle karşılayacak bir hilm ve tahammül sahibi kılmasını; bununla birlikte sebeplerin muvaffak kılınması ve engellerin kaldırılması suretiyle işlerin en yücesi, en büyüğü, en zoru ve en dehşetlisi olan vazifesini kendisine kolaylaştırmasını niyaz etmiştir. Göğsün genişletilmesinden maksat; beşeriyet icabı insanda bıkkınlık ve tedirginlik doğuran şiddetli haller karşısında daralmayacak ve telaşa kapılmayacak bir hale getirilmesidir. Bunu talep etmekte, Cenâb-ı Hakk'a (azze ve celle) olan tam muhtaçlığın izharı ve benlikten bütünüyle yüz çevirme vardır:

ويحسن إظهار التجلد للعدا ... ويقبح إلا العجز عند الأحبة

Düşmanlara karşı metanet göstermek güzeldir ... Dostların huzurunda ise acziyetten başkası çirkindir.

وذكر الراغب أن أصل الشرح البسط ونحوه، وشرح الصدر بسطه بنور إلهي وسكينة من جهة الله تعالى وروح منه ﷿ ولهم فيه عبارات أخر لعل بعضها سيأتي إن شاء الله تعالى في باب الإشارة. وقال بعضهم: إن هذا القول معلق بما خاطبه الله تعالى به من لدن قوله سبحانه إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ [طه: ١٢] إلى هذا المقام فيكون قد طلب ﵇ شرح الصدر ليقف على دقائق المعرفة وأسرار الوحي ويقوم بمراسم الخدمة والعبادة على أتم وجه ولا يضجر من شدائد التبليغ. وقيل: إنه ﵇ لما نصب لذلك المنصب العظيم وخوطب بما خوطب في ذلك المقام احتاج إلى تكاليف شاقة من تلقي الوحي والمواظبة على خدمة الخالق ﷾ وإصلاح العالم السفلي فكأنه كلف بتدبير العالمين والالتفات إلى أحدهما يمنع من الاشتغال بالآخر فسأل شرح الصدر حتى يفيض عليه من القوة ما يكون وافيا بضبط تدبير العالمين، وقد يقال: إن الأمر بالذهاب إلى فرعون قد انطوى فيه الإشارة إلى منصب الرسالة المستتبع تكاليف لائقة به منها ما هو راجع إلى الحق ومنها ما هو منوط بالخلق، وقد استشعر موسى ﵇ كل ذلك فبسط كف الضراعة لطلب ما يعينه على أداء ذلك على أكمل وجه فلا يتوقف تعميم شرح الصدر على تعلقه بأول الكلام كما لا يخفى، ثم إن الصدر عند علماء الرسوم يراد منه القلب لأنه المدرك أو مما به الإدراك والعلاقة ظاهرة.

Râgıb, şerh kelimesinin aslının 'genişletmek/açmak' ve benzeri manalara geldiğini; sadrın (göğsün) şerhedilmesinin ise ilahî bir nur, Allah Teâlâ katından bir sekinet ve O'ndan (azze ve celle) bir ferahlık (ruh) ile onu genişletmek olduğunu belirtmiştir. Bu hususta başka ibareleri de vardır ki bazısı inşâallahu teâlâ işârî tefsir bahsinde gelecektir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu söz, Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Şüphesiz ben senin Rabbinim; pabucunu çıkar!” hitabından bu makama kadar kendisine hitap ettiği hususlarla irtibatlıdır; bu durumda o (aleyhisselâm), marifetin inceliklerine ve vahyin sırlarına vâkıf olmak, kulluk ve hizmet gereklerini en kâmil manada ifa etmek ve tebliğin zorluklarından ötürü daralmamak için göğüs genişliği talep etmiş olur. Şöyle de denilmiştir: O (aleyhisselâm) bu yüce makama tayin edilip o makamda mezkûr hitaplara muhatap kılınınca; vahyi telakki etmek, Yaratan'a (celle celâlüh) hizmete devam etmek ve süflî âlemi ıslah etmek gibi meşakkatli mükellefiyetlere ihtiyaç duydu; sanki iki âlemin birden tedbiriyle mükellef kılındı ve birine yönelmek diğerinden alıkoyacaktı. Bu sebeple iki âlemin tedbirini eksiksiz yürütmeye yetecek bir kuvvetin üzerine akması için göğsünün genişletilmesini istedi. Şöyle de denilebilir: Firavun'a gitme emri, peygamberlik makamına ve bu makamın gerektirdiği hakka taalluk eden ve halka taalluk eden mükellefiyetlere işaret etmektedir. Mûsâ (aleyhisselâm) bütün bunları hissetmiş ve bunu en mükemmel şekilde yerine getirmesine yardım edecek şeyi talep etmek üzere niyaz elini açmıştır; dolayısıyla sadrın şerhini genel kılmak, görüldüğü üzere sözün evveline taalluk etmesine bağlı değildir. Sonra zâhir uleması katında «es-sadr» (göğüs) ile kalp kastedilir; zira idrak eden yahut idrak aleti olan odur ve aralarındaki alaka açıktır.

ولعلماء القلوب كلام في ذلك سيأتي إن شاء الله تعالى في باب الإشارة مع بعض ما أطنب به الإمام في تفسير هذه الآية، وفي ذكر كلمة لِي مع انتظام الكلام بدونها تأكيد لطلب الشرح والتيسير بإبهام المشروح والميسر أولا وتفسيرهما ثانيا فإنه لما قال اشْرَحْ لِي علم أن ثم مشروحا يختص به حتى لو اكتفى لتم فإذا قيل صَدْرِي أفاد التفسير والتفصيل أما لو قيل اشْرَحْ واكتفي به فلا وكذا الكلام في يَسِّرْ لِي. وقيل: ذكر لِي لزيادة الربط كما في قوله تعالى: اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ [الأنبياء: ١] . وتعقب بأنه لا منافاة وهو الذي أفاد هذا المعنى. وفي الانتصاف أن فائدة ذكرها الدلالة على أن منفعة شرح الصدر راجعة إليه فإن تعالى لا يبالي بوجوده وعدمه وقس عليه يَسِّرْ لِي أَمْرِي وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي روي أنه كان في لسانه ﵇ رتة من جمرة أدخلها فاه في صغره.

