Binûn

Enbiyâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وجوّز أبو البقاء وغيره أن يكون ذلك معطوفا على من الأولى وأمر تفسيره بالملائكة ﵈ على حاله، وذكر أن هذا العطف لكون المعطوف أخص من المعطوف عليه في نفس الأمر كالعطف في قوله تعالى: تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ [القدر: ٤] في الدلالة على رفعة شأن المعطوف وتعظيمه حيث أفرد بالذكر مع اندراجه في عموم ما قبله، وقيل: إنما أفرد لأنه أعم من وجه فإن من في الأرض يشمل البشر ونحوهم وهو يشمل الحافين بالعرش دونه، وجوز أن يراد بمن عنده نوع من الملائكة ﵈ متعال عن التبوّء والاستقرار في السماء والأرض، وكأن هذا ميل إلى القول بتجرد نوع من الملائكة ﵈، وأنت تعلم أن جمهور أهل الإسلام لا يقولون بتجرد شيء من الممكنات. والمشهور عن القائلين به القول بتجرد الملائكة مطلقا لا بتجرد بعض دون بعض.

Ebü'l-Bekâ ve başkaları, bunun birinci "men"e matuf olmasını caiz görmüşler ve melekler (aleyhimüsselâm) ile tefsir edilmesi hususunu olduğu gibi bırakmışlardır. Bu atfın, Yüce Allah'ın: {تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ} “Melekler ve Rûh inerler” [Kadir: 4] kavlindeki atıf gibi, işin aslında matufun matufun aleyhten daha hususi olmasından dolayı, kendisinden öncekilerin umumuna dahil olmakla birlikte tek başına zikredilerek matufun şanının yüceliğine ve tazimine delalet etmesi için olduğunu zikretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayrı olarak zikredilmesi, bir yönden daha genel olduğu içindir; zira 'yerdeki kimseler' insanları ve benzerlerini kapsar, bu ise onlardan hariç olarak Arş'ı kuşatanları da içine alır. 'O'nun katındakiler' ile gökte ve yerde yerleşip karar kılmaktan münezzeh meleklerden (aleyhimüsselâm) bir türün kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Bu sanki meleklerden (aleyhimüsselâm) bir türün mücerred (maddeden soyut) olduğu görüşüne meyil gibidir. Bilirsin ki İslam ehlinin cumhuru, mümkün varlıklardan hiçbirinin mücerred olduğunu kabul etmez. Mücerredliği savunanlardan meşhur olan ise, meleklerin bir kısmının değil, mutlak olarak tümünün mücerred olduğunu söylemeleridir.

ثم إن أبا البقاء جوز في قوله تعالى: لا يَسْتَكْبِرُونَ على هذا الوجه أن يكون حالا من الأولى والثانية على

Sonra Ebü'l-Bekâ, bu veçhe göre Yüce Allah'ın: {لا يَسْتَكْبِرُونَ} “Büyüklenmezler” kavlinin; zarf ile merfu kılanın görüşüne göre birinci ve ikinciden hâl olmasını,

قول من رفع بالظرف أو من الضمير في الظرف الذي هو الخبر أو من الضمير في عِنْدَهُ ويتعين أحد الأخيرين عند من يعرب من مبتدأ ولا يجوز مجيء الحال من المبتدأ ولا يخفى.

yahut haber olan zarftaki zamirden veya {عِنْدَهُ} lafzındaki zamirden hâl olmasını caiz görmüştür. "Men" kelimesini mübteda olarak irap edenlere göre son iki ihtimalden biri tayin eder; çünkü mübtedadan hâl gelmesi caiz değildir, bu da gizli değildir.

وجوز بعض الأفاضل أن تكون الجملة مستأنفة والأظهر جعلها خبرا لمن عنده، وفي بعض أوجه الحالية ما لا يخفى، وقوله تعالى: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ استئناف وقع جوابا عما نشأ قبله كأنه قيل ماذا يصنعون في عبادتهم أو كيف يعبدون فقيل يُسَبِّحُونَ إلخ.

Bazı faziletli âlimler bu cümlenin istînâfiyye olmasını caiz görmüşlerdir; ancak en zahir olanı, onu "men 'indehû"nun haberi yapmaktır. Hâl olma vecihlerinin bazısındaki durum ise gizli değildir. Yüce Allah'ın: {يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ} “Gece gündüz tesbih ederler” kavli, kendisinden önce doğan soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki 'İbadetlerinde ne yaparlar?' yahut 'Nasıl ibadet ederler?' denilmiş de 'Tesbih ederler...' buyrulmuştur.

وجوز أن يكون في موضع الحال من ضمير لا يَسْتَحْسِرُونَ وقوله سبحانه: لا يَفْتُرُونَ في موضع الحال من ضمير يُسَبِّحُونَ على تقديري الاستئناف والحالية، وجوز على تقدير الحالية أن يكون هذا حالا من ضمير لا يَسْتَحْسِرُونَ أيضا ولا يجوز على تقدير الاستئناف كونه حالا منه للفصل وجوز أن يكون استئنافا والمعنى ينزهون الله تعالى ويعظمونه ويمجدونه في كل الأوقات لا يتخلل تسبيحهم فترة أصلا بفراغ أو شغل آخر، واستشكل كون الملائكة مطلقا كذلك مع أن منهم رسلا يبلغون الرسالة ولا يتأتى التسبيح حال التبليغ ومنهم من يلعن الكفرة كما ورد في آية آخري. وقد سأل عبد الله بن الحرث بن نوفل كعبا عن ذلك كما أخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو الشيخ في العظمة والبيهقي في الشعب فأجاب بأنه جعل لهم التسبيح كالتنفس فلا يمنع عن التكلم بشيء آخر. وتعقب بأن فيه بعدا، وقيل إن الله تعالى خلق لهم ألسنة فيسبحون ببعض ويبلغون مثلا ببعض أخر، وقيل تبليغهم ولعنهم الكفرة تسبيح معنى.

Bunun {لا يَسْتَحْسِرُونَ} “[Yorulup] usanmazlar” kavlindeki zamirden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür. Yüce Allah'ın: {لا يَفْتُرُونَ} “Gevşemezler” kavli ise, istînâf ve hâl takdirlerinin her ikisinde de {يُسَبِّحُونَ} “Tesbih ederler” kavlindeki zamirden hâl konumundadır. Hâl takdiri üzerine bunun, {لا يَسْتَحْسِرُونَ} kavlindeki zamirden de hâl olması caiz görülmüştür; ancak istînâf takdiri üzerine, araya fasıla girdiği için ondan hâl olması caiz değildir. Bunun istînâf olması da caiz görülmüştür. Manası: Yüce Allah'ı her vakit tenzih eder, tazim ve temcid ederler; boş kalma veya başka bir meşguliyetle tesbihlerinin arasına asla bir gevşeme ve kesinti girmez. Meleklerin mutlak olarak böyle olmaları müşkil görülmüştür; zira onların içinde risaleti tebliğ eden elçiler vardır ve tebliğ esnasında tesbih mümkün olmaz; yine onlardan kâfirlere lanet edenler vardır, nitekim başka bir ayette varid olmuştur. Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel bunu Kâ'b'a sormuş, nitekim İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh ve Şu'ab'da el-Beyhakî tahric etmişlerdir; o da şöyle cevap vermiştir: 'Tesbih onlara nefes alıp verme gibi kılınmıştır, dolayısıyla başka bir şey konuşmaya engel olmaz.' Bu görüşe, uzak olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah onlar için diller yaratmıştır; bazılarıyla tesbih ederler, bazılarıyla da mesela tebliğde bulunurlar. Tebliğ etmelerinin ve kâfirlere lanet etmelerinin mana bakımından tesbih olduğu da söylenmiştir.

وقال الخفاجي: الظاهر أنه إن لم يحمل على بعضهم فالمراد به المبالغة كما يقال فلان لا يفتر عن ثنائك وشكر آلائك انتهى. ولا يخفى حسنه، ويجوز أن يقال: إن هذا التسبيح كالحضور والذكر القلبي الذي يحصل لكثير من السالكين وذلك مما يجتمع مع التبليغ وغيره من الأعمال الظاهرة، ثم إن كون الملائكة يسبحون الليل والنهار لا يستلزم أن يكون عندهم في السماء ليل ونهار لأن المراد إفادة دوامهم على التسبيح على الوجه المتعارف، وقوله تعالى: أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً حكاية الجناية أخرى من جنايات أولئك الكفرة هي أعظم من جناية طعنهم في النبوة، وأم هي المنقطعة وتقدر ببل الإضرابية والهمزة الإنكارية هي لإنكار الوقوع لا إنكار الواقع، وقوله تعالى: مِنَ الْأَرْضِ متعلق باتخذوا ومن ابتدائية على معنى أن اتخاذهم إياها مبتدأ من أجزاء الأرض كالحجارة وأنواع المعادن ويجوز كونها تبعيضية.

el-Hafâcî şöyle demiştir: 'Zahir olan odur ki, eğer meleklerin bir kısmına hamledilmezse, bununla mübalağa murat edilmiştir; nitekim 'Falanca seni övmekten ve nimetlerine şükretmekten hiç geri durmaz' denilir.' Sözü bitti. Bunun güzelliği gizli değildir. Şöyle demek de caizdir: Bu tesbih, sâliklerin çoğunda meydana gelen kalp huzuru ve kalbî zikir gibidir; bu da tebliğ ve diğer zahirî amellerle bir arada bulunabilen şeylerdendir. Ayrıca meleklerin gece ve gündüz tesbih etmeleri, gökte onların katında gece ve gündüzün bulunmasını gerektirmez; zira maksat, onların örfte bilinen tarzda tesbihe devamlılıklarını ifade etmektir. Yüce Allah'ın: {أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً} “Yoksa ilahlar mı edindiler?” kavli, o kâfirlerin cinayetlerinden, peygamberliğe dil uzatma cinayetlerinden daha büyük olan bir diğerini nakletmektir. Buradaki "em" münkatiadır ve idrâb ifade eden "bel" ile takdir edilir; inkârî hemze ise vaki olanı inkâr etmek (inkâr-ı vâkî) için değil, vuku bulmasını inkâr etmek (inkâr-ı vukû') içindir. Yüce Allah'ın: {مِنَ الْأَرْضِ} “Yerden” kavli {اتَّخَذُوا} fiiline müteallıktır ve "min" ibtidâiyyedir; yani onları edinmeleri, taşlar ve maden türleri gibi yerin parçalarından başlamıştır. Bunun teb'îziyye olması da caizdir.

وقال أبو البقاء وغيره: يجوز أن تكون متعلقة بمحذوف وقع صفة لآلهة أي آلهة كائنة من جنس الأرض، وأيا ما كان فالمراد التحقير لا التخصيص، ومن جوزه التزم تخصيص الإنكار بالشديد وهو غير سديد. وقوله تعالى: هُمْ يُنْشِرُونَ أي يبعثون الموتى صفة لآلهة وهو الذي يدور عليه الإنكار والتجهيل والتشنيع لا نفس الاتخاذ فإنه واقع لا محالة أي بل اتخذوا آلهة من الأرض هم خاصة مع حقارتهم وجماديتهم ينشرون الموتى كلا فإن ما اتخذوه آلهة بمعزل من ذلك وهم وإن لم يقولوا بذلك صريحا لكنهم حيث ادعوا لها الالهية فكأنهم ادعوا لها الإنشار ضرورة أنه من الخصائص الإلهية حتما ومعنى التخصيص في تقديم الضمير وما أشير إليه من التنبيه على كمال مباينة حالهم للإنشار الموجبة لمزيد الإنكار كما أن تقديم الجار والمجرور في قوله أَفِي اللَّهِ شَكٌّ [إبراهيم: ١٠] للتنبيه على كمال لمباينة أمره تعالى لأن يشك فيه، ويجوز أن يجعل ذلك من مستتبعات ادعائهم الباطل فإن الألوهية مقتضية للاستقلال بالإبداء، والإعادة فحيث ادعوا للأصنام الإلهية فكأنهم ادعوا لهم الاستقلال بالإنشار كما أنهم جعلوا بذلك مدعين لأصل الإنشار قاله المولى أبو السعود، وقال بعضهم: تقديم الضمير للتقوى، وما ذهب إليه من إفادته معنى التخصيص

Ebü'l-Bekâ ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu lafzın, "âlihe" kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallık olması caizdir; yani 'yer cinsinden olan ilahlar' demektir. Her iki durumda da maksat tahkirdir (küçümsemedir), tahsis değildir. Bunu caiz gören kimse, inkârın şiddetli oluşuna tahsis edilmesini zorunlu kılmıştır ki bu isabetli değildir. Yüce Allah'ın: {هُمْ يُنْشِرُونَ} “Ölüleri onlar mı diriltecekler?” yani ölüleri diriltecekler kavli, "âlihe" kelimesinin sıfatıdır. İnkârın, cehaletle nitelemenin ve kınamanın etrafında döndüğü asıl husus budur, bizzat edinme eylemi değildir; çünkü edinme eylemi şüphesiz vaki olmuştur. Yani: 'Bilakis onlar, yerden öyle ilahlar edindiler ki, o ilahlar bu değersizlikleri ve cansızlıklarıyla birlikte bilhassa ölüleri mi diriltecekler?' Kesinlikle hayır; zira ilah edindikleri şeyler bundan tamamen uzaktır. Onlar bunu açıkça söylememiş olsalar bile, onlara ilahlık nispet ettikleri için sanki ölüleri diriltmeyi de onlara nispet etmiş gibi olmuşlardır; çünkü diriltmenin kesinlikle ilahi özelliklerden olduğu zaruridir. Zamirin öne alınmasındaki tahsis manası ve işaret edilen husus, onların durumunun ölüleri diriltmeye tamamen zıt olduğuna dikkat çekmek içindir ki bu da inkârın artmasını gerektirir; nitekim: {أَفِي اللَّهِ شَكٌّ} “Allah hakkında mı şüphe?” [İbrâhîm: 10] kavlinde câr ve mecrûrun öne alınması, Yüce Allah'ın şanının şüphe edilmeye tamamen zıt olduğuna dikkat çekmek içindir. Bunun, onların bâtıl iddialarının gereklerinden kılınması da caizdir; zira ilahlık, yoktan var etme ve yeniden yaratmada müstakil olmayı iktiza eder. Putlar için ilahlık iddia ettiklerinde, asıl diriltmeyi iddia etmiş sayıldıkları gibi, diriltmede müstakil olduklarını da iddia etmiş gibi olurlar. Bunu Mevlâ Ebüssuûd söylemiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Zamirin takdimi takviye içindir. Tahsis manası ifade ettiğine dair gittiği görüşte

تبع فيه الزمخشري، وفي الكشف الداعي إلى ترجيحه على التقوى أنه ترشيح لما أبداه أولا من أن الإلهية لا تصح دون القدرة على الإنشار ولا وجه لتجوير كونه فصلا انتهى، وجوز أن تكون جملة هُمْ يُنْشِرُونَ مستأنفة مقدرا معها استفهام إنكاري لبيان علة إنكار الاتخاذ، ولعل مجوز ذلك لا يسلم لزوم كون معنى الهمزة في أم المنقطعة إنكار الوقوع ويجوز كونه إنكار الواقع، وتفسير يُنْشِرُونَ يبعثون هو المشهور وعليه الجمهور، وقال قطرب: هو بمعنى يخلقون.

ez-Zemahşerî'ye uymuştur. el-Keşşâf'ta, takviyeye tercih edilmesinin gerekçesi olarak şöyle denilmiştir: 'Bu, ilk başta ortaya koyduğu, ilahlığın diriltmeye güç yetirmeksizin sahih olamayacağı hususunu pekiştirmektir; onun fasıl zamiri olmasını caiz görmenin ise bir veçhi yoktur.' Sözü bitti. {هُمْ يُنْشِرُونَ} cümlesinin, edinmenin inkâr edilme gerekçesini beyan etmek üzere mukadder bir inkârî istifham ile birlikte müstakil bir istînâf olması da caiz görülmüştür. Bunu caiz gören kimse, belki de münkâtı' olan "em"deki hemzenin manasının vuku bulmasını inkâr (inkâr-ı vukû') olmasını kabul etmeyip, vâki olanı inkâr (inkâr-ı vâkî) olmasını caiz görmektedir. {يُنْشِرُونَ} fiilinin 'diriltirler' şeklinde tefsir edilmesi meşhur olandır ve cumhur bu görüştedir. Kutrub ise: 'Yaratırlar manasındadır' demiştir.

وقرأ الحسن، ومجاهد «ينشرون» بفتح الياء على أنه من نشر وهو وأنشر بمعنى وقد يجيء نشر لازما يقال أنشر الله تعالى الموتى فنشروا، وقوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا إبطال لتعدد الإله وضمير فِيهِما للسماء والأرض والمراد بهما العالم كله علوية وسفلية والمراد بالكون فيهما التمكن للبالغ من التصرف والتدبير لا التمكن والاستقرار فيهما كما توهمه الفاضل الكلنبوي، والظرف على هذا متعلق بمكان، وقال الطيبي: إنه ظرف لآلهة على حد قوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ. إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ [الزخرف: ٨٤] وقوله سبحانه: وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ [الأنعام: ٣] وجعل تعلق الظرف بما ذكر هاهنا باعتبار تضمنه معنى الخالقية والمؤثرية.

el-Hasan ve Mücâhid, "neşera" kökünden gelerek yâ harfinin fethasıyla «yenşurûn» şeklinde okumuşlardır; "neşera" ile "enşera" aynı manadadır. Bazen "neşera" lâzım (geçişsiz) olarak da gelir; 'Allah Teâlâ ölüleri diriltti, onlar da dirildiler (enşerallâhu'l-mevtâ feneşerû)' denilir. Yüce Allah'ın: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, elbette ikisi de fesada uğrardı” kavli, ilahın birden çok oluşunu iptaldir. {فِيهِما} lafzındaki zamir göğe ve yere aittir; ikisinden murat yücesiyle aşağısıyla bütün âlemdir. İkisinde bulunmaktan murat ise, Fâzıl Gelenbevî'nin vehmettiği gibi mekân tutmak ve yerleşmek değil, tasarruf ve tedbire yetkin bir şekilde güç yetirmektir. Buna göre zarf "mekân" lafzına müteallıktır. et-Tîbî şöyle demiştir: 'Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ} “Gökte de ilah, yerde de ilah olan O'dur” [Zuhruf: 84] ve Yüce Allah'ın: {وَهُوَ اللَّهُ فِي السَّماواتِ وَفِي الْأَرْضِ} “O, göklerde ve yerde tek Allah'tır” [En'âm: 3] kavillerinde olduğu gibi "âlihe"nin zarfıdır.' Zarfın burada zikredilen hususa taallukunu, yaratıcılık ve müessirlik manasını içermesi itibarıyla kılmıştır.

وأنت تعلم أن الظاهر ما ذكر أولا، و «إلا» المغايرة ما بعدها لما قبلها فهي بمنزلة غير، وفي المعنى أنها تكون صفة بمنزلة غير فيوصف بها وبتاليها جمع منكر أو شبهه ومثل للأول بهذه الآية، وقد صرح غير واحد من المفسرين أن المعنى لو كان فيهما آلهة غير الله وجعل ذلك الخفاجي إشارة إلى أن إِلَّا هنا اسم بمعنى صفة لما قبلها وظهر إعرابها فيما بعدها لكونها على صورة الحرف كما في ال الموصولة في اسم الفاعل مثلا.

Bilirsin ki zahir olan, ilk olarak zikredilendir. Sonrasının öncesinden başkalığını ifade eden {إِلَّا} "gayr" konumundadır. Anlam bakımından o "gayr" konumunda bir sıfattır; onunla ve peşinden gelenle nekire çoğul veya benzeri nitelenir. Birincisine bu ayet örnek verilmiştir. Birden çok müfessir, mananın 'eğer o ikisinde Allah'tan gayrı ilahlar olsaydı' şeklinde olduğunu açıkça belirtmiştir. el-Hafâcî bunu, buradaki {إِلَّا} edatının kendisinden öncesi için sıfat manasında bir isim olduğuna ve harf suretinde olduğu için irabının kendisinden sonrakinde zahir olduğuna bir işaret kılmıştır; tıpkı mesela ismi faildeki mevsûl olan 'el' takısında olduğu gibi.

وأنكر الفاضل الشمني كونها بمنزلة غير في الاسمية لما في حواشي العلامة الثاني عند قوله تعالى: لا فارِضٌ [البقرة: ٦٨] من أنه ذاتا أو صفة، ففي شرح الكافية للرضي أصل غير أن تكون صفة مفيدة لمغايرة ومجرورها لموصوفها إما بالذات نحو مررت برجل غير زيد وإما بالصفة نحو دخلت بوجه غير الذي خرجت به، وأصل إلا التي هي أم أدوات الاستثناء مغايرة ما بعدها لما قبلها نفيا أو إثباتا فلما اجتمع ما بعد إلا وما بعد غير في معنى المغايرة حملت الأعلى غير في الصفة فصار ما بعد إلا مغايرا لما قبلها ذاتا أو صفة من غير اعتبار مغايرته له نفيا أو إثباتا وحملت غير على إلا في الاستثناء فصار ما بعدها مغايرا لما قبلها نفيا أو إثباتا من غير مغايرته له ذاتا أو صفة إلا أن حمل غير على إلا أكثر من حمل إلا على غير لأن غير اسم والتصرف في الأسماء أكثر منه في الحروف فلذلك تقع غير في جميع مواقع إلا انتهى.

Fâzıl Şümunnî, el-Allâme es-Sânî'nin (et-Taftâzânî) {لا فارِضٌ} “Ne pek yaşlı” [Bakara: 68] kavlindeki haşiyesinde yer alan 'bizzat veya sıfat bakımından' ifadesi sebebiyle, onun isimlikte "gayr" konumunda olduğunu inkâr etmiştir. Radî'nin Şerhu'l-Kâfiye'sinde şöyle denmektedir: '"Gayr" kelimesinin aslı; ya 'Zeyd'den gayrı bir adama uğradım' örneğinde olduğu gibi zat bakımından, ya da 'Çıktığım yüzden gayrı bir yüzle girdim' örneğinde olduğu gibi sıfat bakımından mecrurunun mevsufuna aykırılığını/başkalaşmasını ifade eden bir sıfat olmasıdır. İstisna edatlarının anası olan "illâ"nın aslı ise, nefy veya ispatta kendisinden sonrakinin kendisinden öncekine aykırı/farklı olmasıdır. İllâ'dan sonraki ile gayr'den sonraki başkalık manasında birleşince, sıfatta illâ gayr'e hamledildi; böylece illâ'dan sonra gelen, nefy veya ispatta ona başkalığı dikkate alınmaksızın, zat veya sıfat bakımından kendisinden öncekine aykırı/farklı oldu. İstisnada ise gayr illâ'ya hamledildi; böylece gayr'den sonra gelen, zat veya sıfat bakımından ona başkalığı dikkate alınmaksızın, nefy veya ispatta kendisinden öncekine aykırı oldu. Ancak gayr'in illâ'ya hamledilmesi, illâ'nın gayr'e hamledilmesinden daha fazladır; çünkü gayr isimdir ve isimlerde tasarruf harflere nazaran daha çoktur. Bundan dolayı gayr, illâ'nın bütün konumlarında yer alır.' Sözü bitti.

وأنت تعلم أن المتبادر كون إلا حين إفادتها معنى غير اسما وفي وبقائها على الحرفية مع كونها وحدها أو مع بعدها بجعلهما كالشيء الواحد صفة لما قبلها نظر ظاهر وهو في كونها وحدها كذلك أظهر، ولعل الخفاجي لم يقل ما قال إلا وهو مطلع على قائل باسميتها، ويحتمل أنه اضطره إلى القول بذلك ما يرد على القول ببقائها على الحرفية، ولعمري إنه أصاب المحزوان قال العلامة ما قال، كلام الرضي ليس نصا في أحد الأمرين كما لا يخفى على المنصف. ولا يصح أن تكون للاستثناء من جهة العربية عند الجمهور لأن آلِهَةٌ جمع منكر في الإثبات ومذهب الأكثرين كما صرح به في التلويح أنه لا استغراق له فلا يدخل فيه ما بعدها حتى يحتاج لإخراجه بها وهم يوجبون دخول المستثنى في المستثنى منه في الاستثناء المتصل ولا يكتفون بجواز الدخول كما ذهب إليه المبرد وبعض الأصوليين فلا يجوز عندهم قام رجال إلا زيدا على كون الاستثناء متصلا وكذا على كونه منقطعا بناء على أنه لا بد فيه من الجزم بعدم الدخول وهو مفقود جزما، ومن أجاز الاستثناء في مثل هذا التركيب كالمبرد جعل الرفع في الاسم

Bilirsin ki ilk akla gelen; "illâ"nın, "gayr" manasını ifade ettiği vakit bir isim olmasıdır. Tek başına yahut sonrasıyla birlikte tek bir şey gibi kılınarak kendisinden öncekine sıfat olmasıyla beraber harfiyeti üzere kalmasında açık bir nazar (tutarsızlık) vardır; onun tek başına bu şekilde olmasında ise bu durum daha da açıktır. Muhtemelen Hafâcî, söylediği şeyi ancak onun isim olduğunu söyleyen birini bildiği için söylemiştir. Harfiyeti üzere kalması görüşüne yöneltilen itirazların onu bu görüşü söylemeye mecbur bırakmış olması da muhtemeldir. Ömrüme yemin olsun ki Allâme ne derse desin, o tam isabet etmiştir. İnsaflı kimseye gizli kalmayacağı üzere Radî'nin sözü bu iki husustan birinde kesin bir nas değildir. Arap dili kuralları yönünden cumhura göre bunun istisna olması sahih değildir; zira "âlihe" kelimesi olumlu cümlede nekire bir çoğuldur. et-Telvîh'te açıkça belirtildiği üzere ekseriyetin mezhebi, bunun istiğrâk (kapsayıcılık) ifade etmeyeceğidir; dolayısıyla istisna yoluyla çıkarılmasına ihtiyaç duyulacak şekilde sonrasındaki lafız onun içine girmez. Onlar, muttasıl istisnada müstesnanın müstesnâ minh'e dâhil olmasını şart koşarlar; el-Müberred ve bazı usulcülerin benimsediği gibi dâhil olabilme ihtimaliyle yetinmezler. Bu sebeple onlara göre istisnanın muttasıl olması takdirinde 'Kâmer-ricâlü illâ Zeyden' denilemez; aynı şekilde kesinkes dâhil olmama hükmü bulunması gerektiği esasına dayanan munkatı' istisna olması takdirinde de caiz değildir, çünkü bu kesinlik burada mevcut değildir. el-Müberred gibi bu tür bir terkipte istisnayı caiz gören kimseler, İsm-i

الجليل على البدلية، واعترض بعدم تقدم النفي، وأجيب بأن لو للشرط وهو كالنفي، وعنه أنه أجاب بأنها تدل على الامتناع وامتناع الشيء انتفاؤه وزعم أن التفريغ بعدها جائز وأن نحو لو كان معنا إلا زيد لكان أجود كلام وخالف في ذلك سيبويه فإنه قال لو قلت لو كان معنا المثال لكنت قد أحلت.

Celîl'deki ref'i bedel olmaya dayandırmışlardır. Buna, önceden bir nefiy (olumsuzluk) geçmediği gerekçesiyle itiraz edilmiş; "lev" edatının şart için olduğu ve nefiy gibi sayıldığı şeklinde cevap verilmiştir. Ondan nakledildiğine göre o, bu edatın imtina'ya (imkânsızlığa) delalet ettiği, bir şeyin imtina'sının ise onun yokluğu (intifası) olduğu cevabını vermiş; ondan sonra müferrağ istisnanın caiz olduğunu ve 'Lev kâne meanâ illâ Zeydün' gibi bir sözün en güzel kelam olduğunu iddia etmiştir. Sîbeveyh ise bu hususta ona muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: 'Eğer bu örneği söyleseydin, muhal (saçma) bir söz söylemiş olurdun.'

ورد بأنهم لا يقولون لو جاءني ديار أكرمته ولا لو جاءني من أحد أكرمته ولو كانت بمنزلة النافي لجاز ذلك كما يجوز ما فيها ديار وما جاءني من أحد، وتعقبه الدماميني بأن للمبرد أن يقول: قد أجمعنا على إجراء أبي مجرى النفي الصريح وأجزنا التفريغ فيه قال الله تعالى فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً [الإسراء: ٨٩] ، وقال سبحانه: وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ [التوبة: ٣٢] مع أنه لا يجوز أبي ديار المجيء وأبي من أحد الذهاب فما هو جوابكم عن هذا فهو جوابنا.

Buna karşı şöyle reddiye verilmiştir: Araplar 'Lev câenî deyyârun ekramtühû' (Bana bir kimse gelseydi ikram ederdim) veya 'Lev câenî min ehadin ekramtühû' demezler. Eğer "lev" nâfî (olumsuzluk edatı) konumunda olsaydı, tıpkı 'Mâ fîhâ deyyâr' ve 'Mâ câenî min ehad' ifadelerinin caiz olduğu gibi bu da caiz olurdu. ed-Demâmînî buna şöyle itiraz etmiştir: el-Müberred şöyle diyebilir: '"Ebâ" fiilini sarih nefiy yerine koyma hususunda icma ettik ve onda müferrağ istisnayı caiz gördük; nitekim Allah Teâlâ: {فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً} “Fakat insanların çoğu ancak inkârcılıkta direndi” [İsrâ: 89] ve: {وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ} “Allah ise nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz” [Tevbe: 32] buyurmuştur. Bununla birlikte 'Ebâ deyyâruni'l-mecî' ve 'Ebâ min ehadini'z-zehâb' denilmesi caiz değildir. Sizin buna cevabınız ne ise, bizim de cevabımız odur.'

وقال الرضي: أجاز المبرد الرفع في الآية على البدل لأن في لو معنى النفي وهذا كما أجاز الزجاج البدل في قَوْمَ يُونُسَ في قوله تعالى: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ [يونس: ٩٨] الآية إجراء للتخصيص مجرى النفي والأولى عدم إجراء ذينك في جواز الإبدال والتفريغ معهما مجراه إذا لم يثبت انتهى.

er-Radî şöyle demiştir: 'el-Müberred, ayetteki ref'i bedel olarak caiz görmüştür; zira "lev" edatında nefiy manası vardır. Bu, ez-Zeccâc'ın tahsisi nefiy yerine koyarak Yüce Allah'ın: {فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ} “Bir karye [halkı] iman etseydi ya!” [Yûnus: 98] ayetindeki {قَوْمَ يُونُسَ} kavlinde bedeli caiz görmesi gibidir. Evlâ olanı ise, sabit olmadıkça ibdâl ve müferrağ istisnanın caiz olması hususunda bu ikisini onun yerine koymamaktır.' Sözü bitti.

