وفي الدرر المنثورة له أن المؤول انتقل عن شرح الاستواء الجثماني على العرش المكاني بالتنزيه عنه إلى التشبيه بالأمر السلطاني الحادث وهو الاستيلاء على المكان فهو انتقال عن التشبيه بمحدث ما إلى التشبيه بمحدث آخر فما بلغ عقله في التنزيه مبلغ الشرع فيه في قوله تعالى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ألا ترى أنه استشهد في التنزيه العقلي في الاستواء بقول الشاعر: قد استوى البيت وأين استواء بشر على العراق من استواء الحق ﷾ على العرش فالصواب أن يلزم العبد الأدب مع مولاه ويكل معنى كلامه إليه ﷿.
[Şa'rânî'nin] ed-Dürerü'l-mensûre adlı eserinde geçtiğine göre tevil eden kimse, mekân tutan Arş üzerindeki cismani istivayı açıklamaktan [Allah'ı] bundan tenzih ederek, sonradan yaratılmış (hâdis) olan hükümdarlık işine yani mekânı istila etmeye benzetmeye geçmiştir. Dolayısıyla bu, [Allah'ı] sonradan yaratılmış bir şeye benzetmekten sonradan yaratılmış başka bir şeye benzetmeye geçiştir. Böylece onun aklı tenzihte, şeriatın Allah Teâlâ'nın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğundaki mertebesine ulaşamamıştır. Görmez misin ki o, istiva konusundaki akli tenzihte şairin: 'قد استوى...' (Bişr Irak'a istiva etti...) beytiyle delil getirmiştir. Nerede Bişr'in Irak'a istilası, nerede Hak Teâlâ'nın (celle celâlühû) Arş'a istivası! Doğru olan, kulun Mevlâ'sına karşı edebi takınması ve kelamının manasını O'na (azze ve celle) havale etmesidir.
ونقل الشيخ إبراهيم الكوراني في تنبيه العقول عن الشيخ الأكبر قدس سره أنه قال في الفتوحات أثناء كلام طويل عجب فيه من الأشاعرة والمجسمة: الاستواء حقيقة معقولة معنوية تنسب إلى كل ذات بحسب ما تعطيه حقيقة تلك الذات ولا حاجة لنا إلى التكلف في صرف الاستواء عن ظاهره، والفقير قد رأى في الفتوحات ضمن كلام طويل أيضا في الباب الثالث منها ما نصه ما ضل من ضل من المشبهة إلا بالتأويل وحمل ما وردت به الآيات والأخبار على ما يسبق منها إلى الفهم من غير نظر فيما يجب لله تعالى من التنزيه فقادهم ذلك إلى الجهل المحض والكفر الصراح ولو طلبوا السلامة وتركوا الأخبار والآيات على ما جاءت من غير عدول منهم فيها إلى شيء البتة ويكلون علم ذلك إلى الله تعالى ولرسوله ﷺ ويقولون: لا ندري كان يكفيهم قول الله ﷾: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ثم ذكر بعد في الكلام على
Şeyh İbrâhim el-Kûrânî, Tenbîhü'l-Ukûl'de Şeyh-i Ekber'den (kuddise sirruh), el-Fütûhât'ta Eş'arîler ve Mücessime'ye hayret ettiği uzun bir sözü esnasında şöyle dediğini nakletmiştir: 'İstiva, o zatın hakikatinin gerektirdiği şeye göre her bir zata nispet edilen akledilir manevi bir hakikattir; bizim istivayı zahirinden çevirmede tekellüfe girmemize gerek yoktur.' Bu fakir de el-Fütûhât'ın üçüncü babında yine uzun bir sözün içinde şu lafızları görmüştür: 'Müşebbiheden sapanlar ancak tevil ve ayetler ile haberlerde gelen şeyleri, Allah Teâlâ hakkında zorunlu olan tenzihe bakmaksızın zihne ilk gelene hamletmeleri sebebiyle sapmışlardır. Bu da onları sırf cehalete ve açık küfre sürüklemiştir. Eğer selameti arasalar, haberleri ve ayetleri geldikleri gibi bıraksalar, onlardan kesinlikle hiçbir şeye sapmasalar, bunun ilmini Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) havale edip 'Bilmiyoruz' deselerdi; Allah Teâlâ'nın (celle celâlühû): { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğu kendilerine yeterdi.' Daha sonra [Şeyh-i Ekber]...
قوله ﷺ: الذي رواه مسلم: إن قلوب بني آدم كلها بين إصبعين من أصابع الرحمن كقلب واحد يصرفه كيف شاء
Müslim'in rivayet ettiği Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Âdemoğullarının kalplerinin tamamı, Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasında tek bir kalp gibidir; onu dilediği gibi evirip çevirir» buyruğu üzerine konuşurken,
التخيير بين التفويض لكن بشرط نفي الجارحة ولا بد وتبيين ما في ذلك اللفظ من وجوه التنزيه، وذكر أن
tefvîz ile -fakat mutlaka organ (câriha) anlamını nefyetmek ve o lafızdaki tenzih vecihlerini açıklamak şartıyla- [tevil arasında] muhayyerliği zikretmiş ve
هذا واجب على العالم عند تعينه في الرد على بدعي مجسم مشبه، وقال أيضا فيما رواه عنه تلميذه المحقق إسماعيل ابن سود كين في شرح التجليات: ولا يجوز للعبد أن يتأول ما جاء من أخبار السمع لكونها لا تطابق دليله العقلي كأخبار النزول وغيره لأنه لو خرج الخطاب عما وضع له لما كان به فائدة وقد علمنا أنه ﵊ أرسل ليبين للناس ما أنزل إليهم ثم رأيناه ﷺ مع فصاحته وسعة علمه وكشفه لم يقل لنا إنه تنزل رحمته تعالى ومن قال تنزل رحمته فقد حمل الخطاب على الأدلة العقلية والحق ذاته مجهولة فلا يصح الحكم عليه بوصف مقيد معنى، والعرب تفهم نسبة النزول مطلقا فلا تقيده بحكم دون حكم، وحيث تقرر عندها أنه ﷾ ليس كمثله شيء يحصل لها المعنى مطلقا منزها وربما يقال لك هذا يحيله العقل فقل الشأن هذا إذا صح أن يكون الحق من مدركات العقول فإنه حينئذ تمضي عليه ﷾ أحكامها انتهى، وقال تلميذه الشيخ صدر الدين القونوي في مفتاح الغيب بعد بسط كلام في قاعدة جليلة الشأن حاصلها أن التغاير بين الذوات يستدعي التغاير في نسبة الأوصاف إليها ما نصه:
bidatçi, mücessim ve müşebbih birine reddiye vermesi vacip olduğunda bunun âlime farz olduğunu belirtmiştir. Yine öğrencisi muhakkik İsmâil İbn Sevdikîn'in Şerhu't-Tecelliyât'ta kendisinden rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: 'Kula, nüzûl haberleri ve benzeri sem'î (naklî) haberleri kendi aklî deliline uymadığı gerekçesiyle tevil etmesi caiz değildir. Çünkü hitap konulduğu mananın dışına çıkarılsaydı onda bir fayda kalmazdı. Biz biliyoruz ki o (aleyhisselâm) insanlara kendilerine indirileni açıklamak için gönderilmiştir. Sonra gördük ki o (sallallâhu aleyhi ve sellem), fesahatına, ilminin ve keşfinin genişliğine rağmen bize: 'Allah Teâlâ'nın rahmeti iner' dememiştir. Kim 'Rahmeti iner' derse, hitabı aklî delillere hamletmiş olur. Oysa Hak Teâlâ'nın zatı [mahiyeti itibarıyla] bilinemez; binaenaleyh O'nun hakkında manası kayıtlanmış bir vasıfla hüküm vermek sahih olmaz. Araplar nüzûl nispetini mutlak olarak anlarlar ve onu başka bir hüküm olmaksızın bir hükümle sınırlamazlar. O'nun (celle celâlühû) benzeri hiçbir şeyin bulunmadığı yanlarında sabit olduğu için, mana onlar nezdinde mutlak ve tenzih edilmiş olarak hasıl olur. Sana: 'Bunu akıl imkânsız görür' denirse de ki: 'Bu durum ancak Hak Teâlâ'nın akılların idrak alanına girmesi sahih olduğu takdirde geçerlidir; zira o zaman akılların hükümleri O'nun (celle celâlühû) hakkında geçerli olurdu.' [İbnü'l-Arabî'nin sözü] bitti. Talebesi Şeyh Sadreddin Konevî de Miftâhu'l-Gayb'da, özeti zatlar arasındaki farklılığın sıfatların onlara nispet edilmesindeki farklılığı gerektirdiği şeklinde olan yüce bir kaideyi etraflıca açıkladıktan sonra aynen şöyle demiştir:
وهذه قاعدة من عرفها أو كشف له عن سرها عرف سر الآيات والأخبار التي توهم التشبيه عند أهل العقول الضعيفة واطلع على المراد منها فيسلم من ورطتي التأويل والتشبيه وعاين الأمر كما ذكر مع كمال التنزيه انتهى، وخلاصة الكلام في هذا المقام أنه قد ورد في الكتاب العزيز والأحاديث الصحيحة ألفاظ توهم التشبيه والتجسيم وما لا يليق بالله تعالى الجليل العظيم فتشبث المجسمة والمشبهة بما توهمه فضلوا وأضلوا ونكبوا عن سواء السبيل وعدلوا وذهب جمع إلى أنهم هالكون وبربهم كافرون، وذهب آخرون إلى أنهم مبتدعون وفصل بعض فقال: هم كفرة إن قالوا: هو ﷾ جسم كسائر الأجسام ومبتدعة إن قالوا: جسم لا كالأجسام وعصم الله تعالى أهل الحق مما ذهبوا إليه وعولوا في عقائدهم عليه فأثبتت طائفة منهم ما ورد كما ورد مع كمال التنزيه المبرأ عن التجسيم والتشبيه فحقيقة الاستواء مثلا المنسوب إليه تعالى شأنه لا يلزمها ما يلزم في الشاهد فهو جل وعلا مستو على العرش مع غناه ﷾ عنه وحمله بقدرته للعرش وحملته وعدم مماسة له أو انفصال مسافي بينه تعالى وبينه ومتى صح للمتكلمين أن يقولوا: إنه تعالى ليس عين العالم ولا داخلا فيه ولا خارجا عنه مع أن البداهة تكاد تقضي ببطلان ذلك بين شيء وشيء صح لهؤلاء الطائفة أن يقولوا ذلك في استوائه تعالى الثابت بالكتاب والسنة. فالله سبحانه وصفاته وراء طور العقل فلا يقبل حكمه إلا فيما كان في طور الفكر فإن القوة المفكرة شأنها التصرف فيما في الخيال والحافظة من صور المحسوسات والمعاني الجزئية ومن ترتيبها على القانون يحصل للعقل علم آخر بينه وبين هذه الأشياء مناسبة وحيث لا مناسبة بين ذات الحق جل وعلا وبين شيء لا يستنتج من المقدمات التي يرتبها العقل معرفة الحقيقة فأكف الكيف مشلولة وأعناق التطاول إلى معرفة الحقيقة مغلولة وأقدام السعي إلى التشبيه مكبلة وأعين الأبصار والبصائر عن الإدراك والإحاطة مسملة:
'Bu öyle bir kaidedir ki, onu bilen veya sırrı kendisine açılan kimse, zayıf akıl sahipleri nezdinde teşbih vehmi veren ayet ve haberlerin sırrını bilir, onlardan kastedilen murada vakıf olur; böylece tevil ve teşbih girdaplarından kurtulur ve meseleyi zikredildiği gibi kemal-i tenzih ile müşahede eder.' [Konevî'nin sözü] bitti. Bu makamdaki sözün özü şudur: Yüce Kitap'ta ve sahih hadislerde, teşbih ve tecsîm vehmi uyandıran, Celîl ve Azîm olan Allah Teâlâ'ya yakışmayan lafızlar gelmiştir. Mücessime ve Müşebbihe bunların uyandırdığı vehme sarılmış, böylece sapmış, saptırmış, dosdoğru yoldan ayrılıp sapıtmışlardır. Bir topluluk onların helak olduklarına ve Rablerini inkâr ettiklerine hükmetmiştir. Diğerleri ise onların bidatçi olduklarına hükmetmiş, bazıları da ayrıntıya girerek şöyle demiştir: 'Eğer O (celle celâlühû) diğer cisimler gibi bir cisimdir derlerse kâfir olurlar; cisimdir ama diğer cisimler gibi değildir derlerse bidatçi olurlar.' Allah Teâlâ ise hak ehlini onların gittiği ve akidelerinde dayandıkları bu görüşlerden korumuştur. Onlardan bir zümre, tecsîm ve teşbihten arınmış tam bir tenzih ile birlikte gelen [nassları] geldiği gibi kabul etmiştir. Zira şanı yüce olan Allah'a nispet edilen istivanın hakikati, şâhidde (yaratılmışlar aleminde) gereken şeyleri gerektirmez. O (celle ve alâ), Arş'a muhtaç olmaksızın, Arş'ı ve onu taşıyanları kudretiyle taşımakta olduğu halde, O'nunla Arş arasında bir temas veya mesafeli bir ayrılık bulunmaksızın Arş'a istiva etmiştir. Kelamcıların: 'O Teâlâ âlemin bizzat kendisi değildir, onun içinde de değildir, dışında da değildir' demeleri -halbuki apaçık akıl iki şey arasında bunun imkânsızlığına neredeyse kesin hükmeder- nasıl sahih oluyorsa, bu taifenin de Kitap ve Sünnet ile sabit olan istivası hakkında bunu söylemeleri öylece sahih olur. Çünkü Allah Sübhânehu ve sıfatları aklın sınırının (tavrının) ötesindedir; aklın hükmü ancak düşünce alanında olan şeyler için kabul edilir. Zira düşünce gücünün işi, hayal ve hafızadaki duyulur sûretler ve cüz'î manalar üzerinde tasarrufta bulunmaktır; bunların bir kurala göre sıralanmasından ise akıl için, kendisi ile bu şeyler arasında münasebet bulunan başka bir bilgi hasıl olur. Hak Teâlâ'nın (celle ve alâ) zatı ile herhangi bir şey arasında hiçbir münasebet bulunmadığına göre, aklın tertip ettiği öncüllerden O'nun hakikatinin marifeti çıkarılamaz. Dolayısıyla keyfiyetin kolları felçli, hakikatin marifetine uzanmaya çalışan boyunlar zincirlenmiş, teşbihe koşan ayaklar bukağılanmış, idrak ve ihata etmeye çalışan gözler ve basiretler kör edilmiştir:
مرام شط مرمى العقل فيه ... ودون مداه بيد لا تبيد
Bir gayedir ki onda aklın hedefi pek uzak kalmıştır, / Onun menzilinin önünde ise tükenmeyen çöller vardır.
وقد أخرج اللالكائي في كتاب السنة من طريق الحسن عن أمه عن أم سلمة أنها قالت: الاستواء غير مجهول والكيف غير معقول والإقرار به إيمان والجحود به كفر، ومن طريق ربيعة بن عبد الرحمن أنه سئل كيف استوى على العرش فقال: الاستواء غير مجهول والكيف غير معقول وعلى الله تعالى إرساله وعلى رسوله البلاغ وعلينا التسليم، ومتى قالوا بنفي اللوازم بالكلية اندفع عنهم ما تقدم من الاعتراضات وحفظوا عن سائر الآفات وهذه الطائفة قيل هم السلف الصالح، وقيل: إن السلف بعد نفي ما يتوهم من التشبيه يقولون: لا ندري ما معنى ذلك والله تعالى أعلم بمراده.
Nitekim el-Lâlekâî Kitâbü's-Sünne'de Hasan yoluyla, o da annesinden, o da Ümmü Seleme'den (radıyallâhu anhâ) şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'İstiva meçhul değildir, keyfiyet akılla kavranamaz, onu ikrar etmek iman, inkâr etmek ise küfürdür.' Rebîa b. Ebî Abdirrahmân yoluyla da rivayet edilmiştir ki kendisine: 'Arş'a nasıl istiva etti?' diye sorulmuş, o da: 'İstiva meçhul değildir, keyfiyet akılla kavranamaz; göndermek Allah Teâlâ'ya, tebliğ Resûlü'ne, teslim olmak ise bize düşer' demiştir. Onlar [şâhiddeki] gerekleri (levâzımı) bütünüyle nefyettiklerinde, kendilerine yöneltilen yukarıdaki itirazlar bertaraf edilmiş ve her türlü afetten korunmuş olurlar. Bu taifenin Selef-i Sâlihîn olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de Selef, teşbihi vehmettiren şeyleri nefyettikten sonra: 'Bunun manasının ne olduğunu bilmiyoruz, Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir' derler.
واعترض بأن الآيات والأخبار المشتملة على نحو ذلك كثيرة جدا ويبعد غاية البعد أن يخاطب الله تعالى ورسوله صلّى الله عليه وسلّم
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu tür [ifadeleri] içeren ayet ve haberler pek çoktur; Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem)
العباد فيما يرجع إلى الاعتقاد بما لا يدري معناه، وأيضا قد ورد في الأخبار ما يدل على فهم المخاطب المعنى من مثل ذلك،
kullara inançla ilgili konularda manası bilinmeyen şeylerle hitap etmesi son derece uzaktır. Ayrıca haberlerde, muhatabın bu gibi ifadelerden manayı anladığına delalet eden rivayetler gelmiştir.
فقد أخرج أبو نعيم عن الطبراني قال: حدثنا عياش بن تميم حدثنا يحيى بن أيوب المقابري حدثنا سلم بن سالم حدثنا خارجة بن مصعب عن زيد بن أسلم عن عطاء بن يسار عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: إن الله تعالى يضحك من يأس عباده وقنوطهم وقرب الرحمة منهم» فقلت: بأبي أنت وأمي يا رسول الله أو يضحك ربنا؟ قال: نعم والذي نفسي بيده إنه ليضحك
Nitekim Ebû Nuaym, Taberânî'den şöyle rivayet etmiştir: Bize Ayyâş b. Temîm anlattı, bize Yahyâ b. Eyyûb el-Makâbirî anlattı, bize Selm b. Sâlim anlattı, bize Hârice b. Mus'ab, Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Âişe'den (radıyallâhu teâlâ anhâ) şöyle dediğini rivayet etti: «Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Şüphesiz Allah Teâlâ, kullarının ümitsizliğe ve yeise düşmelerine, oysa rahmetin kendilerine pek yakın olmasına güler” buyurduğunu işittim.» Dedim ki: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Rabbimiz güler mi?' Buyurdu ki: «Evet, nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki O elbette güler.»
قلت: فلا يعدمنا خيرا إذا ضحك فإنها رضي الله تعالى عنها لو لم تفهم من ضحكه تعالى معنى لم تقل ما قالت.