Gönül ehlinin bu hususta sözleri vardır ki, İmam'ın bu ayetin tefsirinde tafsilatlıca anlattığı bazı hususlarla birlikte inşâallahu teâlâ işârî tefsir bahsinde gelecektir. Kelam onsuz da muntazam olduğu halde { لِي } “bana/benim için” lafzının zikredilmesinde; önce genişletilecek ve kolaylaştırılacak şeyin müphem bırakılması, sonra açıklanması suretiyle şerh ve teshîr talebini tekit vardır. Zira o: { اشْرَحْ لِي } “benim için genişlet” dediğinde, kendisine has bir genişletilecek şeyin varlığı bilinmiş olur; öyle ki bu kadarıyla yetinilseydi bile söz tamam olurdu; ardından { صَدْرِي } “göğsümü” denilince açıklama ve tafsilat ifade etmiş oldu. Şayet sadece { اشْرَحْ } denilip yetinilseydi bu tekit olmazdı; aynı durum { يَسِّرْ لِي } ifadesinde de geçerlidir. Şöyle de denilmiştir: Tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: { اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ } “İnsanların hesabı yaklaştı” kavl-i şerifinde olduğu gibi, irtibatı artırmak için «lî» zikredilmiştir. Buna, arada bir zıtlık olmadığı ve bu manayı ifade edenin de bizzat o olduğu söylenerek cevap verilmiştir. el-İntisâf'ta ise onun zikredilme faydasının, sadrın şerhindeki menfaatin kendisine ait olduğuna delalet etmesi olduğu belirtilmiştir; zira Allah Teâlâ onun varlığına ya da yokluğuna muhtaç değildir. { يَسِّرْ لِي أَمْرِي } “İşimi bana kolaylaştır” ifadesini de buna kıyas et. { وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي } “Dilimden düğümü çöz”; rivayet edildiğine göre küçüklüğünde ağzına soktuğu bir kordan ötürü onun (aleyhisselâm) dilinde bir pelteklik (tutukluk) vardı.

وذلك أن فرعون حمله ذات يوم فأخذ خصلة من لحيته لما كان فيها من الجواهر. وقيل: لطمه. وقيل: ضربه ضربة بقضيب في يده على رأسه فتطير فدعا بالسياف فقالت آسية بنت مزاحم امرأته وكانت تحب موسى ﵇:

Şöyle ki: Bir gün Firavun onu kucağına almıştı; Mûsâ onun sakalındaki mücevherlerden dolayı sakalından bir tutam çekti. Bir tokat attığı da söylenmiştir. Elindeki bir değnekle başına vurduğu da söylenmiştir. Firavun bunu uğursuzluk sayarak celladı çağırdı. Bunun üzerine Mûsâ'yı (aleyhisselâm) çok seven karısı Âsiye binti Müzâhim şöyle dedi:

إنما هو صبي لا يفرق بين الياقوت والجمر فاحضرا وأراد أن يمد يده إلى الياقوت فحول جبريل ﵇ يده إلى الجمرة فأخذها فوضعها في فيه فاحترق لسانه.

«O henüz yakut ile közü birbirinden ayıramayan bir çocuktur.» Bunun üzerine ikisi de getirildi; Mûsâ elini yakuta uzatmak isteyince Cebrâîl (aleyhisselâm) onun elini köze yönlendirdi; o da koru alıp ağzına koydu ve dili yandı.

وفي هذا دليل على فساد قول القائلين بأن النار تحرق بالطبيعة من غير مدخلية لإذن الله تعالى في ذلك إذ لو كان الأمر كما زعموا لأحرقت يده. وذكر في حكمة إذن الله تعالى لها بإحراق لسانه دون يده أن يده صارت آلة لما ظاهره الإهانة لفرعون. ولعل تبييضها كان لهذا أيضا وإن لسانه كان آلة لضد ذلك بناء على ما روي أنه ﵇ دعاه بما يدعو به الأطفال الصغار آبائهم. وقيل: احترقت يده ﵇ أيضا فاجتهد فرعون في علاجها فلم تبرأ.

Bunda, Allah Teâlâ'nın izninin tesiri olmaksızın ateşin tabiatı gereği yaktığını iddia edenlerin sözlerinin batıl olduğuna delil vardır; zira iddia ettikleri gibi olsaydı [önce] elini yakardı. Allah Teâlâ'nın ateşin elini değil de dilini yakmasına izin vermesindeki hikmet olarak şu zikredilmiştir: Eli, zahirde Firavun'u tahkir eden bir fiilin aleti olmuştu. Belki de elinin beyazlatılması bu sebepledir. Dili ise -rivayet edildiğine göre küçük çocukların babalarına seslendiği şeylerle onu çağırmasına dayanılarak- bunun zıddına bir aletti. Bir rivayette onun (aleyhisselâm) elinin de yandığı, Firavun'un onu tedavi etmek için çok uğraştığı fakat iyileşmediği belirtilmiştir.