وذكر المالكي في شرح التسهيل أن كلام المبرد في المقتضب مثل كلام سيبويه وأن التفريغ والبدل بعد لو غير جائز، وكذا لا يصح الاستثناء من جهة المعنى ففي الكشف أن البدل والاستثناء في الآية ممتنعان معنى لأنه إذ ذاك لا يفيد ما سيق له الكلام من انتفاء التعدد ويؤدي إلى كون الآلهة بحيث لا يدخل في عدادهم الإله الحق مفض إلى الفساد فنفي الفساد يدل على دخوله فيهم وهو من الفساد بمكان ثم إن الصفة على ما ذهب إليه ابن هشام مؤكدة صالحة للإسقاط مثلها في قوله تعالى: نَفْخَةٌ واحِدَةٌ [الحاقة: ١٣] فلو قيل لو كان فيهما آلهة لفسدتا لصح وتأتى المراد. وقال الشلوبين. وابن الصائغ: لا يصح المعنى حتى تكون إلا بمعنى غير التي يراد بها البدل والعوض، ورد بأنه يصير المعنى حينئذ لو كان فيهما عدد من الآلهة بدل وعوض منه تعالى شأنه لفسدتا وذلك يقتضي بمفهومه أنه لو كان فيهما اثنان هو ﷿ أحدهما لم تفسدا وذلك باطل.

el-Mâlikî, Şerhu't-Teshîl'de, el-Müberred'in el-Muktedab'daki sözünün Sîbeveyh'in sözü gibi olduğunu, "lev"den sonra müferrağ istisna ve bedelin caiz olmadığını zikretmiştir. Aynı şekilde anlam yönünden de istisna sahih olmaz. Nitekim el-Keşşâf'ta; ayette bedel ve istisnanın mana bakımından imkânsız olduğu, zira o takdirde kelamın kendisi için sevk edildiği 'birden çok oluşun intifası' manasını ifade etmeyeceği ve ilahların hak ilahın onların sayısına girmeyeceği bir durumda olmalarına yol açarak fesada götüreceği, dolayısıyla fesadın nefyedilmesinin O'nun onların içine dâhil olduğuna delalet edeceği belirtilmiştir ki bu da son derece bozuktur. Sonra İbn Hişâm'ın benimsediği görüşe göre sıfat, Yüce Allah'ın: {نَفْخَةٌ واحِدَةٌ} “Tek bir üfürüş” [Hâkka: 13] kavlindeki gibi pekiştiricidir ve düşürülmesi mümkündür; dolayısıyla şayet 'Lev kâne fîhimâ âlihetün lefesedetâ' denilseydi sahih olur ve maksat hâsıl olurdu. eş-Şelevbîn ve İbnü's-Sâiğ şöyle demişlerdir: 'İllâ, kendisiyle bedel ve ivaz murat edilen gayr manasında olmadıkça mana sahih olmaz.' Buna karşı, o zaman mananın 'Eğer o ikisinde şanı yüce olan Allah'ın yerine bir bedel ve ivaz olarak birtakım ilahlar olsaydı ikisi de fesada uğrardı' şekline dönüşeceği, bunun da mefhumuyla şayet o ikisinde biri Yüce Allah olan iki ilah bulunsaydı fesada uğramayacaklarını iktiza edeceği ve bunun bâtıl olduğu söylenerek reddedilmiştir.

وأجيب بأن معنى الآية حينئذ لا يقتضي هذا المفهوم لأن معناها لو كان فيهما عدد من الآلهة دونه أو به سبحانه بدلا منه وحده ﷿ لفسدتا وذلك مما لا غبار عليه فاعرف، والذي عليه الجمهور إرادة المغايرة، والمراد بالفساد البطلان والاضمحلال أو عدم التكون، والآية كما قال غير واحد مشيرة إلى دليل عقلي على نفي تعدد الإله وهو قياس استثنائي استثني فيه نقيض التالي لينتج نقيض المقدم فكأنه قيل لو تعدد الإله في العالم لفسد لكنه لم يفسد ينتج أنه لم يتعدد الإله. وفي هذا استعمال للو غير الاستعمال المشهور.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetin manası o takdirde bu mefhumu iktiza etmez; zira ayetin manası 'Eğer o ikisinde O'ndan başka veya tek başına Yüce Allah'ın yerine O'nunla birlikte birtakım ilahlar olsaydı fesada uğrarlardı' demektir ki bunda hiçbir şüphe yoktur, iyi bil! Cumhûrun üzerinde bulunduğu görüş ise başkalığın murat edildiğidir. Fesattan murat; bozulup yok olmak veya hiç var olmamaktır. Birden çok âlimin belirttiği üzere bu ayet, ilahın birden çok oluşunu nefyetmeye dair aklî bir delile işaret etmektedir. Bu delil; mukaddemin (öncülün) çelişiğini netice vermek üzere tâlînin (sonculun) çelişiğinin istisna edildiği bir kıyâs-ı istisnâîdir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer âlemde ilah birden çok olsaydı fesada uğrardı; lâkin fesada uğramamıştır; öyleyse ilah birden çok değildir neticesi çıkar.' Bunda, "lev" edatının meşhur kullanımından farklı bir kullanımı vardır.

قال السيد السند: إن لو قد تستعمل في مقام الاستدلال فيفهم منها ارتباط وجود الحالي بوجود المقدم مع انتفاء التالي فيعلم منه انتفاء المقدم وهو على قلته موجود في اللغة يقال: لو كان زيد في البلد لجاءنا ليعلم منه أنه ليس فيه، ومنه قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا: وقال العلامة الثاني: إن أرباب المعقول قد جعلوا لو أداة للتلازم دالة على لزوم الجزاء للشرط من غير قصد إلى القطع بانتفهائهما ولهذا صح عندهم استثناء عين المقدم فهم يستعملونها للدلالة على أن العلم بانتفاء الثاني علة للعلم بانتفاء الأول ضرورة انتفاء الملزوم بانتفاء اللازم من غير التفات إلى أن علة انتفاء الجزاء في الخارج ما هي لأنهم يستعملونها في القياسات لاكتساب العلوم والتصديقات ولا شك أن العلم بانتفاء الملزوم لا يوجب العلم بانتفاء اللازم بل الأمر بالعكس وإذا تصفحنا وجدنا استعمالها على قاعدة اللغة أكثر لكن قد تستعمل على قاعدتهم كما في قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما إلخ لظهور أن الغرض منه التصديق

es-Seyyid es-Sened şöyle demiştir: '"Lev" bazen istidlal makamında kullanılır; bundan, tâlînin yokluğu ile birlikte hâlin (tâlînin) varlığının mukaddemin varlığına bağlı olduğu anlaşılır, böylece mukaddemin yokluğu bilinir. Bu az olmakla birlikte dilde mevcuttur. Şehirde olmadığının bilinmesi için 'Eğer Zeyd şehirde olsaydı bize gelirdi' denilir. Yüce Allah'ın: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, elbette ikisi de fesada uğrardı” kavli de böyledir.' el-Allâme es-Sânî şöyle demiştir: 'Akıl ehli, her ikisinin de yokluğunu kesin olarak kastetmeksizin, cezanın şarta lüzumuna delalet eden bir telâzüm edatı olarak "lev"i kabul etmişlerdir; bu yüzden onlara göre mukaddemin aynının istisna edilmesi sahih olmuştur. Onlar bunu, lâzımın yokluğu ile melzûmun da yokluğunun zaruri olması sebebiyle, ikincinin yokluğunun bilinmesinin birincinin yokluğunun bilinmesine illet olduğuna delalet etmesi için kullanırlar; hâriçte cezanın yokluğunun illetinin ne olduğuna iltifat etmezler, zira bunu ilimleri ve tasdikleri kazanmak için kıyaslarda kullanırlar. Şüphe yok ki melzûmun yokluğunun bilinmesi lâzımın yokluğunun bilinmesini gerektirmez, bilakis durum bunun aksinedir. Araştırdığımızda, onun dil kuralına göre kullanımının daha çok olduğunu görürüz; fakat Yüce Allah'ın: {لَوْ كانَ فِيهِما} “Eğer o ikisinde olsaydı...” kavlinde olduğu gibi bazen onların kaidesine göre de kullanılır; zira bundan maksadın fesadın intifasının sebebini beyan etmek değil,

بانتفاء تعدد الآلهة لا بيان سبب انتفاء الفساد اهـ. وفيه بحث يدفع بالعناية، ولا يخفى عليك أن لبعض النحويين نحو هذا القول فقد قال الشلوبين، وابن عصفور: إن لو لمجرد التعليق بين الحصولين في الماضي من غير دلالة على امتناع الأول والثاني كما أن إن لمجرد التعليق في الاستقبال والظاهر أن خصوصية المضي هاهنا غير معتبرة.

ilahların çokluğunun intifasını tasdik etmek olduğu açıktır.' Sözü bitti. Bunda, dikkatli bir inceleme ile savuşturulabilecek bir tartışma vardır. Bazı nahivcilerin de buna benzer bir sözü olduğu sana gizli kalmasın; nitekim eş-Şelevbîn ve İbn Usfûr şöyle demişlerdir: 'Tıpkı "in" edatının gelecekte sadece bağlama için olması gibi, "lev" edatı da birinci ve ikincinin imtinasına delalet etmeksizin geçmişte iki vuku buluş arasındaki sırf bağlama içindir.' Zahir olan odur ki, burada geçmiş zaman hususiyeti muteber değildir.

وزعم بعضهم: إن لو هنا الانتفاء الثاني لانتفاء الأول كما هو المشهور فيها ويتم الاستدلال ولا يخفى ما فيه على من دقق النظر، ثم إن العلامة قال في شرح العقائد: إن الحجة إقناعية والملازمة عادية على ما هو اللائق بالخطابيات فإن العادة جارية بوقوع التمانع والتغالب عند تعدد الحاكم وإلا فإن أريد الفساد بالفعل أي خروجهما عن هذا النظام المشاهد فمجرد التعدد لا يستلزمه لجواز الاتفاق على هذا النظام وإن أريد إمكان الفساد فلا دليل على انتفائه بل النصوص شاهدة بطيّ السماوات ورفع هذا النظام فيكون ممكنا لا محالة.

Bazıları şöyle iddia etmiştir: 'Buradaki "lev", meşhur olduğu üzere birincinin intifasından ötürü ikincinin intifası içindir ve istidlal tamamlanır.' İnce düşünen kimse için bunda ne olduğu gizli değildir. Sonra el-Allâme, Şerhu'l-Akāid'de şöyle demiştir: 'Hüccet iknâîdir ve hitâbiyyâta (retorik delillere) yakışır şekilde mülâzeme âdîdir (örfî ve alışılagelmiştir); zira hâkim birden çok olduğunda engelleşme ve üstün gelme yarışının vuku bulması âdeten caridir. Aksi takdirde, eğer fiilen fesat yani o ikisinin bu müşahede edilen nizamdan çıkması kastediliyorsa, sırf çokluk bunu gerektirmez; çünkü bu nizam üzerinde ittifak etmeleri caizdir. Şayet fesadın imkânı kastediliyorsa, onun intifasına dair bir delil yoktur; bilakis naslar göklerin dürülmesine ve bu nizamın kaldırılmasına şahittir, dolayısıyla fesat mutlaka mümkündür.

وكذا لو أريد بفسادهما عدم تكونهما بمعنى أنه لو فرض صانعان لأمكن بينهما تمانع في الأفعال فلم يكن أحدهما صانعا فلم يوجد مصنوع لا تكون الملازمة قطعية لأن إمكان التمانع لا يستلزم إلا عدم تعدد الصانع وهو لا يستلزم انتفاء المصنوع على أنه يرد منع الملازمة إن أريد عدم التكون بالفعل ومنع انتفاء اللازم إن أريد بالإمكان انتهى.

Aynı şekilde, eğer o ikisinin fesada uğramasından maksat var olmamaları ise; yani iki yaratıcı farz edildiğinde aralarında fiillerde temânü' (birbirine engel olma) mümkün olur, biri yaratıcı olamaz ve hiçbir mahluk bulunmaz anlamında ise, mülâzeme kat'î olmaz. Çünkü temânü'ün imkânı sadece yaratıcının birden çok olmamasını gerektirir, bu da mahlukatın yokluğunu gerektirmez. Üstelik fiilen var olmamak murat edilirse mülâzemenin men'i (kabul edilmemesi), imkân murat edilirse lâzımın intifasının men'i itirazı gelir.' Sözü bitti.

فنفى أن تكون الآية برهانا سواء حمل الفساد على الخروج عن النظام أو على عدم التكون، وفيه قدح لما أشار إليه في شرح المقاصد من كون كونها برهانا على الثاني فإنه بعد ما قرر برهان التمانع قال: وهذا البرهان يسمى برهان التمانع وإليه الإشارة بقوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ فإن أريد عدم التكون فتقريره أن يقال: لو تعدد الآلهة لم تتكون السماء والأرض لأن تكونهما إما بمجموع القدرتين أو بكل منهما أو بأحدهما والكل باطل أما الأول فلأن من شأن الإله كمال القدرة وأما الأخيران فلما مر من التوارد والرجحان من غير مرجح، وإن أريد بالفساد الخروج عما هما عليه من النظام فتقريره أن يقال: إنه لو تعددت الآلهة لكان بينهما التنازع والتغالب وتمييز صنيع كل منهما عن الآخر بحكم اللزوم العادي فلم يحصل بين أجزاء العالم هذا الالتئام الذي باعتباره صار الكل بمنزلة شخص واحد ويختل أمر النظام الذي فيه بقاء الأنواع وترتب الآثار انتهى، وذلك القدح بأن يقال: تعدد الإله لا يستلزم التمانع بالفعل بطريق إرادة كل منهما وجود العالم بالاستقلال من غير مدخلية قدرة الآخر بل إمكان ذلك التمانع والإمكان لا يستلزم الوقوع فيجوز أن لا يقع بل يتفقان على الإيجاد بالاشتراك أو يفوض أحدهما إلى الآخر، وبحث فيه المولى الخيالي بغير ذلك أيضا ثم قال: التحقيق في هذا المقام أنه إن حملت الآية الكريمة على نفي تعدد الصانع مطلقا فهي حجة إقناعية لكن الظاهر من الآية نفي تعدد الصانع المؤثر في السماء والأرض إذ ليس المراد من الكون فيهما التمكن فيهما بل التصرف والتأثر فالحق أن الملازمة قطعية إذ التوارد باطل فتأثيرهما إما على سبيل الاجتماع أو التوزيع فيلزم انعدام الكل أو البعض عند عدم كون أحدهما صانعا لأنه جزء علة أو علة تامة فيفسد العالم أي لا يوجد هذا المحسوس كلا أو بعضا، ويمكن أن توجه الملازمة بحيث تكون قطعية على الإطلاق وهو أن يقال: لو تعدد الإله لم يكن العالم ممكنا فضلا عن الوجود وإلا لأمكن التمانع بينهما المستلزم للمحال لأن إمكان التمانع لازم لمجموع الأمرين من التعدد وإمكان شيء من الأشياء فإذا فرض التعدد يلزم أن لا يمكن شيء من الأشياء حتى لا يمكن التمانع المستلزم للمحال انتهى.

Böylece o, fesat ister nizamdan çıkmaya isterse var olmamaya hamledilsin, ayetin burhan olmasını nefyetmiştir. Bunda, Şerhu'l-Makāsıd'da ikinci ihtimale göre ayetin burhan olduğuna dair yaptığı işarete bir itiraz vardır; zira o, temânü' burhanını takrir ettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu burhana temânü' burhanı denir ve Yüce Allah'ın: {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ} “Eğer o ikisinde ilahlar olsaydı...” kavliyle buna işaret edilmiştir. Şayet var olmamak murat edilirse bunun takriri şöyle denilerek yapılır: Eğer ilahlar birden çok olsaydı gök ve yer var olmazdı; zira ikisinin var olması ya iki kudretin toplamıyla, ya her biriyle, ya da birisiyle olurdu; bunların hepsi bâtıldır. Birincisi bâtıldır; çünkü ilahın şanı kemâl derecesinde kudrettir. Son ikisi ise bâtıldır; çünkü geçmişte belirtildiği üzere tevârüd ve müreccihsiz tercih gerekir. Şayet fesat ile bulundukları nizamdan çıkmaları murat edilirse bunun takriri şöyle denilerek yapılır: Eğer ilahlar birden çok olsaydı, aralarında âdî lüzum hükmünce çekişme, galebe çalma ve her birinin yaptığını diğerinden ayırt etme durumu olurdu; böylece âlemin parçaları arasında, bütünü tek bir şahıs hükmüne getiren bu uyum hâsıl olmaz ve türlerin bekasının ve eserlerin terettübünün içinde bulunduğu nizam bozulurdu.' Sözü bitti. Bu itiraz şöyle denilerek yapılır: İlahın birden çok olması; her birinin diğerinin kudretinin dahli olmaksızın müstakil olarak âlemin varlığını irade etmesi yoluyla fiilen temânü'ü gerektirmez, bilakis bu temânü'ün imkânını gerektirir. İmkân ise vuku bulmayı gerektirmez; dolayısıyla vuku bulmaması, bilakis ortaklaşa icad üzerinde ittifak etmeleri veya birinin diğerine yetki vermesi caizdir. Mevlâ el-Hayâlî de bu konuda başka hususları tartışmış ve ardından şöyle demiştir: 'Bu makamdaki tahkik şudur: Eğer yüce ayet mutlak olarak yaratıcının birden çok oluşunun nefyine hamledilirse iknâî bir delildir; lâkin ayetten zahir olan, gökte ve yerde müessir olan yaratıcının birden çok oluşunun nefyidir; zira o ikisinde bulunmaktan murat mekân tutmak değil, tasarruf ve tesirdir. Hak olan şudur ki mülâzeme kat'îdir; çünkü tevârüd bâtıldır, binaenaleyh ikisinin tesiri ya içtima ya da taksim yoluyla olur; bu durumda birisi yaratıcı olmadığında illiyetin cüzü veya tam illet olduğu için tamamının veya bir kısmının yokluğu gerekir; böylece âlem fesada uğrar, yani hissedilen bu varlık tamamen veya kısmen bulunmaz. Mülâzemenin mutlak olarak kat'î olacak şekilde tevcih edilmesi de mümkündür, o da şöyle denilmesidir: Eğer ilah birden çok olsaydı, bırakın var olmayı âlem mümkün bile olmazdı; aksi takdirde aralarında muhali gerektiren temânü' mümkün olurdu; zira temânü'ün imkânı, çokluk ve eşyadan bir şeyin imkânı şeklindeki iki emrin toplamının lâzımıdır. Çokluk farz edildiğinde, muhali gerektiren temânü' mümkün olmasın diye eşyadan hiçbir şeyin mümkün olmaması gerekir.' Sözü bitti.

وأورد الفاضل الكلنبوي على الأول خمسة أبحاث فيها الغث والسمين ثم قال: فالحق أن توجيهه الثاني لقطعية الملازمة صحيح دون الأول، وللعلامة الدواني كلام في هذا المقام قد ذكر الفاضل المذكور ما له وما عليه من النقض والإبرام، ثم ذكر أن للتمانع عندهم معنيين، أحدهما إرادة أحد القادرين وجود المقدور والآخر عدمه وهو المراد بالتمانع في البرهان المشهور ببرهان التمانع، وثانيهما إرادة كل منهما إيجاده بالاستقلال من غير مدخلية قدرة الآخر

Fâzıl Gelenbevî, birincisine içinde zayıfı ve kuvvetlisi bulunan beş itiraz yöneltmiş, sonra şöyle demiştir: 'Hak olan şudur ki, mülâzemenin kat'iyyeti için yaptığı ikinci tevcih doğrudur, birincisi değil.' el-Allâme ed-Devvânî'nin bu makamda bir kelamı vardır; adı geçen faziletli zat onun lehine ve aleyhine olan nakz ve ibrâmı zikretmiştir. Sonra onlara göre temânü'ün iki manası olduğunu zikretmiştir: Birincisi, iki kādirden birinin makdûrun varlığını, diğerinin ise yokluğunu irade etmesidir ki temânü' burhanı diye meşhur olan burhanda kastedilen temânü' budur. İkincisi ise, her birinin diğerinin kudretinin bir dahli olmaksızın

فيه وهو التمانع الذي اعتبروه في امتناع مقدور بين قادرين، وقولهم: لو تعدد الإله لم يوجد شيء من الممكنات لاستلزامه أحد المحالين إما وقوع مقدور بين قادر وإما الترجيح بلا مرجح مبني على هذا، وحاصل البرهان عليه أنه لو وجد إلهان قادران على الكمال لأمكن بينهما تمانع واللازم باطل إذ لو تمانعا وأراد كل منهما الإيجاد بالاستقلال يلزم إما أن لا يقع مصنوع أصلا أو يقع بقدرة كل منهما أو بأحدهما والكل باطل ووقوعه بمجموع القدرتين مع هذه الإرادة يوجب عجزهما لتخلف مراد كل منهما عن إرادته فلا يكونان إلهين قادرين على الكمال وفد فرضا كذلك ومن هنا ظهر أنه على تقدير التعدد لو وجد مصنوع لزم إمكان أحد المحالين إما إمكان التوارد وإما إمكان الرجحان من غير مرجح والكل محال، وبهذا الاعتبار مع حمل الفساد على عدم الكون قيل بقطعية الملازمة في الآية فهي دليل إقناعي من وجه ودليل قطعي من وجه آخر والأول أنسب إلى العوام والثاني بالنسبة إلى الخواص، وقال مصلح الدين اللاري بعد كلام طويل وقال وقيل أقول أقرر الحجة المستفادة من الآية الكريمة على وجه أوجه مما عداه وهو أن الإله المستحق للعبادة لا بد أن يكون واجب الوجود، وواجب الوجود وجوده عين ذاته عند أرباب التحقيق إذ لو غايره لكان ممكنا لاحتياجه في موجوديته إلى غيره الذي هو الوجود فلو تعدد لزم أن لا يكون وجودا فلا تكون الأشياء موجودة لأن موجودية الأشياء بارتباطها بالوجود فظهر فساد السماء والأرض بالمعنى الظاهر لا بمعنى عدم التكون لأنه تكلف ظاهر انتهى.

onu müstakil olarak var etmeyi irade etmesidir; bu da iki kādir arasında tek bir makdûrun imkânsızlığı konusunda itibar ettikleri temânü'dür. Onların: 'Eğer ilah birden çok olsaydı, iki muhalden birini —ya bir makdûrun iki kādir arasında vuku bulmasını ya da müraccîhsiz tercihi— gerektireceği için mümkün varlıklardan hiçbir şey bulunmazdı' sözleri buna dayanır. Buna dair burhanın özeti şudur: Şayet kemâl derecesinde kādir iki ilah bulunsaydı, aralarında temânü' mümkün olurdu; oysa bu lâzım bâtıldır; zira eğer çekişseler ve her biri müstakil olarak var etmeyi irade etse, ya hiçbir mahluk asla vuku bulmaz, ya her ikisinin kudretiyle vuku bulur, ya da birisiyle vuku bulur; bunların hepsi bâtıldır. Bu iradeyle birlikte iki kudretin toplamıyla vuku bulması ise, her birinin muradı kendi iradesinden geri kalacağı için ikisinin de acziyetini gerektirir; bu durumda kemâl derecesinde kādir iki ilah olamazlar, oysa öyle farz edilmişlerdi. Buradan anlaşıldı ki, çokluk takdirinde şayet bir mahluk bulunsaydı, iki muhalden birinin imkânı —ya tevârüdün imkânı ya da müraccîhsiz tercihin imkânı— gerekirdi ki bunların hepsi muhaldir. Bu itibarla ve fesadın var olmamaya hamledilmesiyle birlikte ayetteki mülâzemenin kat'î olduğu söylenmiştir; binaenaleyh o bir yönden iknâî delil, diğer bir yönden ise kat'î delildir. Birincisi avama, ikincisi ise havassa daha uygundur. Muslihuddîn el-Lârî uzun bir sözden sonra şöyle demiştir: 'Kavl-ü kîlden sonra derim ki: Yüce ayetten istifade edilen hücceti diğerlerinden daha uygun bir vecih üzere takrir ediyorum; o da şudur: İbadete layık olan ilahın vâcibü'l-vücûd olması gerekir. Tahkik ehline göre vâcibü'l-vücûdun varlığı zatının aynısıdır; zira şayet O'ndan gayrı olsaydı, var oluşunda varlık olan başkasına muhtaç olacağından mümkün olurdu. Eğer birden çok olsaydı varlık olmaması gerekirdi; bu durumda eşya var olamazdı, çünkü eşyanın mevcudiyeti varlıkla irtibatı iledir. Böylece gök ve yerin fesadı, var olmamak manasında değil, zahir manasıyla ortaya çıkmış olur; çünkü var olmamak manasını vermek açık bir zorlamadır.' Sözü bitti.

وأنت تعلم أن إرادة عدم التكون أظهر على هذا الاستدلال، ثم إن هذا النحو من الاستدلال مما ذهب إليه الحكماء بل أكثر براهينهم الدالة على التوحيد الذي هو أجلّ المطالب الإلهية بل جميعها يتوقف على أن حقيقة الواجب تعالى هو الوجود البحت القائم بذاته المعبر عنه بالوجوب الذاتي والوجود المتأكد وأن ما يعرضه الوجوب أو الوجود فهو في حد نفسه ممكن ووجوده كوجوبه يستفاد من الغير فلا يكون واجبا ومن أشهرها أنه لو فرضنا موجودين واجبي الوجود لكانا مشتركين في وجوب الوجود ومتغايرين بأمر من الأمور وإلا لم يكونا اثنين، وما به الامتياز إما أن يكون تمام الحقيقة أو جزءها لا سبيل إلى الأول لأن الامتياز لو كان بتمام الحقيقة لكان وجوب الوجود المشترك بينهما خارجا عن حقيقة كل منهما أو عن حقيقة أحدهما وهو محال لما تقرر من أن وجوب الوجود نفس حقيقة واجب الوجود لذاته، ولا سبيل إلى الثاني لأن كل واحد منهما يكون مركبا مما به الاشتراك وما به الامتياز وكل مركب محتاج فلا يكون واجبا لإمكانه فيكون كل من الواجبين أو أحدهما ممكنا هذا خلف، واعترض بأن معنى قولهم وجوب الوجود نفس حقيقة واجب الوجود أنه يظهر من نفس تلك الحقيقة إثر صفة وجوب الوجود لا أن تلك الحقيقة عين هذه الصفة فلا يكون اشتراك موجودين واجبي الوجود في وجوب الوجود إلا أن يظهر من نفس كل منهما إثر صفة الوجوب فلا منافاة بين اشتراكهما في وجوب الوجود وتمايزهما بتمام الحقيقة، وأجيب بأن المراد العينية، ومعنى قولهم إن وجوب الوجود عين حقيقة الواجب هو أن ذاته بنفس ذاته مصداق هذا الحكم ومنشأ انتزاعه من دون انضمام أمر آخر ومن غير ملاحظة حيثية أخرى غير ذاته تعالى أية حيثية كانت حقيقية أو إضافية أو سلبية، وكذلك قياس سائر صفاته سبحانه عند القائلين بعينيتها من أهل التحقيق، وتوضيح لك على مشربهم أنك كما قد تعقل المتصل مثلا نفس المتصل كالجزء الصوري للجسم من حيث هو جسم وقد تعقل شيئا ذلك الشيء هو المتصل كالمادة فكذلك قد تعقل واجب الوجود بما هو واجب الوجود وقد تعقل شيئا ذلك الشيء هو واجب الوجود ومصداق الحكم به ومطابقه في الأول حقيقة الموضوع وذاته فقط، وفي الثاني هي مع حيثية أخرى هي صفة قائمة بالموضوع حقيقية أو انتزاعية وكل واجب الوجود لم يكن نفس واجب الوجود بل يكون له حقيقة تلك الحقيقة متصفة بكونها واجبة الوجود ففي اتصافها تحتاج إلى عروض هذا الأمر وإلى جاعل يجعلها بحيث ينتزع منها هذا الأمر فهي في حد

Bilirsin ki bu istidlale göre var olmamanın murat edilmesi daha zahirdir. Sonra bu tür istidlal filozofların benimsediği şeylerdendir; bilakis ilahî taleplerin en yücesi olan tevhîde delalet eden burhanlarının çoğu, hatta tamamı; Vâcib Teâlâ'nın hakikatinin zâtî vücûb ve mütekekkid varlık olarak ifade edilen zâtıyla kāim sırf varlık olduğuna, vücûb veya vücûdun kendisine ârız olduğu şeyin ise kendi zatında mümkün olduğuna ve varlığının da vücûbu gibi başkasından elde edildiğine, dolayısıyla vâcip olamayacağına dayanır. Bunların en meşhurlarından biri şudur: Şayet vâcibü'l-vücûd olan iki varlık farz etseydik, bunlar vücûb-ı vücûdda ortak ve işlerden biriyle birbirinden farklı olurlardı; aksi takdirde iki olamazlardı. Farklılaştıran şey (mâ bihi'l-imtiyâz) ise ya hakikatin tamamı veya bir parçası olurdu. Birinciye imkân yoktur; zira farklılaşma hakikatin tamamı ile olsaydı, aralarında ortak olan vücûb-ı vücûd her ikisinin hakikatinin veya birinin hakikatinin dışında kalırdı; bu ise, vücûb-ı vücûdun lizâtihî vâcibü'l-vücûdun hakikatinin ta kendisi olduğu sabit olduğundan dolayı muhaldir. İkinciye de imkân yoktur; çünkü her biri ortak olunan şey ile farklılaştıran şeyden mürekkep olurdu ve her mürekkep muhtaçtır; imkânı sebebiyle vâcip olamaz, böylece iki vâcipten her biri veya biri mümkün olurdu; bu ise bir çelişkidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Onların 'vücûb-ı vücûd vâcibü'l-vücûdun hakikatinin ta kendisidir' sözlerinin manası, o hakikatin bu sıfatın aynısı olduğu değil, bizzat o hakikatten vücûb-ı vücûd sıfatının eserinin zuhur ettiğidir. Dolayısıyla vâcibü'l-vücûd olan iki mevcudun vücûb-ı vücûdda ortaklığı, ancak her birinin bizzat kendisinden vücûb sıfatının eserinin zuhur etmesinden ibarettir; binaenaleyh vücûb-ı vücûdda ortak olmaları ile hakikatin tamamıyla farklılaşmaları arasında bir zıtlık yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Murat edilen ayniyettir. Onların 'vücûb-ı vücûd Vâcib'in hakikatinin aynısıdır' sözlerinin manası; başka bir işin eklenmesi olmaksızın ve Yüce Zâtından başka —hakiki, izâfî veya selbî— hangi haysiyet olursa olsun başka hiçbir haysiyet mülahaza edilmeksizin, Zâtının bizzat kendisinin bu hükmün mısdakı ve intizâ' kaynağı olduğudur. Tahkik ehlinden sıfatların ayniyetini savunanlara göre Yüce Allah'ın diğer sıfatları da buna kıyas edilir. Onların meşrebine göre sana açıklama şudur: Sen mesela bitişiği (muttasılı), cisim olması bakımından cismin surî cüzü gibi bizzat muttasılın kendisi olarak akledebileceğin gibi, madde gibi o şeyin bizzat muttasıl olduğu bir şey olarak da akledebilirsin. Aynı şekilde vâcibü'l-vücûdu, vâcibü'l-vücûd olması bakımından akledebileceğin gibi, o şeyin vâcibü'l-vücûd olduğu bir şey olarak da akledebilirsin. Birincisinde hükmün mısdakı ve mutâbıkı sadece konunun hakikati ve zatıdır; ikincisinde ise konunun hakikati ve zatı ile birlikte, konuda kāim olan hakiki veya intizâî bir sıfat olan başka bir haysiyettir. Bizzat vâcibü'l-vücûdun kendisi olmayan, bilakis vâcibü'l-vücûd olmakla nitelenen bir hakikate sahip olan her vâcibü'l-vücûd, bu nitelenmesinde bu işin ârız olmasına ve kendisinden bu işin intizâ' edileceği şekilde onu kılan bir yapıcıya (câile) muhtaçtır. Dolayısıyla o kendi zatı sınırında