Ben de: 'O güldüğünde bizden hayrı esirgemez' dedim. Zira o (radıyallâhu teâlâ anhâ), Allah Teâlâ'nın gülmesinden bir mana anlamamış olsaydı bu söylediğini söylemezdi.
وقد صح عن بعض السلف أنهم فسروا، ففي صحيح البخاري قال مجاهد: استوى على العرش علا على العرش وقال أبو العالية: استوى على العرش ارتفع، وقيل: إن السلف قسمان قسم منهم بعد أن نفوا التشبيه عينوا المعنى الظاهر، المعرى عن اللوازم وقسم رأوا صحة تعيين ذلك وصحة تعيين معنى آخر لا يستحيل عليه تعالى كما فعل بعض الخلف فراعوا الأدب واحتاطوا في صفات الرب فقالوا: لا ندري ما معنى ذلك أي المعنى المراد له ﷿ والله تعالى أعلم بمراده.
Selef'in bazısından tefsir ettikleri de sahih olarak gelmiştir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Mücâhid: '{ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } Arş'ın üzerine yüceldi (alâ)' demiş, Ebü'l-Âliye de: '{ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } yükseldi (irtefea)' demiştir. Bir görüşe göre Selef iki kısımdır: Bir kısmı teşbihi nefyettikten sonra [şâhiddeki] gereklerden arındırılmış zahir manayı tayin etmiştir. Bir kısmı da gerek bunun tayininin gerekse bazı Halef âlimlerinin yaptığı gibi Allah Teâlâ hakkında imkânsız olmayan başka bir mananın tayininin sahih olduğunu görmüş; böylece edebi gözetip Rabbin sıfatları hususunda ihtiyatlı davranarak: 'Bunun manasının -yani O'nun (celle ve alâ) murat ettiği mananın- ne olduğunu bilmiyoruz, Allah Teâlâ muradını en iyi bilendir' demişlerdir.
وذهبت طائفة من المنزهين عن التشبيه والتجسيم إلى أنه ليس المراد الظواهر مع نفي اللوازم بل المراد معنى معين هو كذا وكثيرا ما يكون ذلك معنى مجازيا وقد يكون معنى حقيقيا للفظ وهؤلاء جماعة من الخلف وقد يتفق لهم تفويض المراد إليه جل وعلا أيضا وذلك إذا تعددت المعاني المجازية أو الحقيقة التي لا يتوهم منها محذور ولم يقم عندهم قرينة ترجح واحدا منها فيقولون: يحتمل اللفظ كذا وكذا والله تعالى أعلم بمراده من ذلك. ومذهب الصوفية على ما ذكره الشيخ إبراهيم الكوراني وغيره إجراء المتشابهات على ظواهرها مع نفي اللوازم والتنزيه بليس كمثله شيء كمذهب السلف الأول وقولهم بالتجلي في المظاهر على هذا النحو، وكلام الشيخ الأكبر قدس سره في هذا المقام مضطرب كما يشهد بذلك ما سمعت نقله عنه أولا مع ما ذكره في الفصل الثاني من الباب الثاني من الفتوحات فإنه قال في عد الطوائف المنزهة: وطائفة من المنزهة أيضا وهي العالية وهم أصحابنا فرغوا قلوبهم من الفكر والنظر وأخلوها وقالوا: حصل في نفوسنا من تعظيم الله تعالى الحق ﷻ بحيث لا نقدر أن نصل إلى معرفة ما جاءنا من عنده بدقيق فكر ونظر فأشبهوا في هذا العقد المحدثين السالمة عقائدهم حيث لم ينظروا ولم يؤولوا بل قالوا: ما فهمنا فقال أصحابنا بقولهم ثم انتقلوا عن مرتبة هؤلاء بأن قالوا: لنا أن نسلك طريقة أخرى في فهم هذه الكلمات وذلك بأن نفرغ قلوبنا من النظر الفكري ونجلس مع الحق تعالى بالذكر على بساط الأدب والمراقبة والحضور والتهيؤ لقبول ما يرد منه تعالى حتى يكون الحق ﷾ متولي تعليمنا بالكشف والتحقق لما سمعوه تعالى يقول وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ [البقرة: ٢٨٢] وإِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً [الأنفال: ٢٩] قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً [طه: ١١٤] عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً [الكهف: ٦٥] فعند ما توجهت قلوبهم وهممهم إلى الله ﷿ ولجأت إليه ﷾ وألقت عنها ما استمسك به الغير من دعوى البحث والنظر ونتائج العقول كانت عقولهم سليمة وقلوبهم مطهرة فارغة فعند ما كان منهم هذا الاستعداد تجلى لهم الحق عيانا معلما فاطلعتهم تلك المشاهدة على معاني تلك الكلمات دفعة واحدة فعرفوا المعنى التنزيهي الذي سيقت له ويختلف ذلك بحسب اختلاف مقامات إيرادها وهذا حال طائفة منا وحال طائفة أخرى منا أيضا ليس لهم هذا التجلي لكن لهم الإلقاء والإلهام واللقاء والكتاب وهم معصومون فيما يلقى إليهم بعلامات عندهم لا يعرفها سواهم فيخبرون بما خوطبوا به وبما ألهموا وما ألقي إليهم أو كتب اه المراد منه.
Teşbih ve tecsîmden tenzih edenlerden bir topluluk ise şuna kani olmuştur: Kastedilen, [şâhiddeki] gereklerin nefyi ile birlikte zahirler değil; falan şeklinde belirli bir manadır ki bu mana çoğunlukla mecazi bir mana olur, bazen de lafzın hakiki bir manası olabilir. Bunlar Halef'ten bir gruptur. Bazen muradın O'na (celle ve alâ) havale edilmesi (tefvîz) hususunda da birleşirler; bu da sakıncalı bir durum vehmettirmeyen mecazi veya hakiki manaların birden fazla olması ve yanlarında bunlardan birini tercih ettirecek bir karine bulunmaması durumunda olur. Böylece: 'Lafız şunu ve şunu ihtimal taşır; bundan muradını en iyi Allah Teâlâ bilir' derler. Sûfîlerin mezhebi ise Şeyh İbrâhim el-Kûrânî ve diğerlerinin zikrettiğine göre, ilk Selef'in mezhebi gibi müteşâbihâtı [şâhiddeki] gerekleri nefyederek ve { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” ile tenzih ederek zahirleri üzere cereyan ettirmek ve bu minval üzere mazharlarda tecelli görüşünü benimsemektir. Şeyh-i Ekber'in (kuddise sirruh) bu makamdaki sözleri ise -ilk olarak kendisinden nakledilen sözü işittiğin ve el-Fütûhât'ın ikinci babının ikinci faslında zikrettiği hususların da şahitlik ettiği üzere- muzdariptir (farklılık arz eder). Zira o, tenzih eden taifeleri sayarken şöyle demiştir: 'Tenzih eden taifelerden biri de en yüce olanıdır ki onlar bizim ashabımızdır. Onlar kalplerini fikir ve nazardan arındırıp boşaltmışlar ve: 'Nefislerimizde Hak olan Allah Teâlâ'yı (celle celâlühû) öyle bir tazim hasıl oldu ki, O'nun katından bize gelen şeyin marifetine ince bir fikir ve nazar ile ulaşamayız' demişlerdir. Bu inançlarında, nazar etmeyip tevil de yapmayarak: 'Biz anlamadık' diyen, akideleri selametli hadisçilere benzemişlerdir. Ashabımız da onların dediklerini söylemiş, sonra bu kimselerin mertebesinden şu sözle ayrılmışlardır: 'Bu kelimeleri anlamada başka bir yol tutmak bizim hakkımızdır; o da kalplerimizi fikrî nazardan arındırmak, edep, murakabe, huzur ve O'ndan (teâlâ) gelecek olanı kabule hazır olma yaygısı üzerinde zikir ile Hak Teâlâ ile beraber oturmaktır; ta ki Hak Teâlâ (celle celâlühû), kendisinin: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ } [el-Bakara: 282], { إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } [el-Enfâl: 29], { قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً } [Tâhâ: 114] ve { عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } [el-Kehf: 65] buyurduğunu işittikleri için, keşif ve tahkik ile bize bizzat talim buyuran olsun.' Kalpleri ve himmetleri Allah'a (azze ve celle) yönelip O'na (celle celâlühû) sığındıklarında ve başkalarının sarıldığı araştırma, nazar ve akıl ürünü iddialarını üzerlerinden attıklarında, akılları selim, kalpleri tertemiz ve [masivadan] arınmış oldu. Onlarda bu istidat bulununca, Hak Teâlâ kendilerine bizzat öğreten olarak tecelli etti ve bu müşahede onlara bu kelimelerin manalarını bir defada bildirdi. Böylece kelimelerin kendisi için sevk edildiği tenzihî manayı bildiler; bu da onların zikredildiği makamların farklılığına göre değişir. Bu, bizden bir taifenin halidir. Bizden bir diğer taifenin hali ise şöyledir: Onlarda bu tecelli yoktur; ancak ilka, ilham, mülakat ve kitap (yazı) vardır. Onlar, kendilerine ilka edilen hususlarda yanlarında bulunan ve kendilerinden başkasının bilmediği alametlerle korunmuşlardır (masumdurlar); böylece kendilerine hitap edilen, ilham edilen, ilka edilen veya yazılan şeyleri haber verirler.' Kastedilen kısım bitti.
ولعل من يقول بإجراء المتشابهات على ظواهرها مع نفي اللوازم كمذهب السلف الأول من الصوفية طائفة لم يحصل لهم ما حصل لهاتين الطائفين والفضل بيد الله تعالى يؤتيه من يشاء. هذا بقي هل يسمى ما عليه السلف تأويلا أم لا المشهور عدم تسمية ما عليه المفوضة منهم تأويلا وسماه بعضهم تأويلا كالذي عليه الخلف، قال اللقاني: أجمع الخلف ويعبر عنهم بالمؤولة والسلف ويعبر عنهم بالمفوضة على تنزيهه تعالى عن المعنى المحال الذي دل عليه الظاهر وعلى تأويله وإخراجه عن ظاهره المحال وعلى الإيمان به بأنه من عند الله تعالى جاء به رسوله ﷺ وإنما اختلفوا في تعيين محمل له معنى صحيح وعدم تعيينه بناء على أن الوقف على قوله تعالى وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ [آل عمران: ٧] أو على قوله سبحانه إِلَّا اللَّهُ ويقال لتأويل السلف إجمالي ولتأويل الخلف تفصيلي انتهى ملخصا.
İlk Selef'in mezhebi gibi müteşâbihâtı [şâhiddeki] gerekleri nefyederek zahirleri üzere cereyan ettirmeyi söyleyen Sûfîler, belki de bu iki taifeye hasıl olan durum kendilerine hasıl olmayan bir taifedir; lütuf Allah Teâlâ'nın elindedir, onu dilediğine verir. Burada geriye şu soru kalmaktadır: Selef'in benimsediği bu tutum tevil olarak adlandırılır mı adlandırılmaz mı? Meşhur olan, onlardan müfevvida olanların benimsediği tutumun tevil olarak adlandırılmamasıdır; bazısı ise Halef'in benimsediği gibi bunu da tevil olarak adlandırmıştır. Lekânî şöyle demiştir: 'Müevvile olarak ifade edilen Halef ile Müfevvida olarak ifade edilen Selef, Allah Teâlâ'yı zahirin delalet ettiği imkânsız manadan tenzih etme, onu imkânsız olan bu zahirinden tevil edip çıkarma ve bunun Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şekilde Allah Teâlâ katından olduğuna iman etme hususunda icma etmişlerdir. Onlar sadece Allah Teâlâ'nın: { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } [Âl-i İmrân: 7] veya Sübhânehu'nun: { إِلَّا اللَّهُ } buyruğu üzerinde vakf yapılmasına bağlı olarak, bunun için sahih bir mananın tayin edilip edilmemesinde ihtilaf etmişlerdir. Selef'in teviline icmâlî, Halef'in teviline ise tafsîlî tevil denir.' [Lekânî'nin sözü] özetle bitti.
وكان شيخنا العلامة علاء الدين يقول: ما عليه المفوضة تأويل واحد وما عليه المؤولة تأويلان، ولعله راجع إلى ما سمعت، وأما ما عليه القائلون بالظواهر مع نفي اللوازم فقد قيل: إن فيه تأويلا أيضا لما فيه من نفي اللوازم وظاهر الألفاظ أنفسها تقتضيها ففيه إخراج اللفظ عما يقتضيه الظاهر، وإخراج اللفظ عن ذلك لدليل ولو مرجوحا تأويل. ومعنى كونهم قائلين بالظواهر أنهم قائلون بها في الجملة، وقيل: لا تأويل فيه لأنهم يعتبرون اللفظ من حيث نسبته إليه عز شأنه وهو من هذه الحيثية لا يقتضي اللوازم فليس هناك إخراج اللفظ عما يقتضيه الظاهر، ألا ترى أن أهل السنة والجماعة أجمعوا على رؤية الله تعالى في الآخرة مع نفي لوازم الرؤية في الشاهد من المقابلة والمسافة المخصوصة وغيرهما مع أنه لم يقل أحد منهم: إن ذلك من التأويل في شيء، وقال بعض الفضلاء: كل من فسر فقد أول وكل من لم يفسر لم يؤول لأن التأويل هو التفسير فمن عدا المفوضة مؤولة وهو الذي يقتضيه ظاهر قوله تعالى وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ بناء على أن الوقف على إِلَّا اللَّهُ ولا يخفى أن القول بأن القائلين بالظواهر مع نفي اللوازم من المؤولة الغير الداخلين في الراسخين في العلم بناء على الوقف المذكور لا يتسنى مع القول بأنهم من السلف الذين هم هم وقد يقال: إنهم داخلون في الراسخين والتأويل بمعنى آخر يظهر بالتتبع والتأمل، وقد تقدم الكلام في المراد بالمتشابهات وذكرنا ما يفهم منه الاختلاف في معنى التأويل وأنا أميل إلى التأويل وعدم القول بالظواهر مع نفي اللوازم في بعض ما ينسب إلى الله تعالى مثل قوله سبحانه سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ [الرحمن:
Hocamız Allâme Alâüddin şöyle derdi: 'Müfevvida'nın benimsediği tek bir tevildir, Müevvile'nin benimsediği ise iki tevildir.' Bu söz muhtemelen işittiğin açıklamaya racidir. [Şâhiddeki] gerekleri nefyetmekle birlikte zahirleri kabul edenlerin benimsediği tutuma gelince; gereklerin nefyedilmesi ve lafızların zahirlerinin bizzat bunları gerektirmesi sebebiyle onda da bir tevil bulunduğu söylenmiştir. Çünkü onda lafzı zahirinin gerektirdiği şeyden çıkarma vardır; lafzı mercûh da olsa bir delilden ötürü bundan çıkarmak ise tevildir. Onların zahirleri kabul eden kimseler olmalarının manası, genel olarak (fi'l-cümle) onları kabul etmeleridir. Bir görüşe göre ise onda tevil yoktur; zira onlar lafzı şanı yüce olan Allah'a nispet edilmesi haysiyetiyle ele alırlar; o lafız bu haysiyetten bakıldığında [beşerî] gerekleri iktiza etmez, dolayısıyla orada lafzı zahirinin gerektirdiğinden çıkarma söz konusu değildir. Görmez misin ki Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat, şâhiddeki görmenin karşı karşıya gelme ve belirli bir mesafe gibi gereklerini nefyetmekle birlikte, ahirette Allah Teâlâ'nın görüleceği hususunda icma etmişlerdir; bununla birlikte onlardan hiç kimse bunun herhangi bir şekilde tevil olduğunu söylememiştir. Fazilet sahibi bazı âlimler şöyle demiştir: 'Tefsir eden herkes tevil etmiştir, tefsir etmeyen kimse ise tevil etmemiştir; çünkü tevil, tefsirin ta kendisidir. Dolayısıyla Müfevvida dışındakiler müevviledir.' Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا اللَّهُ } üzerinde vakf yapılması esasına göre { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } buyruğunun zahirinin gerektirdiği de budur. Gerekleri nefyetmekle birlikte zahirleri kabul edenlerin, söz konusu vakfa binaen ilimde râsih olanların içine girmeyen Müevvile'den sayılacağı görüşünün, onların bizzat Selef'in ta kendisi olduğu görüşüyle bağdaşmayacağı açıktır. Onların da râsihler içine girdiği ve buradaki tevilin tetkik ve tefekkürle ortaya çıkacak başka bir anlamda olduğu söylenebilir. Müteşâbihâttan muradın ne olduğu hususundaki söz daha önce geçmişti; tevilin manasındaki ihtilafın anlaşıldığı hususları da zikretmiştik. Ben ise Sübhânehu'nun: { سَنَفْرُغُ لَكُمْ أَيُّهَ الثَّقَلانِ } [er-Rahmân:
٣١] وقوله ﷿ يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ [يس: ٣٠] كما في بعض القراءات وكذا
31] buyruğu ve bazı kıraatlerde olduğu gibi O'nun (azze ve celle): { يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } [Yâsîn: 30] buyruğu gibi Allah Teâlâ'ya nispet edilen bazı hususlarda tevile ve gerekleri nefyetmekle birlikte zahirleri söylememeye meylediyorum. Aynı şekilde
قوله ﷺ إن صح: «الحجر الأسود يمين الله في أرضه فمن قبله أو صافحه فكأنما صافح الله تعالى وقبل يمينه»
eğer sahih ise Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Hacerülesved Allah'ın yeryüzündeki sağ elidir; kim onu öper veya selamlarsa (musafaha ederse), sanki Allah Teâlâ ile musafaha etmiş ve O'nun sağ elini öpmüş gibi olur» buyruğunda da,
فاجعل الكلام فيه خارجا مخرج التشبيه لظهور القرينة، ولا أقول: الحجر الأسود من صفاته تعالى كما قال السلف في اليمين وأرى من يقول بالظواهر ونفي اللوازم في الجميع بينه وبين القول بوحدة الوجود على الوجه الذي قاله محققو الصوفية مثل ما بين سواد العين وبياضها، وأميل أيضا إلى القول بتقبيب العرش لصحة الحديث في ذلك، والأقرب إلى الدليل العقلي القول بكريته ومن قال بذلك أجاب عن الأخبار السابقة بما لا يخفى على الفطن.
karinenin açıklığı sebebiyle sözü teşbih yoluyla söylenmiş kabul ederim. Selef'in [yedullah ve] yemin hakkında dediği gibi 'Hacerülesved Allah Teâlâ'nın sıfatlarındandır' demem. Hepsinde birden zahirleri ve gereklerin nefyini savunan kimse ile muhakkik sûfîlerin ifade ettiği şekliyle vahdet-i vücûd görüşü arasında gözün siyahı ile beyazı arasındaki kadar bir yakınlık görürüm. Ayrıca bu husustaki hadisin sahih olması sebebiyle Arş'ın kubbe şeklinde olduğunu söylemeye de meylediyorum; aklî delile en yakın olanı ise onun küre şeklinde olduğunu söylemektir. Bunu söyleyenler, önceki haberlere feraset sahibine gizli kalmayacak şekilde cevap vermişlerdir.