ولعل ذلك لئلا يدخلها ﵇ مع فرعون في قصة واحدة فتفقد بينهما حرمة المؤاكلة فلما دعاه قال: إلى أي رب تدعوني؟ قال: إلى الذي أبرأ يدي وقد عجزت عنه. وكان الظاهر على هذا أن يطرح ﵇ النار من يده ولا يوصلها إلى فيه. ولعله لم يحس بالألم إلا بعد أن أوصلها فاه أو أحس لكنه لم يفرق بين إلقائها في الأرض وإلقائها في فمه وكل ذلك بتقدير الله تعالى ليقضي الله أمرا كان مفعولا. وقيل: كانت العقدة في لسانه ﵇ خلقة. وقيل:

Muhtemelen bunun sebebi, Firavun ile aynı kaba elini daldırmaması ve aralarındaki birlikte yemek yeme hukukunun ortadan kalkması içindi. Nitekim Mûsâ onu [imana] davet ettiğinde: 'Beni hangi Rabbe davet ediyorsun?' demiş, o da: 'Senin aciz kaldığın halde benim elimi iyileştiren Rabbe' demiştir. Bu durumda zahir olan, onun ateşi elinden atması ve ağzına götürmemesiydi; muhtemelen acıyı ancak koru ağzına değdirdikten sonra hissetti yahut hissetti fakat onu yere atmak ile ağzına atmak arasında bir fark gözetmedi; bütün bunlar Allah'ın gerçekleşmesi gereken bir emri yerine getirmesi için O'nun takdiriyle vuku bulmuştur. Dilindeki tutukluğun yaratılıştan (doğuştan) olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

إنها حدثت بعد المناجاة وفيه بعد.

O [tutukluk], münacattan sonra meydana gelmiştir; ancak bu görüş uzaktır.

واختلف في زوالها بكمالها فمن قال به كالحسن تمسك بقوله تعالى قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى [طه: ٣٦] من لم يقل به كالجبائي احتج بقوله تعالى هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي [القصص: ٣٤] وقوله سبحانه وَلا يَكادُ يُبِينُ [الزخرف: ٥٢] .

Bu peltekliğin tamamen zail olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Hasan[-ı Basrî] gibi tamamen geçtiğini söyleyenler Cenâb-ı Hakk'ın: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “Ey Mûsâ! İstediğin sana verildi” ayetine tutunmuşlardır. Cübbâî gibi zail olmadığını söyleyenler ise Cenâb-ı Hakk'ın: { هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي } “O benden daha fasîhtir” ve { وَلا يَكادُ يُبِينُ } “Neredeyse söz bile anlatamıyor” ayetleriyle delil getirmişlerdir.

وبما

Yine şu rivayetle de delil getirmişlerdir:

روي أنه كان في لسان الحسين رضي الله تعالى عنه رتة وحبسة فقال النبي ﷺ فيه: إنه ورثها من عمه موسى ﵇

Hüseyin'in (radıyallâhu teâlâ anh) dilinde bir tutukluk ve pelteklik vardı; bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun hakkında: «Şüphesiz o, bunu amcası Mûsâ'dan (aleyhisselâm) miras almıştır» buyurdu.

. وأجاب عن الأول بأنه ﵇ لم يسأل حل عقدة لسانه بالكلية بل عقدة تمنع الإفهام ولذلك نكرها ووصفها بقوله مِنْ لِسانِي ولم يضفها مع أنه أخصر ولا يصلح ذلك للوصفية إلا بتقدير مضاف وجعل مِنْ تبعيضية أي عقدة كائنة من عقد لساني فإن العقدة للسان لا منه. وجعل قوله تعالى: يَفْقَهُوا قَوْلِي جواب الطلب وغرضا من الدعاء فبحلها في الجملة يتحقق إيتاء سؤله ﵇. واعترض على ذلك بأن قوله تعالى هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي قال ﵇ قبل استدعاء الحل على أنه شاهد على عدم بقاء اللكنة لأن فيه دلالة على أن موسى ﵇ كان فصيحا غايته أن فصاحة أخيه أكثر وبقية اللكنة تنافي الفصاحة اللغوية المرادة هنا بدلالة قوله لسانا. ويشهد لهذه المنافاة ما قاله ابن هلال في كتاب الصناعتين: الفصاحة تمام آلة البيان ولذا لا يقال لله تعالى: فصيح وإن قيل لكلامه سبحانه فصيح ولذلك لا يسمى الألثغ والتمتام فصيحين لنقصان آلتهما عن إقامة الحروف وبأن قوله تعالى وَلا يَكادُ يُبِينُ معناه لا يأتي ببيان وحجة، وقد قال ذلك اللعين تمويها ليصرف الوجوه عنه ﵇، ولو كان المراد نفي البيان وإفهام الكلام لاعتقال اللسان لدل على عدم زوال العقدة أصلا ولم يقل به أحد، وبأنا لا نسلم صحة الخبر، وبأن تنكير عُقْدَةً يجوز أن يكون لقلتها في نفسها. ومن يجوز تعلقها بأحلل كما ذهب إليه الحوفي واستظهره أبو حيان فإن المحلول إذا كان متعلقا بشيء ومتصلا به فكما يتعلق الحل به يتعلق بذلك الشيء أيضا باعتبار إزالته عنه أو ابتداء حصوله منه، وعلى تقدير تعلقها بمحذوف وقع صفة لعقدة لا نسلم وجوب تقدير مضاف وجعل من تبعيضية، ولا مانع من أن تكون بمعنى في ولا تقدير أي عقدة في لساني بل قيل: ولا مانع أيضا من جعلها ابتدائية مع عدم التقدير وأي فساد في قولنا: عقدة ناشئة من لساني. والحاصل أن ما استدل به على بقاء عقدة ما في لسانه ﵇ وعدم زوالها بالكلية غير تام لكن قال بعضهم: إن الظواهر تقتضي ذلك وهي تكفي في مثل هذه المطالب وثقل ما في اللسان لا يخفف قدر الإنسان. وقد ذكر أن في لسان المهدي المنتظر رضي الله تعالى عنه حبسة وربما يتعذر عليه الكلام حتى يضرب بيده اليمنى فخذ رجله اليسرى وقد بلغك ما ورد في فضله. وقال بعضهم: لا تقاوم فصاحة الذات إعراب الكلمات. وأنشد قول القائل:

Birinci delile şöyle cevap verilmiştir: Mûsâ (aleyhisselâm) dilindeki düğümün tamamen çözülmesini değil, muhatapların anlamasına engel olan düğümün çözülmesini istemiştir; bu yüzden onu nekre (belirsiz) getirmiş ve { مِنْ لِسانِي } “dilimden” sözüyle nitelemiştir. Daha veciz olmasına rağmen onu [dilime] muzaf kılmamıştır; bu ise ancak bir muzâf takdir edilerek ve «min» teb'îz (kısmîlik) kılınarak sıfat olmaya elverişlidir; yani 'dilimin düğümlerinden bir düğüm' demektir, zira düğüm dilin içinde değil dildedir. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَفْقَهُوا قَوْلِي } “Sözümü anlasınlar” kavl-i şerifi ise bu talebin cevabı ve duanın gayesidir; dolayısıyla onun kısmen çözülmesiyle talebinin verilmesi (aleyhisselâm) gerçekleşmiş olur. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Cenâb-ı Hakk'ın { هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي } kavl-i şerifini o (aleyhisselâm) düğümün çözülmesini istemeden önce söylemiştir; üstelik bu, peltekliğin kalmadığına delildir; zira onda Mûsâ'nın (aleyhisselâm) fasih olduğuna delalet vardır, en fazla kardeşinin fesahati daha fazladır; geriye kalan bir pelteklik ise 'lisanen' lafzının delaletiyle burada kastedilen lügavî fesahate aykırıdır. Bu zıtlığa, İbn Hilâl'in Kitâbü's-Sınâateyn'de söylediği şu söz şahittir: 'Fesahat, beyan aletinin tam olmasıdır; bu sebeple Allah Teâlâ için -kelamına fasih dense de- bizzat O'na fasih denmez; yine harfleri çıkarmaktaki aletlerinin noksanlığından ötürü peltek ve kekeme kimselere de fasih denmez.' Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلا يَكادُ يُبِينُ } kavl-i şerifinin manası ise 'açık bir delil ve hüccet getiremiyor' demektir; o lanetli bunu, yüzleri ondan (aleyhisselâm) çevirmek için bir aldatmaca olarak söylemiştir; şayet bundan maksat dil tutukluğundan ötürü meramını anlatamama ve beyan edememe olsaydı, düğümün asla çözülmediğine delalet ederdi ki bunu hiç kimse söylememiştir. Ayrıca haberin sahih olduğunu da kabul etmiyoruz. { عُقْدَةً } kelimesinin nekre getirilmesi ise bizatihi azlığı için de olabilir. Havfî'nin benimsediği ve Ebû Hayyân'ın zahir gördüğü üzere «uhlül» fiiline taallukunu caiz görenlere göre ise, çözülen şey bir şeye taalluk edip onunla irtibatlı olduğunda, çözme fiili ona taalluk ettiği gibi o şeyden giderilmesi veya ilk olarak ondan hasıl olması bakımından bizzat o şeye de taalluk eder. «Ukdeten» kelimesine sıfat olan mahzûf bir kelimeye taalluk ettiği takdirde ise, bir muzâf takdir edilmesini ve «min» edatının teb'îz kılınmasını zorunlu görmüyoruz; onun «fî» manasında olmasına ve takdirsiz olarak 'dilimdeki bir düğüm' anlamına gelmesine bir engel yoktur; hatta takdir olmaksızın ibtidâiyye olmasına da bir mani bulunmadığı söylenmiştir; nitekim 'dilimden neşet eden bir düğüm' dememizde ne gibi bir bozukluk olabilir ki? Hasılı kelam; onun (aleyhisselâm) dilinde bir düğümün kaldığına ve tamamen zail olmadığına dair getirilen deliller tam değildir; fakat bazısı şöyle demiştir: Zahirler bunu gerektirmektedir ve bu gibi meselelerde zahirler kâfidir; dildeki bir ağırlık ise insanın kadrini düşürmez. Nitekim Mehdi-i Muntazar'ın (radıyallâhu teâlâ anh) dilinde de bir tutukluk bulunduğu, bazen konuşmasının zorlaşıp sağ eliyle sol uyluğuna vurduğu nakledilmiştir; onun fazileti hakkında varid olanlar ise sana ulaşmıştır. Bazıları şöyle demiştir: Zatın fesahati, kelimelerin irabına denk tutulamaz. Ve şu beyti okumuştur:

سر الفصاحة كامن في المعدن ... لخصائص الأرواح لا للألسن

Fesahatin sırrı asıl cevherde gizlidir ... Dillerde değil, ruhların hususiyetlerindedir.

وقول الآخر:

Bir başkasının şu sözü de böyledir:

لسان فصيح معرب في كلامه ... فيا ليته في موقف الحشر يسلم

Sözlerinde dilbilgisi kuralına uyan fasih bir dil ... Ah keşke mahşer yerinde selamet bulsa!

وما ينفع الإعراب إن لم يكن تقى ... وما ضر ذا تقوى لسان معجم

Takva olmadıktan sonra irap neye yarar ... Takva sahibine kekeme dil ne zarar verir?