ذاتها ممكنة الوجود وبه صارت واجبة الوجود فلا تكون واجب الوجود بذاته فهو نفس واجب الوجود بذاته وليقس على ذلك سائر صفاته تعالى الحقيقية الكمالية كالعلم والقدرة وغيرهما. واعترض أيضا بأنه لم يجوز أن يكون ما به الامتياز أمرا عارضا لا مقوما حتى يلزم التركيب. وأجيب بأن ذلك يوجب أن يكون التعين عارضا وهو خلاف ما ثبت بالبرهان، ولابن كمونة في هذا المقام شبهة شاع أنها عويصة الدفع عسيرة الحل حتى أن بعضهم سماه لابدائها بافتخار الشياطين وهي أنه لم لا يجوز أن يكون هناك هويتان بسيطتان مجهولتا الكنه مختلفتان بتمام الماهية يكون كل منهما واجبا بذاته ويكون مفهوم واجب الوجود منتزعا منهما مقولا عليها قولا عرضيا، وقد رأيت في ملخص الإمام عليه الرحمة نحوها، ولعلك إذا أحطت خبرا بحقيقة ما ذكرنا يسهل عليك حلها وإن أردت التوضيح فاستمع لما قيل في ذلك إن مفهوم واجب الوجود لا يخلو إما أن يكون انتزاعه عن نفس ذات كل منهما من دون اعتبار حيثية خارجة أية حيثية كانت أو مع اعتبار تلك الحيثية وكلا الشقين محال، أما الثاني فلما تقرر أن كل ما لم يكن ذاته مجرد حيثية انتزاع الوجوب فهو ممكن من ذاته، وأما الأول فلأن مصداق حمل مفهوم واحد ومطابق صدقه بالذات مع قطع النظر عن أية حيثية كانت لا يمكن أن يكون حقائق متخالفة متباينة بالذات غير مشتركة في ذاتي أصلا، ولعل كل سليم الفطرة يحكم بأن الأمور المتخالفة من حيث كونها متخالفة بلا حيثية جامعة لا تكون مصداقا لحكم واحد ومحكيا عنها به نعم يجوز ذلك إذا كانت تلك الأمور متماثلة من جهة كونها متماثلة ولو في أمر سلبي بل نقول لو نظرنا إلى نفس مفهوم الوجود المصدري المعلوم بوجه من الوجوه بديهة أدانا النظر والبحث إلى أن

mümkinü'l-vücûddur ve onunla vâcibü'l-vücûd olmuştur; binaenaleyh bizzat vâcibü'l-vücûd olamaz. O, bizzat vâcibü'l-vücûdun ta kendisidir. Yüce Allah'ın ilim, kudret ve diğerleri gibi zâtî kemal sıfatları da buna kıyas edilsin. Şöyle de itiraz edilmiştir: Terkip gerektirmesin diye farklılaştıran şeyin (mâ bihi'l-imtiyâz) mukavvim (aslî unsur) değil de ârızî bir iş olması neden caiz olmasın? Buna, bunun taayyünün ârızî olmasını gerektireceği, bunun ise burhan ile sabit olanın hilafına olduğu şeklinde cevap verilmiştir. İbn Kemmûne'nin bu makamda, defedilmesi çetin ve çözülmesi zor olduğu şöhret bulan bir şüphesi vardır; hatta bazıları onu ortaya attığı için onu 'şeytanların iftiharı' olarak adlandırmıştır. Bu şüphe şudur: Neden orada künhü bilinmeyen, tam mahiyetleriyle farklı iki basit hüviyet bulunup da her biri bizzat vâcip olmasın ve vâcibü'l-vücûd kavramı ikisinden intizâ' edilerek üzerlerine arazî bir yüklemle yüklenmiş olmasın? İmam'ın [Fahreddîn er-Râzî] (aleyhirrahme) el-Mülahhas'ında buna benzer bir şey gördüm. Zikrettiğimiz hakikati tam kavradığında, onu çözmek sana kolay gelecektir. Şayet izah istersen bu hususta söylenen şu söze kulak ver: Vâcibü'l-vücûd kavramının, hangi haysiyet olursa olsun hâricî bir haysiyet dikkate alınmaksızın her birinin bizzat zatından intizâ' edilmesi ya mümkündür ya da o haysiyetin dikkate alınmasıyla mümkündür; bu iki şıkkın ikisi de muhaldir. İkincisi muhaldir; çünkü zatı sırf vücûbun intizâ' haysiyeti olmayan her şeyin zatı gereği mümkün olduğu sabit olmuştur. Birincisi de muhaldir; çünkü hangi haysiyet olursa olsun sarfınazar edildiğinde tek bir kavramın hamlinin mısdakı ve bizzat sıdkının mutâbıkı, zatî hiçbir hususta ortak olmayan, zatları gereği birbirine muhalif ve zıt hakikatler olamaz. Belki de fıtratı selim olan herkes; farklı şeylerin, birleştirici bir haysiyet olmaksızın farklı olmaları bakımından tek bir hükmün mısdakı ve onunla kendilerinden haber verilen şeyler olamayacağına hükmeder; evet, selbî bir hususta bile olsa benzeşmeleri yönünden benzeşen şeyler olduklarında bu caizdir. Hatta deriz ki: Bir veçhiyle apaçık bilinen mastarî varlık kavramının bizzat kendisine baksak, nazar ve araştırma bizi şuna ulaştırır ki:

حقيقته وما ينتزع هو منه أمر قائم بذاته هو الواجب الحق الوجود المطلق الذي لا يشوبه عموم ولا خصوص ولا تعدد إذ كل ما وجوده هذا الوجود لا يمكن أن يكون بينه وبين شيء آخر له أيضا هذا الوجود فرضا مباينة أصلا ولا تغاير فلا يكون اثنان بل يكون هناك ذات واحدة ووجود واحد كما لوح إليه صاحب التلويحات بقوله: صرف الوجود الذي لا أتم منه كلما فرضته ثانيا فإذا نظرت فهو هو إذ لا ميز في صرف شيء فوجوب وجوده تعالى الذي هو ذاته سبحانه تدل على وحدته جل وعلا انتهى فتأمل.

Onun hakikati ve kendisinden intizâ' edildiği şey; içine ne umumîlik ne hususîlik ne de çokluk karışan, mutlak varlık olan Hak Vâcip Zâtıyla kāim bir emirdir. Zira varlığı bu varlık olan her şey ile varsayımsal olarak yine bu varlığa sahip olan başka bir şey arasında asla hiçbir zıtlık ve başkalık bulunması mümkün değildir; dolayısıyla iki olamaz, bilakis et-Telvîhât sahibinin şu sözüyle işaret ettiği gibi tek bir zat ve tek bir varlık bulunur: 'Kendisinden daha tamı olmayan sırf varlık; sen onu her ne zaman ikinci olarak farz etsen, baktığında o bizzat O'dur; zira bir şeyin sırf kendisinde ayrım yoktur.' Dolayısıyla Yüce Allah'ın bizzat Zat'ı olan vücûb-ı vücûdu, Zât-ı Ecell ve A'lâ'sının birliğine delalet eder. Sözü bitti, iyi düşün!

ولا يخفى عليك أن أكثر البراهين على هذا المطلب الجليل الشأن يمكن تخريج الآية الكريمة عليه ويحمل حينئذ الفساد على عدم التكون فعليك بالتخريج وإن أحوجك إلى بعض تكلف وإياك أن تقنع بجعلها حجة إقناعية كما ذهب إليه كثير فإن هذا المطلب الجليل أجل من أن يكتفى فيه بالإقناعات المبنية على الشهرة والعادة، ولصاحب الكشف طاب ثراه كلام يلوح عليه مخايل التحقيق في هذا المقام سنذكره إن شاء الله تعالى كما اختاره في تفسير قوله تعالى: إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ [المؤمنون: ٩١] ثم لا تتوهمن أنه لا يلزم من الآية نفي الاثنين والواحد لأن نفي آلهة تغاير الواحد المعين شخصا يستلزم بالضرورة أن كل واحد واحد منهم يغايره شخصا وهو أبلغ من نفي واحد يغاير المعين في الشخص على أنه طوبق به قوله تعالى: أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ وقيام الملازمة كاف في نفي الواحد والاثنين أيضا واستشكل سياق الآية الكريمة بأن الظاهر أنها إنما سيقت لإبطال عبادة الأصنام المشار إليه بقوله تعالى: أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ لذكرها بعده، وهي لا تبطل إلا تعدد الإله الخالق القادر المدبر التام الألوهية وهو غير متعدد عند المشركين، وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] وهم يقولون في آلهتهم ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزمر: ٣] فما قالوا به لا تبطله الآية وما تبطله الآية لم يقولوا به ومن هنا قيل معنى الآية لو كان في السماء والأرض آلهة كما يقول عبدة الأوثان: لزم فساد العالم لأن تلك الآلهة التي يقولون بها جمادات لا تقدر على تدبير العالم فيلزم فساد العالم، وأجيب بأن قوله تعالى: أَمِ اتَّخَذُوا إلخ مسوق للزجر عن عبادة الأصنام وإن لم تكن لها الألوهية التامة لأن العبادة إنما تليق لمن له ذلك وبعد الزجر عن ذلك أشار سبحانه إلى أن من له ما ذكر لا يكون إلا

Sana gizli kalmasın ki, bu şanı yüce maksada dair burhanların çoğuna yüce ayet tatbik edilebilir ve o takdirde fesat, var olmamaya hamledilir. Bir parça külfete muhtaç etse bile bu tatbiki yapmaya gayret et; sakın ha pek çoklarının gittiği gibi onu iknâî bir hüccet kılmakla yetinme, zira bu yüce maksat şöhret ve âdete dayanan iknâî delillerle yetinilmekten çok daha yücedir. el-Keşşâf sahibinin —kabri pürnur olsun— bu makamda üzerinde tahkik izleri parıldayan bir kelamı vardır; inşâallâhu teâlâ Yüce Allah'ın: {إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ} “O takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı” [Mü'minûn: 91] kavlinin tefsirinde tercih ettiği şekilde onu zikredeceğiz. Sonra, şahıs olarak muayyen olan Tek'e aykırı ilahların nefyedilmesi onların her bir ferdinin şahıs olarak O'na aykırı olmasını zorunlu olarak gerektirdiğinden ve bu da şahısta muayyen olana aykırı bir tanenin nefyedilmesinden daha beliğ olduğundan ötürü; sakın ha ayetten iki ve birin nefyinin gerekmediğini vehmetme! Kaldı ki Yüce Allah'ın: {أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ} “Yoksa yerden ilahlar mı edindiler?” kavliyle de uyum sağlanmıştır; mülâzemenin sübutu bir ve ikiyi de nefyetmek için kâfidir. Yüce ayetin siyakı; kendisinden sonra zikredildiği için zahiren Yüce Allah'ın: {أَمِ اتَّخَذُوا آلِهَةً مِنَ الْأَرْضِ هُمْ يُنْشِرُونَ} “Yoksa yerden, [ölüleri] diriltecek ilahlar mı edindiler?” kavliyle işaret edilen putlara tapınmayı iptal için sevk edildiği, oysa bunun sadece yaratıcı, kādir, müdebbir ve kâmil ilahlığa sahip ilahın çokluğunu iptal ettiği, bunun ise müşrikler nezdinde zaten birden çok olmadığı gerekçesiyle müşkil görülmüştür; zira {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Lokmân: 25, Zümer: 38] buyrulmaktadır ve onlar ilahları hakkında: {ما نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى} “Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” [Zümer: 3] demektedirler; dolayısıyla onların benimsedikleri şeyi ayet iptal etmemekte, ayetin iptal ettiği şeyi ise onlar söylememektedirler. Buradan hareketle ayetin manasının: 'Eğer gökte ve yerde putperestlerin dediği gibi ilahlar olsaydı, âlemin fesadı gerekirdi; çünkü onların iddia ettikleri o ilahlar âlemi tedbir etmeye güç yetiremeyen cansız varlıklardır, bu yüzden âlemin fesadı gerekirdi' şeklinde olduğu söylenmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Yüce Allah'ın {أَمِ اتَّخَذُوا} kavli, tam ilahlığa sahip olmasalar bile putlara tapınmaktan menetmek için sevk edilmiştir; zira ibadet ancak buna sahip olana layıktır. Bundan menettikten sonra Yüce Allah, zikredilen vasıflara sahip olanın ancak

واحدا على أن شرح اسم الإله هو الواجب الوجود لذاته الحي العالم المريد القادر الخالق المدبر فمتى أطلقوه على شيء لزمهم وصفه بذلك شاؤوا أو أبوا فالآية لإبطال ما يلزم قولهم على أتم وجه فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ أي نزهوه أكمل تنزيه عن أن يكون من دونه تعالى آلهة كما يزعمون فالفاء لترتيب ما بعده على ما قبلها من ثبوت الوحدانية، وإبراز الجلالة في موقع الإضمار للإشعار بعلة الحكم فإن الألوهية مناط لجميع صفات الكمال التي من جملتها تنزهه تعالى عن الشركة لتربية المهابة وإدخال الروعة، والوصف برب العرش لتأكد التنزه مع ما في ذلك من تربية المهابة، والظاهر أن المراد حقيقة الأمر بالتنزيه، وقيل: المراد بالتعجيب ممن عبد تلك المعبودات الخسيسة وعدها شريكا مع وجود المعبود العظيم الخالق لأعظم الأشياء، والكلام عليه أيضا كالنتيجة لما قبله من الدليل، وقوله تعالى: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ يمكن أن يكون جواب سؤال مقدر ناشىء من إثبات توحده سبحانه في الألوهية المتضمن توحده تعالى في الخلق والتصرف ووصف الكفرة إياه سبحانه بما لا يليق كأنه قيل إذا كان الله تعالى هو الإله الخالق المتصرف فلم خلق أولئك الكفرة ولم يصرفهم عما يقولون فأجيب بقوله سبحانه: لا يُسْئَلُ إلخ وحاصله أنه تعالى لا ينبغي لأحد أن يعترض عليه في شيء من أفعاله إذ هو حكيم مطلق لا يفعل ما يرد عليه الاعتراض وَهُمْ يُسْئَلُونَ عما يفعلون ويعترض عليهم، وهذا الحكم في حقه تعالى عام لجميع أفعاله سبحانه ويندرج فيه خلق الكفرة وإيجادهم على ما هم عليه، ووجه حل السؤال الناشئ مما تقدم بناء على ما يشير إليه هذا الجواب الإجمالي أنه تعالى خلق الكفرة بل جميع المكلفين على حسب ما علمهم مما هم عليه في أنفسهم لأن الخلق مسبوق بالإرادة والإرادة مسبوقة بالعلم والعلم تابع للمعلوم فيتعلق به على ما هو عليه في ثبوته الغير المجعول مما يقتضيه استعداده الأزلي، وقد يشير إلى بعض ذلك قول الشافعي عليه الرحمة من أبيات:

bir olacağına işaret etmiştir. Kaldı ki ilah isminin açıklaması; bizzat vâcibü'l-vücûd, diri, bilen, dileyen, kādir, yaratıcı ve müdebbir olandır. Dolayısıyla onu bir şeye ıtlak ettiklerinde, isteseler de istemeseler de onu bununla nitelemeleri gerekir; şu hâlde ayet, söylediklerinin gerektirdiği şeyi en mükemmel şekilde iptal etmek içindir. {فَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ} “Arş'ın Rabbi olan Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir”; yani O'nu, iddia ettikleri gibi Yüce Zâtından başka ilahların bulunmasından en kâmil tenzih ile tenzih ediniz. Fâ harfi, sonrasının vahdaniyetin sübutuna dair öncesine terettüp etmesi içindir. İzam (zamir getirme) makamında İsm-i Celâl'in açıkça getirilmesi, hükmün illetini hissettirmek içindir; zira ilahlık, şanı yüce olan Allah'ın ortaklıktan tenzih edilmesinin de aralarında bulunduğu bütün kemal sıfatlarının menatıdır; bu da mehâbeti artırmak ve saygı aşılamak içindir. "Arş'ın Rabbi" olarak nitelenmesi ise, mehâbeti artırmakla birlikte tenzihi tekit etmek içindir. Zahir olan, tenzih emrinin hakikatinin murat edildiğidir. Şöyle de denilmiştir: Maksat; en büyük şeylerin yaratıcısı olan o azim Mabud mevcut iken, o değersiz mabutlara tapıp onları ortak sayan kimselere hayret bildirmektir. Buna göre de kelam, kendisinden önceki delilin neticesi gibidir. Yüce Allah'ın: {لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ} “O, yaptığından sorumlu tutulmaz” kavli; Yüce Zâtının ilahlıkta tek oluşunun ispatından doğan —ki yaratma ve tasarrufta tek oluşunu ve kâfirlerin Yüce Zâtını layık olmayan şeylerle nitelemelerini içermektedir— mukadder bir sorunun cevabı olabilir. Sanki 'Eğer Allah Teâlâ tek ilah, yaratıcı ve mutasarrıf ise, o kâfirleri niçin yarattı ve onları söyledikleri şeylerden niçin çevirmedi?' denilmiş de Yüce Allah'ın: {لا يُسْئَلُ} kavliyle cevap verilmiştir. Özeti şudur: Yüce Zâtına, fiillerinden hiçbirinde kimsenin itiraz etmesi yaraşmaz; zira O mutlak Hakîm'dir, kendisine itiraz yönelecek bir şey yapmaz. {وَهُمْ يُسْئَلُونَ} “Onlar ise sorguya çekilirler”; yani yaptıklarından ötürü sorgulanırlar ve onlara itiraz edilir. Yüce Zâtı hakkındaki bu hüküm, bütün fiillerini kapsayıcıdır; kâfirlerin yaratılması ve bulundukları hal üzere var edilmeleri de buna dâhildir. Bu icmâlî cevabın işaret ettiğine binaen, daha önce geçen husustan doğan sorunun çözüm tarzı şudur: Yüce Allah kâfirleri, hatta bütün mükellefleri bizzat kendilerinde bulundukları hâle dair bildiğine göre yaratmıştır; çünkü yaratma iradeden öncedir, irade ilimden öncedir, ilim ise maluma tabidir; binaenaleyh ezeli istidadının gerektirdiği şeylerden olan gayr-i meczûl (kaderî) sübûtunda malum nasıl ise ona o şekilde taalluk eder. Şâfiî'nin (aleyhirrahme) bazı beyitlerindeki şu sözü buna işaret etmektedir:

خلقت العباد على ما علمت ... ففي العلم يجري الفتى والمسن

Kulları bildiğin gibi yarattın... İlimde genç de yaşlı da akıp gider.

ثم بعد أن خلقهم على حسب ذلك كلفهم لاستخراج سر ما سبق به العلم التابع للمعلوم من الطوع والإباء اللذين في استعدادهم الأزلي وأرسل الرسل مبشرين ومنذرين لتتحرك الدواعي ويهلك من هلك عن بينة ويحيا من حي عن بينة ولا يكون للناس على الله تعالى حجة فلا يتوجه على الله تعالى اعتراض بخلق الكافر وإنما يتوجه الاعتراض على الكافر بكفره حيث إنه من توابع استعداده في ثبوته الغير المجعول، وقد يشير إلى ذلك قوله سبحانه: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [النحل: ١١٨]

Sonra onları buna göre yarattıktan sonra, ezelî istidatlarında bulunan itaat ve isyandan maluma tabi olan ilmin önceden geçtiği sırrı ortaya çıkarmak için onları mükellef kıldı; gerekçeler harekete geçsin, helak olan apaçık bir delilden ötürü helak olsun, yaşayan da apaçık bir delilden ötürü yaşasın ve insanların Allah'a karşı bir hüccetleri bulunmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberler gönderdi. Dolayısıyla kâfiri yaratmasından ötürü Allah Teâlâ'ya bir itiraz yönelmez; itiraz ancak kâfire, gayr-i me'cûl sübûtundaki istidadının gereklerinden olması hasebiyle küfründen ötürü yönelir. Yüce Allah'ın şu kavli buna işaret etmektedir: {وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı” [Nahl: 118].

وقوله ﵊ «فمن وجد خيرا فليحمد الله ومن وجد غير ذلك فلا يلومن إلا نفسه»

Ve Peygamber'in (aleyhisselâm) şu hadis-i şerifi: “Kim bir hayır bulursa Allah'a hamdetsin, kim de bundan başkasını bulursa ancak kendisini kınasın.”

وهذا وإن كان مما فيه قيل وقال ونزاع وجدال إلا أنه مما ارتضاه كثير من المحققين والأجلة العارفين، وقال البعض: إن ذلك استئناف بيان أنه تعالى لقوة عظمته الباهرة وعزة سلطنته القاهرة بحيث ليس لأحد من مخلوقاته أن يناقشه ويسأله عما يفعل من أفعاله أثر بيان أن ليس له شريك في الألوهية، وضمير «هم» للعباد أي والعباد يسئلون عما يفعلون نقيرا وقطميرا لأنهم مملوكون له تعالى مستعبدون، وفي هذا وعيد للكفرة، والظاهر أن المراد عموم النفي جميع الأزمان أي لا يسأل سبحانه في وقت من الأوقات عما يفعل، وخص ذلك الزجاج بيوم القيامة والأول أولى وإن كان أمر الوعيد على هذا أظهر واستدل بالآية على أن أفعاله تعالى لا تعلل بالأغراض والغايات فلا يقال فعل كذا لكذا إذ لو كانت معللة لكان للعبد أن يسأل فيقول لم فعل؟ وإلى ذلك ذهب الأشاعرة ولهم عليه أدلة عقلية أيضا وأولوا ما ظاهره التعليل بالحمل على المجاز أو جعل الأداة فيه للعاقبة، ومذهب الماتريدية كما في شرح المقاصد والمعتزلة أنها تعلل بذلك وإليه ذهب الحنابلة كما قال الوفي وغيره.

Bu, her ne kadar hakkında dedikodu, niza ve cidal bulunan şeylerden olsa da muhakkiklerin ve büyük ariflerin çoğunun razı olduğu hususlardandır. Bazıları şöyle demiştir: Bu, ilahlıkta ortağı olmadığının beyanının ardından, O'nun göz kamaştırıcı azametinin büyüklüğü ve kahredici saltanatının izzeti sebebiyle, mahlukatından hiçbir kimsenin O'nu sorgulayamayacağı ve yaptığı fiillerden hesaba çekemeyeceğini beyan eden yeni bir söz başıdır (istînâftır). "Hüm" zamiri kullara aittir; yani kullar, Yüce Allah'ın mülkü ve kulları oldukları için zerre ve çekirdek zarına varıncaya kadar yaptıklarından sorguya çekilirler. Bunda kâfirler için bir tehdit vardır. Zahir olan, nefyin bütün zamanları kapsamasıdır; yani O, yaptıklarından hiçbir vakit sorulmaz. ez-Zeccâc bunu kıyamet gününe tahsis etmiştir; tehdit hususu buna göre daha zahir olsa da birincisi daha evlâdır. Bu ayetle, Allah Teâlâ'nın fiillerinin garaz ve gayelerle illetlendirilemeyeceğine delil getirilmiştir; binaenaleyh 'Şunun için şöyle yaptı' denilmez; zira şayet illetlendirilmiş olsaydı kulun sorup 'Niçin yaptı?' deme hakkı olurdu. Eş'arîler bu görüşe gitmişlerdir ve buna dair aklî delilleri de vardır; zahiri ta'lil (gerekçelendirme) ifade eden hususları mecaza hamletmiş yahut oradaki edatı âkıbet için kılmışlardır. Şerhu'l-Makāsıd'da belirtildiği üzere Mâtürîdîlerin ve Mu'tezile'nin mezhebi bunların illetlendirileceği yönündedir; el-Vefî ve başkalarının belirttiği üzere Hanbelîler de bu görüşe gitmişlerdir.

وقال العلامة أبو عبد الله محمد بن أبي بكر الدمشقي الحنبلي المعروف بابن القيم في كتاب شفاء العليل: إن الله

el-Allâme İbnü'l-Kayyim olarak bilinen Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebî Bekr ed-Dımaşkī el-Hanbelî, Şifâü'l-Alîl adlı kitabında şöyle demiştir: 'Allah

سبحانه وتعالى حكيم لا يفعل شيئا عبثا ولا لغير معنى ومصلحة وحكمة هي الغاية المقصودة بالفعل بل أفعاله سبحانه صادرة عن حكمة بالغة لأجلها فعل، وقد دل كلامه تعالى وكلام رسوله ﷺ على هذا في مواضع لا تكاد تحصى ولا سبيل إلى استيعاب أفرادها فنذكر بعض أنواعها وساق اثنين وعشرين نوعا في بضعة عشرة ورقة ثم قال: لو ذهبنا نذكر ما يطلع عليه أمثالنا من حكمة الله تعالى في خلقه وأمره لزاد ذلك على عشرة آلاف موضع ثم قال: وهل إبطال الحكم والمناسبات والأوصاف التي شرعت الأحكام لأجلها إلا إبطال الشرع جملة؟ وهل يمكن فقيها على وجه الأرض أن يتكلم في الفقه مع اعتقاده بطلان الحكمة والمناسبة والتعليل. وقصد الشارع بالأحكام مصالح العباد؟ ثم قال: والحق الذي لا يجوز غيره هو أنه سبحانه يفعل بمشيئته وقدرته وإرادته ويفعل ما يفعل بأسباب وحكم وغايات محمودة، وقد أودع العالم من القوى والغرائز ما به قام الخلق والأمر هذا قول جمهور أهل الإسلام. وأكثر طوائف النظار وهو قول الفقهاء قاطبة اهـ.

Sübhânehu ve Teâlâ Hakîm'dir; hiçbir şeyi abes yere, bir mana, maslahat ve fiille kastedilen gaye olan hikmet bulunmaksızın yapmaz; bilakis O'nun fiilleri, kendisi için yaptığı üstün bir hikmetten neşet eder. Allah Teâlâ'nın kelamı ve Resûlü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) kelamı sayılamayacak kadar çok yerde buna delalet etmiştir; bunların fertlerini tek tek kuşatmaya imkân yoktur, bu yüzden bazı türlerini zikrediyoruz.' diyerek on küsur sayfada yirmi iki tür sıralamış, sonra şöyle demiştir: 'Bizim gibilerin Allah Teâlâ'nın yaratmasında ve emrindeki hikmetine dair vakıf olduğu şeyleri zikretmeye kalksaydık, bu on bin mevzudan fazla olurdu.' Sonra şöyle demiştir: 'Hükümlerin kendisi için meşru kılındığı hikmetleri, münasebetleri ve vasıfları iptal etmek, şeriatı toptan iptal etmek değil midir? Yeryüzündeki bir fakihe; hikmetin, münasebetin, ta'lilin ve Şâri'in hükümlerle kulların maslahatlarını kastettiğinin bâtıl olduğuna inanarak fıkıh konuşması mümkün müdür?' Sonra şöyle demiştir: 'Başkası caiz olmayan hak şudur: O Sübhânehu, meşîeti, kudreti ve iradesiyle yapar; yaptığını sebeplerle, hikmetlerle ve övülen gayelerle yapar. Âleme, yaratma ve emrin kendisiyle kaim olduğu kuvvetleri ve fıtratları yerleştirmiştir; bu, İslam ehlinin cumhurunun ve kelam ehli fırkalarının çoğunun sözüdür ve fakihlerin tamamının sözüdür.' Sözü bitti.

والظاهر أن ابن القيم وأضرابه من أهل السنة القائلين بتعليل أفعاله تعالى لا يجعلون كالأشاعرة المخصص لأحد الضدين بالوقوع محض تعلق الإرادة بالمعنى المشهور ومحققو المعتزلة كأبي الحسن والنظام والجاحظ والعلاف وأبي القاسم البلخي، وغيرهم يقولون: إن العلم بترتب النفع على إيجاد النافع هو المخصص للنافع بالوقوع ويسمون ذلك العلم بالداعي وهو الإرادة عندهم. وأورد عليهم أن الواجب تعالى موجب في تعلق علمه سبحانه بجميع المعلومات فلو كان المخصص الموجب للوقوع هو العلم بالنفع كان ذلك المخصص لازما لذاته تعالى فيكون فعله سبحانه واجبا لأمر خارج ضروري للفاعل وهو ينافي الاختيار بالمعنى الأخص قطعا فلا يكون الواجب مختارا بهذا المعنى بل يؤول إلى ما ذهب إليه الفلاسفة من الاختيار المجامع للإيجاب، ولا يرد ذلك على القائلين بأن المخصص هو تعلق الإرادة الأزلية لأن ذلك التعلق غير لازم لذات الواجب تعالى وإن كان أزليا دائما لإمكان تعلقها بالضد الآخر بدل الضد الواقع، نعم يرد عليهم ما يصعب التقصي عنه مما هو مذكور في الكتب الكلامية، وأورد نظير ما ذكر على الحنفية فإنهم ذهبوا إلى التعليل وجعلوا العلم بترتب المصالح علة لتعلق العلم بالوقوع فلا يتسنى لهم القول بكون الواجب تعالى مختارا بالمعنى الأخص لأن الذات يوجب العلم والعلم يوجب تعلق الإرادة وتعلق الإرادة يوجب الفعل ولا مخلص إلا بأن يقال: إن إيجاب العلم بالنفع والمصلحة لتعلق الإرادة ممنوع عندهم بل هو مرجح ترجيحا غير بالغ إلى حد الوجوب وما قيل إذا لم يبلغ الترجيح إلى حد الوجوب جاز وقوع الراجح وفي وقت وعدم وقوعه في وقت آخر مع ذلك المرجح فإن كان اختصاص أحد الوقتين بالوقوع بانضمام شيء آخر إلى ذلك المرجح لم يكن المرجح مرجحا وإلا يلزم الترجيح من غير مرجح بل يلزم ترجيح المرجوح عدمه في الوقت الآخر لأن الوقوع كان راجحا بذلك المرجح فمدفوع بوجهين إلا أنه إنما يجري في العلة التامة بالنسبة إلى معلولها لا في الفاعل المختار بالنسبة إلى فعله فإنه إن أريد لزوم الرجحان من غير مرجح كما هو اللازم في العلة التامة فعدم اللزوم ظاهر وإن أريد الترجيح من غير مرجح فبطلان اللازم في الفاعل المختار ممنوع وإلا فما الفرق بين الفاعل الموجب والمختار، الثاني أن المرجح بالنسبة إلى وقت ربما لا يكون مرجحا بالنسبة إلى وقت آخر بل منافيا للمصلحة فلا يلزم ترجيح أحد المتساويين أو المرجوح في وقت آخر بل يلزم ترجيح الراجح في كل وقت وهو تعالى عالم بجميع المصالح اللائقة بالأوقات فتتعلق إرادته سبحانه بوقوع كل ممكن في وقت لترتب المصالح اللائقة بذلك الوقت على عدمه فلا إشكال، وهذا هو المعول عليه إذ لقائل أن يقول على الأول أن ترجيح المرجوح مستحيل في حق الواجب الحكيم وإن جاز في حق غيره من أفراد الفاعل بالاختبار.