وقال الشيخ الأكبر محيي الدين قدس سره في الباب الحادي والسبعين والثلاثمائة من الفتوحات: إنه ذو أركان أربعة ووجوه أربعة هي قوائمه الأصلية وبين كل قائمتين قوائم وعددها معلوم عندنا ولا أبينها إلى آخر ما قال، ويفهم كلامه أن قوائمه ليست بالمعنى الذي يتبادر إلى الذهن، وصرح بأنه أحد حملته وأنه أنزل عند أفضل القوائم وهي خزانة الرحمة، وذكر أن العمى محيط به وأن صورة العالم بجملته صورة دائرة فلكية، وأطال الكلام في هذا الباب وأتى فيه بالعجب العجاب، وليس له في أكثر ما ذكره فيه مستند نعلمه من كتاب الله تعالى أو سنة رسوله ﷺ ومنه ما لا يجوز لنا أن نقول بظاهره، والظاهر أن العرش واحد، وقال من قال من الصوفية بتعدده، ولا يخفى ما في نسبة الاستواء إليه
Şeyh-i Ekber Muhyiddin (kuddise sirruh), el-Fütûhât'ın üç yüz yetmiş birinci babında şöyle demiştir: 'Onun dört rüknü ve dört yüzü vardır ki bunlar onun asıl ayaklarıdır. Her iki ayak arasında da ayaklar vardır; bunların sayısı yanımızda malumdur fakat açıklamayacak değilim...' diyerek sözünü sürdürmüştür. Sözünden, Arş'ın ayaklarının zihne ilk gelen anlamda olmadığı anlaşılmaktadır. Kendisinin onun taşıyıcılarından biri olduğunu ve ayakların en faziletlisi olan rahmet hazinesinin yanına indirildiğini açıkça belirtmiştir. Amâ'nın (karanlığın/ilahi nurun) onu kuşattığını ve bütün âlemin sûretinin felekî bir daire sûretinde olduğunu zikretmiştir. Bu babda sözü uzatmış ve şaşılacak acayip şeyler ortaya koymuştur. Orada zikrettiği şeylerin çoğunda Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan veya Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetinden bildiğimiz bir dayanağı yoktur; bunlardan bazısının zahirini kabul etmemiz bize caiz de değildir. Zahir olan, Arş'ın tek olduğudur; Sûfîlerden onun birden fazla olduğunu söyleyenler de olmuştur. İstivanın
تعالى بعنوان الرحمانية مما يزيد قوة الرجاء به جل وعلا وسبحان من وسعت رحمته كل شيء.
Allah Teâlâ'ya Rahmâniyet unvanıyla nispet edilmesinde, O'na (celle ve alâ) duyulan ümidin kuvvetini artıran ne büyük incelikler bulunduğu gizli değildir; rahmeti her şeyi kuşatan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir.
وجعل فاعل الاستواء ما في قوله تعالى: لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ ولَهُ متعلق به على ما يقتضيه ما روي عن ابن عباس من أن الوقف على الْعَرْشِ ويكون المعنى استقام له تعالى كل ذلك وهو على مراده تعالى بتسويته ﷿ إياه كقوله تعالى: ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ [البقرة: ٢٩] أو استوى كل شيء بالنسبة إليه تعالى فلا شيء أقرب إليه سبحانه من شيء كما يشير إليه
İbn Abbâs'tan rivayet edilen vakfın { الْعَرْشِ } kelimesi üzerinde yapılmasını gerektiren rivayete dayanarak, istivanın failini Allah Teâlâ'nın: { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğundaki { ما } kılmak ve { لَهُ } ibaresini de buna taalluk ettirmek; böylece mananın 'Bütün bunlar Allah Teâlâ için müstakim oldu (düzenlendi)' şeklinde olması ve bunun da O'nun (celle celâlühû): { ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ } “Sonra göğe yöneldi de onları yedi gök olarak düzenledi” [el-Bakara: 29] buyruğundaki gibi Allah Teâlâ'nın onu düzenlemesi muradı üzere olması yahut,
«لا تفضلوني على ابن متى»
«Beni İbn Mettâ'ya (Yûnus'a) üstün tutmayın»
مما لا ينبغي أن يلتفت إليه أصلا، والرواية عن ابن عباس غير صحيحة، ولعل الذي دعا القائل به إليه الفرار من نسبة الاستواء إليه ﷻ، ويا ليت شعري ماذا يصنع بقوله تعالى: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى وهو بظاهره الذي يظن مخالفته لما يقتضيه عقله مثل الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى بل لَهُ خبر مقدم وما فِي السَّماواتِ مبتدأ مؤخر أي له ﷿ وحده دون غيره لا شركة ولا استقلالا من حيث الملك والتصرف والإحياء والإماتة والإيجاد والإعدام جميع ما في السموات والأرض سواء كان ذلك بالجزئية منهما أو بالحلول فيهما وَما بَيْنَهُما من الموجودات الكائنة في الجو دائما كالهواء والسحاب وخلق لا نعلمهم هو سبحانه يعلمهم أو أكثريا كالطير الذي نراه وَما تَحْتَ الثَّرى أي ما تحت الأرض السابعة على ما روي عن ابن عباس وأخرجه ابن أبي حاتم عن محمد بن كعب، وأخرج عن السدي أنه الصخرة التي تحت الأرض السابعة وهي صخرة خضراء،
hadisinin işaret ettiği üzere, her şeyin Allah Teâlâ'ya nispetle eşit olması ve hiçbir şeyin O'na (sübhânehu) diğer bir şeyden daha yakın olmaması [şeklindeki teviller], asla iltifat edilmemesi gereken görüşlerdendir. İbn Abbâs'tan gelen rivayet sahih değildir; bunu söyleyeni buna sevk eden şey ise belki de istivayı O'na (celle celâlühû) nispet etmekten kaçmaktır. Ah keşke bilseydim, aklının gerektirdiğine aykırı olduğunu sandığı zahiri ile { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } buyruğu gibi olan { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } buyruğu karşısında ne yapacaktır! Bilakis { لَهُ } öne geçmiş haber (mukaddem haber), { ما فِي السَّماواتِ } ise gecikmiş mübtedadır (muahhar mübteda). Yani mülkiyet, tasarruf, diriltme, öldürme, var etme ve yok etme bakımından, ortaklık ve bağımsızlık olmaksızın, göklerde ve yerde bulunan her şey -ister bunların bir cüzü olsun ister bunlarda hulûl etmiş bulunsun- sadece ve sadece O'na (celle celâlühû) aittir. { وَما بَيْنَهُما } yani hava ve bulutlar ile bizim bilmediğimiz fakat Sübhânehu'nun bildiği yaratıklar gibi atmosferde sürekli bulunan veya gördüğümüz kuşlar gibi çoğunlukla bulunan varlıklar da O'nundur. { وَما تَحْتَ الثَّرى } yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre yedinci yerin altındaki şeyler de O'nundur. Süddî'den ise bunun yedinci yerin altındaki kaya olduğu ve bunun yeşil bir kaya olduğu rivayet edilmiştir.
وأخرج أبو يعلى عن جابر بن عبد الله أن النبي ﷺ سئل ما تحت الأرض؟ قال: الماء قيل: فما تحت الماء؟ قال: ظلمة قيل: فما تحت الظلمة؟ قال: الهواء قيل:
Ebû Ya'lâ, Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir ki: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Yerin altında ne vardır?' diye soruldu. «Su» buyurdu. 'Suyun altında ne vardır?' denildi. «Karanlık» buyurdu. 'Karanlığın altında ne vardır?' denildi. «Hava» buyurdu. Denildi ki:
فما تحت الهواء؟ قال: الثرى قيل: فما تحت الثرى؟ قال: انقطع علم المخلوقين عند علم الخالق.
'Havanın altında ne vardır?' «Serâ (toprak)» buyurdu. 'Serânın altında ne vardır?' denilince: «Yaratılmışların ilmi, Yaratıcı'nın ilmi yanında kesilmiştir (sona ermiştir)» buyurdu.
وأخرج ابن مردويه عنه نحوه من حديث طويل، وقال غير واحد الثرى التراب الندي أو الذي إذا بل لم يصر طينا كالثريا ممدودة، ويقال: في تثنيته ثريان وثروان وفي جمعه أثراء ويقال: ثريت الأرض كرضى تثري ثرى فهي ثرية كغنية وثرياء إذا نديت ولانت بعد الجدوبة واليبس وأثرت كثر ثراؤها وثرى التربة تثرية بلها والمكان رشه وفلانأ ألزم يده الثرى، وفسر بمطلق التراب أي وله تعالى ما واراه التراب وذكره مع دخوله تحت ما في الأرض لزيادة التقرير، وإذا كان ما في الأرض ما هو عليها فالأمر ظاهر، وما تقدم من الإشارة إلى أن المراد له تعالى كل ذلك ملكا وتصرفا هو الظاهر.
İbn Merdûye de ondan uzun bir hadis içinde benzerini rivayet etmiştir. Birden çok âlim şöyle demiştir: Serâ (es-serâ), nemli toprak yahut ıslatıldığında -uzatılarak okunan Süreyyâ gibi- çamur haline gelmeyen topraktır. Tesniyesinde 'serayân' ve 'seravân', çoğulunda ise 'esrâ' denir. Kuraklık ve katılıktan sonra nemlenip yumuşadığında rıza vezninde 'seriyeti'l-ardu tesrâ seran', böylesi toprağa ganiyetün vezninde 'seriyyetün' ve 'seryâ' denir. 'Eserat' denildiğinde toprağı çoğaldı; 'serre't-türbete tesriyeteten' ıslattı; 'mekânı' suladı; 'falancanın elini toprağa yapıştırdı' anlamına gelir. Mutlak toprak olarak da tefsir edilmiştir; yani toprağın örttüğü şeyler de Allah Teâlâ'nındır. Yerdekilerin kapsamına girmesine rağmen bunun ayrıca zikredilmesi tekit ve pekiştirme içindir. Şayet yerdekilerden kasıt onun üzerindekiler ise mesele zaten açıktır. Muradın, bütün bunların mülkiyet ve tasarruf olarak Allah Teâlâ'ya ait olduğuna dair daha önce geçen işaret ise zahir olan görüştür.
وقيل: المعنى له علم ذلك أي إن علمه تعالى محيط بجميع ذلك، والأول هو الظاهر وعليه يكون قوله تعالى:
Bir görüşe göre anlam: 'Bunların ilmi O'na aittir', yani Allah Teâlâ'nın ilmi bütün bunları kuşatmıştır demektir. Birincisi ise zahir olandır ve buna göre Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ إلخ بيان لإحاطة علمه تعالى بجميع الأشياء إثر بيان شمول قدرته تعالى لجميع الكائنات، والخطاب على ما قاله في البحر للنبي ﷺ والمراد أمته ﵊، وجوز أن يكون عاما أي وإن ترفع صوتك أيها الإنسان بالقول فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ أي ما أسررته إلى غيرك ولم ترفع صوتك به وَأَخْفى أي وشيئا أخفى منه وهو ما أخطرته ببالك من غير أن تنفوه به أصلا، وروي ذلك عن الحسن وعكرمة أو ما أسررته في نفسك وما ستسره فيها
{ وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ } ilh., Allah Teâlâ'nın kudretinin bütün varlıkları kuşattığının beyanının hemen ardından, ilminin de her şeyi kuşattığının bir beyanıdır. el-Bahr'da belirtildiğine göre hitap Peygamber'edir (sallallâhu aleyhi ve sellem), kastedilen ise onun ümmetidir (aleyhisselâm). Hitabın genel olması da caiz görülmüştür; yani: 'Ey insan! Sözü açıkça söyler, sesini yükseltirsen { فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ } şüphesiz O, başkasına gizlice söylediğin ve sesini yükseltmediğin sırrı da bilir, { وَأَخْفى } ve ondan daha gizli olanı da bilir.' [Ondan daha gizli olan], ağzından hiç çıkarmaksızın sadece aklından geçirdiğin şeydir. Bu [görüş], Hasan ve İkrime'den rivayet edilmiştir. Yahut [bunun anlamı], içinden gizlediğin ve ileride gizleyeceğin şeylerdir;
وروي ذلك عن سعيد بن جبير وروي عن السيدين الباقر والصادق السر ما أخفيته في نفسك والأخفى ما خطر ببالك ثم أنسيته.
bu da Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Seyyid el-Bâkır ve Seyyid es-Sâdık'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: 'Sır, kendi içinde gizlediğindir; daha gizli olan (ahfâ) ise aklından geçip de sonradan unuttuğun şeydir.'
وقيل: أَخْفى فعل ماض عطف على يَعْلَمُ يعني أنه تعالى يعلم أسرار العباد وأخفى ما يعلمه سبحانه عنهم وهو كقوله تعالى يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً [طه: ١١٠] ، وروي ذلك أبو الشيخ في العظمة عن زيد بن أسلم وهو خلاف الظاهر جدا فالمعول عليه أنه أفعل تفضيل والتنكير للمبالغة في الخفاء، والمتبادر من القول ما يشمل ذكر الله تعالى وغيره وإليه ذهب بعضهم، وخصه جماعة بذكره سبحانه ودعائه على أن
Bir görüşe göre { أَخْفى }, { يَعْلَمُ } fiiline matuf bir mazi fiildir. Yani Allah Teâlâ kulların sırlarını bilir, kendisinin bildiği şeyleri ise onlardan gizlemiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onların ilmi ise O'nu kuşatamaz” [Tâhâ: 110] buyruğu gibidir. Bunu Ebu'ş-Şeyh el-Azame'de Zeyd b. Eslem'den rivayet etmiştir; ancak bu zahire son derece aykırıdır. İtimat edilen görüş, onun ismi tafdil olduğu ve tenvinin (belirtisizliğin) gizlilikte mübalağa ifade ettiğidir. Söz (el-kavl) ifadesinden ilk anlaşılan, Allah Teâlâ'nın zikrini ve başkasını kapsayan şeydir; bazısı bu görüşe gitmiştir. Bir topluluk ise bunu Sübhânehu'nun zikrine ve duasına tahsis etmiştir; zira
التعريف للعهد لأن استواء الجهر والسر عنده سبحانه المدلول عليه في الكلام يقتضي أن الجهر المذكور في خطابه ﷿، وعلى القولين قوله تعالى فَإِنَّهُ إلخ قائم مقام جواب الشرط وليس الجواب في الحقيقة لأن علمه تعالى السر وأخفى ثابت قبل الجهر بالقول وبعده وبدونه.
[lafızdaki] belirteç (ahd lamı) ahd içindir; çünkü kelamda delalet edilen, O'nun (sübhânehu) katında aşikâr ile gizlinin eşit olması, sözü edilen cehrin (açıktan söylemenin) O'na (celle celâlühû) hitapta olmasını gerektirir. Her iki görüşe göre de Allah Teâlâ'nın { فَإِنَّهُ } ilh. buyruğu şartın cevabı makamına kaimdir; hakikatte şartın cevabı değildir, çünkü Allah Teâlâ'nın sırrı ve daha gizlisini bilmesi sözü açıktan söylemeden önce de sonra da ve söz olmaksızın da sabittir.
والأصل عند البعض وإن يجهر بالقول فاعلم أن الله تعالى يعلمه فإنه يعلم السر وأخفى فضلا عنه. وعند الجماعة وإن تجهر فاعلم أن الله سبحانه غني عن جهرك فإنه إلخ، وهذا على ما قيل إرشاد للعباد إلى التحري والاحتياط حين الجهر فإن من علم أن الله تعالى يعلم جهره لم يجهر بسوء، وخص الجهر بذلك لأن أكثر المحاورات ومخاطبات الناس به، وقيل: إرشاد للعباد إلى أن الجهر بذكر الله تعالى ودعائه ليس لإسماعه سبحانه بل لغرض آخر من تصوير النفس بالذكر وتثبيته فيها ومنعها من الاشتغال بغيره وقطع الوسوسة وغير ذلك، وقيل: نهي عن الجهر بالذكر والدعاء كقوله تعالى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ [الأعراف: ٢٠٥] وأنت تعلم أن القول بأن الجهر بالذكر والدعاء منهي لا ينبغي أن يكون على إطلاقه.
Bazılarına göre cümlenin aslı şöyledir: 'Eğer sözü açıktan söylersen bil ki Allah Teâlâ onu bilir; zira O sırrı ve ondan daha gizli olanı bildiğine göre, [aşikâr olanı] evleviyetle bilir.' Çoğunluğa göre ise: 'Eğer açıktan söylersen bil ki Allah Sübhânehu senin açıktan söylemene muhtaç değildir; zira O...' şeklindedir. Denildiğine göre bu, açıktan konuşurken kullara dikkatli ve ihtiyatlı davranmaları için bir irşattır; zira Allah Teâlâ'nın açıktan söylediğini bildiğini bilen kimse kötü bir şeyi açıktan söylemez. Cehrin (açıktan söylemenin) buna tahsis edilmesi, insanların konuşmalarının ve hitaplarının çoğunun böyle olmasındandır. Bir görüşe göre bu, Allah Teâlâ'yı zikretmeyi ve O'na dua etmeyi açıktan yapmanın O'na (sübhânehu) duyurmak için değil; nefsi zikirle donatmak, zikri nefiste sabit kılmak, onu başka şeyle meşgul olmaktan alıkoymak, vesveseyi kesmek ve benzeri başka bir maksat için olduğuna dair kullara bir irşattır. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ } “Rabbini, içinden yalvararak ve korkarak, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam zikret” [el-A'râf: 205] buyruğunda olduğu gibi zikir ve duada sesi yükseltmekten bir nehiydir. Sen de bilirsin ki zikir ve duada sesi yükseltmenin nehyedildiğini söylemek mutlak olmamalıdır.
والذي نص عليه الإمام النووي في فتاويه أن الجهر بالذكر حيث لا محذور شرعيا مشروع مندوب إليه بل هو أفضل من الإخفاء في مذهب الإمام الشافعي وهو ظاهر مذهب الإمام أحمد وإحدى الروايتين عن الإمام مالك بنقل الحافظ ابن حجر في فتح الباري وهو قول لقاضيخان في فتاويه في ترجمة مسائل كيفية القراءة وقوله في باب غسل الميت: ويكره رفع الصوت بالذكر، فالظاهر أنه لمن يمشي مع الجنازة كما هو مذهب الشافعية لا مطلقا كما تفهمه عبارة البحر الرائق وغيره وهو قول الإمامين في تكبير عيد الفطر كالأضحى، ورواية عن الإمام أبي حنيفة نفسه رضي الله تعالى عنه بل في مسنده ما ظاهره استحباب الجهر بالذكر مطلقا، نعم قال ابن نجيم في البحر نقلا عن المحقق ابن الهمام في فتح القدير ما نصه قال أبو حنيفة: رفع الصوت بالذكر بدعة مخالفة للأمر من قوله تعالى وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ الآية فيقتصر على مورد الشرع، وقد ورد به في الأضحى وهو قوله سبحانه وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ [البقرة: ٢٠٣] .
İmam Nevevî'nin fetvalarında açıkça belirttiği husus şudur: Şer'î bir sakınca bulunmadığı sürece zikri açıktan yapmak meşrudur, menduptur; hatta İmam Şâfiî'nin mezhebinde gizli yapmaktan daha faziletlidir. Hâfız İbn Hacer'in Fethu'l-Bârî'deki nakline göre bu, İmam Ahmed'in mezhebinin zahiri ve İmam Mâlik'ten gelen iki rivayetten biridir. Kādîhân'ın da fetvalarında 'Kıraat Keyfiyeti Meseleleri' başlığı altındaki bir görüşü böyledir. Onun 'Ölünün Yıkanması' bahsindeki: 'Zikir ile sesi yükseltmek mekruhtur' sözünün zahiri ise, el-Bahru'r-Râik ve diğerlerinin ifadelerinden anlaşılan mutlaklık üzere değil, Şâfiîlerin mezhebinde olduğu gibi cenaze ile yürüyen kimseye mahsustur. İki İmam'ın (Ebû Yûsuf ve Muhammed) Ramazan Bayramı tekbirindeki görüşü de Kurban Bayramı'ndaki gibidir; İmam Ebû Hanîfe'nin (radıyallâhu teâlâ anh) bizzat kendisinden gelen bir rivayet de böyledir; hatta onun Müsned'inde mutlak olarak zikri açıktan yapmanın müstehap olduğuna delalet eden ifadeler vardır. Evet, İbn Nüceym el-Bahr'da, muhakkik İbnü'l-Hümâm'ın Fethu'l-Kadîr'inden naklen aynen şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe demiştir ki: Zikirde sesi yükseltmek, Allah Teâlâ'nın { وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ } ayetindeki emrine aykırı bir bidattir; dolayısıyla şeriatın geldiği yerle sınırlı kalınır. O da Sübhânehu'nun: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُوداتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı zikredin” [el-Bakara: 203] buyurduğu Kurban Bayramı'nda gelmiştir.'
وأجاب السيوطي في نتيجة الذكر عن الاستدلال بالآية السابقة بثلاثة أوجه، الأول أنها مكية ولما هاجر ﷺ سقط ذلك، الثاني أن جماعة من المفسرين منهم عبد الرحمن بن زيد بن أسلم وابن جرير حملوا الآية على الذكر حال قراءة القرآن وأنه أمر له ﵊ بالذكر على هذه الصفة تعظيما للقرآن أن ترفع عنده الأصوات، ويقويه اتصالها بقوله تعالى: وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ [الأعراف: ٢٠٤] الآية، الثالث ما ذكره بعض الصوفية أن الأمر في الآية خاص بالنبي ﷺ الكامل المكمل وأما غيره ﵊ ممن هو محل الوساوس فمأمور بالجهر لأنه أشد تأثيرا في دفعها وفيه ما فيه.
Süyûtî, Netîcetü'l-Fikr fi'l-Cehri bi'z-Zikr adlı eserinde geçen ayetle delil getirmeye üç yönden cevap vermiştir: Birincisi, ayetin Mekkî olması ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicret edince bunun hükmünün kalkmasıdır. İkincisi, Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ve İbn Cerîr'in de aralarında bulunduğu müfessirlerden bir grubun ayeti Kur'an okunması halindeki zikre hamletmeleridir; yani Kur'an'ın yanında seslerin yükseltilmesini engellemek ve ona tazim göstermek için o vasıfta zikretmesi kendisine (aleyhisselâm) emredilmiştir. Bunu, ayetin Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ } [el-A'râf: 204] ayetine bitişik olması da kuvvetlendirmektedir. Üçüncüsü, bazı Sûfîlerin zikrettiği husustur: Ayetteki emir, kâmil ve mükemmil olan Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hastır; vesveselere mahal olan diğer kimselere (aleyhisselâm) gelince, onlar sesi yükseltmekle emrolunmuşlardır, çünkü bu vesveseleri defetmede daha tesirlidir; ancak bu açıklamada tartışılacak yönler vardır.
واختار بعض المحققين أن المراد دون الجهر البالغ أو الزائد على قدر الحاجة فيكون الجهر المعتدل، والجهر بقدر الحاجة داخلا في المأمور به، فقد صح ما يزيد على عشرين حديثا في أنه ﷺ كثيرا ما كان يجهر بالذكر.
Muhakkiklerden bazıları ise muradın, aşırı veya ihtiyaç miktarından fazla olan cehrin (yüksek sesin) altı olduğunu tercih etmişlerdir; dolayısıyla mutedil bir ses tonu ve ihtiyaç miktarınca sesi yükseltmek emredilen şeyin kapsamına girer. Nitekim Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) zikri çoğu zaman açıktan yaptığına dair yirmiden fazla sahih hadis rivayet edilmiştir.
وصح عن أبي الزبير أنه سمع عبد الله بن الزبير يقول: كان رسول الله ﷺ إذا سلم من صلاته يقول بصوته الأعلى «لا إله إلا الله وحده لا شريك له له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير لا حول ولا قوة إلا بالله ولا نعبد إلا إياه له النعمة وله الفضل وله الثناء الحسن لا إله إلا الله مخلصين له الدين ولو كره الكافرون»
Ebü'z-Zübeyr'den, Abdullah b. ez-Zübeyr'in şöyle dediğini işittiği sahih olarak rivayet edilmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) namazından selam verince en yüksek sesiyle şöyle derdi: «Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur; O tektir, ortağı yoktur; mülk O'nundur, hamd O'na mahsustur ve O her şeye kadirdir. Güç ve kuvvet ancak Allah iledir. Yalnızca O'na ibadet ederiz; nimet O'nundur, lütuf O'nundur ve güzel övgü O'na aittir. Kâfirler hoşlanmasa da dini yalnızca O'na halis kılanlar olarak Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.»
وهو محمول على اقتضاء حاجة التعليم ونحوه لذلك، وما
Bu [hadis], talim ve benzeri ihtiyaçların bunu gerektirmesine hamledilmiştir.
في الصحيحين من حديث أبي موسى الأشعري قال: كنا مع النبي ﷺ وكنا إذا أشرفنا على واد هللنا وكبرنا ارتفعت أصواتنا فقال النبي ﷺ: «يا أيها الناس أربعوا على أنفسكم فإنكم لا تدعون أصما ولا غائبا إنه
Sahîhayn'da yer alan Ebû Mûsâ el-Eş'arî hadisinde geçen: 'Biz Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraberdik; bir vadiye yukarıdan baktığımızda tehlîl ve tekbîr getirirdik, seslerimiz yükselirdi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey insanlar! Kendinize acıyın (sesinizi alçaltın); zira siz ne bir sağıra ne de bir gaibe dua ediyorsunuz; şüphesiz O,
معكم إنه سميع قريب»
sizinle beraberdir; şüphesiz O hakkıyla işitendir, pek yakındır» buyurdu' [rivayeti ise],
محمول على أن النهي المستفاد التزاما من أمر اربعوا الذي بمعنى ارفقوا ولا تجهدوا أنفسكم مراد به النهي عن المبالغة في رفع الصوت، وبتقسيم الجهر واختلاف أقسامه في الحكم يجمع بين الروايتين المختلفتين عن الإمام أبي حنيفة، وما ذكر في الواقعات عن ابن مسعود من أنه رأى قوما يهللون برفع الصوت في المسجد فقال: ما أراكم إلا مبتدعين حتى أخرجهم من المسجد لا يصح عند الحفاظ من الأئمة المحدثين، وعلى فرض صحته هو معارض بما يدل على ثبوت الجهر منه رضي الله تعالى عنه مما رواه غير واحد من الحفاظ أو محمول على الجهر البالغ،
'Yumuşak davranın, kendinizi yormayın' manasındaki 'erbiû' (kendinize acıyın) emrinden lüzûm yoluyla anlaşılan nehyin, sesi yükseltmede aşırıya kaçmaktan nehiy olduğuna hamledilmiştir. Cehrin kısımlara ayrılması ve hükümdeki kısımlarının farklılığı ile İmam Ebû Hanîfe'den gelen iki farklı rivayetin arası cem edilir. el-Vâkıât'ta İbn Mes'ûd'dan nakledilen; onun mescidde yüksek sesle tehlîl getiren bir topluluk görüp: 'Sizi ancak bidatçi olarak görüyorum' diyerek onları mescidden çıkardığına dair rivayet ise muhaddis imamların hafızları nezdinde sahih değildir. Sahih olduğu farz edilse bile, birden fazla hafızın rivayet ettiği üzere kendisinden (radıyallâhu teâlâ anh) cehrin sabit olduğuna delalet eden rivayetlerle çelişmektedir yahut aşırı derecede ses yükseltmeye hamledilir.
وخبر خير الذكر الخفي وخير الرزق أو العيش ما يكفي
«Zikrin hayırlısı gizli olanı, rızkın -veya geçimin- hayırlısı da yetecek kadar olanıdır» haberi ise
صحيح.
sahihtir.
وعزاه الإمام السيوطي إلى الإمام أحمد وابن حبان والبيهقي عن سعد بن أبي وقاص، وعزاه أبو الفتح في سلاح المؤمن إلى أبي عوانة في مسنده الصحيح أيضا، وهو محمول على من كان في موضع يخاف فيه الرياء أو الإعجاب أو نحوهما، وقد صح أيضا أنه ﵊ جهر بالدعاء وبالمواعظ لكن قال غير واحد من الأجلة: إن إخفاء الدعاء أفضل. وحد الجهر على ما ذكره ابن حجر الهيتمي في المنهج القويم أن يكون بحيث يسمع غيره والاسرار بحيث يسمع نفسه. وعند الحنفية في رواية أدنى الجهر إسماع نفسه وأدنى المخافتة تصحيح الحروف وهو قول الكرخي.
İmam Süyûtî bunu Sa'd b. Ebî Vakkās'tan rivayetle İmam Ahmed, İbn Hibbân ve Beyhakî'ye nispet etmiş; Ebü'l-Feth de Silâhu'l-Mü'min'de yine Ebû Avâne'nin el-Müsnedü's-Sahîh'ine nispet etmiştir. Bu hadis, riya veya kendini beğenme (ucub) ve benzeri şeylerden korkulan bir konumda bulunan kimseye hamledilmiştir. Resûlullah'ın (aleyhisselâm) duada ve vaazlarda sesini yükselttiği de sahih olarak rivayet edilmiştir; ancak önde gelen âlimlerden birçoğu duayı gizli yapmanın daha faziletli olduğunu söylemişlerdir. İbn Hacer el-Heytemî'nin el-Menhecü'l-Kavîm'de zikrettiğine göre cehrin sınırı başkasının işitebileceği şekilde olması, isrârın (gizlemenin) sınırı ise kendi nefsine işittirebileceği şekilde olmasıdır. Hanefîlerde bir rivayete göre en düşük cehr kendi nefsine işittirmek, en düşük gizleme (mehâfet) ise harfleri doğru çıkarmaktır; Kerhî'nin görüşü de budur.
وفي كتاب الإمام محمد إشارة إليه، والأصح كما في المحيط قول الشيخين الهندواني والفضلي وهو الذي عليه الأكثر أن أدنى الجهر إسماع غيره وأدنى المخافتة إسماع نفسه. ومن هنا قال في فتح القدير: إن تصحيح الحروف بلا صوت إيماء إلى الحروف بعضلات المخارج لا حروف إذ الحروف كيفية تعرض للصوت فإذا انتفى الصوت المعروض انتفى الحرف العارض وحيث لا حرف فلا كلام بمعنى المتكلم به فلا قراءة بمعنى التكلم الذي هو فعل اللسان فلا مخافتة عند انتفاء الصوت كما لا جهر انتهى محررا، وقد ألف الشيخ إبراهيم الكوراني عليه الرحمة في تحقيق هذه المسألة رسالتين جليلتين سمى أولاهما- نشر الزهر في الذكر بالجهر- وثانيتهما- بإتحاف المنيب الأواه بفضل الجهر بذكر الله- رد فيها على بعض أهل القرن التاسع من علماء الحنفية من أعيان دولة ميرزا ألغ بيك بن شاه دخ الكوركاني حيث أطلق القول بكون الجهر بالذكر بدعة محرمة وألف في ذلك رسالة، ولعله يأتي إن شاء الله تعالى زيادة بسط لتحقيق هذه المسألة والله تعالى الموفق.
İmam Muhammed'in kitabında buna işaret vardır. el-Muhît'te belirtildiği üzere en sahih olanı ve çoğunluğun üzerinde bulunduğu görüş, iki Şeyh'in -el-Hinduvânî ve el-Fazlî- görüşüdür; buna göre en düşük cehr başkasına işittirmek, en düşük gizleme ise kendi nefsine işittirmektir. Bundan dolayı Fethu'l-Kadîr'de şöyle denilmiştir: 'Harflerin sessizce telaffuz edilmesi harf değil, mahreç kaslarıyla harflere bir imada bulunmaktır. Zira harfler, sese arız olan bir keyfiyettir. Kendisine arız olunan ses ortadan kalkınca, arız olan harf de ortadan kalkar; harf bulunmayınca konuşulan şey manasında kelam da olmaz; dilin fiili olan konuşma manasında kıraat de olmaz; dolayısıyla ses ortadan kalktığında cehr olmadığı gibi gizleme de olmaz.' [İbnü'l-Hümâm'ın sözü] tahkikli olarak bitti. Şeyh İbrâhim el-Kûrânî (aleyhirrahme) bu meselenin tahkiki hakkında iki kıymetli risale telif etmiştir; bunlardan ilkini Neşrü'z-Zehr fi'z-Zikri bi'l-Cehr, ikincisini ise İthâfü'l-Münîbi'l-Evvâh bi-Fazli'l-Cehri bi-Zikrillâh olarak adlandırmıştır. Bu risalelerde, zikri açıktan yapmanın haram bir bidat olduğunu mutlak olarak söyleyen ve bu hususta bir risale telif eden Mirza Uluğ Bey b. Şâhruh el-Gûrkânî devletinin ileri gelenlerinden dokuzuncu asrın bazı Hanefî ulemasına reddiyede bulunmuştur. İnşâallâhu Teâlâ bu meselenin tahkiki için daha geniş açıklama ileride gelecektir; muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.
وقوله سبحانه اللَّهُ خبر مبتدأ محذوف والجملة استئناف مسوق لبيان أن ما ذكر من صفات الكمال موصوفها ذلك المعبود الحق أي ذلك المنعوت بما ذكر من النعوت الجليلة الله ﷿، وقوله تعالى: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ تحقيق للحق وتصريح بما تضمنه ما قبله من اختصاص الألوهية به سبحانه فإن ما أسند إليه عز شأنه من خلق جميع الموجودات والعلو اللائق بشأنه على جميع المخلوقات والرحمانية والمالكية للعلويات والسفليات والعلم الشامل مما يقتضيه اقتضاء بينا، وقوله تبارك اسمه لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى بيان لكون ما ذكر من الخالقية وغيرها أسماءه تعالى وصفاته من غير تعدد في ذاته تعالى وجاء الاسم بمعنى الصفة ومنه قوله تعالى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ [الرعد: ٣٣] والحسنى تأنيث الأحسن وصفة المؤنثة المفردة تجري على جمع التكسير وحسن ذلك كونها وقعت فاصلة، وقيل: تضمنها الإشارة إلى عدم التعدد حقيقة بناء على عدم زيادة صفاته تعالى على ذاته واتحادها معها وفضل أسماء الله تعالى على سائر الأسماء في غاية الظهور، وجوز أبو حيان كون الاسم الجليل مبتدأ وجملة لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خبره وجملة لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى خبر بعد خبر، وظاهر صنيعه يقتضي اختياره لأنه المتبادر للذهن، ولا يخفى على المتأمل أولية ما تقدم، وقوله تعالى وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى مسوق لتقرير أمر التوحيد الذي انتهى إليه
Sübhânehu'nun: { اللَّهُ } buyruğu mahzuf bir mübtedanın haberidir; cümle, zikredilen kemal sıfatlarının mevsûfunun o Hak Mabud olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Yani zikredilen yüce vasıflarla nitelenen zat, Allah'tır (azze ve celle). Allah Teâlâ'nın: { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur” buyruğu ise hakkın tahkiki ve öncesinde yer alan ilahlığın O'na (sübhânehu) mahsus kılınması manasının açıkça ifadesidir. Zira şanı yüce olan Allah'a isnat edilen bütün varlıkları yaratma, bütün yaratılmışlar üzerinde şanına layık bir yücelik, Rahmâniyet, ulvî ve süflî âlemlerin mâliki olma ve her şeyi kuşatan ilim gibi hususlar bunu apaçık bir şekilde gerektirir. İsmi mübarek olan Allah'ın: { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler O'nundur” buyruğu ise, zikredilen yaratıcılık ve diğer vasıfların Allah Teâlâ'nın zatında bir çokluk olmaksızın O'nun isimleri ve sıfatları olduğunu beyandır. İsim kelimesi sıfat manasında da gelir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ } [er-Ra'd: 33] buyruğu bundandır. el-Hüsnâ ise el-ahsen kelimesinin müennesidir; müfret müennes sıfat, cemi teksîre (kırık çoğula) uyar ve bunun ayet sonu (fâsıla) olması bu kullanımı güzelleştirmiştir. Bir görüşe göre bunun, Allah Teâlâ'nın sıfatlarının zatı üzerine zâid olmayıp zatıyla bir olduğu esasına binaen hakikatte bir çokluğun bulunmadığına işaret içerdiği söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın isimlerinin diğer bütün isimlere olan üstünlüğü ise son derece açıktır. Ebû Hayyân, Lafza-i Celâl'in mübteda, { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } cümlesinin onun haberi, { لَهُ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } cümlesinin ise haber üstüne haber olmasını caiz görmüştür. İfadesinin zahiri de zihne ilk gelen bu olduğu için bunu tercih ettiğini göstermektedir. Düşünen kimseye ise önceki görüşün önceliği gizli kalmaz. Allah Teâlâ'nın: { وَهَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى } “Sana Mûsâ'nın haberi geldi mi?” buyruğu ise, sözün akışının nihayete erdiği tevhid meselesini pekiştirmek,
مساق الحديث وبيان أنه أمر مستمر فيما بين الأنبياء ﵈ كابرا عن كابر وقد خوطب به موسى ﵇ حيث قيل له إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا [طه: ١٤] وبه ختم ﵇ مقاله حيث قال: إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ [طه: ٩٨] وقيل: مسوق لتسليته ﷺ كقوله تعالى: ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى [بناء على ما نقل عن مقاتل في سبب النزول إلا أن الأول تسلية له ﵊ برد ما قاله قومه وهذا تسلية له ﷺ بأن إخوانه من الأنبياء ﵈ قد عراهم من أممهم ما عراهم وكانت العاقبة لهم وذكر مبدأ نبوة موسى ﵇ نظير ما ذكر إنزال القرآن عليه ﵊.
ve bunun peygamberler (aleyhimüsselâm) arasında nesilden nesile süregelen bir emir olduğunu beyan etmek için sevk edilmiştir. Nitekim Mûsâ'ya (aleyhisselâm): { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا } [Tâhâ: 14] denilerek hitap edilmiş; o da (aleyhisselâm): { إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } [Tâhâ: 98] diyerek sözünü bununla tamamlamıştır. Bir görüşe göre, iniş sebebi hakkında Mukātil'den nakledilen rivayete binaen, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى } buyruğu gibi Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmek için sevk edilmiştir; şu farkla ki birincisi kavminin söylediği sözü reddederek ona (aleyhisselâm) bir tesellidir, bu ise peygamber kardeşlerinin de (aleyhimüsselâm) ümmetlerinden başına gelenlerin geldiğini ve akıbetin onlar lehine olduğunu belirterek ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir tesellidir. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) peygamberliğinin başlangıcının zikredilmesi, ona (aleyhisselâm) Kur'an'ın indirilişinin zikredilmesinin bir benzeridir.
وقيل: مسوق لترغيب النبي ﷺ في الائتساء بموسى ﵇ في تحمل أعباء النبوة والصبر على مقاساة الخطوب في تبليغ أحكام الرسالة بعد ما خاطبه سبحانه بأنه كلفه التبليغ الشاق بناء على أن معنى قوله تعالى ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى إنا أنزلنا عليك القرآن لتحتمل متاعب التبليغ ومقاولة العتاة من أعداء الإسلام ومقاتلتهم وغير ذلك من أنواع المشاق وتكاليف النبوة وما أنزلنا عليك هذا المتعب الشاق إلا ليكون تذكرة فالواو كما قاله غير واحد لعطف القصة على القصة ولا نظر في ذلك إلى تناسبهما خيرا وطلبا بل يشترط التناسب فيما سيقاتله مع أن المعطوف هاهنا قد يؤول بالخبر.
Bir görüşe göre; Allah Teâlâ'nın { ما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى إِلَّا تَذْكِرَةً لِمَنْ يَخْشى } buyruğunun anlamının 'Biz sana Kur'an'ı, tebliğin zorluklarına, İslam düşmanlarının azgınlarıyla mücadele etmeye, onlarla savaşmaya ve peygamberliğin diğer meşakkat ve yükümlülüklerine katlanasın diye indirdik; bu yorucu ve meşakkatli şeyi sana ancak bir öğüt olsun diye indirdik' şeklinde olması esasına dayanılarak, Sübhânehu'nun kendisine meşakkatli bir tebliği yüklediğini bildirmesinin ardından, peygamberlik yüklerini taşımada ve risalet ahkâmını tebliğ ederken sıkıntılara göğüs germede Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mûsâ'ya (aleyhisselâm) uymaya teşvik etmek için sevk edilmiştir. Pek çok âlimin belirttiği üzere vav harfi, kıssayı kıssaya atfetmek içindir; bunda iki kıssanın haber ve talep bakımından uygunluğuna bakılmaz, aksine kendisi için sevk edildiği maksattaki uygunluk şart koşulur; kaldı ki buradaki matuf haber olarak da tevil edilebilir.
ولا يخفى أن ما تقدم جار على سائر الأوجه والأقوال في الآية السابقة، وسبب نزولها ولا يأباه شيء من ذلك، والاستفهام تقريري، وقيل: هل بمعنى قد وقيل: الاستفهام إنكاري ومعناه النفي أي ما أخبرناك قبل هذه السورة بقصة موسى ﵇ ونحن الآن مخبروك بها والمعول عليه الأول، والحديث الخبر ويصدق على القليل والكثير ويجمع على أحاديث على غير قياس.
Yukarıda geçen açıklamaların önceki ayetteki ve iniş sebebindeki diğer vecihler ve görüşler üzerinde de cari olduğu ve bunlardan hiçbirinin buna engel teşkil etmediği gizli değildir. İstifham takrîrîdir. 'Hel' edatının 'kad' (tahkik) manasında olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre ise istifham inkârîdir ve anlamı nefydir; yani: 'Bu sureden önce sana Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kıssasını haber vermemiştik, şimdi ise onu sana Biz haber veriyoruz' demektir. İtimat edilen ise birinci görüştür. Hadis, haber demektir; az veya çok her söze şamil olur ve kural dışı (kıyasa aykırı) olarak 'ehâdîs' şeklinde çoğul yapılır.
قال الفراء: نرى أن واحد الأحاديث أحدوثة ثم جعلوه جمعا للحديث، وقال الراغب: الحديث كل كلام يبلغ الإنسان من جهة السمع أو الوحي في يقظته أو منامه ويكون مصدرا بمعنى التكلم. وحمله بعضهم على هذا هنا بقرينة فَقالَ إلخ، وعلق به قوله تعالى إِذْ رَأى ناراً ولم يجوز تعلقه على تقدير كونه اسما للكلام والخبر لأنه حينئذ كالجوامد لا يعمل، والأظهر أنه اسم لما ذكر لأنه هو المعروف مع أن وصف القصة بالإتيان أولى من وصف التحدث والتكلم به وأمر التعلق سهل فإن الظرف يكفي لتعلقه رائحة الفعل، ولذا نقل الشريف عن بعضهم أن القصة والحديث والخبر والنبأ يجوز إعمالها في الظروف خاصة وإن لم يرد بها المعنى المصدري لتضمن معناها الحصول والكون.
Ferrâ şöyle demiştir: 'Bizce ehâdîs kelimesinin tekili ühdûsedir; sonra onu hadis kelimesinin çoğulu kılmışlardır.' Râgıb ise şöyle demiştir: 'Hadis, insana uyanıkken veya uykusunda işitme yahut vahiy yoluyla ulaşan her türlü kelamdır; bazen de konuşmak manasında mastar olur.' Bazıları { فَقالَ } ilh. karinesine binaen buradaki kelimeyi bu mastar manasına hamletmiş ve Allah Teâlâ'nın: { إِذْ رَأى ناراً } buyruğunu buna taalluk ettirmiştir; kelam ve haber ismi olması takdirinde ise buna taallukunu caiz görmemiştir, çünkü o takdirde câmid isimler gibi amel etmez. Daha zahir olan ise zikredilen mananın (kelam/haber) ismi olmasıdır; zira meşhur olan budur. Kaldı ki kıssanın gelmekle (ityân) nitelenmesi, konuşmanın bununla nitelenmesinden daha evladır. Taalluk meselesi ise kolaydır; zira zarfın taalluk etmesi için fiil kokusu (anlamı) yeterlidir. Nitekim Şerîf [el-Cürcânî], bazılarından naklen kıssa, hadis, haber ve nebe' kelimelerinin -mastar manası kastedilmese bile- manaları meydana gelmeyi ve oluşu içerdiği için özellikle zarflarda amel ettirilmesinin caiz olduğunu aktarmıştır.
وجوز أن يكون ظرفا لمضمر مؤخر أي حين رأن نارا كان كيت وكيت، وأن يكون مفعولا لمضمر متقدم أي فاذكر وقت رؤيته نارا. روي أن موسى ﵇ استأذن شعيبا ﵇ في الخروج من مدين إلى مصر لزيارة أمه وأخيه وقد طالت مدة جنايته بمصر ورجا خفاء أمره فأذن له وكان ﵇ رجلا غيورا فخرج بأهله ولم يصحب رفقة لئلا ترى امرأته وكانت على أتان وعلى ظهرها جوالق فيها أثاث البيت ومعه غنم له وأخذ ﵇ على غير الطريق مخافة من ملوك الشام فلما وافى وادي طوى وهو بالجانب الغربي من الطور ولد له ابن في ليلة مظلمة شاتية مثلجة وكانت ليلة الجمعة وقد ضل الطريق وتفرقت ماشيته ولا ماء عنده وقدح فصلد زنده فبينما هو كذلك إذ رأى نارا على يسار الطريق من جانب الطور فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا أي أقيموا مكانكم أمرهم ﵇ بذلك لئلا يتبعوه فيما عزم عليه من الذهاب إلى النار كما هو المعتاد لا لئلا ينتقلوا إلى موضع آخر فإنه مما لا يخطر بالبال، والخطاب
[İz edatının] sonraya bırakılmış takdirî bir fiilin zarfı olması da caiz görülmüştür; yani 'ateş gördüğü zaman şöyle şöyle oldu' takdirindedir. Ya da öne geçmiş takdirî bir fiilin mefulü olması caizdir; yani 'onun bir ateş gördüğü vakti hatırla' takdirindedir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm), annesini ve kardeşini ziyaret etmek maksadıyla Medyen'den Mısır'a gitmek için Şuayb'dan (aleyhisselâm) izin istedi. Mısır'daki cürmünün [kazaen adam öldürme hadisesinin] üzerinden uzun zaman geçmişti ve durumunun gizli kalacağını umuyordu; o da kendisine izin verdi. Mûsâ (aleyhisselâm) kıskanç (namusuna düşkün) bir adamdı. Bu yüzden ailesiyle birlikte yola çıktı ve hanımı görülmesin diye yanına bir yol arkadaşı (kafile) almadı. Hanımı bir dişi merkebin üzerindeydi; merkebin sırtında ise içinde ev eşyaları bulunan çuvallar vardı. Yanında koyunları da bulunuyordu. Mûsâ (aleyhisselâm) Şam krallarından çekindiği için ana yolun dışındaki bir güzergâhı tuttu. Tûr'un batı tarafında bulunan Tuvâ vadisine vardığında; karanlık, soğuk ve karlı bir gecede -ki cuma gecesiydi- bir oğlu dünyaya geldi. Yolu kaybetmiş, davarları dağılmış ve yanında su da kalmamıştı. [Ateş yakmak için] çakmağını çaktı fakat çakmağı kıvılcım vermedi. O bu haldeyken, Tûr cihetinden yolun sol tarafında birden bir ateş gördü. { فَقالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا } “Ailesine dedi ki: 'Bekleyin!'”; yani yerinizde durun. Mûsâ (aleyhisselâm), ateşe gitmeye azmettiği sırada -âdet olduğu üzere- peşinden gelmesinler diye onlara böyle emretmiştir; yoksa başka bir yere gitmesinler diye değildir, zira bu akla bile gelmeyecek bir durumdur. [Buradaki] hitap
قيل: للمرأة والولد والخادم، وقيل: للمرأة وحدها والجمع إما لظاهر لفظ الأهل أو للتفخيم كما في قول من قال:
bir görüşe göre kadına, çocuğa ve hizmetçiyedir; bir görüşe göre ise sadece kadına yöneliktir ve çoğul kipi ya 'ehl' lafzının zahirine göredir yahut şu sözü söyleyenin beytinde olduğu gibi tazim (saygı) içindir:
وإن شئت حرمت النساء سواكم وقرأ الأعمش وطلحة وحمزة ونافع في رواية «لأهله امكثوا» بضم الهاء إِنِّي آنَسْتُ ناراً أي أبصرتها إبصارا بينا لا شبهة فيه، ومن ذلك إنسان العين والإنس خلاف الجن، وقيل: الإيناس خاص بإبصار ما يؤنس به، وقيل: هو بمعنى الوجدان، قال الحارث بن حلزة:
'İstersen senden başkası olan kadınları [kendime] haram kılarım.' A'meş, Talha, Hamza ve bir rivayette Nâfi', 'hâ' harfinin zammesiyle { لِأَهْلِهِ امْكُثُوا } şeklinde okumuşlardır. { إِنِّي آنَسْتُ ناراً } “Şüphesiz ben bir ateş gördüm”; yani şüpheye yer bırakmayacak derecede açık ve net bir şekilde gördüm demektir. 'İnsânü'l-ayn' (göz bebeği) ve cinlerin zıddı olan 'el-ins' (insan) kelimeleri de buradan gelir. Înas (آنَسْتُ) kelimesinin sadece kendisiyle ünsiyet edilen şeyleri görmek için özel olduğu da söylenmiştir; 'bulmak' manasında olduğu da ileri sürülmüştür. Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
آنست نبأة وقد راعها القن ... اص يوما وقد دنا الإمساء
'Bir fısıltı işitti; oysa bir gün önce akşam vakti yaklaşırken avcı onu ürkütmüştü.'
والجملة تعليل للأمر والمأمور به ولما كان الإيناس مقطوعا متيقنا حققه لهم بكلمة إن ليوطن أنفسهم وإن لم يكن ثمة تردد أو إنكار لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها أي أجيئكم من النار بِقَبَسٍ بشعلة مقتبسة تكون على رأس عود ونحوه ففعل بمعنى مفعول وهو المراد بالشهاب القبس وبالجذوة في موضع آخر وتفسيره بالجمرة ليس بشيء، وهذا الجار والمجرور متعلق بآتيكم، وأما منها فيحتمل لأن يكون متعلقا به وأن يكون متعلقا بمحذوف وقع حالا من (قبس) على ما قاله أبو البقاء أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً هاديا يدلني على الطريق على أنه مصدر سمي به الفاعل مبالغة أو حذف منه المضاف أي ذا هداية أو على أنه إذا وجد الهادي فقد وجد الهدى، وعن الزجاج أن المراد هاديا يدلني على الماء فإنه ﵇ قد ضل عن الماء، وعن مجاهد. وقتادة أن المراد هاديا يهديني إلى أبواب الدين فإن أفكار الأبرار مغمورة بالهمم الدينية في عامة أحوالهم لا يشغلهم عنها شاغل وهو بعيد فإن مساق النظم الكريم تسلية أهله مع أنه قد نص في سورة القصص على ما يقتضي ما تقدم حيث قال: لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ [القصص: ٢٩] الآية، والمشهور كتابة هذه الكلمة بالياء.
Bu cümle, emrin ve emredilen şeyin gerekçesidir (ta'lilidir). [Ateşi] görme kesin ve şüphesiz olduğundan, ortada bir tereddüt veya inkâr bulunmasa bile içlerini rahatlatmak için bu durumu onlara 'inne' (şüphesiz) edatıyla pekiştirerek bildirmiştir. { لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها } “Umulur ki size ondan getiririm”; yani o ateşten getiririm { بِقَبَسٍ } “bir kor parçası”; bir değneğin veya benzeri bir şeyin ucunda alınan tutuşturulmuş alev getiririm. Buradaki fa'al vezni mef'ul anlamındadır; diğer bir yerde geçen 'şihâb-ı kabes' ve 'cezve' ile kastedilen de budur. Bunun kor/köz olarak tefsir edilmesi bir değer taşımaz. Bu câr ve mecrur (bi-kabesin) 'âtîküm' fiiline taalluk etmektedir; 'minhâ' ibaresine gelince, hem bu fiile taalluk etmesi hem de Ebu'l-Bekâ'nın belirttiği üzere 'kabes'ten hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi muhtemeldir. { أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدىً } “yahut ateşin başında bir kılavuz bulurum”; yani bana yolu gösterecek bir rehber bulurum. Bu, ya mübalağa kastıyla masdarın fail ismi yerine kullanılmasıdır yahut muzâfın hazfedilmesidir ki 'hidâyet sahibi (zû hidâye)' takdirindedir ya da rehber bulunduğu zaman hidayetin de bulunmuş olacağı anlamındadır. Zeccâc'dan aktarıldığına göre maksat, 'bana suyu gösterecek bir kılavuz bulurum' demektir; zira Mûsâ (aleyhisselâm) suyun yolunu kaybetmişti. Mücâhid ve Katâde'den nakledildiğine göre ise maksat, 'beni dinin kapılarına ulaştıracak bir kılavuz bulurum' demektir; zira iyilerin (ebrâr) düşünceleri her hallerinde dini gayelerle kuşatılmıştır, hiçbir meşgale onları bundan alıkoymaz. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü yüce nazmın akışı ailesini teselli etme bağlamındadır. Kaldı ki Kasas Suresi'nde: { لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ } “Umulur ki size oradan bir haber yahut bir kor getiririm” buyrularak yukarıda geçen manayı gerektiren husus açıkça belirtilmiştir. Bu kelimenin yâ harfiyle yazılması meşhurdur.
وقال أبو البقاء: الجيد أن تكتب بالألف ولا تمال لأن الألف بدل التنوين في القول المحقق، وقد أمالها قوم وفيه ثلاثة أوجه، الأول أن يكون شبه ألف التنوين بلام الكلمة إذا اللفظ بهما في المقصور واحد، الثاني أن يكون لام الكلمة ولم يبدل من التنوين شيء في النصب، والثالث أن يكون على رأي من وقف في الأحوال الثلاثة من غير إبدال انتهى، وكلمة أو لمنع الخلو دون الجمع وعلى على بابها من الاستعلاء والاستعلاء على النار مجاز مشهور صار حقيقة عرفية في الاستعلاء على مكان قريب ملاصق لها كما قال سبويه في مررت بزيد: إنه لصوق بمكان يقرب منه، وقال غير واحد: إن الجار والمجرور في موضع الحال من هُدىً وكان في موضع الصفة له فقدم والتقدير أو أجد هاديا أو ذا هدى مشرفا على النار، والمراد مصطليا بها وعادة المصطلي الدنو من النار والإشراف عليها.
Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Güzel olan, elif ile yazılması ve imâle yapılmamasıdır; zira tahkik ehlinin görüşüne göre elif, tenvinin bedelidir.' Bir topluluk ise bunda imâle yapmıştır ki bunda üç vecih vardır: Birincisi, tenvin elifini kelimenin lâm'ına (son harfine) benzetmiş olmasıdır; zira maksûr isimde her ikisinin de telaffuzu birdir. İkincisi, bunun kelimenin lâm'ı olması ve nasb halinde tenvinden hiçbir şeyin tebdil edilmemiş olmasıdır. Üçüncüsü ise, her üç durumda da ibdâl yapmaksızın vakfedenlerin görüşüne göre olmasıdır; [Ebu'l-Bekâ'nın sözü] bitti. 'Ev' (أَوْ) edatı cem'i (birlikteliği) değil, boş kalmayı men etmek (men'-i hulüvv) içindir. 'Alâ' (عَلَى) harfi kendi asıl manası olan üstünlük/üzerinde olma (isti'lâ) üzere kalmıştır. Ateşin üzerinde olmak ise meşhur bir mecazdır ve ateşe yakın, onunla bitişik bir mekânda bulunma hakkında örfî hakikat haline gelmiştir; nitekim Sîbeveyh 'Zeyd'e uğradım' cümlesi için: 'Ona yakın bir mekâna yapışmaktır' demiştir. Pek çok âlim şöyle demiştir: Câr ve mecrur (ale'n-nâr), 'hüden' kelimesinden hal konumundadır; aslen onun sıfatı iken öne geçirilmiştir, takdiri ise: 'yahut ateşin başında duran bir kılavuz veya hidayet sahibi bulurum' şeklindedir. Maksat ateşle ısınandır; ısınanın âdeti ise ateşe yaklaşmak ve onun başında durmaktır.
وعن ابن الأنباري أن على هاهنا بمعنى عند أو بمعنى مع أو بمعنى الباء ولا حاجة إلى ذلك وكان الظاهر عليها إلا أنه جيء بالظاهر تصريحا بما هو كالعلة لوجدان الهدى إذ النار لا تخلو من أناس عندها، وصدرت الجملة بكلمة الترجي لما أن الإتيان وما عطف عليه ليسا محققي الوقوع بل هما مترقبان متوقعان. وهي على ما في إرشاد العقل السليم إما علة لفعل قد حذف ثقة بما يدل عليه من الأمر بالمكث والأخبار بإيناس النار وتفاديا عن التصريح بما يوحشهم، وإما حال من فاعله أي فاذهب إليها لآتيكم أو كي آتيكم أو راجيا أن آتيكم منها بقبس الآية، وقيل: هي صفة لنارا، ومتى جاز جعل جملة الترجي صلة كما في قوله:
İbnü'l-Enbârî'den 'alâ' edatının burada 'ınde' (yanında) veya 'maa' (beraber) yahut 'bâ' harfi manasında olduğu nakledilmiştir; ancak buna gerek yoktur. Zahir olan 'aleyhâ' denilmesi idi; fakat kılavuzun bulunmasının adeta bir illeti olan hususu açıkça belirtmek için zahir isim getirilmiştir; zira ateş, başında duran insanlardan hali kalmaz. Cümle, getirme fiilinin ve ona matuf olanın kesin olarak vaki olmaması, bilakis beklenip umulan şeyler olması sebebiyle recâ (teraccî) kelimesiyle (leallî) başlatılmıştır. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiğine göre bu recâ cümlesi; ya beklemeyi emretme ve ateşi gördüğünü haber verme delaletine güvenilerek ve onları ürkütecek şeyi açıkça söylemekten kaçınmak amacıyla hazfedilmiş bir fiilin illetidir; yahut failinden haldir; yani: 'size getireyim diye' veya 'size bir kor parçası getirmeyi umarak oraya gidiyorum' takdirindedir. Bunun 'nâren' kelimesinin sıfatı olduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözünde olduğu gibi teraccî cümlesinin sıla yapılması caiz olduğunda:
وإني لراج نظرة قبل التي ... لعلي وإن شطت نواها أزورها
'Ben o kadından önce bir bakış ummaktayım; umulur ki kavuşması uzak olsa da onu ziyaret ederim.'
فليجز جعلها صفة فإن الصلة والصفة متقاربان ولا يخفى ما فيه فَلَمَّا أَتاها أي النار التي آنسها وكانت كما في بعض الروايات عن ابن عباس في شجرة عناب خضراء يانعة، وقال عبد الله بن مسعود: كانت في سمرة، وقيل: في شجرة عوسج.
Sıfat yapılması da caiz olmalıdır; zira sıla ile sıfat birbirine yakındır. Ancak bu görüşteki zayıflık ortadadır. { فَلَمَّا أَتاها } “Oraya vardığında”; yani gördüğü ateşin yanına vardığında. İbn Abbas'tan gelen bazı rivayetlere göre o ateş, yemyeşil, taptaze bir hünnap ağacındaydı. Abdullah b. Mes'ûd ise 'semure ağacındaydı' demiştir; avsec (çalı) ağacında olduğu da söylenmiştir.
وأخرج الإمام أحمد في الزهد. وعبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم عن وهب بن منبه قال: لما
İmam Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Vehb b. Münebbih'ten rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir:
رأى موسى ﵇ النار انطلق يسير حتى وقف منها قريبا فإذا هو بنار عظيمة تفور من ورق شجرة خضراء شديدة الخضرة يقال لها العليق لا تزداد النار فيما يرى إلا عظما وتضرما ولا تزداد الشجرة على شدة الحريق إلا خضرة وحسنا فوقف ينظر لا يدري علام يضع أمرها إلا أنه قد ظن أنها شجرة تحترق وأوقد إليها بوقد فنالها فاحترقت وأنه إنما يمنع النار شدة خضرتها وكثرة مائها وكثافة ورقها وعظم جذعها فوضع أمرها على هذا فوقف وهو يطمع أن يسقط منها شيء فيقتبسه فلما طال عليه ذلك أهوى إليها بضغث في يده وهو يريد أن يقتبس من لهبها فلما فعل ذلك مالت نحوه كأنها تريده فاستأخر عنها وهاب ثم عاد فطاف بها ولم تزل تطمعه ويطمع بها ثم لم يكن شيء بأوشك من خمودها فاشتد عند ذلك عجبه وفكر في أمرها فقال: هي نار ممتنعة لا يقتبس منها ولكنها تتضرم في جوف شجرة فلا تحرقها ثم خمودها على قدر عظمها في أوشك من طرفة عين فلما رأى ذلك قال إن لهذه لشأنا ثم وضع أمرها على أنها مأمورة أو مصنوعة لا يدري من أمرها ولا بم أمرت ولا من صنعها ولا لم صنعت فوقف متحيرا لا يدري أيرجع أم يقيم فبينما هو على ذلك إذ رمى بطرفه نحو فرعها فإذا أشد ما كان خضرة ساطعة في السماء ينظر إليها تغشى الظلام ثم لم تزل الخضرة تنور وتصفر وتبيض حتى صارت نورا ساطعا عمودا بين السماء والأرض عليه مثل شعاع الشمس تكل دونه الأبصار كلما نظر إليه يكاد يخطف بصره فعند ذلك اشتد خوفه وحزنه فرد يده على عينيه ولصق بالأرض وسمع حينئذ شيئا لم يسمع السامعون بمثله عظما فلما بلغ موسى ﵇ الكرب واشتد عليه الهول كان ما قص الله تعالى.
Mûsâ (aleyhisselâm) ateşi görünce yürüyüp gitti ve ona yakın bir yerde durdu. Bir de baktı ki böğürtlen (allayk) denilen yemyeşil bir ağacın yapraklarından fışkıran büyük bir ateş var; gördüğü kadarıyla ateş büyüyüp alevlenmekten başka bir şey yapmıyor, ağaç ise yangının şiddetine rağmen yeşilliğini ve güzelliğini artırmaktan başka bir hal almıyordu. Durup baktı; bu işi neye yoracağını bilemedi. Ancak yanan bir ağaç olduğunu ve üzerine ateş tutuşturulup sirayet edince yandığını; ağacın aşırı yeşilliğinin, suyunun çokluğunun, yapraklarının sıklığının ve gövdesinin büyüklüğünün ateşe engel olduğunu zannetti. Durumu buna yordu ve oradan bir parça düşer de onu alır tutuştururum ümidiyle bekledi. Bu bekleyiş uzayınca, elindeki bir demet çalıyla ateşe doğru uzandı; alevinden tutuşturmak istiyordu. Bunu yapınca ateş sanki ona yönelmek ister gibi ona doğru eğildi. Bunun üzerine geri çekildi ve korktu; sonra tekrar dönüp etrafında dolaştı. Ateş onu ümitlendiriyor, o da ateşi elde etmeyi umuyordu. Derken ateşin sönmesinden daha hızlı bir şey olmadı. Bunun üzerine hayreti iyice arttı, durumu hakkında düşündü ve şöyle dedi: 'Bu, kendisinden ateş alınamayan imtina etmiş bir ateştir; fakat bir ağacın bağrında alevleniyor da onu yakmıyor; sonra da büyüklüğüne rağmen göz açıp kapamaktan daha hızlı bir şekilde sönüyor.' Bunu görünce: 'Muhakkak ki bu işte büyük bir sır var' dedi. Sonra bunun emre amade kılınmış veya yaratılmış bir şey olduğunu düşündü; ancak ona kimin emrettiğini, ne ile emrolunduğunu, onu kimin yaptığını ve niçin yapıldığını bilmiyordu. Şaşkın bir halde durup kaldı; geri mi dönsün yoksa beklesin mi bilemedi. O bu haldeyken birden gözünü ağacın dalına doğru çevirdi; bir de ne görsün, ağacın en yeşil kısmı göğe doğru yükselmiş, ona bakıyor ve karanlığı bürüyordu. Sonra o yeşillik durmaksızın ışıldadı, sarardı ve beyazlaştı; nihayetinde yer ile gök arasında göğe yükselen nurdan bir sütun haline geldi; üzerinde güneş ışığı gibi bir parlaklık vardı, gözler onun karşısında kamaşıyordu. Ona her baktığında neredeyse gözünü alacaktı. İşte o anda korkusu ve hüznü şiddetlendi; elini gözlerinin üzerine kapattı ve yere yapıştı. O esnada işitenlerin benzerini büyüklük bakımından hiç duymadığı bir şey işitti. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) sıkıntısı son hadde varıp korku üzerine şiddetlenince Allah Teâlâ'nın anlattığı şeyler vaki oldu.
وروي أنه ﵇ كان كلما قرب منها تباعدت فإذا أدبر اتبعته فأيقن أن هذا أمر من أمور الله تعالى الخارقة للعادة ووقف متحيرا وسمع من السماء تسبيح الملائكة وألقيت عليه السكينة وكان ما كان.
Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) ateşe her yaklaştığında ateş uzaklaşıyor, geri çekildiğinde ise peşinden geliyordu. Böylece bunun Allah Teâlâ'nın harikulade işlerinden biri olduğunu kesin olarak anladı; hayret içinde durdu, gökten meleklerin tesbihini işitti, üzerine sekînet indirildi ve olanlar oldu.
وقالوا: النار أربعة أصناف صنف يأكل ولا يشرب وهي نار الدنيا، وصنف يشرب ولا يأكل وهي نار الشجر الأخضر، وصنف يأكل ويشرب وهي نار جهنم، وصنف لا يأكل ولا يشرب وهي نار موسى ﵇. وقالوا أيضا هي أربعة أنواع: نوع له نور وإحراق وهي نار الدنيا، ونوع لا نور له ولا إحراق وهي نار الأشجار. ونوع له إحراق بلا نور وهي نار جهنم. ونوع له نور بلا إحراق وهي نار موسى ﵇ بل قال بعضهم: إنها لم تكن نارا بل هي نور من نور الرب ﵎. وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وذكر ذلك بلفظ النار بناء على حسبان موسى ﵇ وليس في أخباره ﵇ حسب حسبانه محذور كما توهم واستظهر ذلك أبو حيان وإليه ذهب الماوردي.
Âlimler şöyle demişlerdir: Ateş dört kısımdır: Yiyen ve içmeyen kısım ki bu dünya ateşidir; içen ve yemeyen kısım ki bu yeşil ağacın ateşidir; yiyen ve içen kısım ki bu cehennem ateşidir; yemeyen ve içmeyen kısım ki bu da Mûsâ'nın (aleyhisselâm) ateşidir. Yine şöyle demişlerdir: Ateş dört nevidir: Nuru ve yakıcılığı olan nevi ki bu dünya ateşidir; nuru da yakıcılığı da olmayan nevi ki bu ağaçların ateşidir; nuru olmayıp yakıcılığı olan nevi ki bu cehennem ateşidir; yakıcılığı olmayıp nuru olan nevi ki bu da Mûsâ'nın (aleyhisselâm) ateşidir. Hatta bazısı şöyle demiştir: O bir ateş değildi, bilakis Rab Teâlâ'nın nurundan bir nurdu. Bu görüş İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edilmiştir; Mûsâ'nın (aleyhisselâm) zannına binaen ateş lafzıyla zikredilmiştir. Vehmedildiği gibi Mûsâ'nın (aleyhisselâm) zannına göre haber vermesinde hiçbir sakınca yoktur. Ebu Hayyân bunu daha zahir görmüş, Mâverdî de bu görüşe meyletmiştir.
وقال سعيد بن جبير هي النار بعينها وهي إحدى حجب الله ﷿ واستدل له بما
Saîd b. Cübeyr ise onun bizzat ateş olduğunu ve Allah Teâlâ'nın hicaplarından biri olduğunu söylemiş ve buna şu rivayeti delil getirmiştir:
روي عن أبي موسى الأشعري عن النبي ﷺ قال: «حجابه النار لو كشفها لأحرقت سبحات وجهه ما انتهى إليه بصره من خلقه»
Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «O'nun hicabı ateştir; eğer onu açsaydı, vechinin nurları/azameti mahlukatından gözünün ulaştığı her şeyi yakıp kül ederdi.»
ذكر ذلك البغوي وذكر في تفسير الخازن أن الحديث أخرجه مسلم وظاهر الآية يدل على أنه ﵇ حين أتاها نُودِيَ من غير ريث وبذلك رد بعض المعتزلة الأخبار السابقة الدالة على تخلل زمان بين المجيء والنداء، وأنت تعلم أن تخلل مثل ذلك الزمان مما لا يضر في مثل ما ذكر، وزعم أيضا امتناع تحقق ظهور الخارق عند مجيئه النار قبل أن ينبأ إلا أن يكون ذلك معجزة لغيره من الأنبياء ﵈، وعندنا أن ذلك من الإرهاص الذي ينكره المعتزلة، والظاهر أن القائم مقام فاعل نُودِيَ ضمير موسى ﵇، وقيل: ضمير المصدر أي نودي النداء، وقيل: هو قوله تعالى:
Bunu Begavî zikretmiş, Hâzin Tefsiri'nde de hadisi Müslim'in tahric ettiği belirtilmiştir. Ayetin zahiri, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) oraya vardığı anda hiç gecikmeksizin kendisine { نُودِيَ } “seslenildi”ğini göstermektedir. Bu sebeple bazı Mutezilîler, varış ile nida arasında bir zaman geçtiğini gösteren önceki haberleri reddetmişlerdir. Sen de bilirsin ki bu tür durumlarda böyle bir zaman aralığının bulunması zikredilen hususa zarar vermez. Ayrıca Mutezile, peygamber yapılmadan önce ateşe geldiğinde Mûsâ için harikulade bir halin zuhurunun -diğer peygamberler (aleyhimüsselâm) için bir mucize olması müstesna- imkânsız olduğunu iddia etmiştir. Bize göre ise bu, Mutezile'nin inkâr ettiği irhâsât kabilindendir. Zahir olan odur ki 'nûdiye' fiilinin naib-i faili Mûsâ'nın (aleyhisselâm) zamiridir. Masdarın zamiri olduğu, yani 'nida ile seslenildi' takdirinde olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre ise naib-i fail Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
يا مُوسى إلخ وكأن ذلك على اعتبار تضمين النداء معنى القول وإرادة هذا اللفظ من الجملة وإلا فقد قيل: إن الجملة لا تكون فاعلا ولا قائما مقامه في مثل هذا التركيب إلا بنحو هذا الضرب من التأويل.
{ يا مُوسى } “Ey Mûsâ!” ilh. Sanki bu, nida kelimesine kavl (söz) manası tazmin edilmesi ve cümleden bu lafzın kastedilmesi esasına dayanmaktadır; aksi takdirde böyle bir terkipte cümlenin fail veya naib-i fail olamayacağı, ancak bu tür bir teville olabileceği söylenmiştir.
وفي البحر مذهب الكوفيين معاملة النداء معاملة القول ومذهب البصريين إضمار القول في مثل هذه الآية أي نودي فقيل: يا مُوسى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ ولذلك كسرت همزة إن في قراءة الجمهور، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو
el-Bahr'da şöyle denilmektedir: Kûfelilerin mezhebi, nida fiiline kavl muamelesi yapmaktır; Basralıların mezhebi ise bu tür ayetlerde kavl fiilini takdir etmektir; yani: 'Kendisine seslenildi ve denildi ki: { يا مُوسى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ } “Ey Mûsâ! Şüphesiz Ben, evet Ben senin Rabbinim”' takdirindedir. Bu sebeple cumhurun kıraatinde 'inne'nin hemzesi kesreli okunmuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise,
بفتحها على تقدير حرف الجر أي بأني، والجار والمجرور على ما قال أبو البقاء. وغيره متعلق بنودي والنداء قد يوصل بحرف الجر أنشد أبو علي:
harf-i cer takdiriyle hemzeyi fetha ile 'bienne' (بِأَنِّي) şeklinde okumuşlardır. Ebu'l-Bekâ ve diğerlerinin belirttiğine göre câr ve mecrur 'nûdiye' fiiline taalluk etmektedir; nida fiili bazen harf-i cer ile geçişli kılınır. Ebû Ali şu beyti inşad etmiştir:
ناديت باسم ربيعة بن مكرم ... إن المنوه باسمه الموثوق
'Rabîa b. Mükerrem'in adıyla seslendim; çünkü adı anılan kişi güvenilirdir.'
ولا يخفى على ذي ذوق سليم حال التركيب على هذا التخريج وإنه إنما يحلو لو لم يكن المنادى فاصلا.
Selahiyetli ve selim zevk sahibine bu tahrice göre terkibin durumu gizli kalmaz; nitekim bu terkip ancak münâdâ araya bir fasıla olarak girmediği takdirde tatlı ve akıcı olur.
وقيل: على تقدير حرف التعليل وتعلقه بفعل الأمر بعد وهو كما ترى. واختير أن الكلام على تقدير العلم أي اعلم أني إلخ، وتكرير ضمير المتكلم لتأكيد الدلالة وتحقيق المعرفة وإماطة الشبهة، واستظهر أن علمه ﵇ بأن الذي ناداه هو الله تعالى حصل له بالضرورة خلقا منه تعالى فيه، وقيل: بالاستدلال بما شاهد قبل النداء من الخارق، وقيل: بما حصل له من ذلك بعد النداء،
Ta'lil harfinin takdiri ve sonraki emir fiiline taalluku da söylenmiştir ki bunun durumu gördüğün gibidir. Tercih edilen ise sözün 'ilim' fiilinin takdiri üzere olmasıdır; yani: 'bil ki şüphesiz Ben...' takdirindedir. Mütekellim zamirinin tekrarlanması ise delaleti tekit etmek, marifeti tahkik etmek ve şüpheyi gidermek içindir. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kendisine seslenenin Allah Teâlâ olduğunu bilmesinin, Allah Teâlâ'nın kendisinde yaratmasıyla zarurî olarak hâsıl olduğu zahir kabul edilmiştir. Nidadan önce şahit olduğu harikulade hallerden istidlal yoluyla hâsıl olduğu da söylenmiştir; nidadan sonra kendisinde hâsıl olan harikulade hallerle olduğu da ileri sürülmüştür.
فقد روي أنه ﵇ لما نودي يا موسى قال ﵇: من المتكلم؟
Nitekim rivayet edildiğine göre Mûsâ'ya (aleyhisselâm) 'Ey Mûsâ!' diye seslenilince o: 'Konuşan kimdir?' dedi.
فقال: أنا ربك فوسوس إليه إبليس اللعين لعلك تسمع كلام شيطان فقال ﵇: أنا عرفت أنه كلام الله تعالى بأني أسمعه من جميع الجهات بجميع الأعضاء،
Bunun üzerine: 'Ben senin Rabbinim' buyruldu. Lanetli İblis ona: 'Belki de bir şeytanın sözünü işitiyorsun' diye vesvese verdi. Mûsâ (aleyhisselâm) da: 'Ben onun Allah Teâlâ'nın kelamı olduğunu, onu her cihetten bütün uzuvlarımla işitmemden bildim' dedi.
والخارق فيه أمران سماعه من جميع الجهات وكون ذلك بجميع الأعضاء التي من شأنها السماء والتي لم يكن من شأنها، وقيل: الخارق فيه أمر واحد وهو السماع بجميع الأعضاء، وهو المراد بالسماع من جميع الجهات، وأيّا ما كان فلا يخفى صحة الاستدلال بذلك على المطلوب إلا أن في صحة الخبر خفاء ولم أر له سندا يعول عليه، وحضور الشيطان ووسوسته لموسى ﵇ في ذلك الوادي المقدس والحضرة الجليلة في غاية البعد. والمعتزلة أوجبوا أن يكون العلم بالاستدلال بالخارق ولم يجوزوا أن يكون بالضرورة قالوا لأنه لو حصل العلم الضروري بكون هذا النداء كلام الله تعالى لحصل العلم الضروري بوجود الصانع القادر العالم لاستحالة أن تكون الصفة معلومة بالضرورة والذات تكون معلومة بالاستدلال ولو كان وجود الصانع تعالى معلوما بالضرورة لخرج موسى ﵇ عن كونه مكلفا لأن حصول العلم الضروري ينافي التكليف وبالاتفاق أنه ﵇ لم يخرج عن التكليف فعلمنا أن الله تعالى عرفه ذلك بالخارق وفي تعيينه اختلاف.
Buradaki harikuladelik iki husustadır: Sesin her yönden işitilmesi ve bunun işitme özelliğine sahip olan veya olmayan bütün uzuvlarla gerçekleşmesidir. Bir görüşe göre ise harikuladelik tek bir husustadır; o da bütün uzuvlarla işitmektir ki her yönden işitmekten kasıt da budur. Her nasıl olursa olsun, bununla matluba istidlal etmenin sıhhati gizli değildir; ancak bu haberin sıhhatinde kapalılık vardır ve buna dayanılabilecek sağlam bir senet görmedim. O mukaddes vadide ve yüce huzurda şeytanın hazır bulunup Mûsâ'ya (aleyhisselâm) vesvese vermesi ise son derece uzaktır. Mutezile ise bilginin harikulade hallerden istidlal yoluyla olmasını zorunlu görmüş, zarurî olmasını caiz görmemiştir. Onlar şöyle demiştir: Çünkü bu nidanın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğuna dair zarurî bilgi hâsıl olsaydı, her şeye gücü yeten ve her şeyi bilen Yaratıcının varlığına dair de zarurî bilgi hâsıl olurdu; zira sıfatın zarurî olarak bilinip zatın istidlal ile bilinmesi imkânsızdır. Eğer Yaratıcı Teâlâ'nın varlığı zarurî olarak bilinseydi, Mûsâ (aleyhisselâm) mükellef olmaktan çıkardı; çünkü zarurî bilginin hâsıl olması teklifle bağdaşmaz. İttifakla sabittir ki o, mükellefiyetten çıkmamıştır; öyleyse bildik ki Allah Teâlâ bunu ona harikulade bir delille bildirmiştir. Ancak bu harikulade delilin tayininde ihtilaf etmişlerdir.
وقال بعضهم: لا حاجة بنا إلى أن نعرف ذلك الخارق ما هو،
Bazıları ise: 'O harikulade halin ne olduğunu bilmemize gerek yoktur' demişlerdir.
وأخرج أحمد وغيره عن وهب أنه ﵇ لما اشتد عليه الهول نودي من الشجرة، فقيل: يا موسى فأجاب سريعا وما يدري من دعاه وما كان سرعة إجابته إلا استئناسا بالإنس فقال: لبيك مرارا إني لأسمع صوتك وأحس حسك ولا أرى مكانك فأين أنت: قال: أنا فوقك ومعك وأمامك وخلفك وأقرب إليك من نفسك فلما سمع هذا موسى ﵇ علم أنه لا ينبغي ذلك إلا لربه تعالى فأيقن به فقال:
Ahmed ve başkaları Vehb'den rivayet etmişlerdir ki Mûsâ'nın (aleyhisselâm) korkusu şiddetlenince ağaçtan kendisine seslenildi ve: 'Ey Mûsâ!' denildi. Kendisini çağıranın kim olduğunu bilmeden hemen cevap verdi; hızlıca cevap vermesi ise sadece bir insana ünsiyet duyma arzusundandı. Defalarca: 'Lebbeyk (buyur)! Sesini işitiyorum, varlığını hissediyorum ama yerini görmüyorum; sen neredesin?' dedi. [Allah Teâlâ]: 'Ben senin üstündeyim, seninleyim, önündeyim, arkandayım ve sana kendi nefsinden daha yakınım' buyurdu. Mûsâ (aleyhisselâm) bunu işitince bunun ancak Rabbi Teâlâ'ya layık olacağını bildi, O'na kesin olarak inandı ve şöyle dedi:
كذلك أنت يا إلهي فكلامك أسمع أم رسولك؟ قال: بل أنا الذي أكلمك،
'Sen böylesin ey İlahım! Peki ben Senin kelamını mı işitiyorum yoksa elçinin [kelamını] mı?' [Allah Teâlâ]: 'Hayır, seninle konuşan bizzat Benim' buyurdu.
ولا يخفى تخريج هذا الأثر على مذهب السلف ومذهب الصوفية وأنه لا يحصل الإيقان بمجرد سماع ما لا ينبغي أن يكون إلا لله تعالى من الصفات إذا فتح باب الوسوسة، ثم إن هذا الأثر ظاهر في أن موسى ﵇ سمع الكلام اللفظي منه تعالى بلا واسطة ولذا اختص ﵇ باسم الكليم وهو مذهب جماعة من أهل السنة وذلك الكلام قديم عندهم. وأجابوا عن استلزام اللفظ الحدوث لأنه لا يوجد بعضه إلا بتقضي بعض آخر بأنه إنما يلزم من التلفظ بآلة وجارحة وهي اللسان أما إذا كان بدونها فيوجد دفعة واحدة كما يشاهد في الحروف المرسومة بطبع الخاتم دون القلم ويلزمهم أن يؤولوا قوله تعالى: فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ إلخ بأن يقولوا: المراد فلما أتاها أسمع النداء أو نحو ذلك وإلا فمجيء النار حادث والمرتب على الحادث حادث، ولذا زعم أهل ما وراء النهر من أهل السنة القائلين بقدم الكلام أن هذا الكلام الذي سمعه موسى ﵇ حادث وهو صوت خلقه الله تعالى في الشجرة، وأهل البدعة أجمعوا على أن الكلام اللفظي حادث بيد أن منهم من جوز قيام الحوادث به تعالى شأنه ومنهم من لم يجوز، وزعم أن الذي سمعه موسى ﵇ خلقه الله ﷿ في جسم من الأجسام كالشجرة أو غيرها.
Bu rivayetin Selef mezhebine ve Tasavvuf ehlinin mezhebine göre tevili gizli değildir; ayrıca vesvese kapısı açıldığında, sadece Allah Teâlâ'dan başkasına layık olmayan sıfatların işitilmesiyle kesin yakînin hâsıl olmayacağı da açıktır. Sonra bu rivayet, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) lafzî kelamı vasıtasız olarak Allah Teâlâ'dan işittiği hususunda zahirdir; nitekim bu sebeple o, 'Kelîm' ismiyle tahsis edilmiştir. Ehl-i Sünnet'ten bir cemaatin mezhebi de budur ve onlara göre bu kelam kadîmdir. Lafzın sonradan yaratılmış (hâdis) olmayı gerektirmesine -çünkü bir kısmı ancak diğer bir kısmının bitmesiyle var olur- karşı şöyle cevap vermişlerdir: Bu durum ancak bir alet ve organla, yani dille telaffuz edildiğinde gerekir; instrumentsiz ve organsız olduğunda ise -mühür baskısıyla basılan harflerde görüldüğü gibi, kalemle yazılanın aksine- bir defada var olur. Bu görüştekilerin, Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ } “Oraya vardığında kendisine seslenildi” buyruğunu; 'oraya vardığında nida ona işittirildi' veya benzeri bir şekilde tevil etmeleri gerekir; aksi takdirde ateşe varış hâdistir, hâdise bağlı olan şey de hâdis olur. Bu sebeple Ehl-i Sünnet'ten kelamın kıdemine kail olan Mâverâünnehir âlimleri, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) işittiği bu kelamın hâdis olduğunu ve bunun Allah Teâlâ'nın ağaçta yarattığı bir ses olduğunu savunmuşlardır. Bid'at ehli ise lafzî kelamın hâdis olduğu hususunda icma etmiştir; ancak onlardan bir kısmı Allah Teâlâ'nın zatında hâdislerin kaim olmasını caiz görmüş, bir kısmı ise caiz görmeyerek Mûsâ'nın (aleyhisselâm) işittiği sesi Allah Teâlâ'nın ağaç veya başka bir cisimde yarattığını ileri sürmüştür.
وقال الأشعري: إن الله تعالى أسمع موسى ﵇ كلامه النفسي الذي ليس بحرف ولا صوت ولا سبيل للعقل إلى معرفة ذلك، وقد حققه بعضهم بأنه ﵇ تلقى ذلك الكلام تلقيا روحانيا كما تتلقى الملائكة ﵈ كلامه تعالى لا من جارحة ثم أفاضته الروح بواسطة قوة العقل على القوى النفسية ورسمته في الحس المشترك بصور ألفاظ مخصوصة فصار لقوة تصوره كأنه يسمعه من الخارج وهذا كما يرى النائم أنه يكلم ويتكلم، ووجه وقوف الشيطان المار في الخبر الذي سمعت ما فيه على هذا بأنه يحتمل أن يكون كذلك، ويحتمل أن يكون بالتفرس من كون هيئته ﵇ على هيئة المصغي المتأمل لما يسمعه وهو كما ترى، وقد تقدم لك في المقدمات ما عسى ينفعك مراجعته هنا فراجعه وتأمل، واعلم أن شأن الله تعالى شأنه كله غريب وسبحان الله العزيز الحكيم فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ أزلهما من رجليك والنعل معروفة وهي مؤنثة يقال في تصغيرها نعيلة ويقال فيها نعل: بفتح العين أنشد الفراء:
Eş'arî ise şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ Mûsâ'ya (aleyhisselâm) harf ve ses olmayan nefsî kelamını işittirmiştir; aklın bunu kavramasına bir yol yoktur.' Bazı âlimler bunu şöyle tahkik etmişlerdir: Mûsâ (aleyhisselâm), meleklerin (aleyhimüsselâm) Allah'ın kelamını bir uzuv olmaksızın telakki ettiği gibi o kelamı ruhanî bir telakki ile almıştır; sonra ruh, akıl gücü vasıtasıyla bunu nefsanî kuvvetlere aktarmış ve ortak duyuda (hiss-i müşterek) özel lafızların suretleri halinde nakşetmiştir; böylece tasavvurunun kuvvetinden ötürü sanki onu dışarıdan işitiyormuş gibi olmuştur. Bu, uyuyan birinin kendisiyle konuşulduğunu ve konuştuğunu görmesi gibidir. Daha önce geçen rivayette şeytanın bu durumu kavraması ise; durumun böyle olmasının muhtemel olmasıyla yahut Mûsâ'nın (aleyhisselâm) işittiği şeyi dikkatle dinleyen ve tefekkür eden kimsenin heyetinde bulunmasından ferasetle anlamış olmasıyla açıklanmıştır ki bu da gördüğün gibidir. Mukaddimede buraya başvurulduğunda sana fayda sağlayabilecek hususlar geçmişti; oraya müracaat et ve düşün. Bil ki Allah Teâlâ'nın bütün işleri hayret vericidir; Azîz ve Hakîm olan Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. { فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ } “Hemen pabuçlarını çıkar!”; ayaklarından onları çıkar. Na'l (نَعْل) bilinen ayakkabıdır, müennestir; ism-i tasgîri 'nüayle'dir ve ayın harfinin fethasıyla 'na'al' da denir. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
له نعل لا يطبى الكلب ريحها ... وإن وضعت بين المجالس شمت
'Onun öyle bir pabucu vardır ki köpeği bile kokusu celbetmez; meclislerin arasına konsa hemen kokusu duyulur.'
وأمر ﷺ بذلك لما أنهما كانتا من جلد حمار ميت غير مدبوغ كما روي عن الصادق رضي الله تعالى عنه
[Mûsâ'ya] (sallallâhu aleyhi ve sellem) bununla emredilmesi, Sâdık'tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiği üzere pabuçlarının tabaklanmamış ölü merkep derisinden olması sebebiyledir;
وعكرمة وقتادة والسدي ومقاتل والضحاك والكلبي، وروي كونهما من جلد حمار في حديث غريب.
İkrime, Katâde, Süddî, Mukâtil, Dahhâk ve Kelbî'den de böyle rivayet edilmiştir. Pabuçların merkep derisinden olduğu garip bir hadiste de rivayet edilmiştir.
فقد أخرج الترمذي بسنده عن النبي ﷺ قال: «كان على موسى ﵇ يوم كلمه ربه كساء صوف وجبة صوف وكمة صوف أي قلنسوة صغيرة وسراويل صوف وكانت نعلاه من جلد حمار»
Nitekim Tirmizî senediyle Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Rabbinin kendisiyle konuştuğu gün Mûsâ'nın (aleyhisselâm) üzerinde yün bir cübbe, yün bir aba, yün bir kümme -yani küçük takke- ve yün bir şalvar vardı; pabuçları ise merkep derisindendi.»
، وعن الحسن ومجاهد وسعيد بن جبير وابن جريج أنهما كانتا من جلد بقرة ذكيت ولكن أمر ﵇ بخلعهما ليباشر بقدميه الأرض فتصيبه بركة الوادي المقدس.
Hasan, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve İbn Cüreyc'den nakledildiğine göre ise onlar boğazlanmış bir sığırın derisindendi; fakat ayakları doğrudan yere temas etsin de mukaddes vadinin bereketi ona ulaşsın diye çıkarması emredilmiştir.
وقال الأصم: لأن الحفوة أدخل في التواضع. وحسن الأدب ولذلك كان السلف الصالحون يطوفون بالكعبة حافين، ولا يخفى أن هذا ممنوع عند القائل بأفضلية الصلاة بالنعال كما جاء في بعض الآثار، ولعل الأصم لم يسمع ذلك أو يجيب عنه.
el-Esamm şöyle demiştir: 'Çünkü yalınayak olmak tevazua ve güzel edebe daha uygundur; bu sebeple Selef-i Sâlihîn Kâbe'yi yalınayak tavaf ederlerdi.' Bazı rivayetlerde geldiği üzere pabuçlarla namaz kılmanın daha faziletli olduğunu söyleyenlere göre bu görüşün kabul edilmeyeceği açıktır; belki de el-Esamm bu rivayeti işitmemiştir yahut buna bir cevabı vardır.
وقال أبو مسلم: لأنه تعالى أمنه من الخوف وأوقفه بالموضع الطاهر وهو ﵇ إنما لبسهما اتقاء من الإنجاس وخوفا من الحشرات، وقيل: المعنى فرغ قلبك من الأهل والمال. وقيل: من الدنيا والآخرة.
Ebû Müslim ise şöyle demiştir: 'Çünkü Allah Teâlâ onu korkudan emin kılmış ve temiz bir mekânda durdurmuştur; oysa Mûsâ (aleyhisselâm) onları pisliklerden korunmak ve haşerelerden korktuğu için giymişti.' Bir görüşe göre anlam şudur: 'Kalbini aileden ve maldan arındır.' Diğer bir görüşe göre ise: 'Dünya ve ahiretten [arındır]' demektir.
ووجه ذلك أن يراد بالنعل كل ما يرتفق به، وغلب على ما ذكر تحقيرا، ولذا أطلق على الزوجة نعل كما في كتب اللغة، ولا يخفى عليك أنه بعيد وإن وجه بما ذكر وهو أليق بباب الإشارة، والفاء لترتيب الأمر على ما قبلها فإن ربوبيته تعالى له ﵇ من موجبات الأمر ودواعيه، وقوله تعالى إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ تعليل لموجب الخلع المأمور به وبيان لسبب ورود الأمر بذلك من شرف البقعة وقدسها. روي أنه ﵇ حين أمر خلعهما وألقاهما وراء الوادي طُوىً بضم الطاء غير منون.
Bunun izahı, na'l (pabuç) ile faydalanılan her şeyin kastedilmesi ve küçümseme kabilinden bu mananın baskın kılınmasıdır; nitekim lügat kitaplarında geçtiği üzere eşe de 'na'l' denilmiştir. Zikredilen şekilde tevil edilse bile bunun uzak bir ihtimal olduğu ve işârî tefsir babına daha layık bulunduğu sana gizli değildir. Fâ harfi (fe), emrin öncesine terettüp etmesi içindir; zira Allah Teâlâ'nın onun Rabbi olması, emretmenin gerekçelerinden ve sebeplerindendir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ } “Çünkü sen mukaddes vadidesin” buyruğu ise emredilen çıkarma fiilinin gerekçesini açıklamakta ve mekânın şerefi ve kudsiyeti sebebiyle bu emrin geliş sebebini beyan etmektedir. Rivayet edildiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) emrolunduğunda pabuçlarını çıkardı ve vadinin arkasına fırlattı. { طُوىً } “Tuvâ'dasın”; tı harfinin zammesiyle tenvinsiz okunmuştur.
وقرأ الكوفيون وابن عامر بضمها منونا وقرأ الحسن والأعمش وأبو حيوة وابن أبي إسحاق وأبو السمال وابن محيصن بكسرها منونا وقرأ أبو زيد عن أبي عمرو بكسرها غير منون وهو علم لذلك الوادي فيكون بدلا أو عطف بيان، ومن نونه فعلى تأويل المكان ومن لم ينونه فعلى تأويل البقعة فهو ممنوع من الصرف للعلمية والتأنيث، وقيل طُوىً المضموم الطاء الغير المنون ممنوع من الصرف للعلمية والعدل كزفر وقثم، وقيل: للعلمية والعجمة وقال قطرب: يقال طوى من الليل أي ساعة أي قدس لك ساعة من الليل وهي ساعة أن نودي فيكون معمولا للمقدس، وفي العجائب للكرماني قيل: هو معرب معناه ليلا وكأنه أراد قول قطرب، وقيل: هو رجل بالعبرانية وكأنه على هذا منادى، وقال الحسن: طوى بكسر الطاء والتنوين مصدر كثنى لفظا ومعنى، وهو عنده معمول للمقدس أيضا أي قدس مرة بعد أخرى، وجوز أن يكون معمولا لنودي أي نودي نداءين، وقال ابن السيد: إنه ما يطوى من جلد الحية ويقال: فعل
Kûfeliler ve İbn Âmir, tı harfinin zammesi ve tenvinle [Tuvân]; Hasan, A'meş, Ebû Hayve, İbn Ebî İshak, Ebü's-Semmâl ve İbn Muhaysın ise tı harfinin kesresi ve tenvinle [Tıven] okumuşlardır. Ebû Zeyd'in Ebû Amr'dan aktardığına göre ise tı harfinin kesresi ve tenvinsiz [Tıve] olarak okunmuştur. Bu kelime o vadinin özel ismidir (alemidir); dolayısıyla bedel veya atf-ı beyân olur. Tenvinli okuyanlar 'mekân' teviline göre; tenvinsiz okuyanlar ise 'buk'a' (belde/parça) teviline göre okumuşlardır; böylece alemiyet ve müenneslik sebebiyle gayrimunsarif olur. Tı harfinin zammesiyle tenvinsiz okunan Tuvâ'nın, Züfer ve Kusem gibi alemiyet ve adl sebebiyle gayrimunsarif olduğu da söylenmiştir; alemiyet ve ucme (yabancı kökenli olma) sebebiyle olduğu da ileri sürülmüştür. Kutrub şöyle demiştir: 'Gecenin bir tuvâsı' denir ki bir saati/vakti demektir; yani 'gecenin bir saatinde senin için mukaddes kılındı' manasındadır ki o da kendisine seslenilen saattir; bu takdirde el-Mukaddes kelimesinin mamulü olur. Kirmânî'nin el-Acâib adlı eserinde bunun muarreb (Arapçalaşmış) olduğu ve manasının 'geceleyin' olduğu söylenmiştir; sanki Kutrub'un sözünü kastetmiştir. İbranicede bir adam [ismi] olduğu da söylenmiştir ki buna göre münâdâ olur. Hasan el-Basrî ise şöyle demiştir: Tı harfinin kesresi ve tenvinle okunan 'Tıven', lafız ve mana bakımından 'sınen' (iki kat) gibi bir masdardır; ona göre bu da yine el-Mukaddes kelimesinin mamulüdür, yani 'kat kat mukaddes kılındı' demektir. 'Nûdiye' fiilinin mamulü olması da caiz görülmüştür; yani 'iki defa seslenildi' takdirindedir. İbnü's-Sîd ise bunun yılan derisinden katlanan şey olduğunu söylemiştir. Bir iş
الشيء طوى أي مرتين فيكون موضوعا موضع المصدر، وأنشد الطبرسي لعدي بن زيد:
iki defa yapıldığında 'tıven' denir; bu durumda masdar makamına konulmuş olur. Tabersî, Adî b. Zeyd'in şu beytini inşad etmiştir:
أعاذل إن اللوم في غير كنهه ... على طوى من غيك المتردد
'Ey beni kınayan kadın! Asılsız yere kınamak, senin tekrarlanan azgınlığının katmerleşmesidir.'
وذكر الراغب أنه إذا كان بمعنى مرتين يفتح أوله ويكسر، ولا يخفى عليك أن الأظهر كونه اسما للوادي في جميع القراءات وَأَنَا اخْتَرْتُكَ أي اصطفيتك من الناس أو من قومك للنبوة والرسالة. وقرأ السلمي وابن هرمز والأعمش في رواية «وإنا» بكسر الهمزة وتشديد النون مع ألف بعدها «اخترناك» بالنون والألف، وكذا قرأ طلحة وابن أبي ليلى وحمزة وخلف والأعمش في رواية أخرى إلا أنهم فتحوا همزة إن، وذلك بتقدير أعلم أي واعلم أنا اخترناك، وهو على ما قيل عطف على «اخلع» ، ويجوز عند من قرأ «أني أنا ربك» بالفتح أن يكون العطف عليه سواء كان متعلقا بنودي كما قيل أو معمولا لا علم مقدرا كما اختير.
Râgıb, iki defa manasına geldiğinde başının fetha veya kesre okunacağını zikretmiştir. Bütün kıraatlerde bunun vadinin ismi olmasının daha zahir olduğu sana gizli değildir. { وَأَنَا اخْتَرْتُكَ } “Ben seni seçtim”; yani peygamberlik ve risalet için insanlar veya kavmin arasından seni seçip süzdüm demektir. Sülemî, İbn Hürmüz ve bir rivayette A'meş, hemzenin kesresi, nûn'un şeddesi ve sonrasında elif ile, ayrıca nûn ve elif ile { وَإِنَّا اخْتَرْنَاكَ } şeklinde okumuşlardır. Talha, İbn Ebî Leylâ, Hamza, Halef ve diğer bir rivayette A'meş de aynı şekilde okumuşlar, ancak 'inne'nin hemzesini fethalı okumuşlardır. Bu, 'i'lem' (bil) takdiriyle 've bil ki şüphesiz Biz seni seçtik' demektir. Söylendiğine göre bu, 'ıhla'' (çıkar) emrine matuftur. { أَنِّي أَنَا رَبُّكَ } ifadesini fetha ile okuyanların kıraatine göre ise -ister söylendiği gibi 'nûdiye' fiiline taalluk etsin, ister tercih edildiği gibi mukadder bir 'i'lem' fiilinin mamulü olsun- ona matuf olması da caizdir.
وجوز أبو البقاء أن يكون بتقدير اللام وهو متعلق بما بعده أي لأنا اخترناك فَاسْتَمِعْ وهو كما ترى، والفاء في قوله تعالى فَاسْتَمِعْ لترتيب الأمر والمأمور به على ما قبلها فإن اختياره ﵇ لما ذكر من موجبات الاستماع والأمر به، واللام في قوله سبحانه لِما يُوحى متعلقة باستمع، وجوز أن تكون متعلقة باخترناك، ورده أبو حيان بأنه يكون حينئذ من باب الأعمال ويجب أو يختار حينئذ إعادة الضمير مع الثاني بأن يقال: فاستمع له لما يوحى.
Ebu'l-Bekâ, lâm harfinin takdiriyle bunun sonrasına taalluk etmesini de caiz görmüştür; yani: 'Seni seçtiğimiz için { فَاسْتَمِعْ } dinle' takdirindedir ki bu görüşün durumu gördüğün gibidir. Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَمِعْ } “Şimdi dinle!” buyruğundaki fâ harfi, emrin ve emredilen şeyin öncesine terettüp etmesi içindir; zira Mûsâ'nın (aleyhisselâm) zikredilen risalet için seçilmesi, dinlemenin ve bunu emretmenin gerekçelerindendir. Sübhânehu'nun: { لِما يُوحى } “vahyolunanı” buyruğundaki lâm harfi 'istemi'' (dinle) fiiline taalluk etmektedir. 'İhternâke' fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Ebu Hayyân ise bunu reddederek, o takdirde bunun 'i'mâl' babından olacağını ve ikinci fiille birlikte zamirin iade edilerek 'fe'stemi' lehû limâ yûhâ' denilmesinin vacip veya tercih edilen olacağını belirtmiştir.
وأجيب بأن المراد جواز تعلقها بكل من الفعلين على البدل لا على أنه من الأعمال. واعترض على هذا بأن قوله تعالى إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا بدل من ما يُوحى ولا ريب في أن اختياره ﵇ ليس لهذا فقط والتعلق باخترناك كيفما كان يقتضيه. وأجيب بأنه من باب التنصيص على ما هو الأهم والأصل الأصيل، وقيل: هي سيف خطيب فلا متعلق لها كما في رَدِفَ لَكُمْ [النمل: ٧٢] وما موصولة.
Buna, kastedilenin i'mâl babından olması değil, her iki fiilden birine bedel yoluyla taalluk etmesinin caiz olması şeklinde cevap verilmiştir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا } buyruğu 'mâ yûhâ' ifadesinden bedeldir; şüphe yok ki Mûsâ'nın (aleyhisselâm) seçilmesi sadece bunun için değildir, oysa 'ihternâke' fiiline taalluk her halükarda bunu gerektirir. Buna ise, en mühim ve asıl olan esasa dikkat çekme babından olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Lâm harfinin fazlalık (zâide) olduğu, dolayısıyla: { رَدِفَ لَكُمْ } “Size yetişti” ayetinde olduğu gibi hiçbir yere taalluk etmediği de söylenmiştir. 'Mâ' ise ism-i mevsûldür.
وجوز أن تكون مصدرية أي فاستمع للذي يوحى إليك أو للوحي، وفي أمره ﵇ بالاستماع إشارة إلى عظم ذلك وأنه يقتضي التأهب له، قال أبو الفضل الجوهري: لما قيل لموسى ﵇ استمع لما يوحى وقف على حجر واستند إلى حجر ووضع يمينه على شماله وألقى ذقنه على صدره وأصغى بشراشره.
Masdariyye olması da caiz görülmüştür; yani: 'sana vahyolunanı dinle' yahut 'vahyi dinle' demektir. Mûsâ'ya (aleyhisselâm) dinlemenin emredilmesinde, bu meselenin büyüklüğüne ve onun için hazırlıklı olmayı gerektirdiğine bir işaret vardır. Ebu'l-Fadl el-Cevherî şöyle demiştir: Mûsâ'ya (aleyhisselâm) 'vahyolunanı dinle' denildiğinde bir taşın üzerinde durdu, bir taşa yaslandı, sağ elini sol elinin üzerine koydu, çenesini göğsüne indirdi ve bütün varlığıyla kulak verdi.
وقال وهب: أدب الاستماع سكون الجوارح وغض البصر والإصغاء بالسمع وحضور العقل والعزم على العمل وذلك هو الاستماع لما يحب الله تعالى، وحذف الفاعل في يُوحى للعلم به ويحسنه كونه فاصلة فإنه لو كان مبنيا للفاعل لم يكن فاصلة، والفاء في قوله تعالى فَاعْبُدْنِي لترتيب المأمور به على ما قبلها فإن اختصاص الألوهية به تعالى شأنه من موجبات تخصيص العبادة به ﷿، والمراد بها غاية التذلل والانقياد له تعالى في جميع ما يكلفه به، وقيل: المراد بها هنا التوحيد كما في قوله سبحانه وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] والأول أولى وَأَقِمِ الصَّلاةَ خصت الصلاة بالذكر وأفردت بالأمر مع اندراجها في الأمر بالعبادة لفضلها وإنافتها على سائر العبادات بما نيطت به من ذكر المعبود وشغل القلب واللسان بذكره، وقد سماها الله تعالى إيمانا في قوله سبحانه وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [البقرة: ١٤٣] .
Vehb şöyle demiştir: 'Dinleme edebi; azaların sükûnet bulması, gözlerin indirilmesi, can kulağıyla dinlenmesi, aklın hazır bulunması ve amel etmeye azmedilmesidir; işte Allah Teâlâ'nın sevdiği dinleme budur.' { يُوحى } fiilinde fail, bilindiği için hazfedilmiştir; ayrıca ayet sonu (fâsıla) olması da bunu güzelleştirmektedir; zira etken (münî li'l-fail) olsaydı fâsıla uyumu bozulurdu. Allah Teâlâ'nın: { فَاعْبُدْنِي } “Yalnızca Bana kulluk et!” buyruğundaki fâ harfi, emredilen şeyin öncesine terettüp etmesi içindir; zira uluhiyetin O Yüce Zat'a mahsus olması, ibadetin de yalnızca O'na (azze ve celle) tahsis edilmesinin gerekçelerindendir. İbadetten maksat, kendisini mükellef kıldığı her hususta Allah Teâlâ'ya karşı son derece boyun eğmek ve itaat etmektir. Bir görüşe göre buradaki maksat, Sübhânehu'nun: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” buyruğunda olduğu gibi tevhiddir. Ancak birinci mana daha evladır. { وَأَقِمِ الصَّلاةَ } “ve namazı dosdoğru kıl!”; ibadet emrinin kapsamına girmesine rağmen namazın hususi olarak zikredilmesi ve ayrıca emredilmesi, onun fazileti ve mabudun zikrini ihtiva etmesi, kalbi ve dili O'nun zikriyle meşgul kılması sebebiyle diğer bütün ibadetlerden üstün olması dolayısıyladır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir” buyruğunda namazı 'iman' olarak isimlendirmiştir.
واختلف العلماء في كفر تاركها كسلا كما فصل في محله، وقوله تعالى لِذِكْرِي الظاهر أنه متعلق بأقم أي أقم الصلاة لتذكرني فيها لاشتمالها على الأذكار، وروي ذلك عن مجاهد، وقريب منه ما قيل أي لتكون لي ذاكرا غير ناس فعل المخلصين في جعلهم ذكر ربهم على بال منهم وتوكيل هممهم وأفكارهم به، وفرق بينهما بأن المراد بالإقامة على الأول تعديل الأركان، وعلى الثاني الإدامة وجعلت الصلاة في الأول مكانا للذكر ومقره وعلته، وعلى الثاني جعلت إقامة الصلاة أي إدامتها علة لإدامة الذكر كأنه قيل أدم الصلاة لتستعين بها على استغراق فكرك وهمك في الذكر كقوله تعالى وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ [البقرة: ٤٥] .
Tembellik sebebiyle namazı terk edenin kâfir olup olmayacağı hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir; bu konu fıkıhtaki yerinde ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Allah Teâlâ'nın: { لِذِكْرِي } “Beni anmak için” buyruğu ise zahir olan görüşe göre 'ekim' (dosdoğru kıl) fiiline taalluk etmektedir; yani: 'zikirleri ihtiva etmesi sebebiyle onda Beni anasın diye namazı kıl' demektir. Bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. İhlas sahiplerinin Rablerinin zikrini daima akıllarında tutmaları ve himmet ile fikirlerini O'na teksif etmeleri gibi, 'Beni unutan değil, zikreden olasın diye namazı kıl' şeklindeki izah da buna yakındır. Bu ikisi arasındaki fark şudur: Birinciye göre ikameden maksat rükünlerin hakkıyla yerine getirilmesidir; ikinciye göre ise devamlı kılınmasıdır. Birincide namaz, zikrin mekânı, karargâhı ve illeti kılınmıştır; ikincide ise namazın ikamesi -yani devam ettirilmesi- zikrin devam ettirilmesinin illeti yapılmıştır. Sanki Allah Teâlâ'nın: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” buyruğunda olduğu gibi: 'Zikir hususunda fikrini ve himmetini bütünüyle yoğunlaştırmaya namazı vesile kılarak namaza devam et' denilmektedir.
وجوز أن يكون متعلقا باعبدني أو بأقم على أنه من باب الأعمال أي لتكون ذاكرا لي بالعبادة وإقامة الصلاة، وإذا عمم الذكر ليتناول القلبي والقالبي جاز اعتبار باب الأعمال في الأول أيضا وهو خلاف الظاهر.
Bu ifadenin 'i'mâl' babından olmak üzere 'u'büdnî' fiiline veya 'ekim' fiiline taalluk etmesi de caiz görülmüştür; yani: 'ibadetle ve namazı ikame etmekle Beni anan olasın diye' takdirindedir. Zikir hem kalbî hem de kalıbî (bedenî) olanı kapsayacak şekilde genel tutulduğunda, birinci ihtimalde de i'mâl babını kabul etmek caiz olur; ancak bu, zahire muhaliftir.
وقيل: المراد أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي خاصة لا ترائي بها ولا تشوبها بذكر غيري أو لإخلاص ذكري وابتغاء وجهي ولا تقصد بها غرضا آخر كقوله تعالى فَصَلِّ لِرَبِّكَ [الكوثر: ٢] أو لأن أذكرك بالثناء أي لأثني عليك وأثيبك بها أو لذكري إياها في الكتب الإلهية وأمري بها أو لأوقات ذكري وهي مواقيت الصلوات فاللام وقتية بمعنى عند مثلها في قوله تعالى يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي [الفجر: ٢٤] وقولك: كان ذلك لخمس ليال خلون، ومن الناس من حمل الذكر على ذكر الصلاة بعد نسيانها، وروي ذلك عن أبي جعفر، واللام حينئذ وقتية أو تعليلية، والمراد أقم الصلاة عند تذكرها أو لأجل تذكرها والكلام على تقدير مضاف والأصل لذكر صلاتي أو يقال: إن ذكر الصلاة سبب لذكر الله تعالى فأطلق المسبب على السبب أو أنه وقع ضمير الله تعالى موقع ضمير الصلاة لشرفها أو أن المراد للذكر الحاصل مني فأضيف الذكر إلى الله ﷿ لهذه الملابسة، والذي حمل القائل على هذا الحمل أنه
Şöyle de denilmiştir: Maksat, 'onunla riyakârlık yapmayasın ve içine Benden başkasının zikrini karıştırmayasın diye sırf Beni anmak için namazı kıl' veya Allah Teâlâ'nın: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ } “Rabbin için namaz kıl” buyruğunda olduğu gibi 'zikrimi ihlasla yapmak ve rızamı aramak için namazı kıl, onunla başka bir gaye gütme' demektir. Yahut 'Ben seni övgüyle anayım diye; yani namaz vesilesiyle sana sena edip seni mükâfatlandırayım diye kıl' veya 'ilahi kitaplarda onu zikretmem ve onu emretmem sebebiyle kıl' yahut 'Beni anma vakitleri için; yani namaz vakitleri için kıl' demektir. Bu takdirde lâm harfi vakit bildirir ve Allah Teâlâ'nın: { يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي } “Keşke hayatım için önceden bir şeyler yapsaydım” buyruğunda ve senin 'bu olay geçen beş gecede oldu' sözündeki gibi 'ınde' (vaktinde) manasındadır. Bazı insanlar ise zikri, unutulduktan sonra namazın hatırlanması manasına hamletmişlerdir. Bu Ebû Ca'fer'den rivayet edilmiştir. O takdirde lâm harfi vakti veya ta'lili bildirir; maksat ise 'namazı hatırladığın vakitte veya onu hatırladığın için kıl' demektir. Söz muzâf takdiri üzeredir, aslı 'namazımı hatırlamak için' şeklindedir. Veya namazın hatırlanmasının Allah Teâlâ'yı zikretmeye sebep olduğu, bu yüzden müsebbibin sebep yerine kullanıldığı söylenir; yahut şerefinden ötürü Allah Teâlâ'nın zamirinin namazın zamiri yerine geçtiği ya da maksadın 'Benden sâdır olan zikir için' olduğu ve bu münasebetle zikrin Allah'a (azze ve celle) izafe edildiği söylenir. Bu görüş sahibini böyle bir tevil yapmaya sevk eden şey ise,
ثبت في الصحيح من حديث أبي هريرة أنه ﷺ نام عن صلاة الصبح فلما قضاها قال: من نسي صلاة فليقضها إذا ذكرها
Sahih'te Ebû Hüreyre'den sabit olan şu hadistir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabah namazına uyanamamıştı; onu kaza ettiğinde şöyle buyurdu: «Kim bir namazı unutursa, onu hatırladığı zaman kılsın.»