نعم ما يخل بأمر التبليغ من رتة تؤدي إلى عدم فهم الوحي معها ونفرة السامع عن سماع ذلك مما يجل عنه الأنبياء ﵈ فهم كلهم فصحاء اللسان لا يفوت سامعهم شيء من كلامهم ولا ينفر عن سماعه وإن تفاوتوا في مراتب تلك الفصاحة وكأنه ﵇ إنما لم يطلب أعلى مراتب فصاحة اللسان وطلاقته عند الجبائي ومن وافقه لأنه لم ير في ذلك كثير فضل، وغاية ما قيل فيه أنه زينة من زينة الدنيا وبهاء من بهائها والفضل الكثير في فصاحة البيان بالمعنى المشهور في عرف أهل المعاني والبيان وما ورد مما يدل على ذم ذلك فليس على إطلاقه كما بين في شروح الأحاديث. ثم إن المشهور تفسير اللسان بالآلة الجارحة نفسها وفسره بعضهم بالقوة النطقية القائمة بالجارحة. والفقه العلم بالشيء والفهم له كما في القاموس وغيره، وقال الراغب: هو التوصل إلى علم غائب بعلم شاهد فهو أخص من العلم.

Evet, peygamberler (aleyhimüsselâm), beraberinde vahyin anlaşılmamasına ve dinleyicinin onu dinlemekten nefret etmesine yol açan tebliğ işine halel getirici peltekliklerden münezzehtirler; onların tamamı fasih dillidir, dinleyicileri onların sözlerinden hiçbir şeyi kaçırmaz ve onu dinlemekten nefret etmez; her ne kadar bu fesahatin derecelerinde birbirlerinden farklı olsalar da. Sanki o (aleyhisselâm), Cübbâî ve ona muvafakat edenlere göre, dilin en yüksek fesahat ve akıcılık derecelerini talep etmemiştir; çünkü bunda pek büyük bir fazilet görmemiştir; nitekim bu hususta söylenenin en nihayeti, onun dünya ziynetlerinden bir ziynet ve dünya güzelliklerinden bir güzellik olduğudur. Büyük fazilet ise maânî ve beyân ehlinin örfünde meşhur olan beyan fesahatindedir; bunun yerildiğine dair gelen rivayetler ise hadis şerhlerinde açıklandığı üzere mutlak değildir. Sonra meşhur olan, lisanın bizzat etten olan organla tefsir edilmesidir; bazısı ise onu organda bulunan konuşma kuvvetiyle tefsir etmiştir. «el-Fıkh» (الفِقْهُ) ise Kâmûs ve diğerlerinde belirtildiği üzere bir şeyi bilmek ve onu anlamaktır; Râgıb ise: 'Görünen bir bilgi ile görünmeyen bir bilgiye ulaşmaktır, dolayısıyla ilimden daha hususidir' demiştir.

والظاهر هنا الفهم أي احلل عقدة من لساني يفهموا قولي وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي أي معاونا في تحمل أعباء ما كلفته على أن اشتقاقه من الوزر بكسر فسكون بمعنى الحمل الثقيل فهو في الأصل صفة من ذلك ومعناه صاحب وزر أي حامل حمل ثقيل، وسمي القائم بأمر الملك بذلك لأنه يحمل عنه وزر الأمور وثقلها أو ملجأ اعتصم برأيه على أن اشتقاقه من الوزر بفتحتين وأصله الجبل يتحصن به ثم استعمل بمعنى الملجأ مطلقا كما في قوله:

Burada zahir olan anlamaktır; yani 'dilimden düğümü çöz ki sözümü anlasınlar'. { وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أَهْلِي هارُونَ أَخِي } “Bana ailemden bir yardımcı ver; kardeşim Hârûn'u!” Yani 'mükellef kılındığım şeylerin ağırlıklarını yüklenmede bana bir yardımcı ver' demektir. [Vezir kelimesinin] esre ve sükûn ile «el-vizr»den (الْوِزْر) türediği kabul edilirse ağır yük manasına gelir; aslen bundan bir sıfat olup manası 'ağır yük taşıyan/yük sahibi' demektir. Hükümdarın işlerini yürüten kişiye bu ismin verilmesi, hükümdarın üzerinden işlerin yükünü ve ağırlığını taşımasındandır. Yahut iki fetha ile «el-vezer»den (الْوَزَر) türemiş olup 'görüşüne sığınacağım bir sığınak' manasındadır; aslı sığınılan dağ demektir, sonra şairin şu sözünde olduğu gibi mutlak manada sığınak anlamında kullanılmıştır:

شر السباع الضواري دونه وزر ... والناس شرهم ما دونهم وزر

Yırtıcı canavarların en şerlisinden dahi korunacak bir sığınak vardır ... İnsanların şerrine gelince, onlara karşı bir sığınak yoktur.

كم معشر سلموا لم يؤذهم سبع ... وما ترى بشرا لم يؤذه بشر

Nice topluluklar kurtuldu, hiçbir canavar onlara zarar vermedi ... Fakat hiçbir insan göremezsin ki bir başka insan ona zarar vermiş olmasın.

وسمي وزير الملك بذلك لأن الملك يعتصم برأيه ويلتجىء إليه في أمره فهو فعيل بمعنى مفعول على الحذف والإيصال أي ملجوء إليه أو هو للنسب، وقيل: أصله أزير من الأزر بمعنى القوة ففعيل بمعنى مفاعل كالعشير والجليس قلبت همزته واوا كقلبها في موازر وقلبت فيه لانضمام ما قبلها ووزير بمعناه فحمل عليه وحمل النظير على النظير كثير في كلامهم إلا أنه سمع مؤازر من غير إبدال ولم يسمع أزير بدونه على أنه مع وجود الاشتقاق الواضح وهو ما تقدم لا حاجة إلى هذا الاشتقاق وادعاء القلب. ونصبه على أنه مفعول ثان ل اجْعَلْ قدم على الأول الذي هو قوله تعالى هارُونَ اعتناء بشأن الوزارة لأنها المطلوبة ولِي صلة للجعل أو متعلق بمحذوف وقع حالا من وزيرا وهو صفة له في الأصل ومِنْ أَهْلِي إما صفة لوزيرا أو صلة لأجعل، وقيل: مفعولاه لِي وَزِيراً ومِنْ أَهْلِي على ما مر من الوجهين وهارُونَ عطف بيان للوزير بناء على ما ذهب إليه الزمخشري والرضي من أنه لا يشترط التوافق في التعريف والتنكير، وقيل: هو بدل من وزيرا. وتعقب بأنه يكون حينئذ هو المقصود بالنسبة مع أن وزارته هي المقصودة بالقصد الأول هنا.