Zahir olan şudur ki, İbnü'l-Kayyim ve onun gibi Allah Teâlâ'nın fiillerinin ta'lil edildiğini söyleyen Ehl-i Sünnet âlimleri, Eş'arîler gibi iki zıttan birinin vuku bulmasını tahsis edeni meşhur manadaki iradenin sırf taalluku kılmazlar. Ebü'l-Hasan, en-Nazzâm, el-Câhız, el-Allâf, Ebü'l-Kāsım el-Belhî ve başkaları gibi Mu'tezile muhakkikleri ise şöyle derler: Faydalı olanı var etmeye faydanın terettüp edeceğine dair ilim, faydalı olanın vuku bulmasını tahsis edendir; bu ilme 'dâî' adını verirler ki bu onlara göre iradedir. Onlara şöyle itiraz edilmiştir: Vâcip Teâlâ, ilminin bütün malumata taallukunda mûcibtir (zorunludur); şayet vuku bulmayı gerektiren tahsis edici şey faydayı bilmek olsaydı, bu tahsis edici şey Yüce Zâtı için lâzım olurdu; böylece fiili, fâil için zorunlu olan harici bir emirden ötürü vâcip olurdu ki bu da en özel manadaki ihtiyarîliği kesinlikle nefyeder; binaenaleyh Vâcip bu manada muhtar olamaz, bilakis felsefecilerin icap ile bağdaşan ihtiyar görüşüne varır. Tahsis edenin ezelî iradenin taalluku olduğunu söyleyenlere bu itiraz gelmez; çünkü bu taalluk —ezelî ve daimî olsa bile— vaki olan zıddın yerine diğer zıdda taalluk etmesi mümkün olduğundan Vâcip Teâlâ'nın zatı için lâzım değildir. Evet, kelam kitaplarında zikredilen ve kurtulması güç olan itirazlar onlara yönelir. Hanefîlere de zikredilenin bir benzeri yöneltilmiştir; zira onlar ta'lile gitmişler ve maslahatların terettüp edeceği ilmini, vuku bulmaya ilmin taallukuna illet kılmışlardır; bu durumda Vâcip Teâlâ'nın en özel manada muhtar olduğunu söylemeleri mümkün olmaz, çünkü Zât ilmi gerektirir, ilim iradenin taallukunu gerektirir, iradenin taalluku da fiili gerektirir. Bundan kurtuluş ancak şöyle demekle olur: Fayda ve maslahat ilminin iradenin taallukunu gerektirmesi (îcâbı) onlara göre men edilmiştir; bilakis o, vücûb derecesine varmayan bir tercihle tercih edicidir. Şayet 'Tercih vücûb derecesine ulaşmadığında, racih olanın bir vakitte vuku bulması ve o müreccih ile birlikte başka bir vakitte vuku bulmaması caizdir; eğer iki vakitten birinin vuku bulmaya tahsisi o müreccihe başka bir şeyin eklenmesiyle olmuşsa, müreccih müreccih olmamış olur; aksi takdirde müreccihsiz tercih gerekir, hatta diğer vakitte vuku bulması o müreccih ile racih olduğu halde mercûhun yokluğunun tercihi gerekir' denilirse, buna iki yönden cevap verilir: Birincisi, bu durum ancak ma'lûlüne nispetle tam illette cereyan eder, fiiline nispetle fâil-i muhtarda cereyan etmez; zira şayet tam illette lâzım olduğu gibi müreccihsiz rüchanın lüzumu murat ediliyorsa lüzumun olmadığı açıktır, eğer müreccihsiz tercih murat ediliyorsa fâil-i muhtarda lâzımın bâtıl olduğu kabul edilmez, aksi takdirde mûcib (zorunlu) fâil ile muhtar fâil arasındaki fark ne olur? İkincisi, bir vakte nispetle müreccih olan şey bazen başka bir vakte nispetle müreccih olmayabilir, bilakis maslahata aykırı olabilir; dolayısıyla başka bir vakitte iki müsavidan birinin veya mercûhun tercihi gerekmez, bilakis her vakitte racih olanın tercihi gerekir. O Teâlâ vakitlere layık olan bütün maslahatları bilendir; böylece O'nun iradesi, o vakte layık olan maslahatların onun yokluğuna terettüp etmesinden ötürü her mümkünün bir vakitte vuku bulmasına taalluk eder, dolayısıyla hiçbir müşkil kalmaz. İtimat edilen görüş de budur; zira birinci cevaba karşı birisi, 'İhtiyar sahibi fâil fertlerinden başkası hakkında caiz olsa bile mercûhun tercihi Hakîm olan Vâcip hakkında müstahildir' diyebilir.

هذا ووقع في كلام الفلاسفة أن أفعال الله تعالى غير معللة بالأغراض والغايات ومرادهم على ما قاله بعضهم ففي التعليل عن فعله سبحانه بما هو غير ذاته لأنه جل شأنه تام الفاعلية لا يتوقف فيها على غيره ولا يلزم من ذلك نفي الغاية والغرض عن فعله تعالى مطلقا ولذا صح أن يقولوا علمه تعالى بنظام الخير الذي هو عين ذاته تعالى علة غائية وغرض في الإيجاد ومرادهم بالاقتضاء في قولهم في تعريف العلة الغائية ما يقتضي فاعلية الفاعل مطلق عدم الانفكاك لكنهم تسامحوا في ذلك اعتمادا على فهم المتدرب في العلوم وصرحوا بأنه تعالى ليس له غرض في الممكنات وقصد إلى منافعها لأن كل فاعل يفعل لغرض غير ذاته فهو فقير إلى ذلك الغرض مستكمل به والمكمل يجب أن يكون أشرف فغرض الفاعل يجب أن يكون ما هو فوقه وإن كان بحسب الظن وليس له غرض فيما دونه وحصول وجود الممكنات منه تعالى على غاية من الإتقان ونهاية من الأحكام ليس إلا لأن ذاته تعالى ذات لا تحصل منه الأشياء إلا على أتم ما ينبغي وأبلغ ما يمكن من المصالح فالواجب سبحانه عندهم يلزم من تعقله لذاته الذي هو مبدأ كل خير وكمال حصول الممكنات على الوجه الأتم والنظام الأقوم واللوازم غايات عرضية إن أريد بالغاية ما يقتضي فاعلية الفاعل وذاتية إن أريد بها ما يترتب على الفعل ترتبا ذاتيا لا عرضيا كوجود مبادئ الشر وغيرها في الطبائع الهيولانية ثم كما أنه تعالى غاية بالمعنى الذي أشير إليه فهو غاية بمعنى أن جميع الأشياء

Bu arada filozofların sözlerinde de Allah Teâlâ'nın fiillerinin garaz ve gayelerle illetlendirilemeyeceği yer almıştır; bazılarının belirttiğine göre onların maksadı, fiilinin Zâtından gayrı bir şeyle illetlendirilmesini nefyetmektir; çünkü şânı yüce olan Allah fâillikte tamdır, onda başkasına muhtaç olmaz. Bundan, fiilinden gaye ve garazın mutlak olarak nefyedilmesi gerekmez; bu sebeple 'O'nun bizzat Zâtı olan hayır nizamına dair ilmi, icatta gaye illeti ve garazdır' demeleri sahih olmuştur. Gaye illetinin tarifindeki 'iktizâ' sözüyle maksatları, fâilin fâilliğini iktiza eden şeyin ayrılmazlığının mutlak olarak yokluğudur; fakat ilimlerde yetişmiş kimselerin anlayışına güvenerek bu konuda müsamaha göstermişlerdir. Allah Teâlâ'nın mümkün varlıklarda bir garazı ve onların menfaatlerine yönelik bir kastı olmadığını açıkça belirtmişlerdir; zira Zâtından gayrı bir garaz için yapan her fâil o garaza muhtaçtır ve onunla kemale erer; kemale erdirenin ise daha şerefli olması gerekir; dolayısıyla fâilin garazı —zanna göre bile olsa— kendisinden üstün olan şey olmalıdır, kendisinden aşağı olanda garazı olmaz. Mümkünlerin varlığının O Teâlâ'dan son derece sağlam ve eksiksiz bir şekilde hâsıl olması ise; ancak Zât-ı Teâlâ'sının, eşyanın kendisinden ancak olması gereken en tam ve mümkün olan en üstün maslahatlar üzere hâsıl olduğu bir zat olmasındandır. Dolayısıyla onlara göre Vâcip Teâlâ'nın, her hayrın ve kemalin menşei olan Zatını akletmesinden, mümkünlerin en tam ve en dosdoğru nizam üzere hâsıl olması lâzım gelir. Şayet gayeden maksat fâilin fâilliğini iktiza eden şey ise bu lâzımlar ârızî gayelerdir; şayet maksat heyûlânî tabiatlardaki şer ilkelerinin ve diğerlerinin varlığı gibi fiile ârızî değil de zâtî bir terettüple terettüp eden şey ise zâtî gayelerdir. Sonra işaret edilen manada O Teâlâ gaye olduğu gibi, bütün eşyanın

طالبة له متشوقة إليه طبعا وإرادة لأنه الخير المحض والمعشوق الحقيقي ﷻ وعم نواله.

tabiat ve irade olarak O'nu talep etmesi ve O'na iştiyak duyması manasında da gayedir; zira O sırf hayır ve hakiki mâşuktur (celle celâlühû ve lütfu umumî oldu).

والحكماء المتألهون قد حكموا بسريان نور العشق في جميع الموجودات على تفاوت طبقاتها ولولا ذلك ما دار الفلك ولا استنار الحلك فسبحانه من إله قاهر وهو الأول والآخر، وتمام الكلام في هذا المقام على مشرب المتكلمين والفلاسفة يطلب من محله. وقرأ الحسن «لا يسل» و «يسلون» بنقل فتحة الهمزة إلى السين وحذفها وقوله تعالى: أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إضراب وانتقال من إظهار بطلان كون ما اتخذوه آلهة حقيقية بإظهار خلوها عن خصائص الإلهية التي من جملتها الإنشار وإقامة البرهان القطعي على استحالة تعدد الإله مطلقا وتفرده سبحانه بالألوهية إلى بطلان اتخاذهم تلك الآلهة مع عرائها عن تلك الخصائص بالمرة شركاء لله تعالى شأنه وتبكيتهم بإلجائهم إقامة البرهان على دعواهم الباطلة وتحقيق أن جميع الكتب السماوية ناطقة بحقية التوحيد وبطلان الإشراك. وجوز أن يكون هذا انتقالا لإظهار بطلان الآلهة مطلقا بعد إظهار بطلان الآلهة الأرضية، والهمزة لإنكار الاتخاذ المذكور واستقباحه واستعظامه ومن متعلقة باتخذوا، والمعنى بل اتخذوا متجاوزين إياه تعالى مع ظهور شؤونه الجليلة الموجبة لتفرده بالألوهية آلهة مع ظهور أنها عارية عن خواص الألوهية بالكلية.

İlâhî hakikatlere vâkıf hikmet ehli (el-hükemâü'l-müteellihûn), tabakalarının farklılığına rağmen aşk nurunun bütün mevcudata sirayet ettiğine hükmetmişlerdir; o olmasaydı ne felek döner ne de karanlık aydınlanırdı. Her şeye boyun eğdiren O ilah ne yücedir, O Evvel'dir ve Âhir'dir! Bu makamda kelamcıların ve felsefecilerin meşrebine göre sözün tamamı kendi yerinden aranmalıdır. el-Hasan, hemzenin fethasını sin harfine nakledip hemzeyi hazfederek «lâ yeselü» ve «yeselûne» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: {أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً} “Yoksa O'ndan başka ilahlar mı edindiler?” kavli bir vazgeçiş (idrâb) olup; ilah edindikleri şeylerin, aralarında diriltmenin de bulunduğu ilahlık özelliklerinden yoksun olduğunu göstermek, mutlak olarak ilahın çokluğunun imkânsızlığına ve Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna dair kat'î burhan ikame etmek suretiyle hakiki ilah olmadıklarının bâtıllığını ortaya koymaktan; bu özelliklerden tamamen yoksun olmalarına rağmen o ilahları şânı yüce olan Allah'a ortak edinmelerinin bâtıllığına, bâtıl iddialarına burhan getirmeye mecbur bırakılarak susturulmalarına ve bütün semavî kitapların tevhîdin hak ve şirk koşmanın bâtıl olduğunu açıkça söylediğinin tahkikine bir geçiştir. Bunun, yeryüzü ilahlarının bâtıllığını gösterdikten sonra mutlak olarak ilahların bâtıllığını göstermeye bir geçiş olması da caiz görülmüştür. Hemze, zikredilen ilah edinmeyi inkâr, çirkin görme ve büyüklüğünü kınama içindir; "min" ise {اتَّخَذُوا} fiiline müteallıktır. Manası: 'Bilakis onlar, O Teâlâ'nın ilahlıkta tek olmasını gerektiren yüce şanları apaçık ortada iken O'nu bırakarak ve ilahlık özelliklerinden tamamen yoksun oldukları apaçık ortada iken ilahlar edindiler.' demektir.

قُلْ لهم بطريق التبكيت وإلقام الحجر هاتُوا بُرْهانَكُمْ على ما تدعونه من جهة العقل الصريح أو النقل الصحيح فإنه لا يصح القول بمثل ذلك من غير دليل عليه، وما في إضافة البرهان إلى ضميرهم من الإشعار بأن لهم برهانا ضرب من التهكم بهم، وقوله تعالى: هذا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي إنارة لبرهانه وإشارة إلى أنه مما نطقت به الكتب الإلهية قاطبة وزيادة تهييج لهم على إقامة البرهان لإظهار كمال عجزهم أي هذا الوحي الوارد في شأن التوحيد المتضمن للبرهان القاطع ذكر أمتي وعظتهم وذكر الأمم السالفة قد أقمته فأقيموا أنتم أيضا برهانكم، وأعيد لفظ ذِكْرُ ولم يكتف بعطف الموصول على الموصول المستدعي للانسحاب لأن كون المشخص ذكر من معه وكونه ذكر من قبله باعتبار اتحاده بالحقيقة مع الوحي المتضمن ذلك.

Susturmak ve ağızlarını tıkamak yoluyla onlara de ki: {هاتُوا بُرْهانَكُمْ} “Haydi getirin delilinizi!”; sarih akıl veya sahih nakil yönünden iddia ettiğiniz şeye dair delilinizi getirin; zira delili olmaksızın böyle bir şeyi söylemek sahih olmaz. Burhanın onların zamirine izafe edilmesinde, onların bir burhanı varmış gibi hissettirilmesi onlarla bir nevi alay etmektir. Yüce Allah'ın: {هذا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي} “İşte bu, benimle beraber olanların zikri ve benden öncekilerin zikridir” kavli, O'nun burhanını aydınlatmak, bunun bütün ilahî kitapların dile getirdiği bir husus olduğuna işaret etmek ve tam acziyetlerini ortaya çıkarmak için onları burhan getirmeye daha fazla teşvik etmektir. Yani: 'Tevhîd hususunda inen ve kesin burhanı ihtiva eden bu vahiy, ümmetimin zikri ve öğüdüdür; önceki ümmetlerin de zikridir; ben onu ortaya koydum, siz de haydi kendi burhanınızı getirin!' İsim-mevsûlün isim-mevsûle atfedilmesiyle yetinilmeyip {ذِكْرُ} lafzı tekrar edilmiştir; zira muayyen olan şeyin onunla beraber olanların zikri olması ve ondan öncekilerin zikri olması, bunu ihtiva eden vahiy ile hakikatte birleşmesi itibarıyladır.

وقيل: المراد بالذكر الكتاب أي هذا كتاب أنزل على أمتي وهذا كتاب أنزل على أمم الأنبياء ﵈ من الكتب الثلاثة والصحف فراجعوها وانظروا هل في واحد منها غير الأمر بالتوحيد والنهي عن الإشراك ففيه تبكيت لهم

Şöyle de denilmiştir: Zikirden murat kitaptır; yani 'Bu, ümmetime indirilen bir kitaptır; şu da peygamberlerin (aleyhimüsselâm) ümmetlerine indirilen üç kitaptan ve sahifelerden oluşan kitaptır; haydi onlara müracaat edin ve bakın, onlardan birinde tevhîd emrinden ve şirk nehyinden başkası var mıdır?' Dolayısıyla bunda, onlar için

متضمن لنقيض مدعاهم وقرىء بتنوين ذكر الأول والثاني وجعل ما بعده منصوب المحل على المفعولية له لأنه مصدر وأعماله هو الأصل نحو أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً [البلد: ١٤] .

iddialarının zıddını ihtiva eden bir susturma vardır. Birinci ve ikinci "zikr" kelimesinin tenviniyle okunmuş ve sonrasındaki lafız ona mef'ûl olmak üzere mahallen mansup kılınmıştır; çünkü o mastardır ve mastarın amel etmesi esastır; nitekim {أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً} “Yahut açlık gününde bir yetimi doyurmaktır” [Beled: 14] ayetinde de böyledir.

وقرأ يحيى بن يعمر وطلحة بالتنوين وكسر ميم «من» فهي على هذا حرف جر ومع مجروره بها وهي اسم يدل على الصحبة والاجتماع جعلت هنا ظرفا كقبل وبعد فجاز إدخال من عليها كما جاز إدخالها عليهما لكن دخولها عليها نادر، ونص أبو حيان أنها حينئذ بمعنى عند. وقيل: من داخلة على موصوفها أي عظة من كتاب معي وعظة من كتاب من قبلي، وأبو حاتم ضعف هذه القراءة لما فيها من دخول من على مع ولم ير له وجها وعن طلحة أنه قرأ «هذا ذكر معي وذكر قبلي» بتنوين «ذكر» وإسقاط «من» وقرأت فرقة «هذا ذكر من» بالإضافة «وذكر من قبلي» بالتنوين وكسر الميم، وقوله تعالى: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ إضراب من جهته تعالى غير داخل في الكلام الملقن وانتقال من الأمر بتبكيتهم بمطالعة البرهان إلى بيان أن الاحتجاج عليهم لا ينفع لفقدهم التمييز بين الحق والباطل فَهُمْ لأجل ذلك مُعْرِضُونَ مستمرون على الإعراض عن التوحيد واتباع الرسول لا يرعوون عما هم عليه من الغي والضلال وإن كررت عليهم البينات والحج أو فهم معرضون عما ألقي عليهم من البراهين العقلية والنقلية.

Yahyâ b. Ya'mer ve Talha, tenvinle ve "men"in mîm harfinin kesrasıyla okumuşlardır; buna göre "min" cer harfidir ve onunla mecrur olan "mea"dır. O ise beraberlik ve toplanmaya delalet eden bir isimdir; burada "kable" ve "ba'de" gibi zarf kılınmıştır, dolayısıyla tıpkı o ikisinin üzerine dâhil olması caiz olduğu gibi onun üzerine de "min" harfinin dâhil olması caiz olmuştur; fakat üzerine dâhil olması nadirdir. Ebû Hayyân, onun bu durumda "ınde" (katında/yanında) manasında olduğunu açıkça belirtmiştir. Şöyle de denilmiştir: "Min", mevsufunun üzerine dâhil olmuştur; yani 'Benimle beraber olan bir kitaptan bir öğüt ve benden öncekilerin kitabından bir öğüt' demektir. Ebû Hâtim, "min" edatının "mea" üzerine dâhil olmasından ötürü bu kıraati zayıf bulmuş ve buna bir vecih görmemiştir. Talha'dan, "zikr" kelimesinin tenvini ve "men"in hazfiyle «hâzâ zikrun meiye ve zikrun kablî» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bir fırka ise izafetle «hâzâ zikru men», tenvin ve mîm'in kesrasıyla «ve zikrun min kablî» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ} “Bilakis onların çoğu hakkı bilmezler” kavli, telkin edilen söze dâhil olmayan, Allah Teâlâ tarafından bir idrâbdır; burhanı inceleyerek onları susturma emrinden, hak ile bâtılı ayırt etme yetisini kaybettikleri için kendilerine delil getirmenin fayda vermeyeceğini beyana bir geçiştir. {فَهُمْ} “Bundan dolayı onlar”, {مُعْرِضُونَ} “Yüz çevirmektedirler”; kendilerine apaçık deliller ve hüccetler tekrar tekrar sunulsa bile bulundukları azgınlık ve sapıklıktan vazgeçmeyerek tevhîdden ve Resûl'e tabi olmaktan yüz çevirmeye devam ederler; yahut kendilerine sunulan aklî ve naklî burhanlardan yüz çeviricidirler.

وقرأ الحسن وحميد وابن محيض «الحقّ» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هو الحق، والجملة معترضة بين السبب والمسبب تأكيدا للربط بينهما، وجوز الزمخشري أن يكون المنصوب أيضا على معنى التأكيد كما تقول هذا عبد الله الحق لا الباطل، والظاهر أنه منصوب على أنه مفعول به ليعلمون والعلم بمعنى المعرفة.

el-Hasan, Humeyd ve İbn Muhaysın, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak «el-Hakku» lafzını ref' ile okumuşlardır, yani 'O haktır' demektir; bu cümle, aralarındaki irtibatı pekiştirmek için sebep ile müsebbeb arasına girmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir). ez-Zemahşerî, tıpkı senin 'Bu, bâtıl değil hak olan Abdullah'tır' demen gibi, mansub olanın da tekit manasında olmasını caiz görmüştür. Zahir olan ise, {يَعْلَمُونَ} fiilinin mef'ûlü bih'i olarak mansub olmasıdır ve buradaki ilim, marifet (tanıma/bilme) manasındadır.

وقوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ استئناف مقرر لما سبق من آي التوحيد وقد يقال إن فيه تعميما بعد تخصيص إذا أريد من ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي الكتب الثلاثة، ولما كان مِنْ رَسُولٍ عاما معنى فكان هناك لفظ ومعنى أفرد على اللفظ في نوحي إليه ثم جمع على المعنى في فَاعْبُدُونِ ولم يأت التركيب فاعبدني وهذا بناء على أن فَاعْبُدُونِ داخل في الموحي وجوز عدم الدخول على الأمر له صلّى الله عليه وسلّم

Yüce Allah'ın: {وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ} “Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki ona: 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, şu hâlde Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım” kavli, tevhîde dair geçmiş ayetleri pekiştiren bir istînâftır. Şayet {ذِكْرُ مَنْ قَبْلِي} kavlinden üç kitap murat edildiyse, bunda tahsisten sonra bir tamim (genelleme) olduğu söylenebilir. {مِنْ رَسُولٍ} lafzı mana bakımından genel olduğu için orada lafız ve mana bulunmaktaydı; bu sebeple {نُوحِي إِلَيْهِ} kavlinde lafza göre tekil getirilmiş, sonra {فَاعْبُدُونِ} kavlinde manaya göre çoğul getirilmiş ve terkip 'fa'büdnî' şeklinde gelmemiştir. Bu, {فَاعْبُدُونِ} emrinin vahyedilenin içine dâhil olduğu esasına göredir; emrin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem)

ولأمته، وقرأ أكثر السبعة «يوحي» على صيغة الغائب مبنيا للمفعول، وأيا ما كان فصيغة المصارع لحكاية الحال الماضية استحضارا لصورة الوحي وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً حكاية لجناية فريق من المشركين لإظهار بطلانها وبيان تنزهه سبحانه عن ذلك إثر بيان تنزهه جلا وعلا عن الشركاء على الإطلاق وهم حي من خزاعة قالوا الملائكة بنات الله سبحانه. ونقل الواحدي أن قريشا وبعض العرب جهينة وبني سلامة وخزاعة وبني مليح قالوا ذلك.

ve onun ümmetine yönelik olması esasına göre dâhil olmaması da caiz görülmüştür. Yedi kurrânın çoğu, gaib sîgasıyla meçhul olarak «yûhâ» şeklinde okumuştur. Her iki durumda da muzari sîgası, vahyin suretini zihinde canlandırmak için geçmişteki hâli hikâye etmek (hikâye-i hâl-i mâzî) içindir. {وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً} “'Rahmân çocuk edindi' dediler” kavli; Yüce Allah'ın mutlak olarak ortaklardan tenzihinin beyanının hemen ardından, müşriklerden bir fırkanın cinayetini bâtıllığını ortaya koymak ve O'nun bundan münezzeh olduğunu beyan etmek için nakletmektir. Bunlar, 'Melekler Yüce Allah'ın kızlarıdır' diyen Huzâa kabilesinden bir topluluktur. el-Vâhidî; Kureyş'in ve Araplardan bazılarının, Cüheyne'nin, Benî Seleme'nin, Huzâa'nın ve Benî Melîh'in bunu söylediklerini nakletmiştir.

وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة قال قالت اليهود إن الله ﷿ صاهر الجن فكانت بينهم الملائكة فنزلت والمشهور الأول. والآية مشنعة على كل من نسب إليه ذلك كالنصارى القائلين عيسى ابن الله واليهود القائلين عزيز ابن الله تعالى الله عما يقولون علوا كبيرا، والتعرض لعنوان الرحمانية المنبئة عن جميع ما سواه تعالى مربوبا له تعالى لإبراز كمال شناعة مقالتهم الباطلة سُبْحانَهُ أي تنزهه بالذات تنزهه اللائق به على أن السبحان مصدر سبح أي بعد أن أسبحه تسبيحه على أنه علم للتسبيح وهو مقول على ألسنة العباد أو سبحوه تسبيحة. وقوله تعالى: بَلْ عِبادٌ إضراب وإبطال لما قالوا كأنه قيل: ليست الملائكة كما قالوا بل هم عباد من حيث إنهم مخلوقون له تعالى فهم ملكه سبحانه والولد لا يصح تملكه، وفي قوله تعالى: مُكْرَمُونَ أي مقربون عنده تعالى تعالى تنبيه على منشأ غلطهم وقرأ عكرمة مكرمون بالتشديد لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ أي لا يقولون شيئا حتى يقوله تعالى أو يأمرهم به كما هو دين العبيد المؤدبين ففيه تنبيه على كمال طاعتهم وانقيادهم لأمره ﷿ وتأدبهم معه تعالى، والأصل لا يسبق قولهم قوله تعالى فأسند السبق إليهم منسوبا إليه تعالى تنزيلا لسبق قولهم قوله سبحانه منزلة سبقهم إياه ﷿ لمزيد تنزيههم عن ذلك وللتنبيه على غاية استهجان السبق المعرض به للذين يقولون ما لم يقله تعالى، وجعل القول محل السبق وآلته التي يسبق بها وأنيبت اللام عن الإضافة إلى الضمير على ما ذهب إليه الكوفيون للاختصاص والتجافي عن التكرار. وقرىء «لا يسبقونه» بضم الباء الموحدة على أنه من باب المغالبة يقال سابقني فسبقته وأسبقه ويلزم فيه ضم عين المضارع ما لم تكن عينه أو لامه ياء، وفيه مزيد استهجان للسبق وإشعار بأن من سبق قوله قوله تعالى فقد تصدى لمغالبته تعالى في السبق وزيادة تنزيه عما نفي عنهم ببيان أن ذلك عندهم بمنزلة الغلبة بعد المغالبة فأنى يتوهم صدوره عنهم وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ بيان لتبعيتهم له تعالى في الأعمال إثر بيان تبعيتهم له سبحانه في الأقوال كأنه قيل هم بأمره يقولون وبأمره يعملون لا بغير أمره تعالى أصلا بأن يعملوا من تلقاء أنفسهم، فالحصر المستفاد من تقديم الجار بالنسبة إلى غير أمره تعالى لا إلى أمر غيره سبحانه يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ استئناف وقع تعليلا لما قبله وتمهيدا لما بعده كأنه قيل إنما لم يقدموا على قول أو عمل بغير أمره تعالى لأنه سبحانه لا يخفى عليه خافية مما قدموا وأخروا فلا يزالون يراقبون أحوالهم حيث إنهم يعلمون ذلك وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى الله تعالى أن يشفع له.

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: 'Yahudiler, 'Allah Teâlâ cinlerle hısımlık kurdu ve aralarında melekler doğdu' dediler, bunun üzerine bu ayet indi.' Meşhur olan ise birincisidir. Bu ayet; 'İsa Allah'ın oğludur' diyen Hristiyanlar ve 'Üzeyir Allah'ın oğludur' diyen Yahudiler gibi bunu O'na isnat eden herkesi kınamaktadır; Allah onların söylediklerinden son derece yücedir. Yüce Zâtından gayrı her şeyin O'nun kulu ve mülkü olduğunu bildiren 'Rahmân' sıfatına yer verilmesi, onların bâtıl sözlerinin ne kadar çirkin olduğunu ortaya koymak içindir. {سُبْحانَهُ} “O, bundan münezzehtir”; yani 'O'nu lâyık olduğu şekilde tenzih ederim' takdiriyle subhân kelimesi sebbeha fiilinin mastarı olarak veya tesbih için alem olup kulların dilinde söylenen yahut 'O'nu lâyıkıyla tesbih ediniz' manasında, Zâtına yakışır tenzih ile bizzat münezzehtir. Yüce Allah'ın: {بَلْ عِبادٌ} “Bilakis onlar [şerefli] kullardır” kavli, söylediklerini reddedip iptal eden bir vazgeçiştir (idrâbdır); sanki 'Melekler onların dediği gibi değildir, bilakis onlar Yüce Allah'ın yarattığı olmaları hasebiyle O'nun kullarıdır; dolayısıyla O'nun mülküdürler, çocuğun ise mülk edinilmesi sahih olmaz' denilmiştir. Yüce Allah'ın: {مُكْرَمُونَ} “İkrama mazhar kılınmışlardır” yani O'nun katında mukarreb kılınmışlardır kavlinde, onların yanılgısının kaynağına bir dikkat çekme vardır. İkrime şedde ile «mükerremûn» şeklinde okumuştur. {لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ} “Sözle O'nun önüne geçmezler”; yani edepli kölelerin âdeti olduğu üzere, Yüce Allah söylemedikçe veya emretmedikçe hiçbir şey söylemezler; bunda onların O'nun emrine tam itaatlerine, boyun eğmelerine ve O'na karşı edeplerine bir dikkat çekme vardır. Aslı 'Lâ yesbiku kavlühüm kavlehû' (Onların sözü O'nun sözünün önüne geçmez) şeklindedir; onların sözünün O'nun sözünün önüne geçmesi, onların bundan ne kadar uzak olduğunu daha fazla göstermek ve Allah'ın söylemediğini söyleyen kimselere yapılan tarîzin son derece çirkin olduğunu belirtmek için, onların bizzat O'nun önüne geçmesi konumuna indirilerek öne geçme fiili O Teâlâ'ya nispetle meleklere isnat edilmiştir. Söz, öne geçmenin mahalli ve kendisiyle öne geçilen aleti kılınmıştır; Kûfelilerin benimsediği görüşe göre tahsis ve tekrardan kaçınmak için harf-i tarif (lâm) zamire izafetin yerine geçmiştir. Bir kıraatte, mügālebe (üstün gelme yarışı) babından olmak üzere tek noktalı bâ harfinin zammesiyle «lâ yesbükûnehû» şeklinde okunmuştur; nitekim 'Sâbekanî fesebektühû ve esbükuhû' (Benimle yarıştı, ben onu geçtim ve geçerim) denilir ve bunda —ayn veya lâm harfi yâ olmadıkça— muzarinin aynü'l-fiilinin zammeli olması gerekir. Bunda öne geçmenin daha da çirkin görülmesi, sözü Allah'ın sözünün önüne geçen kimsenin O'na öne geçme yarışında galebe çalmaya kalkıştığını hissettirme ve bunun onlar nezdinde bir yarış sonrası galebe çalma konumunda olduğunu beyan ederek kendilerinden nefyedilen şeyden daha fazla tenzih etme vardır; artık böyle bir şeyin onlardan sadır olması nasıl vehmedilebilir? {وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ} “Onlar ancak O'nun emriyle iş yaparlar” kavli; sözlerde O'na tabi olduklarının beyanının hemen ardından, amellerde de O'na tabi olduklarının beyanıdır; sanki 'Onlar ancak O'nun emriyle söylerler ve ancak O'nun emriyle amel ederler; kendiliklerinden iş yaparak asla O'nun emrinden başkasıyla amel etmezler' denilmiştir; binaenaleyh câr ve mecrûrun takdiminden anlaşılan hasır (kısıtlama), başkasının emrine nispetle değil, bizzat O'nun emrinden başkasına nispetledir. {يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” kavli; öncesinin gerekçesi ve sonrasının mukaddimesi olarak gelmiş bir istînâftır; sanki 'Onların O'nun emri olmaksızın bir söze veya amele girişmemeleri; ancak O'nun, onların önden gönderdikleri ve geride bıraktıkları hiçbir şeyi kendisinden gizli kalmayacak şekilde bilmesindendir; dolayısıyla bunu bildikleri için hallerini daima murakabe ederler' denilmiştir. {وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى} “O'nun razı olduğu kimseden başkasına da şefaat etmezler”; yani Allah Teâlâ'nın kendisi için şefaat edilmesine razı olduğu kimseden başkasına.

وهو كما أخرج ابن جرير والمنذر والبيهقي في البعث. وابن أبي حاتم عن ابن عباس من قال لا إله إلا الله وشفاعتهم الاستغفار، وهي كما في الصحيح تكون في الدنيا والآخرة ولا متمسك للمعتزلة في الآية على أن الشفاعة لا تكون لأصحاب الكبائر فإنها لا تدل على أكثر من أن لا يشفعوا لمن لا ترتضى الشفاعة له مع أن عدم شفاعة الملائكة لا تدل على عدم شفاعة غيرهم وَهُمْ مع ذلك مِنْ خَشْيَتِهِ أي بسبب خوف عذابه ﷿ مُشْفِقُونَ متوقعون من إمارة ضعيفة كائنون على حذر ورقبة لا يأمنون مكر الله تعالى، فمن تعليلية والكلام على حذف مضاف، وقد يراد من خشيته تعالى ذلك فلا حاجة إليه.

Bu da İbn Cerîr, el-Münzir, el-Ba's'ta el-Beyhakî ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimsedir. Onların şefaati istiğfardır; Sahîh'te geçtiği üzere bu dünyada ve ahirette olur. Ayette, şefaatin büyük günah sahiplerine olmayacağına dair Mu'tezile için hiçbir tutanak yoktur; zira ayet, şefaati razı olunmayan kimseye şefaat etmeyeceklerinden fazlasına delalet etmez; kaldı ki meleklerin şefaat etmemesi başkalarının da şefaat etmeyeceğine delalet etmez. {وَهُمْ} “Onlar”, bununla birlikte, {مِنْ خَشْيَتِهِ} “O'nun korkusundan”; yani O'nun azabının korkusundan dolayı, {مُشْفِقُونَ} “Tir tir titrerler”; zayıf bir emareden bile korku duyarlar, çekinip sakınma içindedirler, Allah Teâlâ'nın mekrinden emin olmazlar. Buradaki "min" ta'lîliyyedir ve kelam mahzuf bir muzaf üzerinedir; bazen Yüce Allah'ın haşyetinden bizzat bu kastedilir, o takdirde muzaf takdirine ihtiyaç kalmaz.

وقيل: يحتمل أن يكون المعنى أنهم يخشون الله تعالى ومع ذلك يحذرون من وقوع تقصير خشيتهم وعلى هذا تكون مِنْ صلة لمشفقون، وفرق بين الخشية والإشفاق بأن الأول خوف مشوب بتعظيم ومهابة ولذلك خص به

Şöyle de denilmiştir: Mananın 'Onlar Allah'tan korkarlar ve bununla birlikte korkularında bir kusur meydana gelmesinden çekinirler' şeklinde olması muhtemeldir; buna göre "min" lafzı "müşfikûn"un sılası (bağlantısı) olur. Haşyet ile işfâk arasında şu fark gözetilmiştir: Birincisi, tazim ve mehâbetle karışık bir korkudur; bu sebeple

العلماء في قوله تعالى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] والثاني خوف مع اعتناء ويعدى بمن كما يعدى الخوف وقد يعدى بعلى بملاحظة الحنو والعطف، وزعم بعضهم أن الخشية هاهنا مجاز عن سببها وأن المراد من الإشفاق شدة الخوف أي وهم من مهابته تعالى شديد والخوف، والحق أنه لا ضرورة لارتكاب المجاز، وجوز أن يكون المعنى وهم خائفون من خوف عذابه تعالى على أن من صلة لما بعدها وإضافة خشية إلى المضاف المحذوف من إضافة الصفة إلى الموصوف أي خائفون من العذاب المخوف، ولا يخفى ما فيه من التكلف المستغنى عنه، ثم إن هذا الإشفاق صفة لهم دنيا وأخرى كما يشعر به الجملة الاسمية، وقد كثرت الأخبار الدالة على شدة خوفهم، ومن ذلك ما

Yüce Allah'ın: {إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ} “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” [Fâtır: 28] kavlinde âlimlere tahsis edilmiştir. İkincisi ise özen ve ihtimamla birlikte olan bir korkudur; korkunun "min" ile geçişli kılındığı gibi bu da "min" ile geçişli kılınır, bazen de şefkat ve acıma mülahazasıyla "alâ" ile geçişli kılınır. Bazıları, buradaki haşyetin kendi sebebinden mecaz olduğunu ve işfâktan muradın korkunun şiddeti olduğunu iddia etmiştir; yani 'Onlar O Teâlâ'nın mehâbetinden ötürü son derece korkmaktadırlar' demektir. Hak olan şudur ki mecaza başvurmaya bir zaruret yoktur. Mananın; "min" kendisinden sonrakine sıla olmak ve haşyetin mahzuf muzafa izafeti sıfatın mevsufa izafeti kabilinden olmak üzere 'Onlar O'nun korkunç azabından korkmaktadırlar' şeklinde olması da caiz görülmüştür, yani 'korkulan azaptan korkmaktadırlar' demektir; ancak bunda ihtiyaç duyulmayan bir külfet bulunduğu gizli değildir. Sonra isim cümlesinin hissettirdiği üzere bu işfâk (korku ve titreme), dünyada ve ahirette onlar için bir sıfattır; onların korkularının şiddetine delalet eden rivayetler pek çoktur, bunlardan biri de şudur:

أخرج ابن أبي حاتم عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ ليلة أسري بي ومررت بجبريل ﵇ وهو بالملأ الأعلى ملقى كالحلس البالي من خشية الله تعالى وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ

İbn Ebî Hâtim, Câbir'den şunu rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “İsra gecesi Cebrail aleyhisselâm'ın yanına uğradım; o Mele-i A'lâ'da, Allah Teâlâ'nın haşyetinden eski ve yıpranmış bir çul gibi serilmiş vaziyetteydi.” {وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ} “Onlardan her kim derse ki”

أي من الملائكة ﵈، وقيل من الخلائق، والأول هو الذي يقتضيه السياق إذ الكلام في الملائكة ﵈ وفي كونهم بمعزل عما قالوه في حقهم، والمراد من يقل منهم على سبيل الفرض إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ أي متجاوزا إياه تعالى فَذلِكَ أي الذي فرض قوله ما ذكر فرض محال نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كسائر المجرمين ولا يغني عنه ما سبق من الصفات السنية والأفعال المرضية وعن الضحاك وقتادة عدم اعتبار الفرض وقالا: إن الآية خاصة بإبليس عليه اللعنة فإنه دعا إلى عبادة نفسه وشرع الكفر، والمعول عليه ما ذكرنا، وفيه من الدلالة على قوة ملكوته تعالى وعزة جبروته واستحالة كون الملائكة بحيث يتوهم في حقهم ما يتوهم أولئك الكفرة ما لا يخفى.

Yani meleklerden aleyhimüsselâm [derse]. Yaratılmışlardan denildiği de söylenmiştir; fakat birincisi bağlamın gerektirdiği manadır, zira söz melekler aleyhimüsselâm hakkındadır ve onların kâfirlerin kendileri hakkında söyledikleri şeylerden tamamen uzak oldukları beyan edilmektedir. Murâd, farazî olarak onlardan her kim {إِنِّي إِلهٌ مِنْ دُونِهِ} “Ben O'ndan başka bir ilahım” derse, yani O Teâlâ'yı aşıp [böyle bir iddiada bulunursa], {فَذلِكَ} “İşte onu”; yani söylenmesi muhal olan bu sözü söylediği farz edilen kimseyi, {نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ} “Cehennemle cezalandırırız”; diğer günahkârlar gibi [cezalandırırız] ve geçmişteki yüce sıfatları ile razı olunmuş amelleri ona hiçbir fayda sağlamaz. Dahhâk ve Katâde'den ise faraziyenin dikkate alınmadığı rivayet edilmiş ve ikisi şöyle demiştir: “Bu ayet lanete uğramış İblis'e özeldir; zira o, nefsine ibadete çağırmış ve küfrü ihdas etmiştir.” Ancak itimat edilen görüş zikrettiğimizdir. Bunda, O Teâlâ'nın mülk ve saltanatının gücüne, izzet ve ceberutuna ve meleklerin o kâfirlerin vehmettiği gibi vehmedilmesinin imkânsızlığına gizli olmayan açık bir delalet vardır.

وقرأ أبو عبد الرحمن المقري «نجزيه» بضم النون أراد نجزئه بالهمز من أجزأني كذا كفاني ثم خفف الهمزة فانقلبت ياء كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ مصدر تشبيهي مؤكد لمضمون ما قبله أي مثل ذلك الجزاء الفظيع نجزي الذي يضعون الأشياء في غير مواضعها ويتعدون أطوارهم، والقصر المستفاد من التقديم يعتبر بالنسبة إلى النقصان دون الزيادة أي لأجزاء أنقص منه أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا تجهيل لهم بتقصيرهم عن التدبر في الآيات التكوينية الدالة على عظيم قدرته وتصرفه وكون جميع ما سواه مقهورا تحت ملكوته على وجه ينتفعون به ويعلمون أن من كان كذلك لا ينبغي أن يعدل عن عبادته إلى عبادة حجر أو نحوه مما لا يضر ولا ينفع، والهمزة للإنكار والواو للعطف على مقدر.

Ebû Abdurrahman el-Mukrî {نجزيه} lafzını nûn harfinin zammesiyle “nüczîhi” şeklinde okumuştur; bununla hemzeli olarak “eczeenî kezâ” (bana yetti) kökünden “nücziühû” manasını kastetmiş, ardından hemzeyi hafifleterek yâ harfine dönüştürmüştür. {كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “Zalimleri işte böyle cezalandırırız” ifadesi, kendisinden önceki manayı pekiştiren teşbihî bir mastardır. Yani eşyayı yerli yerine koymayan ve hadlerini aşan kimseleri işte bu korkunç cezanın bir benzeriyle cezalandırırız. Öne almaktan (takdimden) anlaşılan hasr (kasıt), fazlalığa değil noksanlığa nispetle kabul edilir; yani ondan daha noksan bir ceza vermeyiz. {أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler görmediler mi?” ifadesi, O'nun yüce kudretine ve tasarrufuna, kendisinden başka her şeyin O'nun mülk ve saltanatı altında boyun eğmiş olduğuna delalet eden kevnî ayetleri, kendilerine fayda sağlayacak ve böyle olan bir zâtın ibadetinden dönülüp hiçbir zarar ve fayda vermeyen bir taşa veya benzerine ibadete sapılmaması gerektiğini bilecekleri bir şekilde düşünmeyip ihmal ettikleri için onları cehaletle nitelemektir. Hemze inkârîdir, vâv ise mukadder bir ifadeye atıftır.

وقرأ ابن كثير وحميد وابن محيصن بغير واو، والرؤية قلبية أي ألم يتفكروا ولم يعلموا أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا الضمير للسماوات والأرض، والمراد من السموات طائفتها ولذا ثني الضمير ولم يجمع، ومثل ذلك قوله تعالى:

İbn Kesîr, Humeyd ve İbn Muhaysın vâv harfi olmaksızın okumuşlardır. Görme (ru'yet) kalbîdir; yani tefekkür edip bilmediler mi ki {أَنَّ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ كانَتا} “Gökler ve yer idi”? Zamir semâvât ve arza aittir. Semâvâttan murat onun bir taife/tür olmasıdır, bu yüzden zamir çoğul değil tesniye kılınmıştır. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir:

إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا [فاطر: ٤١] وكذا قول الأسود بن يعفر:

{إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا} “Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutar” [Fâtır: 41]. Esved b. Ya'fur'un şu sözü de böyledir:

إن المنية والحتوف كلاهما ... دون المحارم يرقبان سوادي

Şüphesiz ölüm ve ecellerin her ikisi de ... Haram kılınanların ötesinde benim karaltımı gözetlemektedir.

وأفرد الخبر أعني قوله تعالى: رَتْقاً ولم يثن لأنه مصدر، والحمل إما بتأويله بمشتق أو لقصد المبالغة أو بتقدير مضاف أي ذاتي رتق، وهو في الأصل الضم والالتحام خلقة كأن أم صنعة، ومنه الرتقاء الملتحمة محل الجماع وقرأ الحسن وزيد بن علي وأبو حيوة وعيسى «رتقا» بفتح التاء وهو اسم المرتوق كالنقض والنقض فكان قياسه أن يثنّى هنا ليطابق الاسم فقال الزمخشري: هو على تقدير موصوف أي كانتا شيئا رتقا وشيء اسم جنس شامل للقليل والكثير فيصح الإخبار به عن المثنى كالجمع ويحسنه أنه في حال الرتقية لا تعدد فيه.

Yüce Allah'ın {رَتْقاً} “Bitişik” kavlindeki haber, mastar olduğu için tesniye yapılmayıp müfret kılınmıştır. Yüklem kılınması (haml) ya müştak (türemiş kelime) teviliyle veya mübalağa kastıyla yahut mukadder bir muzaf takdiriyle yani “bitişiklik sahibi” manasındadır. Ratk (رَتْق), asılda gerek yaratılış gerekse sanat eseri olarak bitişmek ve birbirine yapışmak demektir. Cima mahalli birbirine yapışık kadına (ratkâ) denilmesi de bundandır. Hasan, Zeyd b. Ali, Ebû Hayve ve Îsâ t harfinin fethasıyla “ratekan” (رَتَقاً) okumuşlardır; bu da nakz ve nakad gibi “merzuk” (birbirine bitişmiş şey) ismidir. Kural gereği isme mutabık olmak üzere burada tesniye getirilmesi gerekirdi; Zemahşerî şöyle demiştir: Bu, mukadder bir mevsuf üzerinedir, yani “bitişik bir şey idiler”; “şey” ise azı ve çoğu kapsayan bir cins ismidir, bu sebeple çoğul gibi tesniyeden de haber verilmesi caiz olur ve bitişiklik halinde bir taaddüt (çokluk) bulunmaması da bunu güzelleştirir.

وقال أبو الفضل الرازي: الأكثر في هذا الباب أن يكون المتحرك منه اسما بمعنى المفعول والساكن مصدرا وقد يكونان مصدرين، والأولى هنا كونهما كذلك وحينئذ لا حاجة إلى ما قاله الزمخشري في توجيه الأخبار، وقد أريد بالرتق على ما نقل عن أبي مسلم الأصفهاني حالة العدم إذ ليس فيه ذوات متميزة فكان السموات والأرض أمر واحد

Ebû'l-Fazl er-Râzî şöyle demiştir: Bu bâbda ekseriyetle harekeli olanı meful manasında isim, sâkin olanı ise mastardır; bazen ikisi de mastar olabilir. Burada evlâ olan ikisinin de mastar olmasıdır; bu durumda Zemahşerî'nin haberin tevcihine dair söylediklerine ihtiyaç kalmaz. Ebû Müslim el-İsfahânî'den nakledildiğine göre ratk ile yokluk hali murat edilmiştir; zira yoklukta birbirinden temayüz etmiş zatlar yoktur, dolayısıyla gökler ve yer tek bir şey,

متصل متشابه وأريد بالفتق وأصله الفصل في قوله تعالى: فَفَتَقْناهُما الإيجاد الحصول التمييز وانفصال بعض الحقائق عن البعض به فيكون كقوله تعالى: فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الأنعام: ١٤، يوسف: ١٠١، إبراهيم: ١٠، فاطر: ١، الزمر: ٤٦، الشورى: ١١] بناء على أن الفطر الشق وظاهره نفي تمايز المعدومات، والذي حققه مولانا الكوراني في جلاء الفهوم وذب عنه حسب جهده أن المعدوم الممكن متميز في نفس الأمر لأنه متصور ولا يمكن تصور الشيء إلا بتميزه عن غيره وإلا لم يكن بكونه متصورا أولى من غيره ولأن بعض المعدومات قد يكون مرادا دون بعض ولولا التمييز بينها لما عقل ذلك إذ القصد إلى إيجاد غير المتعين ممتنع لأن ما ليس بمتعين في نفسه لم يتيمز القصد إليه عن القصد إلى غيره، وقد يقال على هذا: يكفي في تلك الإرادة عدم تمايز السموات والأرض في حالة العدم نظرا إلى الخارج المشاهد، وأيا ما كان فمعنى الآية لم يعلموا أن السموات والأرض كانتا معدومتين فأوجدناهما، ومعنى علمهم بذلك تمكنهم من العلم به بأدنى نظر لأنهما ممكنان، والممكن باعتبار ذاته وحدها يكون معدوما واتصافه بالوجود لا يكون إلا من واجب الوجود.

bitişik ve birbirine benzer durumdaydı. Aslı ayırmak olan fatk ile ise Yüce Allah'ın: {فَفَتَقْناهُما} “Biz onları ayırdık” kavlinde, var etme, meydana getirme, temyiz etme ve bununla bazı hakikatlerin diğerlerinden ayrılması kastedilmiştir. Böylece fatrın yarma manasına geldiği esasına dayanılarak Yüce Allah'ın: {فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “Gökleri ve yeri yoktan var eden” [el-En'âm: 14, Yûsuf: 101, İbrâhîm: 10, Fâtır: 1, ez-Zümer: 46, eş-Şûrâ: 11] kavli gibi olur. Bunun zahiri, ma'dûmatın (yokluktakilerin) birbirinden temayüzünü nefyetmektedir. Mevlânâ el-Gûrânî'nin Celâü'l-Fühûm adlı eserinde tahkik ettiği ve gücü yettiğince savunduğu husus şudur: Mümkün ma'dûm, nefsi'l-emirde mütemeyyizdir (ayrışmıştır); zira o tasavvur edilmektedir ve bir şeyin tasavvur edilmesi ancak diğerlerinden temayüz etmesiyle mümkündür, aksi takdirde tasavvur edilen olması başkasından daha evlâ olmazdı; ayrıca ma'dûmatın bir kısmı diğerleri olmaksızın irade edilmiş olabilir, aralarında bir temayüz olmasaydı bu akledilemezdi, çünkü muayyen olmayanı var etmeye kastetmek imkânsızdır, zira kendi zatında muayyen olmayana yönelen kasıt, başkasına yönelen kasıttan temayüz etmiş olmaz. Buna karşılık şöyle denilebilir: Bu iradede, müşahede edilen dış âleme nazarla yokluk halindeyken göklerin ve yerin temayüz etmemiş olması yeterlidir. Her ne olursa olsun ayetin manası şudur: Göklerin ve yerin yok olduğunu ve bizim onları var ettiğimizi bilmediler mi? Bunu bilmelerinin manası ise en küçük bir nazarla bunu bilmeye güç yetirebilmeleridir; çünkü ikisi de mümkündür. Mümkün ise yalnızca kendi zatı itibariyle ma'dûmdur ve onun varlıkla nitelenmesi ancak Vâcibü'l-Vücûd tarafından olur.

قال ابن سينا في المقالة الثامنة من إلهيات الشفاء: سائر الأشياء غير واجب الوجود لا تستحق الوجود بل هي في أنفسها ومع قطع إضافتها إلى الواجب تستحق العدم ولا يعقل أن يكون وجود السموات والأرض مع إمكانهما الضروري عن غير علة، وأما ما ذهب إليه ديمقرطيس من أن وجود العالم إنما كان بالإتفاق وذلك لأن مبادية أجرام صغار لا تتجزأ لصلابتها وهي مبثوثة في خلاء غير متناه وهي متشاكلة الطبائع مختلفة الأشكال دائمة الحركة فاتفق أن تضامت جملة منه واجتمعت على هيئة مخصوصة فتكون منها هذا العالم فضرب من الهذيان، ووافقه عليه على ما قيل أنباذقلس لكن الأول زعم أن تكون الحيوان والنبات ليس بالاتفاق وهذا زعم أن تكون الأجرام الأسطقسية بالإتفاق أيضا إلا أن ما اتفق إن كان ذاهيئة اجتماعية على وجه يصلح للبقاء والنسل بقي وما اتفق إن لم يكن كذلك لم يبق، وهذا الهذيان بعيد من هذا الرجل فإنهم ذكروا أنه من رؤساء يونان كان في زمن داود ﵇ وتلقى العلم منه واختلف إلى لقمان الحكيم واقتبس منه الحكمة، ثم إن وجودهما عن العلة حادث بل العالم المحسوس منه وغيره حادث حدوثا زمانيا بإجماع المسلمين وما يتوهم من بعض عبارات بعض الصوفية من أنه حادث بالذات قديم بالزمان مصروف عن ظاهره إذ هم أجل من أن يقولوا به لما أنه كفر. والفلاسفة في هذه المسألة على ثلاثة آراء فجماعة من الأوائل الذين هم أساطين من الملطية وساميا صاروا إلى القول بحدوث موجودات العالم مباديها وبسائطها ومركباتها وطائفة من الأتينينية وأصحاب الرواق صاروا إلى قدم مباديها من العقل والنفس والمفارقات والبسائط دون المتوسطات والمركبات فإن المبادي عندهم فوق الدهر والزمان فلا يتحقق فيها حدوث زماني بخلاف المركبات التي هي تحت الدهر والزمان ومنعوا كون الحركات سرمدية، ومذهب أرسطو ومن تابعه من تلامذته أن العالم قديم وأن الحركات الدورية سرمدية، وهذا بناء على المشهور عنه وإلا فقد ذكر في الأسفار أن أساطين الحكمة المعتبرين عند الطائفة ثمانية ثلاثة من الملطيين ثالس وانكسيمائس واغاثاذيمون، وخمسة من اليونانيين أنباذقلس وفيثاغورس وسقراط وأفلاطون وأرسطو وكلهم قائلون بما قال به الأنبياء ﵈ وأتباعهم من حدوث العالم بجميع جواهره وأعراضه وأفلاكه وأملاكه وبسائطه ومركباته، ونقل عن كل كلمات تؤيد ذلك، وكذا نقل عن غير أولئك من الفلاسفة وأطال الكلام في هذا المقام، ولولا مخافة السآمة لنقلت ذلك ولعلي أنقل شيئا منه في محله الأليق به إن شاء الله تعالى، وجاء عن ابن عباس في رواية عكرمة والحسن وقتادة وابن جبير أن السموات والأرض كانتا شيئا واحدا ملتزقتين ففصل الله تعالى بينهما ورفع السماء إلى حيث هي وأقر الأرض. وقال كعب: خلق الله تعالى السموات والأرض ملتصقتين ثم خلق ريحا فتوسطهما ففتقهما. وعن الحسن خلق الله تعالى الأرض في موضع بيت المقدس كهيئة الفهر عليها دخان

İbn Sînâ, eş-Şifâ'nın İlâhiyyât kısmının sekizinci makalesinde şöyle demiştir: Vâcibü'l-Vücûd dışındaki diğer şeyler varlığı hak etmezler; bilakis onlar kendi zatlarında ve Vâcib'e olan nispetleri kesildiğinde yokluğu hak ederler. Göklerin ve yerin zarurî imkânlarıyla birlikte bir illet olmaksızın var olmaları aklen mümkün değildir. Demokritos'un, âlemin varlığının ancak bir tesadüf eseri olduğu, zira onun mebde'lerinin (ilk unsurlarının) katılıklarından ötürü bölünmeyen, sonsuz bir boşlukta dağılmış, tabiatları benzer, şekilleri farklı ve sürekli hareket halinde olan küçük cisimcikler (atomlar) olduğu, bunlardan bir kısmının tesadüfen bir araya gelip belirli bir heyet üzere birleşmesiyle bu âlemin meydana geldiği şeklindeki görüşü ise bir hezeyan türüdür. Söylendiğine göre Empedokles de bu konuda ona muvafakat etmiştir; ancak birincisi hayvan ve bitkilerin meydana gelişinin tesadüfle olmadığını iddia etmiş, bu ise unsurlara ait cisimlerin meydana gelişinin de tesadüfle olduğunu, ancak tesadüf eden şey bekaya ve üremeye elverişli bir toplu heyete sahipse baki kaldığını, böyle değilse baki kalmadığını iddia etmiştir. Bu hezeyan bu adama uzaktır; zira onun Dâvûd aleyhisselâm zamanında yaşamış, ondan ilim almış, Lokman el-Hakîm'in meclislerine devam edip ondan hikmet iktibas etmiş Yunan önderlerinden biri olduğunu zikretmişlerdir. Sonra, bu ikisinin bir illetten var olmaları hâdistir; bilakis hissedilen ve hissedilmeyen âlem Müslümanların icmasıyla zamansal olarak hâdistir (sonradan olmadır). Bazı mutasavvıfların bazı ifadelerinden vehmedilen, onun zatı itibariyle hâdis, zaman itibariyle kadîm olduğu şeklindeki sözler zahirinden çevrilir; zira onlar küfür olan bir şeyi söylemekten çok daha yücedirler. Filozoflar bu meselede üç görüşe ayrılmışlardır: Milet ve Samos'un üstatları olan ilklerden bir grup, âlemin mevcudatının; mebde'lerinin, basitlerinin ve mürekkeplerinin tamamının hâdis olduğu görüşüne varmışlardır. Atinalılardan ve Revâkıyyûn'dan (Stoacılardan) bir topluluk ise akl, nefs, müfârakât ve basitler gibi mebde'lerinin kadîm olduğu, vasıtalar ve mürekkeplerin ise kadîm olmadığı görüşüne varmışlardır; zira onlara göre mebde'ler dehrin ve zamanın fevkindedir, dolayısıyla onlarda zamansal bir hudûs gerçekleşmez; oysa dehr ve zaman altında bulunan mürekkepler böyle değildir ve onlar hareketlerin sermedî olmasını menetmişlerdir. Aristoteles ve ona tabi olan talebelerinin mezhebi ise âlemin kadîm olduğu ve dairesel hareketlerin sermedî olduğudur. Bu, ondan meşhur olan görüşe göredir; yoksa el-Esfâr'da zikredildiğine göre bu taife nezdinde muteber hikmet üstatları sekiz kişidir: Üçü Miletlilerden Thales, Anaksimenes ve Agathodaimon; beşi Yunanlılardan Empedokles, Pisagor, Sokrates, Eflâtun ve Aristoteles'tir. Bunların hepsi peygamberlerin aleyhimüsselâm ve onlara tabi olanların söylediği gibi âlemin bütün cevherleri, arazları, felekleri, melekleri, basitleri ve mürekkepleriyle hâdis olduğunu söylemişlerdir. Her birinden bunu teyit eden sözler nakledilmiştir; aynı şekilde bunlardan başka filozoflardan da nakiller yapılmış ve bu makamda söz uzatılmıştır. Usanç verme korkusu olmasaydı bunları naklederdim; inşâallâhu teâlâ daha münasip bir yerinde bundan bir şeyler nakledebilirim. İbn Abbas'tan İkrime, Hasan, Katâde ve İbn Cübeyr rivayetiyle geldiğine göre gökler ve yer tek bir şey olup birbirine yapışıktı; Allah Teâlâ aralarını ayırdı, göğü bulunduğu yere yükseltti ve yeri de yerleştirdi. Ka'b dedi ki: Allah Teâlâ gökleri ve yeri birbirine yapışık olarak yarattı, sonra bir rüzgâr yaratarak aralarına koydu ve onları birbirinden ayırdı. Hasan'dan ise şöyle rivayet edilmiştir: Allah Teâlâ yeri Beytü'l-Makdis mevkiinde fihr (taş) şeklinde yarattı, üzerinde ona

ملتصق بها ثم أصعد الدخان وخلق منه السموات وأمسك الفهر في موضعها وبسط منها الأرض وذلك قوله تعالى كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما فجعل سبع سموات، وكذلك الأرض كانت مرتقة طبقة واحدة ففتقها فجعلها سبع أرضين، والمراد من العلم على هذه الأقوال التمكن منه أيضا إلا أن ذلك ليس بطريق النظر بل بالاستفسار من علماء أهل الكتاب الذين كانوا يخالطونهم ويقبلون أقوالهم وقيل بذلك أو بمطالعة الكتب السماوية ويدخل فيها القرآن وإن لم يقبلوه لكونه معجزة في نفسه وفي ذلك دغدغة لا تخفى.

yapışık bir duman vardı; sonra o dumanı yükseltti ve ondan gökleri yarattı, fihri yerinde tuttu ve ondan yeri döşeyip yaydı. İşte bu, Yüce Allah'ın {كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما} “İkisi bitişik iken Biz onları ayırdık” kavlidir; böylece yedi gök kıldı. Aynı şekilde yer de tek bir tabaka halinde bitişikti, onu da ayırıp yedi yer kıldı. Bu görüşlere göre ilimden murat yine onu bilmeye güç yetirmektir; ancak bu nazar yoluyla değil, aralarına karışıp sözlerini kabul ettikleri Ehl-i Kitap âlimlerine sormak suretiyledir. Bununla veya semavî kitapları mütalaa etmekle olduğu da söylenmiştir; kendisi bizzat bir mucize olduğu için kabul etmeseler bile Kur'ân da buna dâhildir. Bunda ise gizli olmayan bir şüphe/pürüz bulunmaktadır.

وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو نعيم في الحلية من طريق عبد الله بن دينار عن ابن عمران رجلا أتاه فسأله عن الآية فقال: اذهب إلى ذلك الشيخ فاسأله ثم تعال فأخبرني وكان ابن عباس فذهب إليه فسأله فقال: نعم كانت السموات رتقا لا تمطر وكانت الأرض رتقا لا تنبت فلما خلق الله تعالى للأرض أهلا فتق هذه بالمطر وفتق هذه بالنبات فرجع الرجل إلى ابن عمر فأخبره فقال ابن عمر: الآن علمت أن ابن عباس قد أوتي في القرآن علما صدق ابن عباس هكذا كانت، وروي عنه ما هو بمعنى ذلك جماعة منهم الحاكم وصححه وإليه ذهب أكثر المفسرين.