Hükümdarın vezirine bu ismin verilmesi, hükümdarın onun görüşüne sarılması ve işlerinde ona sığınması sebebiyledir; dolayısıyla [vâv harfinin] hazfi ve sıla kılınmasıyla mef'ûl manasında «fe'îl» kalıbındadır, yani 'kendisine sığınılan' demektir; yahut nisbet içindir. Aslının kuvvet manasındaki «el-ezr»den «ezîr» olduğu da söylenmiştir; bu takdirde «aşîr» ve «celîs» gibi «mufâ'il» manasında «fe'îl» kalıbında olup hemzesi «muvâzir» kelimesinde dönüştüğü gibi vâva dönüştürülmüştür; nitekim onda kendisinden önceki harfin ötresinden ötürü dönüştürülmüştür; «vezîr» de onun manasında olduğundan ona hamledilmiştir. Benzerin benzerine hamli ise Arapların kelamında çoktur; ancak «muâzir» kelimesi harf dönüşümü olmaksızın işitilmişken «ezîr» kelimesi dönüşümsüz olarak işitilmemiştir. Bununla birlikte yukarıda geçen açık iştikak varken bu iştikaka ve harf dönüşümü iddiasına ihtiyaç yoktur. Onun mansub oluşu { اجْعَلْ } fiilinin ikinci mef'ûlü olmasındandır; asıl talep edilen vezirlik olduğundan ötürü vezirlik makamının şanına ehemmiyet verilerek Cenâb-ı Hakk'ın { هارُونَ } kavl-i şerifi olan birinci mef'ûlün önüne geçirilmiştir. { لِي } lafzı ya «ce'ale» fiilinin sılasıdır (tümlecidir) yahut «vezîren» lafzından hal olan mahzûf bir kelimeye taalluk etmektedir ki aslen onun sıfatıdır. { مِنْ أَهْلِي } ise ya «vezîren» için sıfattır ya da «ec'al» fiilinin sılasıdır. Denildi ki: Onun iki mef'ûlü { لِي } ile { وَزِيراً } lafızlarıdır; { مِنْ أَهْلِي } geçen iki veçhe göredir; { هارُونَ } ise Zemahşerî ve Radî'nin nekrelik ve marifelik bakımından uyum şartı aramadıkları görüşüne binaen «vezîren» lafzının atf-ı beyânıdır. «Vezîren» lafzından bedel olduğu da söylenmiştir. Ancak o takdirde nisbette asıl kastedilenin o olacağı, oysa burada birinci derecede kastedilenin onun vezirliği olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir.

وجوز كونه منصوبا بفعل مقدر في جواب من اجعل؟ أي اجعل هارون، وقيل: مفعولاه وَزِيراً مِنْ أَهْلِي ولِي تيبين كما في سقيا له.

'Kimi kılayım?' sorusunun cevabında takdirî bir fiille mansub olması da caiz görülmüştür; yani 'Hârûn'u kıl' demektir. Şöyle de denilmiştir: İki mef'ûlü { وَزِيراً } ile { مِنْ أَهْلِي } lafızlarıdır; { لِي } ise «sekyen lehû» terkibinde olduğu gibi tebyîn (açıklama) içindir.

واعترض بأن شرط المفعولين في باب النواسخ صحة انعقاد الجملة الاسمية منهما ولو ابتدأت بوزيرا وأخبرت عنه بمن أهلي لم يصح إذ لا مسوغ للابتداء به، وأجيب بأن مراد القائل: إن «من أهلي» هو المفعول الأول لتأويله ببعض أهلي كأنه قيل اجعل بعض أهلي وزيرا فقدم للاهتمام به وسداد المعنى يقتضيه ولا يخفى بعده، ومن ذلك قيل الأحسن أن يقال: إن الجملة دعائية والنكرة يبتدأ بها فيها كما صرح به النحاة فكذا بعد دخول الناسخ وهو كما ترى، وقيل: إن المسوغ للابتداء بالنكرة هنا عطف المعرفة وهو هارُونَ عليها عطف بيان هو غريب، وجوز في هارُونَ أيضا على هذا القول كونه مفعولا لفعل مقدر وكونه بدلا وقد سمعت ما فيه.

Buna, nâsih fiiller babında iki mef'ûlün şartının onlardan bir isim cümlesi kurulabilmesi olduğu, şayet «vezîren» ile başlanıp «min ehlî» ile haber verilseydi mübteda olmaya bir gerekçe bulunmadığından bunun sahih olmayacağı söylenerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü savunanın maksadı, 'ailemden birini vezir kıl' denilmiş gibi «ehlimden bir kısmı» şeklinde tevil edilerek { مِنْ أَهْلِي } ifadesinin birinci mef'ûl olmasıdır; dolayısıyla ona ehemmiyet verildiği için öne geçirilmiştir ve anlamın sıhhati de bunu gerektirir; fakat bunun uzak bir tevil olduğu gizli değildir. Bu sebeple en güzelinin şöyle demek olduğu söylenmiştir: Cümle dua cümlesidir ve nahivcilerin açıkça belirttiği üzere dua cümlelerinde nekre ile başlanabilir; dolayısıyla nâsih fiil girdikten sonra da durum böyledir; fakat bu da gördüğün gibidir. Bir görüşe göre burada nekre ile başlamayı caiz kılan husus, ma'rife olan { هارُونَ } lafzının onun üzerine atf-ı beyân edilmesidir ki bu da garip bir tevildir. Bu görüşe göre { هارُونَ } lafzının takdirî bir fiilin mef'ûlü olması ve bedel olması da caiz görülmüştür; bunun hakkındaki değerlendirmeyi ise işitmiştin.

والظاهر أنه يجوز في لِي عليه أيضا أن يكون صلة للجعل كما يجوز فيه على بضع الأوجه السابقة أن يكون تبيينا. ولم يظهر لي وجه عدم ذكر هذا الاحتمال هناك ولا وجه عدم ذكر احتمال كونه صلة للجعل هنا. ويفهم من كلام البعض جواز كلّ من الاحتمالين هنا وهناك. وكذا يجوز أيضا أن يكون حالا من وَزِيراً ولعل ذلك مما يسهل أمر الانعقاد على ما قيل وفيه ما فيه، وأَخِي على الوجوه عطف بيان للوزير ولا ضير في تعدده لشيء واحد أو لهارون. ولا يشترط فيه كون الثاني أشهر كما توهم لأن الإيضاح حاصل من المجموع كما حقق في المطول وحواشيه. ولا حاجة إلى دعوى أن المضاف إلى الضمير أعرف من العلم لما فيها من الخلاف. وكذا إلى ما في الكشف من أن أَخِي في هذا المقام أشهر من اسمه العلم لأن موسى ﵇ هو العلم المعروف والمخاطب الموصوف بالمناجاة والكرامة والمتعرف به هو المعرفة في الحقيقة ثم إن البيان ليس بالنسبة إليه سبحانه لأنه جل شأنه لا تخفى عليه خافية وإنما إتيان موسى ﵇ به على نمط ما تقدم من قوله هِيَ عَصايَ إلخ. وجوز أن يكون أَخِي مبتدأ خبره اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي وتعقبه أبو حيان بأنه خلاف الظاهر فلا يصار إليه لغير حاجة. والكلام في الأخبار بالجملة الإنشائية مشهور. والجملة على هذا استئنافية. والأزر القوة، وقيدها الراغب بالشديدة. وقال الخليل وأبو عبيدة: هو الظهر وروي ذلك عن ابن عطية، والمراد أحكم به قوتي وأجعله شريكي في أمر الرسالة حتى نتعاون على أدائها كما ينبغي.

Zahir olan şu ki; önceki bazı vecihlere göre tebyîn olması caiz olduğu gibi, bu görüşe göre de { لِي } lafzının «ce'ale» fiilinin sılası olması caizdir. Bu ihtimalin orada zikredilmeyişinin sebebi bana zahir olmadığı gibi, burada da onun «ce'ale» fiilinin sılası olma ihtimalinin zikredilmeyişinin sebebi zahir olmamıştır. Bazılarının sözünden hem burada hem orada bu iki ihtimalin her birinin caiz olduğu anlaşılmaktadır. Yine onun { وَزِيراً } lafzından hal olması da caizdir; belki de bu, söylendiğine göre cümle teşkil etme meselesini kolaylaştıran hususlardandır, ancak bunda da eleştiriye açık yönler vardır. { أَخِي } lafzı ise bütün vecihlere göre «el-vezîr» için atf-ı beyândır ve tek bir şey için veya Hârûn için birden fazla [atf-ı beyân] bulunmasında hiçbir sakınca yoktur. Zannedildiği gibi ikincinin daha meşhur olması da şart değildir; zira el-Mutavvel ve haşiyelerinde tahkik edildiği üzere açıklama bütünden hasıl olmaktadır. İhtilaflı olmasından ötürü zamire muzaf olanın özel isimden daha ma'rife olduğunu iddia etmeye gerek olmadığı gibi; el-Keşşâf'ta yer alan, bu makamda { أَخِي } lafzının onun özel isminden daha meşhur olduğu, zira bilinen zatın ve münacat ile ikram vasfıyla hitap edilenin Mûsâ (aleyhisselâm) olup onun vasıtasıyla tanınanın hakikatte ma'rife olduğu yönündeki izaha da gerek yoktur. Sonra beyan Allah Teâlâ'ya nisbetle değildir; zira şanı yüce olan Allah'a hiçbir şey gizli kalmaz; Mûsâ'nın (aleyhisselâm) bunu getirmesi ise daha önce geçen { هِيَ عَصايَ } “O benim asamdır” sözü kabilindendir. { أَخِي } lafzının mübteda, haberinin ise { اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي } olması da caiz görülmüştür. Ebû Hayyân ise bunun zahire muhalif olduğunu ve bir ihtiyaç olmaksızın buna gidilemeyeceğini belirterek itiraz etmiştir. İnşâî bir cümle ile haber verme hususundaki kelam ise meşhurdur. Bu takdirde cümle istînâfiyye olur. «el-Ezr» (الْأَزْرُ), kuvvet demektir; Râgıb bunu şiddetli kuvvet ile sınırlandırmıştır. Halîl ve Ebû Ubeyde ise sırt manasında olduğunu söylemişlerdir; bu, İbn Atıyye'den de rivayet edilmiştir. Kastedilen mana: 'Onunla kuvvetimi pekiştir ve risalet işinde onu bana ortak kıl ki bu vazifeyi gerektiği gibi yerine getirmede yardımlaşalım' demektir.

وفصل الدعاء الأول عن الدعاء السابق لكمال الاتصال بينهما فإن شد الأزر عبارة عن جعله وزيرا وأما الإشراك في الأمر فحيث كان من أحكام الوزارة توسط بينهما العاطف كذا قيل لكن في مصحف ابن مسعود «واشدد» بالعطف على الدعاء السابق وعن أبي «أشركه في أمري واشدد به أزري» فتأمل.

Birinci dua, aralarındaki tam irtibattan (kemâl-i ittisâl) ötürü önceki duadan atıfsız olarak ayrılmıştır; zira arkasını kuvvetlendirmek, onu vezir kılmaktan ibarettir. İşe ortak etmeye gelince; bu, vezirliğin hükümlerinden olduğu için aralarına atıf edatı girmiştir; böyle denilmiştir. Ancak İbn Mes'ûd'un mushafında önceki duaya atıfla «vaşdud» şeklindedir; Übeyy'den ise «eşrikhü fî emrî veşdud bihî ezrî» şeklinde rivayet edilmiştir; öyleyse iyi düşün.

وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما والحسن وابن عامر «أشدد» بفتح الهمزة «وأشركه» بضمها على أنهما فعلان مضارعان مجزومان في جواب الدعاء أعني قوله: اجْعَلْ، وقال صاحب اللوامح: عن الحسن أنه قرأ «أشدّد به» مضارع شدد للتكثير والتكرير. وليس المراد بالأمر على القراءة السابقة الرسالة لأن ذلك ليس في يد موسى ﵇ بل أمر الإرشاد والدعوة إلى الحق، وكان هارون كما أخرج الحاكم عن وهب أطول من موسى ﵉ وأكثر لحما وأبيض جسما وأعظم ألواحا وأكبر سنا، قيل: كان أكبر منه بأربع سنين، وقيل: بثلاث سنين. وتوفي قبله بثلاث أيضا. وكان ﵇ ذا تؤدة وحلم عظيم.

Zeyd b. Ali (radıyallâhu teâlâ anhümâ), Hasan ve İbn Âmir; dua cümlesinin -yani { اجْعَلْ } sözünün- cevabında meczum iki muzari fiil olarak hemzenin fethasıyla «eşdüd» ve [diğerinin] zammesiyle «üşrikhü» şeklinde okumuşlardır. Levâmihu'l-Envâr sahibi, Hasan'ın çokluk ve tekrar bildiren şeddeli muzari olarak «üşeddid bihî» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Bu kıraate göre 'emir'den maksat risalet değildir; zira bu Mûsâ'nın (aleyhisselâm) elinde olan bir şey değildir; bilakis irşad ve hakka davet işidir. Hâkim'in Vehb'den rivayet ettiğine göre Hârûn (aleyhimesselâm); Mûsâ'dan daha uzun boylu, daha yapılı, daha beyaz tenli, daha geniş omuzlu ve yaşça daha büyüktü. Ondan dört yaş büyük olduğu söylenmiştir; üç yaş büyük olduğu da söylenmiştir. Ondan üç yıl önce vefat etmiştir. O (aleyhisselâm) ağırbaşlı ve pek hilim sahibi bir zat idi.

كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً غاية للأدعية الثلاثة الأخيرة فإن فعل كل واحد منهما من التسبيح والذكر مع كونه مكثرا لفعل الآخر ومضاعفا له بسبب انضمامه إليه مكثر له في نفسه أيضا بسبب تقويته وتأييده إذ ليس المراد بالتسبيح والذكر ما يكون منهما بالقلب أو في الخلوات حتى لا يتفاوت حاله عند التعدد والانفراد بل ما يكون منهما في تضاعيف أداء الرسالة ودعوة المردة العتاة إلى الحق وذلك مما لا ريب في اختلاف حالة في حالتي

{ كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيراً وَنَذْكُرَكَ كَثِيراً } “Tâ ki seni çokça tesbih edelim ve seni çokça analım”; son üç duanın gayesidir (nihai hedefidir). Zira onların her birinin tesbih ve zikir fiili, diğerinin fiilini çoğaltması ve ona katılması sebebiyle kat kat artırmasıyla birlikte; birbirini güçlendirmesi ve desteklemesi sebebiyle bizzat kendi içinde de artırıcıdır. Çünkü tesbih ve zikirden maksat, kalple yahut tenhalarda yapılan ve bu yüzden birden fazla olmakla tek olmak arasında fark bulunmayan zikir değildir; bilakis risaleti ifa etme ve azgın zorbaları hakka davet etme esnasında yapılan zikirdir. Bu ise tek veya çok olma hallerinde durumunun farklılık arz edeceğinde şüphe bulunmayan hususlardandır;

التعدد والانفراد فإن كلا منهما يصدر عنه بتأييد الآخر من إظهار الحق ما لا يكاد يصدر عنه مثله حال الانفراد، وكَثِيراً في الموضعين نعت لمصدر محذوف أو زمان محذوف أي ننزهك عما لا يليق بك من الصفات والأفعال التي من جملتها ما يدعيه فرعون الطاغية ويقبله منه فئته الباغية من الشركة في الألوهية ونصفك بما يليق بك من صفات الكمال ونعوت الجمال والجلال تنزيها كثيرا ووصفا كثيرا أو زمانا كثيرا من جملته زمان دعوة فرعون وأوان المحاجة معه كذا في إرشاد العقل السليم.

zira her ikisinden de diğerinin teyidi sayesinde hakkı izhar etme hususunda öyle şeyler sâdır olur ki tek başınayken benzeri neredeyse sâdır olamaz. Her iki yerdeki { كَثِيراً } lafzı, mahzûf bir mastarın veya mahzûf bir zamanın sıfatıdır; yani 'seni azgın Firavun'un iddia ettiği ve azgın zümresinin de kabul ettiği uluhiyette ortaklık gibi layık olmadığın sıfat ve fiillerden tenzih edelim ve seni kemal sıfatları ile celal ve cemal vasıflarından sana layık olanlarla niteleyelim; çokça bir tenzih ile tenzih edelim, çokça bir niteleme ile niteleyelim yahut Firavun'u davet zamanı ve onunla münazara anı da dahil olmak üzere pek çok zamanda analım' demektir; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle geçmektedir.