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Abdullah b. Dînâr tarikinden İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki bir adam ona gelip bu ayeti sordu. İbn Ömer: “Şu şeyhin yanına git, ona sor, sonra gel bana haber ver” dedi. O zât İbn Abbas idi. Adam ona gidip sordu. İbn Abbas şöyle dedi: “Evet, gökler bitişikti yağmur yağdırmıyordu; yer de bitişikti bitki bitirmiyordu. Allah Teâlâ yeryüzü için canlılar yaratınca şunu yağmurla, bunu da bitkiyle yardı.” Adam İbn Ömer'e dönüp bunu haber verince İbn Ömer şöyle dedi: “Şimdi anladım ki İbn Abbas'a Kur'ân konusunda ilim verilmiştir; İbn Abbas doğru söyledi, aynen böyleydi.” Hâkim dahil bir cemaat de ondan bu manada rivayette bulunmuş ve Hâkim bunu sahihlemiştir; müfessirlerin çoğu da bu görüşe gitmiştir.

وقال ابن عطية: هو قول حسن يجمع العبرة والحجة وتعديد النعمة ويناسب ما يذكر بعد والرتق والفتق مجازيان عليه كما هما كذلك على الوجه الأول، والمراد بالسماوات جهة العلو أو سماء الدنيا، والجمع باعتبار الآفاق أو من باب ثوب أخلاق، وقيل هو على ظاهره ولكل من السموات مدخل في المطر، والمراد بالرؤية العلم أيضا وعلم الكفرة بذلك ظاهر.

İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu; ibreti, hücceti ve nimetlerin sayımını bir araya getiren, kendisinden sonra zikredilene de uygun düşen güzel bir sözdür. Birinci veçhede olduğu gibi bu veçhede de ratk ve fatk mecazîdir. Semâvâttan murat ulviyet ciheti veya dünya semasıdır; çoğul getirilmesi ise ufuklar itibariyledir yahut 'eski elbise' [esvâb-ı ahlâk] kabilindendir. Zahiri üzere olduğu ve göklerin her birinin yağmurda bir tesiri bulunduğu da söylenmiştir. Görmekten (ru'yet) murat yine ilimdir ve kâfirlerin bunu bilmesi açıktır.

وجوز أن تكون الرؤية بصرية وجعلها علمية أولى، ومن البعيد ما نقل عن بعض علماء الإسلام أن الرتق انطباق منطقتي الحركتين الأولى والثانية الموجب لبطلان العمارات وفصول السنة والفتق افتراقهما المقتضي لإمكان العمارة وتمييز الفصول بل لا يكاد يصح على الأصول الإسلامية التي أصلها السلف الصالح كما لا يخفى.

Görmenin basarî (gözle) olması da caiz görülmüştür; ancak onu ilmî kılmak daha evlâdır. Bazı İslam âlimlerinden nakledilen, ratkın birinci ve ikinci hareket bölgelerinin çakışması olup imarların ve mevsimlerin iptaline yol açtığı, fatkın ise imarın mümkün olmasını ve mevsimlerin ayrışmasını gerektiren bu ikisinin ayrılması olduğu şeklindeki görüş ise uzaktır; hatta gizli olmadığı üzere Selef-i Sâlihîn'in vazettiği İslami esaslara göre neredeyse hiç sahih olmaz.

وقوله تعالى: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ عطف على أَنَّ السَّماواتِ إلخ ولا حاجة إلى تكلف عطفه على فتقنا، والجعل بمعنى الخلق المتعدي لمفعول واحد، ومن ابتدائية والماء هو المعروف أي خلقنا من الماء كل حيوان أي متصف بالحياة الحقيقية. ونقل ذلك عن الكلبي. وجماعة ويؤيده قوله تعالى: وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ [النور: ٤٥] ووجه كون الماء مبدأ ومادة للحيوان وتخصيصه بذلك أنه أعظم مواده وفرط احتياجه إليه وانتفاعه به بعينه ولا بد من تخصيص العام لأن الملائكة ﵈ وكذا الجن أحياء وليسوا مخلوقين من الماء ولا محتاجين إليه على الصحيح.

Yüce Allah'ın: {وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “Ve her canlı şeyi sudan yarattık” kavli, {أَنَّ السَّماواتِ} ifadesine matuftur; onu külfetli bir şekilde {فَتَقْنا} fiiline atfetmeye ihtiyaç yoktur. Buradaki “ca'l” tek mefule geçişli olan yaratma (halk) manasındadır. “Min” ibtidâiyyedir; su ise bilinen sudur. Yani sudan her hayvanı, yani hakiki hayatla nitelenmiş her varlığı yarattık demektir. Bu, Kelbî ve bir cemaatten nakledilmiştir. Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ} “Allah her canlıyı sudan yarattı” [en-Nûr: 45] kavli de bunu teyit etmektedir. Suyun hayvan için bir mebde ve madde olmasının ve bununla tahsis edilmesinin vechi, onun en büyük maddesi olması, hayattakilerin ona olan aşırı ihtiyacı ve bizzat kendisinden faydalanmasıdır. Ancak bu umumun tahsis edilmesi kaçınılmazdır; zira melekler aleyhimüsselâm ve aynı şekilde cinler de hayattadırlar, oysa sahih görüşe göre onlar sudan yaratılmamışlardır ve suya muhtaç da değillerdir.

وقال قتادة: المعنى خلقنا كل نام من الماء فيدخل النبات ويراد بالحياة النمو أو نحوه، ولعل من زعم أن في النبات حسا وشعورا أبقى الحياة على ظاهرها، وقال قطرب، وجماعة: المراد بالماء النطفة ولا بد من التخصيص بما سوى الملائكة ﵈ والجن أيضا بل بما سوى ذلك والحيوانات المخلوقة من غير نطفة كأكثر الحشرات الأرضية. ويجوز أن يكون الجعل بمعنى التصيير المتعدي لمفعولين وهما هنا كُلَّ ومِنَ الْماءِ وتقديم المفعول الثاني للاهتمام به ومن اتصالية كما قيل في

Katâde şöyle demiştir: Mana; sudan her büyüyüp gelişen şeyi yarattık demektir; böylece bitkiler de dâhil olur ve hayat ile büyüme veya benzeri kastedilir. Bitkilerde his ve şuur bulunduğunu iddia eden kimse ise belki de hayatı zahiri üzere bırakmıştır. Kutrub ve bir cemaat şöyle demiştir: Sudan murat nutfedir; bu durumda melekler aleyhimüsselâm ve cinlerin dışındakilerle, hatta bundan başkası ve yerdeki haşeratın çoğu gibi nutfeden yaratılmayan hayvanlarla da tahsis edilmesi gerekir. “Ca'l” lafzının iki mefule geçişli olan “dönüştürme/kılma” (taysîr) manasında olması da caizdir; buradaki iki meful {كُلَّ} ile {مِنَ الْماءِ} lafızlarıdır ve ikinci mefulün öne alınması ona verilen önemden ötürüdür. Buradaki “min” ise tıpkı şu hadiste söylendiği gibi

قوله ﷺ: «ما أنا من دد ولا الدد مني»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Ben boş ve batıl şeyden değilim, boş ve batıl şey de benden değildir” sözünde olduğu gibi ittisâliyyedir (bağlantı ifade eder).

والمعنى صيرنا كل شيء حي متصلا بالماء أي مخالطا له غير منفك عنه، والمراد أنه لا يحيا دونه، وجوّز أبو البقاء على الوجه الأول أن يكون الجار والمجرور في موضع الحال من كُلَّ وجعل الطيبي من على هذا بيانية تجريدية فيكون قد جرد من الماء الحي مبالغة كأنه هو، وقرأ حميد «حيا» بالنصب على أنه صفة كُلَّ أو مفعول ثان لجعل، والظرف متعلق بما عنده لا يحيا، والشيء مخصوص بالحيوان لأنه الموصوف بالحياة، وجوّز تعميمه للنبات.

Mana şöyledir: Yaşayan her şeyi su ile irtibatlı, yani ona karışmış ve ondan ayrılmaz kıldık; murat ise onsuz yaşayamayacağıdır. Ebû'l-Bekâ birinci veçhe göre car ve mecrurun {كُلَّ} lafzından hâl konumunda olmasını caiz görmüştür. Tîbî ise buna göre “min” edatını beyâniyye-i tecrîdiyye kılmıştır; böylece sanki bizzat suyun kendisiymiş gibi mübalağa yoluyla sudan canlı tecrit edilmiş olur. Humeyd {حَيًّا} kelimesini nasb ile okumuştur; bu takdirde {كُلَّ} lafzının sıfatı yahut “ceale” fiilinin ikinci mefulü olur. Zarf ise “yaşayamaz” manasındaki mukadder fiile taalluk eder. “Şey” lafzı ise hayatla nitelenen olduğu için hayvan ile tahsis edilmiştir; bitkileri de kapsayacak şekilde genelleştirilmesi caiz görülmüştür.

وأنت تعلم أن من الناس من يقول: إن كل شيء من العلويات والسفليات حي حياة لائقة به وهم الذين ذهبوا إلى أن تسبيح الأشياء المفاد بقوله تعالى: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ [الإسراء: ٤٤] قالي لا حالي، وإذا قيل بذلك فلا بد من تخصيص الشيء أيضا إذا لم يجعل من الماء كل شيء حيا ولم أقف على مخالف في ذلك منا، نعم نقل عن ثالس الملطي وهو أول من تفلسف بملطية أن أصل الموجودات الماء حيث قال: الماء قابل كل صورة ومنه أبدعت الجواهر كلها من السماء والأرض انتهى.

Bilirsin ki insanlardan bir kısmı; ulvî ve süflî varlıklardan her şeyin kendisine layık bir hayat ile diri olduğunu söylemektedir. Bunlar, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin” [el-İsrâ: 44] kavliyle ifade edilen eşyanın tesbihinin hâl diliyle değil kâl (söz) diliyle olduğuna kani olan kimselerdir. Bu söylendiğinde, eğer sudan her canlı şey kılınmamışsa “şey” lafzının da tahsis edilmesi zorunludur; bizden bu konuda muhalif olan bir kimseye rastlamadım. Evet, Milet'te ilk felsefe yapan Thales'ten; “Su her sureti kabul edicidir; gök ve yer gibi bütün cevherler ondan icat edilmiştir” diyerek mevcudatın aslının su olduğunu söylediği nakledilmiştir.

ويمكن تخريجه على مشرب صوفي بأن يقال إنه أراد بالماء الوجود الانبساطي المعبر عنه في اصطلاح الصوفية بالنفس الرحماني، وحينئذ لو جعلت الإشارة في الآية إلى ذلك عندهم لم يبعد أَفَلا يُؤْمِنُونَ إنكار لعدم إيمانهم بالله تعالى وحده مع ظهور ما يوجبه حتما من الآيات، والفاء للعطف على مقدر يستدعيه الإنكار أي أيعلمون ذلك فلا يؤمنون وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أي جبالا ثوابت جمع راسية من رسا الشيء إذا ثبت ورسخ، ووصف جمع المذكر بجمع المؤنث في غير العقلاء مما لا ريب في صحته أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ أي كراهة أن تتحرك وتضطرب بهم أو لئلا تميد فحذف اللام ولا لعدم الإلباس، وهذا مذهب الكوفيين والأول أولى، وفي الانتصاف أولى من هذين الوجهين أن يكون مثل قولك أعددت هذه الخشبة أن يميل الحائط على ما قال سيبويه من أن معناه أن أدعم الحائط بها إذا مال، وقدم ذكر الميد عناية بأمره ولأنه السبب في الادعام والادعام سبب إعداد الخشبة فعومل سبب السبب معاملة السبب فكذا فيما نحن فيه يكون الأصل وجعلنا في الأرض رواسي أن نثبتها إذا مادت بهم فجعل الميد هو السبب كما جعل الميل في المثال سببا وصار الكلام وجعلنا في الأرض رواسي أن تميد بهم فنثبتها ثم حذف فنثبتها لأمن الإلباس إيجازا، وهذا أقرب إلى الواقع مما ذكر أولا فإن مقتضاه أن لا تميد الأرض بأهلها لأن الله تعالى كره ذلك ومحال أن يقع ما يكرهه سبحانه والمشاهدة بخلافه فكم من زلزلة أمادت الأرض حتى كادت تنقلب وعلى ما ذكرنا يكون المراد أن الله تعالى يثبت الأرض بالجبال إذا مادت، وهذا لا يأبى وقوع الميد لكنه ميد يستعقبه التثبيت، وكذلك الواقع من الزلزال إنما هو كاللمحة ثم يثبتها الله تعالى انتهى.

Bunu tasavvufi bir meşrebe göre tevil etmek de mümkündür; şöyle ki onun su ile mutasavvıfların ıstılahında “nefes-i rahmânî” diye tabir edilen vücûd-i inbisâtîyi kastettiği söylenebilir. Bu durumda ayetteki işaretin onlara göre buna hamledilmesi uzak olmaz. {أَفَلا يُؤْمِنُونَ} “Hâlâ inanmazlar mı?” ifadesi, bunu kesin olarak gerektiren ayetler apaçık ortadayken onların yalnızca Allah Teâlâ'ya iman etmeyişlerini inkârdır. Fâ harfi, inkârın gerektirdiği mukadder bir ifadeye atıftır; yani bunu bildikleri halde hâlâ iman etmiyorlar mı? {وَجَعَلْنا فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ} “Yeryüzünde sabit dağlar kıldık”; yani sabit ve yerleşik dağlar [kıldık]. “Râsiye”nin çoğulu olup bir şeyin sabit ve kökleşmesi anlamındaki “resâ” kökündendir. Akıl sahibi olmayan varlıklarda müzekker çoğulun müennes çoğulla nitelenmesi doğruluğunda şüphe olmayan hususlardandır. {أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ} “Onları sarsmasın diye”; yani onları hareket ettirip sarsmasını kerih gördüğümüzden veya onları sarsmasın diye [dağlar kıldık]. İltibas bulunmadığı için lâm ve lâ harfleri hazfedilmiştir; bu Kûfelilerin mezhebidir ve birinci vecih daha evlâdır. el-İntisâf'ta ise bu iki vecihten daha evlâ olanın, Sîbeveyh'in; 'anlamı duvar eğildiğinde bu tahtayla ona destek olayım demektir' dediği üzere 'duvar eğilir diye bu tahtayı hazırladım' sözün gibi olmasıdır denilmiştir. Meylin (eğilmenin/sarsılmanın) zikri onun durumuna gösterilen ehemmiyetten ve desteklemenin sebebi olmasındandır; destekleme ise tahtayı hazırlamanın sebebidir, böylece sebebin sebebi sebep muamelesi görmüştür. İşte bizim üzerinde durduğumuz meselede de asıl şudur: 'Yeryüzü onları sarstığında onu sabit kılalım diye yeryüzünde sabit dağlar kıldık'; böylece misalde eğilme sebep kılındığı gibi burada da sarsılma (meyd) sebep kılınmış ve kelam 'yeryüzü onları sarstığında onu sabit kılalım diye yeryüzünde sabit dağlar kıldık' haline gelmiş, sonra iltibastan emin olunduğu için îcâz (kısa anlatım) amacıyla 'onu sabit kılalım' kısmı hazfedilmiştir. Bu, ilk zikredilene nazaran vakıaya daha yakındır; zira ilkinin gereği, Allah Teâlâ bunu kerih gördüğü ve O'nun kerih gördüğü şeyin vuku bulması muhal olduğu için yeryüzünün ehlini hiç sarsmamasıdır; oysa müşahede edilen bunun aksinedir, zira nice depremler vardır ki yeri neredeyse altüst edecek kadar sarsmıştır. Bizim zikrettiğimize göre ise murat; Allah Teâlâ'nın sarsıldığında yeryüzünü dağlarla sabit kılmasıdır. Bu ise sarsıntının vuku bulmasına engel değildir; ancak bu, peşinden sabitleşmenin geldiği bir sarsıntıdır. Nitekim vuku bulan deprem de bir göz açıp kapama anı gibidir, sonra Allah Teâlâ onu sabit kılar, [sözün sonu].

وفي الكشف أن قولهم كراهة أن تميد بيان للمعنى لا أن هناك إضمار البتة ولهذا كان مذهب الكوفيين خليقا بالرد، وما في الانتصاف من أن الأولى أن يكون من باب أعددت الخشبة أن يميل الحائط على ما قرر راجع إلى ما ذكرناه ولا مخالف له، أما ما ذكره من الرد بمخالفة الواقع المشاهد فليس بالوجه لأن ميدودة الأرض غير كائنة البتة وليست هذه الزلازل منها في شيء انتهى، وهو كلام رصين كما لا يخفى، وقد طعن بعض الكفرة المعاصرين فيما دلت عليه الآية الكريمة بأن الأرض لطلبها المركز طبعا ساكنة لا يتصور فيها الميد ولو لم يكن فيها الجبال. وأجيب أولا بعد الإغماض عما في دعوى طلبها المركز طبعا وسكونها عنده من القيل والقال يجوز أن يكون الله تعالى قد خلق الأرض يوم خلقها عرية عن الجبال مختلفة الأجزاء ثقلا وخفة اختلافا تاما أو عرض لها الاختلاف المذكور ومع هذا لم يجعل سبحانه لمجموعها من الثقل ما لا يظهر بالنسبة إليه ثقل ما علم جل وعلا أنه يتحرك عليها من الأجسام الثقيلة فيكون لها مركزان متغايران مركز حجم ومركز ثقل وهي إنما تطلب بطبعها عندهم أن ينطبق مركز ثقلها على مركز العالم وذلك وإن اقتضى سكونها إلا أنه يلزم أن تتحرك بتحرك هاتيك الأجسام فخلق ﷻ الجبال فيها ليحصل لها من الثقل ما لا يظهر معه ثقل المتحرك فلا تتحرك بتحركه أصلا، وكون نسبة ارتفاع أعظم الجبال إلى قطرها كنسبة سبع عرض شعيرة إلى ذراع إنما ينفع في أمر الكرية الحسية وأما أنه يلزم منه أن لا يكون لمجموع الجبال ثقل معتد به بالنسبة إلى ثقل الأرض فلا.

el-Keşf'te şöyle denmektedir: Onların 'sarsmasını kerih gördüğünden' şeklindeki sözleri mananın beyanıdır; yoksa kesinlikle orada bir zamir/takdir gizleme yoktur, bu sebeple Kûfelilerin mezhebi reddedilmeye layıktır. el-İntisâf'ta 'takrir edildiği üzere duvar eğilir diye tahtayı hazırladım kabilinden olması daha evlâdır' şeklindeki ifade ise bizim zikrettiğimize racidir ve ona muhalif değildir. Müşahede edilen vakıaya muhaliftir diyerek getirdiği redde gelince; bu doğru bir vecih değildir, çünkü yeryüzünün bütünüyle çalkalanması asla vuku bulmamaktadır ve bu depremler o türden bir şey değildir, [sözün sonu]. Bu, gizli olmadığı üzere gayet sağlam bir kelamdır. Asrımızdaki bazı kâfirler, yeryüzünün tabiatı gereği merkezi talep etmesinden ötürü sâkin olduğu, dağlar olmasa bile onda sarsıntının tasavvur edilemeyeceğini söyleyerek kerîm ayetin delalet ettiği hususa itiraz etmişlerdir. Buna ilk olarak şöyle cevap verilmiştir: Tabiatı gereği merkezi talep etmesi ve merkezin yanında sâkin durması iddiasındaki dedikodular bir yana bırakılsa bile; Allah Teâlâ'nın yeri yarattığı gün dağlardan arınmış, parçaları ağırlık ve hafiflik bakımından bütünüyle birbirinden farklı olarak yaratmış olması veya onda söz konusu farklılığın sonradan meydana gelmiş olması ve bununla birlikte O Yüce Zât'ın onun toplamına, üzerinde ağır cisimlerin hareket edeceğini bildiği şeyin ağırlığı kendisine nispetle belirgin olmayacak derecede bir ağırlık vermemiş olması caizdir. Böylece yeryüzünün iki farklı merkezi olur: Hacim merkezi ve ağırlık merkezi. Onlara göre yeryüzü tabiatı gereği ağırlık merkezinin âlemin merkeziyle çakışmasını talep eder; bu durum onun sâkin olmasını gerektirse bile, o cisimlerin hareketiyle hareket etmesini iktiza eder. Bu yüzden Yüce Allah, hareket edenin ağırlığının yanında belirmeyeceği bir ağırlık hasıl olsun da hareket edenin hareketiyle asla hareket etmesin diye onda dağları yaratmıştır. En büyük dağların irtifaının yerin çapına oranının, arpanın eninin yedide birinin bir arşına oranı gibi olması ancak hissî küresellik meselesinde işe yarar; bundan, dağların toplamının yeryüzünün ağırlığına nispetle kayda değer bir ağırlığının olmayacağı sonucu çıkmaz.

ثم ليس خلق الجبال لهذه الحكمة فقط بل لحكم لا تحصى ومنافع لا تستقصى فلا يقال إنه يغني عن الجبال خلقها بحيث لا يظهر للأجسام الثقيلة المتحركة عليها أثر بالنسبة إلى ثقلها، وثانيا أنها بحسب طبعها تقتضي أن تكون مغمورة بالماء بحيث تكون الخطوط الخارجة من مركزها المنطبق على مركز العالم إلى محدب الماء متساوية من جميع الجوانب فبروز هذا المقدار المعمور منها قسري، ويجوز أن يكون للجبال مدخل في القسر باحتباس الأبخرة فيها وصيرورة الأرض بسبب ذلك كزق في الماء نفخ نفخا ظهر به شيء منه على وجه الماء ولولا ذلك لم يكن القسر قويا بحيث لا يعارضه ما يكون فوق الأرض من الحيوانات وغيرها وذلك يوجب الميد الذي قد يفضي بها إلى الانغمار فتأمل، وقد مر لك ما يتعلق بهذا المطلب فتذكر وَجَعَلْنا فِيها أي في الأرض، وتكرير الفعل لاختلاف المجعولين مع ما فيه من الإشارة إلى كمال الامتنان أو في الرواسي على ما أخرجه ابن جرير والمنذر عن ابن عباس ويؤيده أنها المحتاجة لأن يجعل سبحانه فيها فِجاجاً جمع فج قال الراغب: هو شقة يكتنفها جبلان، وقال الزجاج:

Sonra dağların yaratılması sadece bu hikmet için değil, sayılamayacak hikmetler ve tüketilemeyecek menfaatler içindir; dolayısıyla 'üzerinde hareket eden ağır cisimlerin etkisinin onun ağırlığı yanında belirmeyeceği şekilde yaratılması dağlara ihtiyaç bırakmazdı' denilemez. İkinci olarak; yeryüzü tabiatı gereği, âlemin merkeziyle çakışan merkezinden suyun dış yüzeyine çıkan çizgiler her yönden eşit olacak şekilde suyla örtülü olmayı iktiza eder; dolayısıyla yeryüzünün meskûn olan bu kadar kısmının açığa çıkması zorunludur (kasrîdir). Dağların, içlerinde buharları hapsetmesi sebebiyle bu zorlamada bir dahlinin olması ve bu sebeple yeryüzünün suya batırılmış ve içine üflenerek su yüzeyinde bir kısmı belirmiş bir tulum gibi olması caizdir. Bu olmasaydı zorlama, yeryüzünün üzerindeki hayvanlar ve diğer şeylerin ona karşı koyamayacağı derecede güçlü olmazdı; bu da yeryüzünün suya gömülmesine yol açabilecek bir sarsıntıyı gerektirirdi, iyi düşün! Bu meseleyle ilgili hususlar daha önce geçmişti, hatırla! {وَجَعَلْنا فِيها} “Ve onda kıldık”; yani yeryüzünde. Fiilin tekrarı, iki mefulün farklılığından ve nimeti tam olarak hatırlatma işaretinden ötürüdür; yahut İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre sabit dağlarda [kıldık] manasındadır; nitekim O Yüce Zât'ın içlerinde yol kılmasına muhtaç olanlar da dağlardır. {فِجاجاً} “Geniş yollar”; “fecc”in çoğuludur. Râgıb şöyle demiştir: İki dağın çevrelediği yarıktır. Zeccâc ise şöyle demiştir:

كل مخترق بين جبلين فهو فج، وقال بعضهم: هو مطلق الواسع سواء كان طريقا بين جبلين أم لا ولذا يقال جرح فج، والظاهر أن «فجاجا» نصب على المفعولية لجعل، وقوله سبحانه: سُبُلًا بدل منه فيدل ضمنا على أنه تعالى خلقها ووسعها للسابلة مع ما فيه من التأكيد لأن البدل كالتكرار وعلى نية تكرار العامل والمبدل منه ليس في حكم السقوط مطلقا وقال في الكشاف: هو حال من سُبُلًا ولو تأخر لكان صفة كما في قوله تعالى في سورة [نوح: ٢٠] لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً وإنما لم يؤت به كذلك بل قدم فصار حالا ليدل على أنه في حال جعلها سبلا كانت واسعة ولو أتى به صفة لم يدل على ذلك. وأوجب بعضهم كونه مفعولا وكون سُبُلًا بدلا منه وكذا أوجب في قوله تعالى: لِتَسْلُكُوا إلخ كون سُبُلًا مفعولا وكون فِجاجاً بدلا قائلا: إن الفج اسم لا صفة لدلالته على ذات معينة وهو الطريق الواسع والاسم يوصف ولا يوصف به ولذا وقع موصوفا في قوله تعالى: مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ [الحج: ٢٧] والحمل على تجريده عن دلالته على ذات معينة لا قرينة عليه.

İki dağ arasındaki her geçide fecc denir. Bazıları ise şöyle demiştir: İki dağ arasında bir yol olsun veya olmasın mutlak genişliktir; nitekim 'geniş yara' (cerhun fecc) denilmesi de bundandır. Zahir olan, {فِجاجاً} kelimesinin “ceale” fiilinin mefulü olarak nasb edilmesidir; O Yüce Zât'ın {سُبُلًا} “Yollar” kavli ise ondan bedeldir. Böylece zımnen O Teâlâ'nın bunları yolcular için yaratıp genişlettiğine delalet eder; ayrıca bunda bir tekit de vardır, çünkü bedel tekrar hükmündedir ve amilin tekrarı niyetiyledir; مبدل منه (kendisinden bedel yapılan) ise mutlak olarak düşmüş hükmünde değildir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Bu, {سُبُلًا} lafzından hâldir; şayet sonra gelseydi Nûh sûresindeki [Nûh: 20] {لِتَسْلُكُوا مِنْها سُبُلًا فِجاجاً} “Orada geniş yollardan yürüyesiniz diye” kavlinde olduğu gibi sıfat olurdu. Ancak bu şekilde getirilmeyip öne alınarak hâl kılınmıştır ki onları yol kıldığı sırada geniş olduklarına delalet etsin; şayet sıfat olarak getirilseydi buna delalet etmezdi. Bazıları ise {فِجاجاً} kelimesinin meful, {سُبُلًا} kelimesinin de ondan bedel olmasını vacip görmüş; aynı şekilde Yüce Allah'ın: {لِتَسْلُكُوا} kavlinde de {سُبُلًا} kelimesinin meful, {فِجاجاً} kelimesinin de bedel olmasını vacip görerek şöyle demişlerdir: “Fecc sıfat değil isimdir; zira muayyen bir zata yani geniş yola delalet eder. İsim ise nitelenir, onunla niteleme yapılmaz; bu yüzden Yüce Allah'ın: {مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “Her derin vadiden” [el-Hacc: 27] kavlinde mevsuf olarak vaki olmuştur. Onun muayyen bir zata delaletinden soyutlanmasına hamletmeye dair ise bir karine yoktur.”

وتعقب بأنا لا نسلم أن معناه ذلك بل معناه مطلق الواسع وتخصيصه بالطريق عارض وهو لا يمنع الوصفية ولو سلم فمراد من قال إنه وصف أنه في معنى الوصف بالنسبة إلى السبيل لأن السبيل الطريق وهو الطريق الواسع فإذا قدم عليه يكون ذكره بعد لغوا لو لم يكن حالا، وظاهر كلام الفاضل اليمني في المطلع أن سُبُلًا عطف بيان وهو سائغ في النكرات حيث قال: هو تفسير للفجاج وبيان أن تلك الفجاج نافذة فقد يكون الفج غير نافذ وقدم هنا وأخر في آية سورة نوح لأن تلك الآية واردة للامتنان على سبيل الإجمال وهذه للاعتبار والحث على إمعان النظر وذلك يقتضي التفصيل، ومن ثم ذكرت عقب قوله تعالى كانتا رَتْقاً إلخ انتهى، وأنت تعلم أن الأظهر نصب فِجاجاً هنا على المفعولية لجعل ووجه التغاير بين الآيتين لا يخفى فتأمل لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ إلى الاستدلال على التوحيد وكمال القدرة والحكمة، وقيل: إلى مصالحهم ومهماتهم. ورد على ما تقدم بأنه يغني عن ذلك قوله تعالى فيما بعد وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ وبأن خلق السبل لا تظهر دلالته على ما ذكر انتهى، وفيه ما فيه، وجوّز أن يكون المراد ما هو أعم من الاهتداء إلى الاستدلال والاهتداء إلى المصالح:

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Biz onun manasının bu olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis onun manası mutlak geniştir, yol ile tahsis edilmesi ise arızîdir ve bu durum sıfat olmasına engel teşkil etmez. Kabul edilse bile onun sıfat olduğunu söyleyenin muradı, sebil kelimesine nispetle sıfat manasında olduğudur; zira sebil yoldur, fecc ise geniş yoldur; dolayısıyla onun önüne geçirildiğinde, şayet hâl olmasaydı kendisinden sonra zikredilmesi lağv (faydasız) olurdu. Fâzıl el-Yemenî'nin el-Matla'daki sözünün zahirine göre {سُبُلًا} kelimesi atf-ı beyândır ve belirsiz (nekre) kelimelerde bu caizdir; nitekim şöyle demiştir: “Bu, ficâcın bir tefsiridir ve o geçitlerin ulaşıma açık olduğunu beyandır; zira bazen geçit ulaşıma kapalı (çıkmaz) olabilir. Burada öne alınmış, Nûh sûresindeki ayette ise tehir edilmiştir; çünkü o ayet icmâlî olarak nimeti hatırlatmak için gelmiştir, bu ayet ise ibret almak ve etraflıca düşünmeye teşvik etmek içindir ve bu da tafsilatı gerektirir. Bundan ötürü Yüce Allah'ın {كانتا رَتْقاً} kavlinin hemen ardından zikredilmiştir”, [sözün sonu]. Bilirsin ki burada en zahir olan, {فِجاجاً} kelimesinin “ceale” fiilinin mefulü olarak nasb edilmesidir ve iki ayet arasındaki farklılığın vechi gizli değildir, iyi düşün! {لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ} “Umulur ki doğru yolu bulurlar”; tevhide, kudret ve hikmetin kemaline istidlal etmeye [yol bulurlar]. Maslahatlarına ve mühim işlerine [yol bulurlar] da denilmiştir. Daha önce geçene ise bundan sonra gelen Yüce Allah'ın: {وَهُمْ عَنْ آياتِها مُعْرِضُونَ} “Onlar ise onun ayetlerinden yüz çevirmektedirler” kavlinin buna ihtiyaç bırakmadığı ve yolların yaratılmasının zikredilen hususa delaletinin açık olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir; ancak bunda da tenkide açık yönler vardır. Murâdın istidlale hidayet bulmaktan ve maslahatlara hidayet bulmaktan daha genel olması da caiz görülmüştür.

وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً من البلى والتغير على طول الدهر كما روي عن قتادة، والمراد أنها جعلت محفوظة عن ذلك الدهر الطويل، ولا ينافيه أنها تطوى يوم القيامة طي السجل للكتب وإلى تغيرها ودثورها ذهب جميع المسلمين ومعظم أجلة الفلاسفة كما برهن عليه صدر الدين الشيرازي في أسفاره وسنذكره إن شاء الله تعالى في محله.

{وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً} “Gökyüzünü de korunmuş bir tavan yaptık”; Katâde'den rivayet edildiği üzere uzun zamanlar boyunca eskimekten ve değişmekten korunmuş kıldık. Murât, o uzun zaman boyunca bundan korunmuş kılınmasıdır; kıyamet gününde kitap sayfalarının dürülmesi gibi dürülmesi buna aykırı değildir. Onun değişmesine ve yok olmasına bütün Müslümanlar ve filozofların ileri gelenlerinin çoğu kail olmuştur; nitekim Sadreddîn eş-Şîrâzî el-Esfâr'ında bunu delillendirmiştir ve inşâallâhu teâlâ yerinde bunu zikredeceğiz.

وقيل: من الوقوع، وقال الفراء: من استراق السمع بالرجوم، وقيل عليه: إنه يكون ذكر السقف لغوا لا يناسب البلاغة فضلا عن الإعجاز، وذكر في وجهه أن المراد أن حفظها ليس كحفظ دور الأرض فإن السرّاق ربما تسلقت من سقوفها بخلاف هذه، وقيل: إنه للدلالة على حفظها عمن تحتها ويدل على حفظها عنهم على أتم وجه،

Düşmekten [korunmuş] denildiği de söylenmiştir. Ferrâ: “Atılan taşlarla (şihablarla) kulak hırsızlığından korunmuştur” demiştir. Buna karşı şöyle denilmiştir: O takdirde tavanın zikredilmesi lağv olur ve mucize bir yana belağate bile uymaz. Bunun gerekçesi olarak şu zikredilmiştir: Murât, onun korunmasının yeryüzündeki evlerin korunması gibi olmamasıdır; zira hırsızlar bazen evlerin tavanlarına tırmanabilirler, bu ise böyle değildir. Bir diğer görüşe göre ise altındakilerden korunmuş olduğuna delalet etmek içindir ve onlardan en mükemmel şekilde korunduğunu gösterir.

وفي الحديث عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: إن رسول الله ﷺ نظر إلى السماء فقال: «إن السماء سقف مرفوع وموج مكفوف تجري كما يجري السهم محفوظة من الشياطين»

İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen bir hadiste şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem göğe baktı ve şöyle buyurdu: “Şüphesiz gök, yükseltilmiş bir tavan ve tutulmuş bir dalgadır; okun akıp gittiği gibi akıp gider ve şeytanlardan korunmuştur.”

وهو إذا صح لا يكون نصا في معنى الآية كما زعم أبو حيان، وقيل: من الشرك والمعاصي، ويرد عليه ما أورد على سابقه كما لا يخفى.

Bu hadis sahih olsa bile Ebû Hayyân'ın iddia ettiği gibi ayetin manasında açık bir nas olmaz. Şirkten ve günahlardan korunmuştur da denilmiştir; ancak gizli olmadığı üzere bir öncekine yöneltilen itiraz buna da yöneltilir.

وَهُمْ عَنْ آياتِها الدالة على وحدانيتنا وعلمنا وحكمتنا وقدرتنا وإرادتنا التي بعضها ظاهر كالشمس وبعضها معلوم بالبحث عنه مُعْرِضُونَ ذاهلون عنها لا يجيلون قداح الفكر فيها، وقرأ مجاهد. وحميد «عن آيتها» بالإفراد ووجه بأنه لما كان كل واحد مما فيها كافيا في الدلالة على وجود الصانع وصفات كماله وحدت الآية لذلك، وجعل الإعراض على هذه القراءة بمعنى إنكار كونها آية بينة دالة على الخالق كما يشير إليه قوله في الكشاف أي هم متفطنون لما يرد عليهم من السماء من المنافع وهم عن كونها آية بينة على الخالق معرضون وليس بلازم.

{وَهُمْ عَنْ آياتِها} “Onlar ise onun ayetlerinden”; bir kısmı güneş gibi zahir, bir kısmı da araştırma ile bilinen vahdaniyetimize, ilmimize, hikmetimize, kudretimize ve irademize delalet eden ayetlerinden, {مُعْرِضُونَ} “Yüz çevirmektedirler”; onlardan gafildirler, onlar hakkında tefekkür oklarını işletmezler. Mücâhid ve Humeyd {عن آيتها} şeklinde müfret okumuşlardır. Bunun vechi şudur: Onda bulunan her bir şey Yaratıcı'nın varlığına ve kemal sıfatlarına delalet etmede yeterli olduğu için ayet lafzı bu sebeple tekil getirilmiştir. Bu kıraate göre yüz çevirmek; el-Keşşâf'taki şu ifadenin işaret ettiği gibi onun Yaratıcı'ya delalet eden apaçık bir ayet oluşunu inkâr etmek manasına hamledilmiştir: Yani onlar gökten kendilerine ulaşan menfaatleri fark ederler de onun Yaratıcı'ya apaçık bir delil olmasından yüz çevirirler; ancak bu zorunlu değildir.

وقوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ اللذين هما آيتاهما ولذا لم يعد الفعل بيانا لبعض تلك الآيات التي هم عنها معرضون بطريق الالتفات الموجب لتأكيد الاعتناء بفحوى الكلام، ولما كان إيجاد الليل والنهار ليس على نمط إيجاد الحيوانات وإيجاد الرواسي لم يتحد اللفظ الدال على ذلك بل جيء بالجعل هناك وبالخلق هنا وكذا قيل وهو كما ترى، وقوله تعالى: كُلٌّ مبتدأ وتنوينه عوض عن المضاف إليه، واعتبره صاحب الكشاف مفردا نكرة أي كل واحد من الشمس والقمر. واعترض بأنه قد صرح ابن هشام في المغني بأن المقدر إذا كان مفردا نكرة يجب الإفراد في الضمير العائد على كل كما لو صرح به وهنا قد جمع فيجب على اعتباره جمعا معرفا أي كلهم ومتى اعتبر كذلك وجب عند ابن هشام جمع العائد وإن كان لو ذكر لم يجب، ووجوب الإفراد في المسألة الأولى والجمع في الثانية للتنبيه على حال المحذوف.

Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ} “Geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı yaratan O'dur” kavli; bu ikisi (güneş ve ay) o ikisinin (gece ve gündüzün) ayetleridir, bu yüzden sözün muhtevasına verilen önemi pekiştirmeyi gerektiren iltifat yoluyla, yüz çevirdikleri o ayetlerin bir kısmını beyan etmek üzere fiil tekrarlanmamıştır. Gece ve gündüzün var edilmesi, hayvanların ve dağların var edilmesi tarzında olmadığı için buna delalet eden lafız bir tutulmamış, orada “ceale” (kılma/yapma) fiili, burada ise “halaka” (yaratma) fiili getirilmiştir; böyle de denilmiştir ve durum gördüğün gibidir. Yüce Allah'ın: {كُلٌّ} “Her biri” kavli mübtedadır ve tenvini muzâfun ileyhten ivazdır (bedeldir). el-Keşşâf sahibi onu müfret nekre olarak kabul etmiştir; yani güneş ve aydan her biri demektir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: İbn Hişâm el-Muğnî'de mukadder olan nekre müfret olduğunda, tıpkı açıkça zikredilmiş gibi “küll” kelimesine dönen zamirde tekil getirmenin vacip olduğunu açıkça belirtmiştir; burada ise çoğul yapılmıştır, dolayısıyla onu marife çoğul kabul etmek gerekir; yani “hepsi” demektir. İbn Hişâm'a göre bu şekilde kabul edildiğinde, açıkça zikredilseydi vacip olmasa bile dönen zamiri çoğul yapmak vacip olur. Birinci meselede tekilin, ikinci meselede ise çoğulun vacip olması mahzufun haline dikkat çekmek içindir.

وأبو حيان يجوز الإفراد والجمع مطلقا فيجوز هنا اعتبار المضاف إليه مفردا نكرة مع جمع الضمير بعد كما فعل الزمخشري وهو من تعلم علو شأنه في العربية، وقوله سبحانه: فِي فَلَكٍ خبره، ووجه إفراده ظاهر لأن النكرة المقدرة للعموم البدلي لا الشمولي، ومن قدر جمعا معرفا قال: المراد به الجنس الكلي المؤول بالجمع نحو كساهم حلة بناء على أن المجموع ليس في فلك واحد. وقوله ﷿: يَسْبَحُونَ حال ويجوز أن يكون الخبر وفِي فَلَكٍ حالا أو متعلقا به وجملة كُلٌّ إلخ حال من الشمس والقمر والرابط الضمير دون واو بناء على جواز ذلك من غير قبح، ومن استقبحه جعلها مستأنفة وكان ضميرهما جمعا اعتبارا للتكثير يتكاثر المطالع فيكون لهما نظرا إلى مفهومهما الوضعي أفراد خارجية بهذا الاعتبار لا حقيقة، ولهذا السبب يقال شموس وأقمار وإن لم يكن في الخارج إلا شمس واحدة وقمر واحد والذي حسن ذلك هنا توافق الفواصل، وزعم بعضهم أنه غلب القمران لشرفهما على سائر الكواكب فجمع الضمير لذلك. وقيل: الضمير للنجوم وإن لم تذكر لدلالة ما ذكر عليها.

Ebû Hayyân ise tekil ve çoğul kılmayı mutlak olarak caiz görmektedir; dolayısıyla Zemahşerî'nin yaptığı gibi burada muzâfun ileyhi nekre müfret kabul etmekle birlikte ardından gelen zamiri çoğul yapmak caizdir ki kendisi Arap dilindeki yüksek derecesini bildiğin bir zâttır. O Yüce Zât'ın {فِي فَلَكٍ} “Bir yörüngede” kavli onun haberidir; müfret getirilmesinin vechi açıktır, çünkü takdir edilen nekre şümûlî değil bedelî umum içindir. Marife çoğul takdir eden kimse ise şöyle demiştir: Bununla, hepsinin tek bir felekte (yörüngede) bulunmadığı esasına dayanılarak tıpkı 'onlara bir elbise giydirdi' sözünde olduğu gibi çoğulla tevil edilen küllî cins murat edilmiştir. O Yüce Zât'ın {يَسْبَحُونَ} “Yüzmektedirler” kavli hâldir; haber olması ve {فِي فَلَكٍ} ifadesinin de hâl veya ona müteallik olması caizdir. {كُلٌّ} ile başlayan cümle ise güneş ve aydan hâldir; çirkin görülmeksizin caiz olduğu esasına göre râbıt vâv olmaksızın sadece zamirdir. Bunu çirkin gören kimse ise onu müste'nefe (yeni bir cümle) kılmıştır. İkisinin zamiri, doğuş yerlerinin çoğalmasıyla çoğalma dikkate alınarak çoğul yapılmıştır; böylece vaz'î mefhumlarına nazarla hakikatte değil bu itibarla hariçte fertleri olmuş olur. Bu sebepten dolayı hariçte tek bir güneş ve tek bir ay olmasına rağmen 'güneşler ve aylar' denilir. Burada bunu güzelleştiren şey ise fasılaların uyumudur. Bazıları ise iki ayın (güneş ve ayın) şereflerinden ötürü diğer yıldızlara galebe çalındığını, bu sebeple zamirin çoğul kılındığını iddia etmiştir. Zamirin, zikredilenlerin delaletinden ötürü zikredilmeseler bile yıldızlara ait olduğu da söylenmiştir.

وقيل الضمير للشمس والقمر والليل والنهار، وفيه أن الليل والنهار لا يحسن وصفهما بالسباحة وإن كانت مجازا عن السير، واختيار ضمير العقلاء إما لأنهما عقلاء حقيقة كما ذهب إليه بعض المسلمين كالفلاسفة، وإما لأنهما عقلاء ادعاء وتنزيلا حيث نسب إليهما السباحة وهي من صنائع العقلاء، والفلك في الأصل كل شيء دائر ومنه فلكة المغزل والمراد به هنا على ما روي عن ابن عباس والسدي رضي الله تعالى عنهم السماء.

Zamirin güneş, ay, gece ve gündüze ait olduğu da söylenmiştir; ancak bunda gece ve gündüzün -seyirden mecaz olsa bile- yüzme ile nitelenmesinin uygun düşmeyeceği itirazı vardır. Akıl sahiplerine ait zamirin seçilmesi ise ya felsefeciler gibi bazı Müslümanların da gittiği üzere onların hakikatte akıl sahibi olmalarındandır veya kendilerine akıl sahiplerinin fiillerinden olan yüzme nispet edildiği için farazî ve tensîlî olarak akıl sahibi sayılmalarındandır. Felek asılda dönen her şeydir; kirmenin yuvarlağına (feleketü'l-migzel) denilmesi de bundandır. İbn Abbas ve Süddî radıyallâhu anhüm'den rivayet edildiğine göre burada ondan murat gökyüzüdür.

وقال أكثر المفسرين: هو موج مكفوف تحت السماء يجري فيه الشمس والقمر. وقال الضحاك: هو ليس بجسم وإنما هو مدار هذه النجوم، والمشهور ما روي عن ابن عباس والسدي وفيه القول باستدارة السماء وفي «كل في فلك» رمز خفي إليه فإنه لا يستحيل بالانقلاب وعليه أدلة جمة. وكونها سقفا لا يأبى ذلك، وقد وقع في كلام الفلاسفة إطلاق الفلك على السماء ووصفوه بأنه حي عالم متحرك بالإرادة حركة مستديرة لا غير ولا يقبل الكون والفساد والنمو والذبول والخرق والالتئام ونوعه منحصر في شخصه وأنه لا حار ولا بارد ولا رطب ولا يابس ولا خفيف ولا ثقيل، وأكثر هذه الأوصاف متفرع على أنه ليس في طباعه ميل مستقيم، وقد رد ذلك في الكتب الكلامية وبنوا على امتناع الخرق والالتئام أن الكوكب لا يتحرك إلا بحركة الفلك ولما رأوا حركات مختلفة قالوا بتعدد الأفلاك، والمشهور أن الأفلاك الكلية تسعة سبعة للسبع السيارة وواحد للثوابت وآخر لتحريك الجميع الحركة اليومية، والحق أنه لا قاطع على نفي ما عدا ذلك ألا ترى أن الشيخ الرئيس لم يظهر له أن الثوابت في كرة واحدة أو في كرات منطو بعضها على بعض، وقولهم إن حركات الثوابت متشابهة ومتى كانت كذلك كانت مركوزة في فلك واحد غير يقيني أما صغراه فلأن حركاتها وإن كانت في الحس متشابهة لكن لعلها لا تكون في الحقيقة كذلك لأنا لو قدرنا أن الواحدة منها تتم الدورة في ست وثلاثين ألف سنة والأخرى تتممها في هذا الزمان لكن بنقصان عاشرة أو أقل فالذي يخص الدرجة الواحدة من هذا القدر من التفاوت يقل جدا بحيث لا تفي أعمارنا بضبطه وإذا احتمل ذلك سقط القطع بالتشابه، ومما يزيد ذلك سقوطا والاحتمال قوة وجدان المتأخرين من أهل الأرصاد كوكبا أسرع حركة من الثوابت وأبطأ من السيارة سموه بهرشل ولم يظفر به أحد من المتقدمين في الدهور الماضية، وأما كبراه فلاحتمال اشتراك الأشياء المختلفة في كثير من اللوازم فيجوز أن لكل فلكا على حدة وتكون تلك الأفلاك متوافقة في حركاتها جهة وقطبا ومنطقة وبطنا، ثم إن الاحتمال غير مختص بفلك الثوابت بل حاصل في كل الأفلاك فيجوز أن يكون بين أفلاك السيارة أفلاك أخر، وما يقال في إبطاله من أن أقرب قرب كل كوكب يساوي أبعد بعد كل الكواكب التي فرضت تحته ليس بشيء لأن بين أبعد بعد القمر وأقرب قرب عطارد ثخن فلك جوزهر القمر، وقد ذكر المحققون من أصحاب الهيئة أن الفلك التدوير لكل من العلوية ثلاث أكر محيط بعضها ببعض وجرم الكوكب مركوز في الكرة الداخلة فيكون مقدار ثخن أربع كرات من تلك التداوير من كل واحد من السافل والعالي ثخن كرتين حائلا بين أقرب قرب العالي وأبعد بعد السافل، وأثبتوا للسفلية خمسة تداوير فيكون بين أقرب قرب الزهرة وأبعد بعد عطارد ثخن ثمان كرات على أنهم إنما اعتقدوا أن أقرب قرب العالي مساو لأبعد بعد السافل لاعتقادهم أولا أنه ليس بين هذه الأفلاك ما يتخللها فليس يمكنهم بناء ذلك عليه وإلا لزم الدور بل لا بد فيه من دليل آخر، وقولهم لا فضل في الفلكيات مع أنه كما ترى يبطله ما قالوا في عظم ثخن المحدد ويجوز أيضا أن يكون فوق التاسع من الأفلاك ما لا يعلمه إلا الله تعالى بل يحتمل أن يكون هذا الفلك التاسع بما فيه من الكرات مركوزا في ثخن كرة أخرى عظيمة ويكون في ثخن تلك الكرة ألف ألف كرة مثل الكرات وليس ذلك مستبعدا فإن تدوير المريخ أعظم من ممثل الشمس فإذا عقل ذلك فأي بأس بأن يفرض مثله مما هو أعظم منه. ويجوز أيضا كما قيل أن تكون الأفلاك الكلية ثمانية لا مكان كون جميع الثوابت مركوزة في

Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: O, göğün altında bulunan ve güneş ile ayın içinde akıp gittiği tutulmuş bir dalgadır. Dahhâk ise: “O bir cisim değildir, sadece bu yıldızların yörüngesidir” demiştir. Meşhur olan, İbn Abbas ve Süddî'den rivayet edilendir; bunda semânın yuvarlak olduğu görüşü vardır ve {كُلٌّ فِي فَلَكٍ} ifadesinde buna gizli bir işaret bulunmaktadır, zira tersten okunduğunda da değişmez ve buna dair pek çok delil vardır. Onun bir tavan olması buna engel değildir. Filozofların kelamında da felek lafzının semâ için kullanıldığı vaki olmuş ve onu; dairesel hareketten başka bir hareketi olmayan, iradeyle hareket eden, canlı ve âlim, oluş ve bozuluşu (kevn ve fesâdı), büyümeyi, küçülmeyi, yırtılma ve birleşmeyi (hark ve iltihâmı) kabul etmeyen, türü şahsına münhasır, ne sıcak ne soğuk ne nemli ne kuru ne hafif ne de ağır bir varlık olarak nitelemişlerdir. Bu vasıfların çoğu onun tabiatında doğrusal bir meyil bulunmadığı esasına dayanır. Bu görüş kelam kitaplarında reddedilmiştir. Onlar hark ve iltihâmın imkânsızlığına dayanarak yıldızın ancak feleğin hareketiyle hareket ettiğini söylemişler; farklı hareketler gördüklerinde ise feleklerin çokluğuna kail olmuşlardır. Meşhur olan, küllî feleklerin dokuz tane olduğudur: Yedisi yedi gezegen (seyyâre) için, biri sabit yıldızlar (sevâbit) için, diğeri ise hepsini günlük hareketle hareket ettirmek içindir. Hak olan şudur ki bunun dışındakileri nefyetmeye dair kesin bir delil yoktur; görmez misin ki Şeyh er-Reîs'e (İbn Sînâ) göre bile sabit yıldızların tek bir kürede mi yoksa birbirini kuşatan kürelerde mi olduğu açıkça belli olmamıştır. Onların; 'Sabit yıldızların hareketleri birbirine benzerdir, böyle olunca da tek bir felekte yerleşik olmalıdırlar' şeklindeki sözleri kesinlik ifade etmez. Küçük önermesine gelince; onların hareketleri her ne kadar histe benzer görünse de belki de hakikatte öyle değildir; zira biz onlardan birinin devrini otuz altı bin yılda tamamladığını, diğerinin ise bu devri aynı zamanda fakat onda bir veya daha az bir eksikle tamamladığını varsayarsak, bu derecedeki bir farklılıktan tek bir dereceye düşen pay o kadar az olur ki ömrümüz bunu tespit etmeye yetmez. Bu ihtimal var olunca benzerlik hakkındaki kesinlik düşer. Bunun düşmesini ve ihtimalin kuvvetini artıran hususlardan biri de şudur: Rasat ehlinden sonrakiler; sabit yıldızlardan daha hızlı, gezegenlerden daha yavaş hareket eden bir yıldız bulmuşlar ve ona Uranüs (Herschel) adını vermişlerdir; oysa geçmiş devirlerde öncekilerden hiçbiri bunu tespit edememiştir. Büyük önermesine gelince; farklı şeylerin pek çok lâzımada müşterek olması muhtemeldir; dolayısıyla her birinin müstakil bir feleği olması ve bu feleklerin yön, kutup, bölge ve batın bakımından hareketlerinde birbirine uygun olması caizdir. Sonra bu ihtimal sadece sabit yıldızlar feleğine mahsus olmayıp bütün feleklerde mevcuttur; binaenaleyh gezegenlerin felekleri arasında başka feleklerin bulunması da caizdir. Bunu iptal etmek için söylenen; 'Her yıldızın en yakın mesafesi, altında varsayılan bütün yıldızların en uzak mesafesine eşittir' sözü bir şey ifade etmez; çünkü ayın en uzak mesafesi ile Merkür'ün en yakın mesafesi arasında ay düğüm feleğinin kalınlığı vardır. Heyet (astronomi) ilminin muhakkikleri, yukarıdaki gezegenlerin her birinin tedvîr feleğinin birbirini kuşatan üç küre olduğunu ve yıldızın cisminin içteki kürede yerleşik bulunduğunu zikretmişlerdir; böylece hem alttakinden hem üsttekinden bu tedvîrlerin dörder küresinin kalınlığı, yani ikişer kürenin kalınlığı üsttekinin en yakın mesafesi ile alttakinin en uzak mesafesi arasında bir engel olur. Aşağıdaki gezegenler için ise beş tedvîr ispat etmişlerdir; bu durumda Venüs'ün en yakın mesafesi ile Merkür'ün en uzak mesafesi arasında sekiz kürenin kalınlığı bulunur. Kaldı ki onlar üsttekinin en yakın mesafesinin alttakinin en uzak mesafesine eşit olduğuna ancak öncelikle bu felekler arasında boşluk bulunmadığına inandıkları için kani olmuşlardır; dolayısıyla bunu onun üzerine bina etmeleri mümkün değildir, aksi takdirde devir gerekir, bilakis bunun için başka bir delil lazımdır. Onların; 'Feleklerde fazlalık/boşluk yoktur' sözü, gördüğün gibi olmasının yanı sıra, muhaddidin (en dış feleğin) kalınlığının büyüklüğü hakkında söyledikleri şeyle de iptal olur. Dokuzuncu feleğin üzerinde ancak Allah Teâlâ'nın bileceği şeylerin bulunması da caizdir; hatta içinde küreler bulunan bu dokuzuncu feleğin başka büyük bir kürenin kalınlığı içine yerleşmiş olması ve o kürenin kalınlığında bu küreler gibi milyonlarca kürenin bulunması da muhtemeldir ve bu uzak bir ihtimal değildir; zira Merih'in tedvîri güneşin mümessilinden daha büyüktür. Bu akledildikten sonra bundan daha büyük olan benzerinin varsayılmasında ne beis olabilir? Söylendiği gibi bütün sabit yıldızların Satürn'ün mümessilinin

محدث ممثل زحل أي في متممه الحاوي على أن يتحرك بالحركة البطيئة والفلك الثامن يتحرك بالحركة السريعة بل قيل من الجائز أن تكون سبعة بأن تفرض الثوابت ودوائر البروج على محدب ممثل زحل ونفسان تتصل إحداهما بمجموع السبعة وتحركها إحدى الحركتين السريعة والبطيئة والأخرى بالفلك السابع وتحركه الأخرى فلا قاطع أيضا على نفي أن تكون الأفلاك أقل من تسعة.

muhaddibinde, yani onu kuşatan tamamlayıcısında yerleşik olması ve yavaş hareketle hareket etmesi, sekizinci feleğin ise hızlı hareketle hareket etmesi mümkün olduğu için küllî feleklerin sekiz olması da caizdir. Hatta sabit yıldızlar ve burçlar dairesinin Satürn'ün mümessilinin dış yüzeyinde varsayılması, birinin yedi feleğin tamamına bitişip onları hızlı ve yavaş iki hareketten biriyle hareket ettirdiği, diğerinin ise yedinci feleğe bitişip onu diğer hareketle hareket ettirdiği iki nefsin bulunması suretiyle feleklerin yedi olması da caizdir denilmiştir. Dolayısıyla feleklerin dokuzdan daha az olduğunu nefyetmeye dair de kesin bir delil yoktur.

ثم الظاهر من الآية أن كلا من الشمس والقمر يجري في ثخن فلكه ولا مانع منه عقلا ودليل امتناع الخرق والالتئام وهو أنه لو كان الفلك قابلا لذلك لكان قابلا للحركة المستقيمة وهي محال عليه غير تام وعلى فرض تمامه إنما يتم في المحدد على أنه يجوز أن يحصل الخرق في الفلك من جهة بعض أجزائه على الاستدارة فلا مانع من أن يقال:

Sonra ayetin zahirinden anlaşılan; güneş ve aydan her birinin kendi feleğinin kalınlığı içinde akıp gittiğidir ve buna aklen hiçbir engel yoktur. Hark ve iltihâmın imkânsızlığına dair delil ise şöyledir: Şayet felek bunu kabul etseydi doğrusal hareketi de kabul ederdi, oysa bu onun için imkânsızdır; fakat bu delil tam değildir. Tam olduğu farz edilse bile ancak muhaddid (en dış felek) hakkında tam olur; kaldı ki feleğin bazı parçaları yönünden dairesel olarak yırtılmanın meydana gelmesi caizdir. Dolayısıyla şöyle denilmesine hiçbir mani yoktur:

الكواكب مطلقا متحركة في أفلاكها حركة الحيتان في الماء ولا يبطل به علم الهيئة لأن حركاتها يلزم أن تكون متشابهة حول مراكز أفلاكها أي لا تسرع ولا تبطئ ولا تقف ولا ترجع ولا تنعطف، وقول السهروردي في المطارحات: لو كانت الأفلاك قابلة للخرق وقد برهن على كونها ذات حياة فعند حصول الخرق فيها وتبدد الأجزاء فإن لم تحس فليس جزؤها المنخرق له نسبة إلى الآخر بجامع إدراكي ولا خبر لها عن أجزائها وما سرى لنفسها قوة في بدنها جامعة لتلك الأجزاء فلا علاقة لنفسها مع بدنها، وقد قيل إنها ذات حياة وإن كانت تحس فلا بد من التألم بتبديد الأجزاء فإنه شعور بالمنافي وكل شعور بالمنافي إما ألم أو موجب لألم وإذا كان كذا وكانت الكواكب تخرقها بجريها كانت في عذاب دائم، وسنبرهن على أن الأمور الدائمة غير الممكنة الإشراف لا يتصور عليها لا يخفى أنه من الخطابيات بل مما هو أدون منها.

Yıldızlar mutlak olarak felekleri içinde balıkların suda hareket ettiği gibi hareket ederler ve bununla astronomi ilmi iptal olmaz; zira onların hareketlerinin kendi feleklerinin merkezleri etrafında benzer olması lazımdır, yani hızlanmaz, yavaşlamaz, durmaz, geri dönmez ve sapmazlar. Sühreverdî'nin el-Mutârahât'taki şu sözü: 'Şayet felekler yırtılmayı kabul etseydi -ki onların canlı oldukları ispat edilmiştir- onlarda yırtılma ve parçalanma meydana geldiğinde eğer hissetmiyorlarsa, yırtılan parçanın idrâkî bir bağla diğeriyle bir nispeti kalmaz, nefsinin bedeninde o parçaları birleştiren bir gücü yayılmaz ve nefsinin bedeniyle bir alakası olmaz; oysa onların canlı olduğu söylenmiştir. Şayet hissediyorlarsa, parçaların dağılmasıyla mutlaka elem duymaları gerekir; zira bu uygunsuzu hissetmektir ve her uygunsuzu hissetme ya elemdir ya da elemin sebebidir. Durum böyle olunca ve yıldızlar akışlarıyla onları yırttığı takdirde sürekli bir azap içinde olurlar; sürekli ve imkânsız olan şeylerin onlar hakkında tasavvur edilemeyeceğini delillendireceğiz' sözünün hitâbî (iknâî) delillerden, hatta bundan daha aşağı seviyede olduğu gizli değildir.

وزعم بعضهم أنه من البراهين القوية مما لا برهان عليه من البراهين الضعيفة، وادّعى الإمام أنها كما تدل على جري الكوكب تدل على سكون الفلك، والحق أنها مجملة بالنسبة إلى السكون غير ظاهرة فيه، وإلى حركته وسكون الفلك بأسره ذهب بعض المسلمين ويحكى عن الشيخ الأكبر قدس سره، ويجوز أن يكون الفلك متحركا والكوكب يتحرك فيه إما مخالفا لجهة حركته أو موافقا لها إما بحركة مساوية في السرعة والبطء لحركة الفلك أو مخالفة، ويجوز أيضا أن يكون الكوكب مغروزا في الفلك ساكنا فيه كما هو عند أكثر الفلاسفة أو متحركا على نفسه كما هو عند محققيهم والفلك بأسره متحركا وهو الذي أوجبه الفلاسفة لما لا يسلم لهم ولا يتم عليه برهان منهم.

Bazıları bunun güçlü burhanlardan olduğunu iddia etmiştir; oysa bu, hakkında hiçbir delil bulunmayan zayıf burhanlardandır. İmam [Râzî], ayetin yıldızın akıp gitmesine delalet ettiği gibi feleğin sükûnuna da delalet ettiğini ileri sürmüştür. Hak olan şudur ki ayet sükûn bakımından mücmeldir ve onda zahir değildir. Yıldızın hareketine ve feleğin bütünüyle sükûnuna bazı Müslümanlar da kail olmuştur ve bu Şeyh-i Ekber'den kuddise sirruh da rivayet edilir. Feleğin hareketli olması ve yıldızın onun içinde ya hareket yönüne muhalif veya muvafık olarak, ya feleğin hareketine hız ve yavaşlıkta eşit ya da farklı bir hareketle hareket etmesi de caizdir. Yıldızın feleğe çakılı olup onda sâkin durması -ki filozofların çoğuna göre böyledir- yahut muhakkiklerine göre kendi ekseni etrafında dönmesi ve feleğin bütünüyle hareket etmesi de caizdir; bu da filozofların zorunlu kıldığı, ancak kendilerine teslim edilmeyen ve lehlerine hiçbir burhanın tamamlanmadığı bir husustur.

ويجوز أيضا أن يكون الكوكب في جسم منفصل عن ثخن الفلك شبيه بحلقة قطرة مساو لقطر الكوكب وهو الذي يتحرك به ويكون الفلك ساكنا ويجوز أيضا أن يكون في ثخن الفلك خلاء يدور الكوكب فيه مع سكون الفلك أو حركته وليس في هذا قول بالخرق والالتئام بل فيه القول بالخلاء وهو عندنا وعند أكثر الفلاسفة جائز خلافا لأرسطاطاليس وأتباعه، ودليل الجواز أقوى من صخرة ملساء، والقول بأن الفلك بسيط فبساطته مانعة من أن يكون في ثخنه ذلك ليس بشيء فما ذكروه من الدليل على البساطة على ضعفه لا يتأتى إلا في المحدد دون سائر الأفلاك، وأيضا متى جاز أن يكون الفلك مجوفا مع بساطته فليجز ما ذكر معها ولا يكاد يتم لهم التقصي عن ذلك، وجاء في بعض الآثار أن الكواكب جميعها معلقة بسلاسل من نور تحت سماء الدنيا بأيدي ملائكة يجرونها حيث شاء الله تعالى، ولا يكاد يصح وإن كان الله ﷿ على كل شيء قديرا، والذي عليه معظم الفلاسفة والهيئيين أن الحركة الخاصة بالكوكب الثابتة لفلكه أولا وبالذات آخذه من المغرب إلى المشرق وهي الحركة على توالي البروج وتسمى الحركة الثانية والحركة البطيئة وهي ظاهرة في السيارات وفي القمر منها في غاية الظهور وفي الثوابت خفية ولهذا لم يثبتها المتقدمون منهم، وغير الخاصة به الثابتة لفلكه ثانيا وبالعرض آخذة من المشرق إلى المغرب وتسمى الحركة الأولى والحركة السريعة وهي بواسطة حركة المحدد وبها يكون الليل والنهار في سائر المعمورة، وأما في عرض تسعين ونحوه ففي الحركة الثانية فعندهم للكوكب حركتان مختلفتان جهة وبطأ ومثلوهما بحركة رحى إلى جهة سريعا وحركة نملة عليها إلى خلاف تلك الجهة بطيئا.

Yıldızın, feleğin kalınlığından ayrı, çapı yıldızın çapına eşit halka benzeri bir cisim içinde olması, onunla hareket etmesi ve feleğin sâkin olması da caizdir. Feleğin sükûnu veya hareketiyle birlikte feleğin kalınlığı içinde yıldızın döndüğü bir boşluğun bulunması da caizdir; bunda hark ve iltihâm görüşü yoktur, bilakis boşluk (halâ) görüşü vardır ki bu bizce ve filozofların çoğuna göre Aristoteles ve takipçilerinin aksine caizdir; caiz oluşunun delili ise yalçın kayadan daha sağlamdır. 'Felek basittir, dolayısıyla basitliği onun kalınlığında bunun bulunmasına manidir' sözü bir şey ifade etmez; zira basitliğe dair zikrettikleri delil, zayıflığıyla birlikte, diğer feleklerde değil ancak muhaddidde mümkün olur. Ayrıca feleğin basitliğiyle birlikte içinin boş olması caiz olunca, zikredilen hususun da onunla birlikte caiz olması gerekir ve bundan kurtulmaları neredeyse imkânsızdır. Bazı rivayetlerde bütün yıldızların dünya semasının altında nurdan zincirlerle asılı olduğu ve meleklerin elleriyle onları Allah Teâlâ'nın dilediği yere doğru çektikleri gelmiştir; Allah celle ve alâ her şeye kâdir olsa da bu rivayet pek sahih değildir. Filozofların ve astronomların çoğuna göre, yıldıza mahsus olan ve feleği için öncelikle ve bizzat sabit bulunan hareket batıdan doğuya doğrudur; bu burçlar sırasına göre olan harekettir ve buna ikinci hareket ile yavaş hareket adı verilir. Bu hareket gezegenlerde zahirdir, bunlardan ayda ise son derece açıktır; sabit yıldızlarda ise gizlidir, bu yüzden öncekiler bunu ispat etmemişlerdir. Ona mahsus olmayan, feleği için ikincil olarak ve arazî biçimde sabit bulunan hareket ise doğudan batıya doğrudur; buna birinci hareket ve hızlı hareket adı verilir. Bu muhaddidin hareketi vasıtasıyladır ve bütün meskûn dünyada gece ve gündüz bununla meydana gelir. Doksan derece enleminde ve benzeri yerlerde ise durum ikinci harekete göredir. Onlara göre yıldızın yön ve yavaşlık bakımından farklı iki hareketi vardır ve bunu, bir değirmen taşının bir yöne doğru hızlıca dönmesi ile üzerindeki bir karıncanın o yönün aksine yavaşça yürümesi örneğiyle açıklamışlardır.

وذهب بعض الأوائل إلى أنه لا حركة في الأجرام العلوية من المغرب إلى المشرق بل حركاتها كلها من

İlk filozoflardan bazıları ise ulvî cisimlerde batıdan doğuya doğru hiçbir hareketin bulunmadığı, bilakis onların bütün hareketlerinin

المشرق إلى المغرب لأنها أولى بهذه الأجرام لكونها أقل مخالفة ولأن غاية الحركة للجرم الأقصى وغاية السكون للأرض فيجب أن يكون ما هو أقرب إلى الأقصى أسرع مما هو أبعد ولأنه لو كان بعضها من المشرق وبعضها من المغرب يلزم أن يتحرك الكوكب بحركتين مختلفتين جهة وذلك محال لأن الحركة إلى جهة تقتضي حصول المتحرك في الجهة المنتقل إليها فلو تحرك الجسم الواحد دفعة واحدة إلى جهتين لزم حصوله دفعة واحدة في مكانين وهو محال ولا فرق في ذلك بين أن تكون الحركتان طبيعيتين أو قسريتين أو إحداهما طبيعية والأخرى قسرية.

doğudan batıya doğru olduğu görüşüne varmışlardır; çünkü daha az ihtilaflı olduğu için bu cisimlere en layık olanı budur; ayrıca hareketin nihayeti en uzaktaki cisim (felek) için, sükûnun nihayeti ise yer içindir, dolayısıyla en uzaktakine daha yakın olanın daha uzakta olandan daha hızlı olması vaciptir. Bir diğer sebep de şudur: Şayet bir kısmı doğudan bir kısmı batıdan olsaydı, yıldızın yön bakımından farklı iki hareketle hareket etmesi gerekirdi; bu ise imkânsızdır, çünkü bir yöne hareket, hareket edenin intikal ettiği yönde bulunmasını iktiza eder; şayet tek bir cisim bir anda iki yöne birden hareket etseydi aynı anda iki mekânda bulunması gerekirdi ki bu imkânsızdır. Bu hususta iki hareketin tabiî veya kasrî olması yahut birinin tabiî diğerinin kasrî olması arasında hiçbir fark yoktur.

ولا يدفع هذا بما يشاهد من حركة النملة على الرحى إلى جهة حال حركة الرحى إلى خلافها لأنه مثال والمثال لا يقدح في البرهان ولأن القطع على مثل هذه الحركات جائز أما على الحركات الفلكية فمحال، وما استدل به على أن غير الحركة السريعة من المغرب إلى المشرق لا يدل عليه لجواز أن تكون من المشرق ويظن أنها من المغرب وبيانه أن المتحركين إلى جهة واحدة حركة دورية متى كان أحدهما أسرع من حركة الآخر فإنهما إذا تحركا إلى تلك الجهة رؤي الإبطاء منهما متخلفا فيظن أنه متحرك إلى خلاف تلك الجهة لأنهما إذا اقترنا ثم تحركا في الجهة بما لهما من الحركة فسار السريع دورة تامة وسار البطيء دورة الأقوى صار البطيء متخلفا عن السريع في الجهة المخالفة لجهة حركتهما بتلك القوس، وقالوا: يجب المصير إلى ذلك لما أن البرهان يقتضيه ولا يبطله شيء من الأعمال النجومية.

Bu durum, değirmen taşının bir yöne hareketi esnasında üzerindeki karıncanın ters yöne hareketinin müşahede edilmesiyle defedilemez; çünkü o bir misaldir ve misal burhana halel getirmez; ayrıca bu tür hareketler hakkında kesin hüküm vermek caiz iken felekî hareketler hakkında imkânsızdır. Hızlı hareketin dışındakilerin batıdan doğuya olduğuna dair getirilen delil buna delalet etmez; zira onun doğudan olması ve batıdan zannedilmesi caizdir. Bunun beyanı şöyledir: Aynı yöne dairesel hareketle hareket eden iki cisimden biri diğerinin hareketinden daha hızlı olduğunda, o yöne hareket ettiklerinde daha yavaş olanı geride kalmış görünür; böylece onun o yönün aksine hareket ettiği zannedilir. Çünkü ikisi yan yana gelip sahip oldukları hareketle o yönde hareket ettiklerinde, hızlı olan tam bir devir yaptığında yavaş olan daha az bir devir yapar ve yavaş olan, hareket yönlerinin zıddı olan yönde o yay kadar hızlı olandan geri kalmış olur. Demişlerdir ki: Burhan bunu iktiza ettiği ve astronomik işlemlerden hiçbir şey bunu iptal etmediği için bu görüşe varmak vaciptir.

وقد أورد الإمام في الملخص ما ذكر في الاستدلال على محالية الحركتين المختلفتي الجهة للجسم الواحد إشكالا على القائلين بهما ثم قال: ولقوة هذا الكلام أثبت بعضهم الحركة اليومية لكرة الأرض لا لكرة السماء وإن كان ذلك باطلا وأورده في التفسير وسماه برهانا قاطعا وذهب فيه إلى ما ذهب إليه هذا البعض من أن الحركات كلها من المشرق إلى المغرب لكنها مختلفة سرعة وبطأ وفيما ذكروه نظر لأن الشبهتين الأوليين اقناعيتان والثالثة وإن كانت برهانية لكن فسادها أظهر من أن يخفى، وأما أن شيئا من الأعمال النجومية لا يبطله فباطل لأن هذه الحركة الخاصة للكوكب أعني حركة القمر من المشرق إلى المغرب مثلا دورة إلا قوسا لا يجوز أن تكون على قطبي البروج لأنها توجد موازية لمعدل النهار ولا على قطبي المعدل وإلا لما زالت عن موازنة ولما انتظمت من القسي التي تتأخر فيها كل يوم دائرة عظيمة مقاطعة للمعدل كدائرة البروج من القسي التي تأخرت الشمس فيها بل انتظمت صغيرة موازية له اللهم إلا إذا كان الكوكب على المعدل مقدار ما يتمم بحركته دورة فإن المنتظمة حينئذ تكون نفس المعدل لكن هذا غير موجود في الكواكب التي نعرفها ولا على قطبين غير قطبيهما وإلا لكان يرى مسيره فوق الأرض على دائرة مقاطعة للدوائر المتوازية ولم تكن دائرة نصف النهار تفصل الزمان الذي من حين يطلع إلى حين يغرب بنصفين لأن قطبي فلكه المائل لا يكون دائما على دائرة نصف النهار فلا تنفصل قسيّ مداراته الظاهرة بنصفين، ولأنه لو كان الأمر كما توهموا لكانت الشمس تصل إلى أوجها وحضيضها وبعديها الأوسطين بل إلى الشمال والجنوب فيجب أن تحصل جميع الأظلال اللائقة بكون الشمس في هذه المواضع في اليوم الواحد والوجود بخلافه.

İmam [Râzî] el-Mülahhas'ta tek bir cisim için yönü farklı iki hareketin imkânsızlığına dair zikredilen delili, bu iki hareketi savunanlara karşı bir müşkil olarak irat etmiş, sonra şöyle demiştir: 'Bu sözün kuvvetinden ötürü bazıları, her ne kadar batıl olsa da günlük hareketi semâ küresi için değil yer küresi için ispat etmişlerdir.' Bunu tefsirinde de zikredip 'kat'î burhan' olarak adlandırmış ve orada hareketlerin tamamının doğudan batıya doğru olduğu, ancak hız ve yavaşlık bakımından farklılık arz ettiği şeklindeki bu görüşe meyletmiştir. Onların zikrettikleri hususta ise tenkit edilecek yönler vardır; zira ilk iki şüphe iknâîdir; üçüncüsü ise her ne kadar burhânî olsa da fesadı gizli kalmayacak kadar açıktır. Astronomik işlemlerden hiçbirinin bunu iptal etmediği iddiası ise batıldır; çünkü yıldıza mahsus olan bu hareket, yani örneğin ayın doğudan batıya doğru bir yay hariç tam bir devir yapması, burçlar kutbu üzerinde olamaz; zira o ekvatora (muaddelü'n-nehâra) paralel olarak bulunur. Ekvator kutupları üzerinde de olamaz; aksi takdirde dengeden ayrılmazdı ve her gün geride kaldığı yaylardan, güneşin içinde geride kaldığı yaylardan oluşan burçlar dairesi gibi ekvatoru kesen büyük bir daire meydana gelmezdi; bilakis ona paralel küçük bir daire meydana gelirdi. Meğerki yıldız, hareketiyle bir devri tamamlayacak kadar ekvator üzerinde bulunsun; o takdirde meydana gelen daire bizzat ekvatorun kendisi olurdu; ancak bu, bildiğimiz yıldızlarda mevcut değildir. Bu ikisinin kutbundan başka iki kutup üzerinde de olamaz; aksi takdirde onun yeryüzü üzerindeki seyri paralel daireleri kesen bir daire üzerinde görülürdü ve meridyen dairesi (nısfü'n-nehâr dairesi) doğduğu andan battığı ana kadar olan zamanı iki eşit parçaya bölmezdi; çünkü eğik feleğinin iki kutbu daima meridyen dairesi üzerinde bulunmaz, dolayısıyla görünen yörünge yayları iki eşit parçaya bölünmezdi. Ayrıca mesele onların vehmettiği gibi olsaydı güneş en yüksek noktasına (evcine), en alçak noktasına (hazîzine), iki orta mesafesine, hatta kuzeye ve güneye ulaşırdı; böylece güneşin bu konumlarda bulunmasına layık olan bütün gölgelerin tek bir günde hasıl olması gerekirdi; oysa varlık bunun aksinedir.

وقول من قال يجوز أن يكون حركة الشمس في دائرة البروج إلى المغرب ظاهر الفساد لأنه لو كان كذلك لكان اليوم الواحد بليلته ينقص عن دور معدل النهار بقدر القوس التي قطعتها الشمس بالتقريب بخلاف ما هو الواقع لأنه يزيد على دور المعدل بذلك القدر ولكان يرى قطعها البروج على خلاف التوالي وليس كذلك لتأخرها عن الجزء الذي يتوسط معها من المعدل في كل يوم نحو المشرق، فإذا حركات الأفلاك الشاملة للأرض ثنتان حركة إلى التوالي وأخرى إلى خلافه، وأما حركات التداوير فخارجة عن القسمين لأن حركات أعاليها مخالفة لحركات أسافلها لا محالة

Güneşin burçlar dairesindeki hareketinin batıya doğru olmasının caiz olduğunu söyleyen kimsenin sözünün fesadı da açıktır; çünkü öyle olsaydı, bir gece ve gündüzden ibaret olan bir gün, ekvatorun devrinden güneşin katettiği yay miktarınca yaklaşık olarak eksik olurdu; oysa vaki olan bunun aksidir, zira ekvatorun devrinden o miktar kadar fazladır. Ayrıca onun burçları sıranın aksine katettiği görülürdü; oysa her gün ekvatorun kendisiyle birlikte ortaladığı kısımdan doğuya doğru geride kaldığı için durum böyle değildir. Dolayısıyla yeryüzünü kuşatan feleklerin hareketleri ikidir: Biri burçlar sırasına göre, diğeri ise onun aksinedir. Tedvîrlerin hareketleri ise bu iki kısmın dışındadır; çünkü onların üst kısımlarının hareketleri alt kısımlarının hareketlerine zorunlu olarak muhaliftir,

لكونها غير شاملة للأرض، فإن كانت حركة الأعلى من المغرب إلى المشرق فحركة الأسفل بالعكس كما في المتحيرة، وإن كانت حركة الأعلى من المشرق إلى المغرب كانت حركة الأسفل بالعكس كما في القمر. هذا وقصارى ما نقول في هذا المقام: إن ما ذكره الفلاسفة في أمر الأفلاك الكلية والجزئية وكيفية حركاتها وأوضاعها أمر ممكن في نفسه ولا دليل على أنه هو الواقع لا غير، وقد ذهب إلى خلافة أهل لندن وغيرهم من أصحاب الأرصاد اليوم، وكذا أصحاب القلبية والمعارج المعنوية كالشيخ الأكبر قدس سره وقد أطال الكلام في ذلك في الفتوحات المكية. وأما السالف الصالح فلم يصح عنهم تفصيل الكلام في ذلك لما أنه قليل الجدوى ووقفوا حيث صح الخبر وقالوا: إن اختلاف الحركات ونحوه بتقدير العزيز العليم وتشبثوا فيما صح وخفي سببه بأذيال التسليم، والذي أميل إليه أن السموات على طبق ما صحت به الأخبار النبوية في أمر الثخن وما بين كل سماء وسماء ولا أخرج عن دائرة هذا الميل، وأقول يجوز أن يكون ثخن كل سماء فلك لكل واحدة من السيارات على نحو الفلك الذي أثبته الفلاسفة لها وحركته الذاتية على نحو حركته عندهم وحركته العرضية بواسطة حركة سمائه إلى المغرب الحركة اليومية فتكون حركات السموات متساوية، وإن أبيت تحرك السماء بجميع ما فيها لإباء بعض الأخبار عنه مع عدم دليل قطعي يوجبه قلت: يجوز أن يكون هناك محرك في ثخن السماء أيضا ويبقى ما يبقى منها ساكنا بقدرة الله تعالى على سطحه الأعلى ملائكة يسبحون الليل والنهار لا يفترون، وللفلاسفة في تحقيق أن المحيط كيف يحرك المحاط به كلام تعقبه الإمام ثم قال: الصحيح أن المحرك للكل هو الله تعالى باختياره وإن ثبت على قانون قولهم كون الحاوي محركا للمحوي فإنه يكون محركا بقوة نفسه لا بالمماسة، وأما الثوابت فيحتمل أن تكون في فلك فوق السموات السبع ويحتمل أن يكون في ثخن السماء السابعة فوق فلك زحل بل إذا قيل بأن جميع الكواكب الثوابت والسيارات في ثخن السماء الدنيا تتحرك على أفلاك مماثلة للأفلاك التي أثبتها لها الفلاسفة ويكون لها حركتان على نحو ما يقولون لم يبعد، وفيه حفظ الظاهر قوله تعالى: وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ [الملك: ٥] وما ذكروه في علم الأجرام والأبعاد على اضطرابه لا يلزمنا تسليمه فلا يراد أنهم قالوا بعد الثوابت عن مركز الأرض خمسة وعشرون ألف ألف وأربعمائة واثنا عشر ألفا وثمانمائة وتسع وتسعون فرسخا، وما ورد في الخبر من أن بين السماء والأرض خمسمائة عام وسمك السماء كذلك يقتضي أن يكون بين وجه الأرض والثوابت على هذا التقدير ألف عام وفراسخ مسيرة ذلك مع فراسخ نصف قطر الأرض وهي ألف ومائتان وثلاثة وسبعون تقريبا على ما قيل دون ما ذكر بكثير.

çünkü onlar yeryüzünü kuşatmazlar. Şayet üst kısmın hareketi batıdan doğuya doğru ise alt kısmın hareketi gezegenlerde olduğu gibi aksinedir. Şayet üst kısmın hareketi doğudan batıya doğru ise alt kısmın hareketi ayda olduğu gibi aksinedir. Netice itibariyle bu makamda söyleyeceğimiz son söz şudur: Filozofların küllî ve cüz'î felekler, bunların hareketlerinin ve konumlarının keyfiyeti hakkında zikrettikleri hususlar kendi zatında mümkün bir şeydir; fakat vaki olanın başkası değil sadece bu olduğuna dair hiçbir delil yoktur. Nitekim günümüzdeki Londra ehli ve diğer rasat sahipleri bunun aksine gitmişlerdir; aynı şekilde Şeyh-i Ekber kuddise sirruh gibi kalp ve manevî miraç sahipleri de böyle yapmış ve el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de bu konudaki sözü uzatmıştır. Selef-i Sâlihîn'den ise faydası az olduğu için bu konuda tafsilatlı bir kelam sahih olarak nakledilmemiştir; onlar sahih haberin ulaştığı yerde durmuşlar ve: 'Hareketlerin farklılığı ve benzeri hususlar Azîz ve Alîm olan Allah'ın takdiriyledir' demişler, sahih olup da sebebi gizli kalan hususlarda teslimiyet eteklerine tutunmuşlardır. Benim meylettiğim görüş ise şudur: Gökler, kalınlık ve her göğün arası hakkında nebevî haberlerin sahih olarak bildirdiği şekildedir; ben bu meylin dairesinden dışarı çıkmam. Derim ki: Her semânın kalınlığının, filozofların seyyareler için ispat ettiği felek tarzında bu seyyarelerden her biri için bir felek olması, onun zatî hareketinin onlara göre olan hareketi tarzında olması ve arazî hareketinin ise semâsının batıya doğru günlük hareketi vasıtasıyla olması caizdir; böylece göklerin hareketleri birbirine eşit olur. Şayet bazı haberlerin buna müsaade etmemesi ve bunu gerektiren kat'î bir delilin bulunmaması sebebiyle semânın içindeki her şeyle birlikte hareket etmesini kabul etmezsen derim ki: Semânın kalınlığı içinde de bir muharrikin (hareket ettiricinin) bulunması ve ondan geriye kalanın Allah Teâlâ'nın kudretiyle sâkin kalması, onun en üst yüzeyinde ise gece gündüz bıkıp usanmadan tesbih eden meleklerin bulunması caizdir. Kuşatanın kuşatılanı nasıl hareket ettirdiğinin tahkiki hususunda filozofların bazı sözleri vardır; İmam [Râzî] bunu eleştirmiş ve şöyle demiştir: 'Sahih olan şudur ki hepsini hareket ettiren, Kendi ihtiyarıyla Allah Teâlâ'dır. Onların kuralına göre kuşatanın kuşatılanı hareket ettirici olduğu sabit olsa bile, o temasla değil kendi nefsinin kuvvetiyle hareket ettirici olur.' Sabit yıldızlara gelince; bunların yedi göğün üzerindeki bir felekte olması muhtemel olduğu gibi, yedinci semânın kalınlığı içinde Satürn feleğinin üzerinde olması da muhtemeldir; hatta sabit yıldızlar ile seyyarelerin tamamının dünya semasının kalınlığı içinde, filozofların onlar için ispat ettiği feleklere benzer felekler üzerinde hareket ettiği ve onların söyledikleri tarzda iki hareketlerinin bulunduğu söylense bile bu uzak olmaz. Bunda Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِمَصابِيحَ} “Andolsun Biz en yakın semayı kandillerle süsledik” [el-Mülk: 5] kavlinin zahirini koruma vardır. Cisimler ve mesafeler ilminde zikrettikleri şeyleri ise -bütün çelişkileriyle birlikte- kabul etmek zorunda değiliz; dolayısıyla onların sabit yıldızların yerin merkezine olan uzaklığının yirmi beş milyon dört yüz on iki bin sekiz yüz doksan dokuz fersah olduğunu söylemeleri bizi bağlamaz. Rivayette gelen semâ ile yer arasının beş yüz yıllık mesafe olduğu ve semânın kalınlığının da bu kadar olduğu şeklindeki bilgi, bu takdire göre yeryüzü ile sabit yıldızlar arasının bin yıllık mesafe olmasını iktiza eder; bu mesafenin fersahları ile yerin yarıçapının fersahları -ki söylendiğine göre yaklaşık bin iki yüz yetmiş üçtür- zikredilenden çok daha azdır.

ولا حاجة إلى أن يقال: العدد لا مفهوم له واختيار خمسمائة لما أن الخمسة عدد دائر فيكون في ذلك رمز خفي إلى الاستدارة كما قيل في كل فلك، ويشير إلى صحة احتمال أن يكون الفلك في ثخن السماء ما أخرجه ابن أبي حاتم وأبو الشيخ عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: الشمس بمنزلة الساقية تجري في السماء في فلكها فإذا غربت جرت الليل في فلكها تحت الأرض حتى تطلع من مشرقها وكذلك القمر، والأخبار المرفوعة والموقوفة في أمر الكواكب والسموات والأرض كثيرة.

'Sayı mefhumu kastedilmemiştir ve beş yüzün seçilmesi beşin devreden bir sayı olmasındandır; dolayısıyla her felek hakkında söylendiği gibi bunda da yuvarlaklığa gizli bir işaret vardır' denilmesine ihtiyaç yoktur. Feleğin semânın kalınlığı içinde olması ihtimalinin sıhhatine İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu söz işaret eder: “Güneş, su dolabı gibidir; gökte kendi feleğinde akıp gider. Battığı zaman geceleyin yerin altında kendi feleğinde akarak doğduğu yerden doğuncaya kadar devam eder; ay da böyledir.” Yıldızlar, gökler ve yer hakkında merfû ve mevkûf haberler pek çoktur.

وقد ذكر الجلال السيوطي منها ما ذكر في رسالة ألفها في بيان الهيئة السنية، وإذا رصدتها رأيت أكثرها مائلا عن دائرة بروج القبول، وفيها ما يشعر بأن للكوكب حركة قسرية نحو ما أخرجه ابن المنذر عن عكرمة ما طلعت الشمس حتى يوتر لها كما توتر القوس، ثم الظاهر أن يراد بالسباحة الحركة الذاتية ويجوز أن يراد بها الحركة العرضية بل قيل هذا أولى لأن تلك غير مشاهدة مشاهدة هذه بل عوام الناس لا يعرفونها، وقيل يجوز أن يراد بها ما يعم الحركتين، واستنبط بعضهم من نسبة السباحة إلى الكوكب أن ليس هناك حامل له يتحرك بحركته مطلقا بل هو

Celâl es-Süyûtî el-Hey'etü's-Seniyye'nin beyanına dair telif ettiği risalesinde bunlardan zikrettiklerini zikretmiştir. Bunları incelediğinde çoğunun kabul burçları dairesinden meylettiğini görürsün. Onların içinde yıldızın kasrî bir hareketi olduğunu hissettiren rivayetler de vardır; nitekim İbnü'l-Münzir'in İkrime'den rivayet ettiği şu söz böyledir: “Yay gerildiği gibi gerilmedikçe güneş doğmaz.” Sonra zahir olan, yüzme ile zatî hareketin kastedilmesidir; arazî hareketin kastedilmesi de caizdir, hatta bu daha evlâdır denilmiştir, çünkü o hareket bunun gibi müşahede edilmez, bilakis avam halk onu bilmez. İki hareketi de kapsayan bir mananın murat edilmesi de caizdir denilmiştir. Bazıları, yüzmenin yıldıza nispet edilmesinden, onun hareketiyle hareket eden bir taşıyıcısının mutlak olarak bulunmadığı, bilakis onun

متحرك بنفسه في الفلك تحرك السمكة في الماء إذ لا يقال للجالس في صندوق أو جذع يجري في الماء إنه يسبح، واختار أنه يجري في مجرى قابل للخرق والالتئام كالماء ودون إثبات استحالة ذلك العروج إلى السماء السابعة، والله تعالى أعلم بحقيقة الحال وهو سبحانه ولي التوفيق وعلى محور هدايته تدور كرة التحقيق، وهذه نبذة مما رأينا إيراده مناسبا لهذا المقام، وسيأتي إن شاء الله تعالى نبذة أخرى مما يتعلق بذلك من الكلام وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ كائنا من كان مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أي الخلود والبقاء في الدنيا لكونه مخالفا للحكمة التكوينية والتشريعية، وقيل الخلد المكث الطويل ومنه قولهم للأثافي خوالد، واستدل بذلك على عدم حياة الخضر ﵇، وفيه نظر أَفَإِنْ مِتَّ بمقتضى حكمتنا فَهُمُ الْخالِدُونَ نزلت حين قالوا نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطور: ٣٠] والفاء الأولى لتعليق الجملة الشرطية بما قبلها والهمزة لإنكار مضمونها وهي في الحقيقة لإنكار جزائها أعني ما بعد الفاء الثانية. وزعم يونس أن تلك الجملة مصب الإنكار والشرط معترض بينهما وجوابه محذوف تدل عليه الجملة وليس بذاك، ويتضمن إنكار ما ذكر إنكار ما هو مدار له وجودا وعدما من شماتتهم بموته ﷺ كأنه قيل أفإن مت فهم الخالدون حتى يشمتوا بموتك، وفي معنى ذلك قول الإمام الشافعي عليه الرحمة:

felek içinde tıpkı balığın suda hareket etmesi gibi bizzat kendisinin hareket ettiği sonucunu çıkarmışlardır; zira suda akıp giden bir sandıkta veya kütükte oturan kimseye 'yüzüyor' denilmez. O, yıldızın su gibi yarılmayı ve birleşmeyi kabul eden bir mecrada aktığını tercih etmiştir; bunun imkânsızlığını ispat etmek ise yedinci semâya yükselmekten daha zordur. Durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir; muvaffakiyetin sahibi O Yüce Zât'tır ve hakikatin küresi O'nun hidayet ekseni etrafında döner. Bu makama getirilmesini uygun gördüğümüz sözler bundan ibarettir; inşâallâhu teâlâ bu kelama dair başka bir kısım ileride gelecektir. {وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ} “Biz hiçbir beşere kılmadık”; her kim olursa olsun, {مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ} “Senden önce ebedîliği”; yani dünyada ebedî kalmayı ve bekâyı [kılmadık], çünkü bu tekvînî ve teşriî hikmete aykırıdır. Huld kelimesinin uzun süre kalmak olduğu da söylenmiştir; nitekim ocak taşlarına 'havâlid' denilmesi de bundandır. Bununla Hızır aleyhisselâm'ın hayatta olmadığına istidlal edilmiştir; ancak bunda tenkide açık yönler vardır. {أَفَإِنْ مِتَّ} “Şimdi sen ölürsen”; hikmetimizin gereği olarak [ölürsen], {فَهُمُ الْخالِدُونَ} “Onlar ebedî mi kalacaklar?” Onlar: {نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ} “Onun hakkında zamanın felaketlerini gözetliyoruz” [et-Tûr: 30] dediklerinde nâzil olmuştur. Birinci fâ şart cümlesini kendisinden öncesine bağlamak içindir, hemze ise onun muhtevasını inkâr içindir; hakikatte ise o, cezasını (ikinci fâ'dan sonrasını) inkâr içindir. Yûnus, inkârın odağının o cümle olduğunu, şartın ise aralarında itiraziyye (ara cümle) olup cevabının mahzuf olduğunu ve cümlenin ona delalet ettiğini iddia etmiştir; ancak bu pek isabetli değildir. Zikredilenin inkârı, varlık ve yokluk bakımından onun etrafında döndüğü şeyi, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatına sevinmelerini (şematetlerini) inkârı da tazammun eder; sanki şöyle denilmiştir: 'Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar ki senin ölümüne sevinsinler?' İmam Şâfiî'nin -ona rahmet olsun- şu sözü de bu manadadır:

تمنى رجال أن أموت وإن أمت ... فتلك سبيل لست فيها بأوحد

Bazı adamlar ölmemi temenni ettiler; şayet ölürsem ... O öyle bir yoldur ki onda yalnız başına kalan ben değilim.

فقل للذي يبغي خلاف الذي مضى ... تزود لأخرى مثلها فكأن قد

Geçip gidenin aksini arzulayan kimseye de ki: ... Onun benzeri bir başkası için azık edin, zira o da gelmek üzeredir.

وقول ذي الإصبع العدواني:

Zü'l-İsba' el-Advânî'nin şu sözü de böyledir: