إذا ما الدهر جر على أناس ... كلاكله أناخ بآخرينا
Zaman bir topluluğun üzerine çöktürdüğünde ... göğsünü (ağırlığını), bir başkalarının yanına da çöker (onları da ezer).
فقل للشامتين بنا أفيقوا ... سيلقى الشامتون كما لقينا
Bizim başımıza gelenlere sevinenlere de ki: Kendinize gelin! ... Bizim karşılaştığımızla o sevinenler de karşılaşacaktır.
وذكر العلامة الطيبي ونقله صاحب الكشف بأدنى زيادة أن هذا رجوع إلى ما سيق له السورة الكريمة من حيث النبوة ليتخلص منه إلى تقرير مشرع آخر، وذلك لأنه تعالى لما أفحم القائلين باتخاذ الولد والمتخذين له سبحانه شركاء وبكتهم ذكر ما يدل على إفحامهم وهو قوله تعالى: أَفَإِنْ إلخ لأن الخصم إذا لم يبق له متشبث تمنى هلاك خصمه.
Allâme et-Tîbî -el-Keşşâf hâşiyesi sahibi [et-Taftâzânî] de çok az bir ziyadeyle bunu nakletmiştir- zikretmiştir ki bu, başka bir konunun takririne geçmek üzere, sûre-i kerîmenin nübüvvet açısından sevk edildiği asıl maksada bir dönüştür. Zira Allah Teâlâ, [kendisine] çocuk edindiğini söyleyenleri ve O Yüce Zât'a ortaklar koşanları susturup azarlayınca, onların susturulduklarını gösteren şu buyruğunu zikretmiştir: {أَفَإِنْ} “Şimdi sen...” ilh. Çünkü hasım tutunacak hiçbir dalı kalmadığında hasmının helâkini temenni eder.
وقوله تعالى: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ برهان على ما أنكر من خلودهم وفيه تأكيد لقوله سبحانه: وَما جَعَلْنا إلخ، والموت عند الشيخ الأشعري كيفية وجودية تضاد الحياة، وعند الإسفرايني وعزي للأكثرين أنه عدم الحياة عما من شأنه الحياة بالفعل فيكون عدم تلك الحياة كما في العمى الطارئ على البصر لا مطلق العمى فلا يلزم كون عدم الحياة عن الجنين عند استعداده للحياة موتا، وقيل عدم الحياة عما من شأنه الحياة مطلقا فيلزم ذلك ولا ضير لقوله تعالى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ [البقرة: ٢٨] واستدل الأشعري على كونه وجوديا بقوله تعالى: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الملك: ٢] فإن الخلق هو الإيجاد والإخراج من العدم وبأنه جائز والجائز لا بد له من فاعل والعدم لا يفعل. وأجيب عن الأول بأنه يجوز أن يكون بمعنى التقدير وهو أعم من الإيجاد ولو سلم كونه بمعنى الإيجاد فيجوز أن يراد بخلق الموت إيجاد أسبابه أو يقدر المضاف وهو غير عزيز في الكلام، وعن الأستاذ أن المراد بالموت الآخرة والحياة الدنيا لما روي عن ابن عباس تفسيرهما بذلك، وعن الثاني بأن الفاعل قد يريد العدم كما يريد الحياة فالفاعل يعدم الحياة كما يعدم البصر مثلا.
Allah Teâlâ'nın: {كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ} “Her can ölümü tadacaktır” buyruğu, onların ebedî kalışlarına yönelik inkâra bir bürhandır ve bunda O Sübhân'ın: {وَما جَعَلْنا} “Biz kılmadık...” ilh. buyruğuna bir tekit vardır. Şeyh el-Eş'arî'ye göre ölüm, hayata zıt vücûdî (varlıksal) bir keyfiyettir. el-İsferâyînî'ye göre ve çoğunluğa nispet edilen görüşe göre ise o, fiilen canlı olması gereken şeyde hayatın bulunmamasıdır (ademi hayat). Dolayısıyla bu, görme yetisi varken sonradan arız olan körlükte olduğu gibi o hayatın yokluğudur; mutlak körlük gibi değildir. Bu sebeple ceninin hayata hazır olduğu andaki hayatsızlığı ölüm sayılmaz. Bir görüşe göre ise canlı olması gereken şeyde mutlak olarak hayatın bulunmamasıdır; dolayısıyla bu gereklilik doğar ve Allah Teâlâ'nın: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ} “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz ki siz ölü idiniz de O sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra yine diriltecektir” [el-Bakara: 28] buyruğu gereğince bunda bir sakınca da yoktur. el-Eş'arî ölümün vücûdî olduğuna Allah Teâlâ'nın: {الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ} “O ki, ölümü ve hayatı yarattı” [el-Mülk: 2] buyruğu ile istidlal etmiştir. Zira yaratma (halk), icat etmek ve yokluktan varlığa çıkarmaktır; ayrıca ölüm caizdir (mümkündür), caizin ise mutlaka bir faili gerekir, yokluk ise fail olamaz. Birinci delile şöyle cevap verilmiştir: [Halk] takdir manasında olabilir ki bu icattan daha geneldir. İcat manasında olduğu kabul edilse bile, ölümün yaratılmasından kastın onun sebeplerinin icat edilmesi olması caizdir veya muzaf takdir edilir ki bu da kelamda az rastlanan bir şey değildir. Üstaddan [Ebû İshak el-İsferâyînî'den] nakledildiğine göre ölümden maksat âhiret, hayattan maksat ise dünyadır; zira İbn Abbâs'tan bunların bu şekilde tefsir edildiği rivayet edilmiştir. İkinci delile ise şöyle cevap verilmiştir: Fail, hayatı irade ettiği gibi yokluğu da irade edebilir; fail mesela görmeyi yok ettiği gibi hayatı da yok eder.
وقال اللقاني: الظاهر قاض بما عليه الأشعري والعدول عن الظاهر من غير داع غير مرضي عند العدول، وكلامه صرح في أنه عرض وتوقف بعض العلماء القائلين بأنه وجودي في أنه جوهر أو عرض لما أن في بعض الأحاديث أنه
el-Lekânî şöyle demiştir: Zahir, el-Eş'arî'nin görüşünü gerektirmektedir; bir gerekçe olmaksızın zahirden sapmak ise adalet ehli nezdinde makbul değildir. Onun sözü, ölümün araz olduğu konusunda açıktır. Onun vücûdî olduğunu söyleyen bazı âlimler ise, cevher mi yoksa araz mı olduğu hususunda tevakkuf etmişlerdir; zira bazı hadislerde onun
معنى خلقه الله تعالى في كف ملك الموت، وفي بعضها أن الله تعالى خلقه على صورة كبش لا يمر بشيء يجد ريحه إلا مات، وجل عبارات العلماء أنه عرض يعقب الحياة أو فساد بنية الحيوان، والأول غير مانع والثاني رسم بالثمرة، وقريب منه ما قاله بعض الأفاضل: إنه تعطل القوى لانطفاء الحرارة الغريزية التي هي آلتها فإن كان ذلك لانطفاء الرطوبة الغريزية فهو الموت الطبيعي وإلا فهو الغير الطبيعي، والناس لا يعرفون من الموت إلا انقطاع تعلق الروح بالبدن التعلق المخصوص ومفارقتها إياه، والمراد بالنفس النفس الحيوانية وهي مطلقا أعم من النفس الإنسانية كما أن الحيوان مطلقا أعم من الإنسان.
Allah Teâlâ'nın ölüm meleğinin avucunda yarattığı bir mana olduğu, bazılarında ise Allah Teâlâ'nın onu bir koç suretinde yarattığı ve kokusunu alan her şeyin yanından geçerken öldüğü rivayet edilmiştir. Âlimlerin ifadelerinin çoğu, onun hayatı takip eden bir araz veya canlının bünyesinin bozulması olduğu yönündedir; birincisi gayr-ı mâni (sınırlandırıcı değil), ikincisi ise semeresiyle yapılan bir tanımdır. Bazı fazilet ehlinin şu sözü de buna yakındır: Ölüm, aleti olan garîzî (doğal) hararetin sönmesi sebebiyle kuvvelerin işlemez hale gelmesidir. Şayet bu, garîzî rutubetin sönmesinden kaynaklanıyorsa bu tabii ölümdür, aksi takdirde gayr-ı tabiidir. İnsanlar ise ölümden sadece ruhun bedene olan o özel taallukunun kesilmesini ve ruhtan ayrılmasını anlarlar. Nefisten kasıt hayvani nefistir; o da mutlak olarak insanî nefisten daha geneldir, tıpkı hayvanın mutlak olarak insandan daha genel olduğu gibi.
والنفوس عند الفلاسفة ومن حذا حذوهم ثلاثة: النباتية والحيوانية والفلكية والنفس مقولة على الثلاثة بالاشتراك اللفظي على ما حكاه الإمام في الملخص عن المحققين. وبالاشتراك المعنوي على ما يقتضيه كلام الشيخ في الشفاء، وتحقيق ذلك في محله، وإرادة ما يشمل الجميع هنا مما لا ينبغي أن يلتفت إليه، وقال بعضهم: المراد بها النفس الإنسانية لأن الكلام مسوق لنفي خلود البشر، واختير عمومها لتشمل نفوس البشر والجن وسائر أنواع الحيوان ولا يضر ذلك بالسوق بل هو أنفع فيه، ولا شك في موت كل من أفراد تلك الأنواع نعم اختلف في أنه هل يصح إرادة عمومها بحيث تشمل نفس كل حي كالملك وغيره أم لا بناء على الاختلاف في موت الملائكة ﵈ والحور العين فقال بعضهم: إن الكل يموتون ولو لحظة لقوله تعالى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] وقال بعضهم: إنهم لا يموتون لدلالة بعض الأخبار على ذلك، والمراد من كل نفس النفوس الأرضية والآية التي استدل بها مؤولة بما ستعلمه إن شاء الله تعالى إلى وهم داخلون في المستثنى في قوله تعالى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ [الزمر: ٦٨] أولا يسلم أن كل صعق موت، وقال بعضهم: إن الملائكة يموتون والحور لا تموت، وقال آخرون: إن بعض الملائكة ﵈ يموتون وبعضهم لا يموت كجبريل وإسرافيل وميكائيل وعزرائيل ﵈ ورجح قول البعض، ولا يرد أن الموت يقتضي مفارقة الروح البدن والملائكة ﵈ لا أبدان لهم لأن القائل بموتهم يقول بأن لهم أبدانا لكنها لطيفة كما هو الحق الذي دلت عليه النصوص، وربما يمنع اقتضاء الموت البدن.
Filozoflar ve onların izinden gidenlere göre nefisler üç kısımdır: Nebâtî (bitkisel), hayvânî ve felekî. İmam [Fahreddin er-Râzî]'nin el-Mülahhas'ta muhakkiklerden naklettiğine göre nefis lafzı bu üçüne lafzî müştereklikle (eş seslilikle) söylenir; Şeyh [İbn Sînâ]'nın eş-Şifâ'daki sözünün gerektirdiğine göre ise mânevî müştereklikle söylenir. Bunun tahkiki kendi yerindedir; burada hepsini kapsayan bir anlam kastedilmesi ise iltifat edilmemesi gereken bir husustur. Bazıları şöyle demiştir: [Nefisten] kasıt insanî nefistir, çünkü söz insanların ebedî kalışını nefyetmek üzere sevk edilmiştir. İnsan, cin ve diğer bütün hayvan türlerinin nefislerini kapsayacak şekilde genel kılınması tercih edilmiştir; bu durum sözün sevk edilişine zarar vermez, bilakis ona daha uygundur. Bu türlerin fertlerinin her birinin öleceğinde şüphe yoktur. Evet, meleklerin aleyhimüsselâm ve hûrilerin ölümü konusundaki ihtilafa binaen, melek ve benzeri her canlının nefsini kapsayacak şekilde umumunun kastedilmesinin sahih olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Bazıları: {كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ} “O'nun zâtından başka her şey helâk olucudur” [el-Kasas: 88] ayeti gereğince -bir anlığına bile olsa- hepsinin öleceğini söylemiştir. Bazıları ise buna delalet eden bazı haberler sebebiyle onların ölmeyeceğini, 'her nefis'ten kastın yeryüzü nefisleri olduğunu ve istidlal edilen ayetin inşâallâhu teâlâ ileride öğreneceğin şekilde tevil edildiğini, yahut onların Allah Teâlâ'nın: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ} “Sûra üfürülür; Allah'ın diledikleri müstesna olmak üzere göklerde olanlar ve yerde olanlar bayılıp düşer (ölür)” [ez-Zümer: 68] buyruğundaki istisna edilenler içine dahil olduklarını veya her çarpılıp bayılmanın (sa'k) ölüm olduğunun kabul edilmediğini söylemişlerdir. Bazıları meleklerin öleceğini, hûrilerin ise ölmeyeceğini; diğer bazıları da meleklerin aleyhimüsselâm bazısının ölüp bazısının ölmeyeceğini -mesela Cebrail, İsrafil, Mikail ve Azrail aleyhimüsselâm gibi- söylemiş ve bazı âlimler bu görüşü tercih etmiştir. Ölümün ruhun bedenden ayrılmasını gerektirdiği ve meleklerin aleyhimüsselâm ise bedenlerinin bulunmadığı itirazı ileri sürülemez; zira onların öldüğünü söyleyenler, nassların da delalet ettiği hakikate uygun olarak onların lâtif bedenleri olduğunu söylerler; nitekim ölümün bedeni gerektirdiği hususu da reddedilebilir.
وبالغ بعضهم فادعى أن النفوس أنفسها تموت بعد مفارقتها للبدن وإن لم تكن بعد المفارقة ذات بدن، وكأنه يلتزم تفسير الموت بالعدم والاضمحلال، والحق أنها لا تموت سواء فسر الموت بما ذكر أم لا، وقد أشار أحمد بن الحسين الكندي إلى هذا الاختلاف بقوله:
Bazıları aşırıya kaçarak, bedenden ayrıldıktan sonra bedeni olmasa bile bizzat nefislerin kendilerinin de öldüğünü iddia etmişlerdir; sanki ölümü adem (yokluk) ve izmihlal ile tefsir etmeyi iltizam etmektedir. Hak olan ise, ölüm zikredilen şekilde tefsir edilsin veya edilmesin nefislerin ölmediğidir. Ahmed b. el-Hüseyn el-Kindî [el-Mütenebbî] şu sözüyle bu ihtilafa işaret etmiştir:
تنازع الناس حتى لا اتفاق لهم ... إلا على شجب والخلف في شجب
İnsanlar çekişip durdular, öyle ki helâk dışında ... Hiçbir şeyde ittifak edemediler; helâkin mahiyetinde bile ihtilaf ettiler.
فقيل تخلص نفس المرء سالمة ... وقيل تشرك جسم المرء في العطب
Denildi ki: İnsanın nefsi esenlikle kurtulur, ... Denildi ki: İnsanın bedenine helâkte ortak olur.
وذهب الإمام إلى العموم في الآية إلا أنه قال: هو مخصوص فإن له تعالى نفسا كما قال سبحانه حكاية عن عيسى ﵇ تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ [المائدة: ١١٦] مع أن الموت مستحيل عليه سبحانه، وكذا الجمادات لها نفوس وهي لا تموت، ثم قال: والعام المخصوص حجة فيبقى معمولا به على ظاهره فيما عدا ما أخرج منه، وذلك يبطل قول الفلاسفة في الأرواح البشرية والعقول المفارقة والنفوس الفلكية إنها لا تموت اهـ، وفيه أنه إن أراد بالنفس الجوهر المتعلق بالبدن تعلق التدبير والتصريف كما قاله الفلاسفة ومن وافقهم أو الجسم النوراني الخفيف الحي المتحرك النافذ في الأعضاء الساري فيها سريان ماء الورد كما عليه جمهور المحدثين وذكر له ابن القيم مائة دليل فالله تعالى منزه عن ذلك أصلا.
İmam [Fahreddin er-Râzî] ayetteki umumiliğe (genelliğe) gitmiş, ancak şöyle demiştir: O tahsis edilmiştir; zira O Yüce Zât'ın da bir nefsi (zâtı) vardır, nitekim İsa aleyhisselâm'dan naklen şöyle buyurmuştur: {تَعْلَمُ ما فِي نَفْسِي وَلا أَعْلَمُ ما فِي نَفْسِكَ} “Sen benim nefsimde olanı bilirsin, ben ise Senin nefsinde olanı bilmem” [el-Mâide: 116]; oysa ölüm O Sübhân hakkında imkânsızdır. Aynı şekilde cansız varlıkların da nefisleri vardır ve onlar ölmezler. Sonra şöyle demiştir: Tahsis edilmiş âmm (genel ifade) delildir; binaenaleyh dışarı çıkarılanlar haricinde zahiri üzere amele medar olmaya devam eder. Bu durum da filozofların beşerî ruhlar, müfârak (maddeden ayrık) akıllar ve felekî nefisler hakkındaki 'onlar ölmez' sözlerini bâtıl kılar, intihâ. Bu görüşe karşı şöyle denilir: Şayet nefis ile filozofların ve onlara muvafakat edenlerin dediği gibi bedenle tedbir ve tasarruf bağı kuran cevheri, yahut muhaddislerin çoğunluğunun benimsediği ve İbnü'l-Kayyim'in bunun için yüz delil zikrettiği, uzuvlara nüfuz edip gül suyunun sirayet ettiği gibi sirayet eden nurani, hafif, diri ve hareketli cismi kastettiyse, Allah Teâlâ bundan kesinlikle münezzehtir.
وكذا الجمادات لا تتصف بها على الشائع، وأيضا ليس للأرواح البشرية والعقول المفارقة عند الفلاسفة نفسا بأحد ذينك المعنيين فكيف يبطل بالآية الكريمة قولهم، وإن أراد بها الذات كما هو أحد معانيها جاز أن تثبت لله تعالى وقد قيل به في الآية التي ذكرها، وكذا هي ثابتة للجمادات لكن يرد عليه أنه إن أراد بالموت مفارقة الروح للبدن أو نحو ذلك يبطل قوله وذلك يبطل إلخ لأن الأرواح والعقول المذكورة لا أبدان لها عند الفلاسفة فلا يتصور فيها الموت بذلك المعنى، وإن أراد به العدم والاضمحلال يرد عليه أن الجمادات تتصف به فلا يصح قوله وهي لا تموت، وبالجملة لا يخفى على المتذكر أن الإمام سها في هذا المقام، ثم إن معنى كون النفس ذائقة الموت أنها تلابسه على وجه تتألم به أو تلتذ من حيث إنها تخلص به من مضيق الدنيا الدنيئة إلى عالم الملكوت وحظائر القدس كذا قيل.
Aynı şekilde cansız varlıklar da yaygın kabule göre bununla nitelenmez. Ayrıca filozoflara göre beşerî ruhların ve müfârak akılların bu iki anlamdan biriyle bir nefsi yoktur; o halde onların sözü bu âyet-i kerîme ile nasıl bâtıl kılınabilir? Şayet nefis ile anlamlarından biri olan 'zât'ı kastettiyse, Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi caiz olur; nitekim zikrettiği ayette de böyle denilmiştir. Aynı şekilde o, cansız varlıklar için de sabittir. Fakat ona şu itiraz yöneltilir: Şayet ölüm ile ruhun bedenden ayrılmasını veya benzeri bir şeyi kastettiyse, 'bu durum bâtıl kılar...' şeklindeki sözü geçersiz olur; çünkü zikredilen ruhların ve akılların filozoflar nezdinde bedenleri yoktur, dolayısıyla bu anlamda ölüm onlar hakkında düşünülemez. Şayet ölüm ile adem (yok oluş) ve izmihlali kastettiyse, cansız varlıkların da bununla nitelendiği itirazı gelir; dolayısıyla onun 've onlar ölmezler' sözü sahih olmaz. Velhasıl, dikkatli bir kimseye İmam'ın bu makamda sehiv ettiği gizli kalmaz. Sonra nefsin ölümü tatmasının anlamı; acı çekeceği bir şekilde yahut alçak dünyanın darlığından melekût âlemine ve kudsî makamlara kurtulması cihetiyle lezzet alacağı bir şekilde ölümle temas etmesidir; böyle denilmiştir.
والظاهر أن كل نفس تتألم بالموت لكن ذلك مختلف شدة وضعفا،
Zahir olan şudur ki her nefis ölüm sebebiyle acı duyar; ancak bu [acı], şiddet ve zayıflık bakımından farklılık gösterir.
وفي الحديث «إن للموت سكرات»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Ölümün muhakkak sekerâtı (şiddetli halleri/sarhoşlukları) vardır.»
ولا يلزم من التخلص المذكور لبعض الناس عدم التألم، ولعل في اختيار الذوق إيماء إلى ذلك لمن له ذوق فإن أكثر ما جاء في العذاب، وقال الإمام: إن الذوق إدراك خاص وهو هاهنا مجاز عن أصل الإدراك ولا يمكن إجراؤه على ظاهره لأن الموت ليس من جنس الطعام حتى يذاق، وذكر أن المراد من الموت مقدماته من الآلام العظيمة لأنه قيل دخوله في الوجود ممتنع الإدراك وحال وجوده يصير الشخص ميتا والميت لا يدرك، وتعقب بأن المدرك النفس المفارقة وتدرك ألم مفارقتها البدن وَنَبْلُوكُمْ الخطاب إما للناس كافة بطريق التلوين أو للكفرة بطريق الالتفات أي نعاملكم معاملة من يختبركم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ بالمكروه والمحبوب هل تصبرون وتشكرون أو لا.
Bazı insanlar için zikredilen kurtuluştan acı çekilmeyeceği neticesi çıkmaz. Nitekim zevk (tatma) lafzının seçilmesinde, zevk sahibi kimseler için buna bir ima bulunabilir; zira o, çoğunlukla azap hakkında gelmiştir. İmam şöyle demiştir: Tatmak özel bir idraktir ve burada idrakin aslından mecazdır; zahiri üzere hamledilmesi mümkün değildir, çünkü ölüm tadılacak bir yiyecek türünden değildir. Ölümden kastın onun büyük acılardan ibaret mukaddimeleri olduğunu zikretmiştir; zira ölümün varlığa girişinin idrakinin imkânsız olduğu, varlığı halinde ise şahsın ölü hale geldiği ve ölünün idrak edemeyeceği söylenmiştir. Buna karşı, idrak edenin [bedenden] ayrılan nefis olduğu ve onun da bedenden ayrılma acısını idrak ettiği belirtilerek itiraz edilmiştir. {وَنَبْلُوكُمْ} “Ve sizi sınarız”; hitap ya telvin yoluyla bütün insanlaradır veya iltifat yoluyla kâfirleredir; yani size sınayan bir kimsenin muamelesi gibi muamele ederiz, {بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ} “Şerle ve hayırla”; hoşlanılmayan ve sevilen şeylerle [sınarız ki], sabredip şükredecek misiniz yoksa etmeyecek misiniz [belli olsun].
وتفسير الشر والخير بما ذكر مروي عن ابن زيد، وروي عن ابن عباس أنهما الشدة والرخاء، وقال الضحاك:
Şer ve hayrın zikredilen şekilde tefsiri İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan bunların zorluk ve genişlik/bolluk olduğu rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir:
الفقر والمرض والغنى والصحة، والتعميم أولى، وقدم الشر لأنه اللائق بالمنكر عليهم أو لأنه ألصق بالموت المذكور قبله، وذكر الراغب أن اختيار الله تعالى للعباد تارة بالمسار ليشكروا وتارة بالمضار ليصبروا فالمنحة والمحنة جميعا بلاء فالمحنة مقتضية للصبر والمنحة مقتضية للشكر والقيام بحقوق الصبر أيسر من القيام بحقوق الشكر فالمحنة أعظم البلاءين، وبهذا النظر قال عمر رضي الله تعالى عنه: بلينا بالضراء فصبرنا وبلينا بالسراء فلم نصبر، ولهذا قال علي كرم الله تعالى وجهه: من وسع عليه دنياه فلم يعلم أنه قد مكر به فهو مخدوع عن عقله اهـ، ولعله يعلم منه وجه لتقديم الشر فِتْنَةً أي ابتلاء فهو مصدر مؤكد لنبلوكم على غير لفظه.
Fakirlik ve hastalık ile zenginlik ve sıhhattir. Genel kılmak daha evlâdır. Şerrin öne alınması, inkâr edilenlere uygun düşmesi sebebiyle veya kendisinden önce zikredilen ölüme daha bitişik olmasındandır. Râgıb zikretmiştir ki Allah Teâlâ'nın kullarını sınaması bazen şükretsinler diye sevindirici şeylerle, bazen de sabretsinler diye zararlı şeylerle olur; dolayısıyla ihsan da mihnet de her ikisi birer imtihandır. Mihnet sabrı, ihsan ise şükrü gerektirir; sabrın haklarını yerine getirmek şükrün haklarını yerine getirmekten daha kolaydır; bu yüzden mihnet iki belânın daha büyüğüdür. Bu bakış açısıyla Ömer radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: 'Darlıkla sınandık sabrettik, bollukla sınandık sabredemedik.' İşte bu sebeple Ali kerremallâhu teâlâ vecheh şöyle demiştir: 'Kime dünyası genişletilir de kendisi hakkında bir imtihan/mekir kurulduğunu bilmezse, o kimse aklından aldanmıştır', intihâ. Belki bundan şerrin öne alınmasının gerekçesi de anlaşılır. {فِتْنَةً} “Bir imtihan olarak”; yani ibtila olarak [sınarız]. Bu, kendi lafzından olmayan bir şekilde {نبلوكم} fiilini tekit eden bir mastardır.
وجوز أن يكون مفعولا له أو حالا على معنى نبلوكم بالشر والخير لأجل إظهار جودتكم ورداءتكم أو مظهرين ذلك فتأمل ولا تغفل وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ لا إلى غيرنا لا استقلالا ولا اشتراكا فنجازيكم حسبما يظهر منكم من الأعمال، فهو على الأول من وجهي الخطاب وعد ووعيد وعلى الثاني منهما وعيد محض، وفي الآية إيماء إلى أن المراد من هذه الحياة الدنيا الابتلاء والتعريض للثواب والعقاب. وقرىء «يرجعون» بياء الغيبة على الالتفات وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا أي المشركون إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً أي ما يتخذونك إلا مهزوا به على معنى قصر معاملتهم معه ﷺ على اتخاذهم إياه عاملهم الله تعالى بعدله هزوا لا على معنى قصر اتخاذهم على كونه هزوا كما هو المتبادر كأنه قيل ما يفعلون بك إلا اتخاذك هزوا.
Onun mef'ûlün leh veya hal olması da caiz görülmüştür; bu durumda anlam, 'iyiliğinizi ve kötülüğünüzü ortaya çıkarmak için veya bunu ortaya çıkarıcılar olarak sizi şerle ve hayırla sınarız' şeklinde olur; tefekkür et ve gafil olma! {وَإِلَيْنا تُرْجَعُونَ} “Ve ancak Bize döndürüleceksiniz”; başkasına değil, ne müstakil olarak ne de ortaklıkla; böylece sizden ortaya çıkan amellere göre sizi cezalandırırız/mükâfatlandırırız. Dolayısıyla bu, hitabın iki yönünden birincisine göre vaad ve vaîd (müjde ve tehdit), ikincisine göre ise sırf vaîddir. Ayette, bu dünya hayatından muradın imtihan olunmak ile sevap ve ikaba muhatap kılınmak olduğuna bir ima vardır. İltifat yoluyla gâib yâ'sı ile «yurce'ûn» şeklinde de okunmuştur. {وَإِذا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenler seni gördükleri zaman”; yani müşrikler [gördükleri zaman], {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُواً} “Seni sadece alaya alırlar”; yani seninle ancak alay ederler. Bu, onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile olan muamelelerinin -Allah Teâlâ onlara adaletiyle muamele etsin- onu alaya almaktan ibaret kılındığı manasınadır; ilk akla gelen şekliyle onların almalarının sırf alay konusu olmaya hasredilmesi manasına değildir; sanki 'sana alaya almaktan başka bir muamele yapmazlar' denilmiştir.
والظاهر أن جملة إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إلخ جواب إِذا ولم يحتج إلى الفاء كما لم يحتج جوابها المقترن بما إليها في قوله تعالى: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ما كانَ حُجَّتَهُمْ [الجاثية: ٢٥] وهذا بخلاف جواب غير إذا من أدوات الشرط المقترن بما فإنه يلزم فيه الاقتران بالفاء نحو إن تزورنا فما نسيء إليك، وقيل الجواب محذوف وهو يقولون المحكي به قوله تعالى: أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وقوله سبحانه: إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إلخ اعتراض وليس
Zahir olan şudur ki: {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ} ilh. cümlesi {إِذا} edatının cevabıdır ve Allah Teâlâ'nın: {وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ما كانَ حُجَّتَهُمْ} “Ayetlerimiz onlara açıkça okunduğu zaman, onların hücceti sadece... olmuştur” [el-Câsiye: 25] buyruğunda {ما} ile birlikte gelen cevabın fâ harfine ihtiyaç duymadığı gibi bu da ihtiyaç duymamıştır. Bu durum, {إذا} dışındaki şart edatlarının {ما} ile birlikte gelen cevabının aksinedir; zira onda fâ ile birleşmesi gerekir; nitekim 'Bizi ziyaret edersen sana kötülük etmeyiz' (in tezurnâ femâ nusîu ileyk) sözünde olduğu gibi. Bir görüşe göre ise cevap mahzuftur ve o da Allah Teâlâ'nın: {أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ} “İlahlarınızı diline dolayan bu mudur?” buyruğu ile hikâye edilen 'derler' (yekûlûne) ifadesidir; O Sübhân'ın: {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ} ilh. buyruğu ise itiraziyyedir (ara cümledir); fakat bu pek
بذاك، نعم لا بدّ من تقدير القول فيما ذكر وهو إما معطوف على جملة إِنْ يَتَّخِذُونَكَ أو حال أي ويقولون أو قائلين والاستفهام للإنكار والتعجب ويفيدان أن المراد يذكر آلهتكم بسوء وقد يكتفى بدلالة الحال عليه كما في قوله تعالى: سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ [الأنبياء: ٦٠] فإن ذكر العدو لا يكون إلا بسوء وقد تحاشوا عن التصريح أدبا مع آلهتهم. وفي مجمع البيان تقول العرب ذكرت فلانا أي عبته، وعليه قول عنترة:
isabetli değildir. Evet, zikredilen yerde 'kavl' (söz) takdiri şarttır; bu da ya {إِنْ يَتَّخِذُونَكَ} cümlesine matuftur veya haldir; yani 've derler' veya 'diyerek' takdirindedir. Soru (istifham) inkâr ve taaccüp içindir; bunlar da muradın 'ilahlarınızı kötülükle anıyor' olduğunu ifade eder. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ} “Onları diline dolayan bir genç işittik” [el-Enbiyâ: 60] buyruğunda olduğu gibi bazen halin delaletiyle de yetinilir; zira düşmanı anmak ancak kötülükle olur; putlarına karşı sözde bir edep takınarak açıkça söylemekten kaçınmışlardır. Mecma'u'l-Beyân'da şöyle denir: Araplar 'filanı andım' derler ki bu 'onu ayıpladım/kınadım' demektir. Antere'nin şu sözü de bunun üzerinedir:
لا تذكري مهري وما أطعمته ... فيكون جلدك مثل جلد الأجرب
Atımı ve ona yedirdiklerimi diline dolama! ... Yoksa tenin uyuzun teni gibi oluverir.
انتهى والإشارة مثلها في قوله:
İntihâ. [Âyetteki] işaret, şairin şu sözündeki gibidir:
هذا أبو الصقر فردا في محاسنه ... من نسل شيبان بين الضال والسلم
İşte bu Ebû's-Sakr'dır, güzelliklerinde eşsizdir, ... Şeybân neslindendir, yabani kiraz ile selem ağaçları arasında.
فيكون في ذلك نوع بيان للاتخاذ هزوا، وقوله تعالى: وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ في حيز النصب على الحالية من ضمير القول المقدر، والمعنى أنهم يعيبون عليه ﵊ أن يذكر آلهتهم التي لا تضر ولا تنفع بالسوء والحال أنهم بالقرآن الذي أنزل رحمة كافرون فهم أحقاء بالعيب والإنكار، فالضمير الأول مبتدأ خبره كافِرُونَ وبه يتعلق بِذِكْرِ وقدم رعاية للفاصلة وإضافته لامية، والضمير الثاني تأكيد لفظي للأول، والفصل بين العامل والمعمول بالمؤكد وبين المؤكد والمؤكد بالمعمول جائز، ويجوز أن يراد بِذِكْرِ الرَّحْمنِ توحيده على أن ذكر مصدر مضاف إلى المفعول أي وهم كافرون بتوحيد الرحمن المنعم عليهم بما يستدعي توحيده والإيمان به سبحانه، وأن يراد به عظته تعالى وإرشاده الخلق بإرسال الرسل وإنزال الكتب على أنه مصدر مضاف إلى الفاعل، وقيل المراد بذكر الرحمن ذكره ﷺ هذا اللفظ وإطلاقه عليه تعالى، والراد بكفرهم به قولهم ما نعرف الرحمن إلا رحمن اليمامة فهو مصدر مضاف إلى المفعول لا غير وليس بشيء كما لا يخفى.
Böylece bunda alaya almanın bir nevi beyanı bulunur. Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمنِ هُمْ كافِرُونَ} “Halbuki onlar Rahmân'ın zikrini bizzat inkâr edenlerdir” buyruğu, takdir edilen 'kavl'in zamirinden hal olarak nasb mahallindedir. Mana şöyledir: Onlar, ne zarar ne de fayda vermeyen ilahlarını kötülükle anmasını ona aleyhisselâm ayıplarken, rahmet olarak indirilen Kur'an'ı kendileri inkâr etmektedirler; dolayısıyla asıl ayıplanmaya ve kınanmaya layık olanlar kendileridir. Birinci zamir mübtedadır, haberi {كافِرُونَ} lafzıdır; {بِذِكْرِ} car-mecruru da ona taalluk eder ve fasıla riayeti için öne geçirilmiştir; tamlaması lâmiyyedir. İkinci zamir birincisi için lafzî tekittir. Âmil ile ma'mûl arasının müekkid (pekiştiren) ile, müekked (pekiştirilen) ile müekkid arasının ise ma'mûl ile ayrılması caizdir. {بِذِكْرِ الرَّحْمنِ} ifadesinden muradın, zikr lafzının mef'ûle muzaf bir mastar olması üzere O'nun tevhidi olması da caizdir; yani onlar, kendilerini tevhidi ve O Yüce Zât'a imanı gerektiren nimetlerle donatan Rahmân'ın tevhidini inkâr etmektedirler. Ondan muradın fâile muzaf bir mastar olması üzere Allah Teâlâ'nın peygamberler gönderip kitaplar indirerek kullarına ettiği öğüt ve irşadı olması da caizdir. Bir görüşe göre Rahmân'ın zikrinden kasıt, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu lafzı zikretmesi ve Allah Teâlâ'ya ıtlak etmesidir; onların bunu inkârından kasıt ise 'Biz Yemâme'nin Rahmân'ından başka Rahmân tanımayız' sözleridir; dolayısıyla sırf mef'ûle muzaf bir mastardır; ancak bu gizli kalmayacağı üzere tutarsız bir görüştür.
وجعل الزمخشري الجملة حالا من ضمير يَتَّخِذُونَكَ أي يتخذونك هزوا وهم على حال هي أصل الهزء والسخرية وهي الكفر بذكر الرحمن. وسبب نزول الآية على ما
ez-Zemahşerî ise cümleyi {يَتَّخِذُونَكَ} fiilinin zamirinden hal kılmıştır; yani onlar, bizzat alay ve maskaralığın aslı olan bir hal üzere -ki o da Rahmân'ın zikrini inkâr etmektir- bulundukları halde seni alaya alırlar. Ayetin iniş sebebi ise
أخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه ﷺ مر على أبي سفيان. وأبي جهل وهما يتحدثان فلما رآه أبو جهل ضحك وقال لأبي سفيان: هذا نبي بني عبد مناف فغضب أبو سفيان فقال: ما تنكر أن يكون لبني عبد مناف فسمعها النبي ﷺ فرجع إلى أبي جهل فوقع به وخوفه وقال: ما أراك منتهيا حتى يصيبك ما أصاب عمك الوليد بن المغيرة وقال لأبي سفيان: أما أنك لم تقل ما قلت إلا حمية، وأنا أرى أن القلب لا يثلج
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göredir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Süfyân ile Ebû Cehil konuşurlarken yanlarından geçti. Ebû Cehil onu görünce güldü ve Ebû Süfyân'a: 'İşte Abdümenâfoğullarının peygamberi!' dedi. Ebû Süfyân buna kızıp: 'Abdümenâfoğullarından [bir peygamber] olmasını ne diye yadırgıyorsun?' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu işitince Ebû Cehil'e dönüp onu azarladı ve korkuttu: 'Amcan Velîd b. el-Mugîre'nin başına gelen senin de başına gelmedikçe vazgeçeceğini sanmıyorum' dedi. Ebû Süfyân'a da: 'Bilesin ki sen söylediğin bu sözü ancak kabile taassubuyla söyledin' dedi. Ben ise kalbin bunun
لكون هذا سببا للنزول والله تعالى أعلم.
iniş sebebi olması konusunda mutmain olmadığını (tatmin olmadığını) düşünüyorum; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ وهو طلب الشيء وتحريه قبل أوانه، والمراد بالإنسان جنسه جعل لفرط استعجاله وقلة صبره كأنه مخلوق من نفس العجل تزيلا لما طبع عليه من الأخلاف منزلة ما طبع منه من الأركان إيذانا بغاية لزومه له وعدم انفكاكه عنه، وقال أبو عمرو وأبو عبيدة وقطرب: في ذلك قلب والتقدير خلق العجل من الإنسان على معنى أنه جعل من طبائعه وأخلاقه للزومه له، وبذلك قرأ عبد الله وهو قلب غير مقبول، وقد شاع في كلامهم مثل ذلك عند إرادة المبالغة فيقولون لمن لازم اللعب أنت من لعب، ومنه قوله:
{خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ} “İnsan aceleden yaratılmıştır”; acele (acel), bir şeyi vaktinden önce istemek ve onun peşine düşmektir. İnsandan maksat onun cinsidir; aşırı aceleciliği ve sabırsızlığı sebebiyle, fıtratına yerleştirilen huylar yaratıldığı unsurlar konumuna konularak, onun bu huy ile son derece iç içe olduğunu ve ondan ayrılamayacağını bildirmek üzere sanki bizzat acelenin kendisinden yaratılmış gibi kılınmıştır. Ebû Amr, Ebû Ubeyde ve Kutrub şöyle demişlerdir: Bunda bir kalb (yer değiştirme) vardır; takdiri 'acele insandan yaratılmıştır' şeklindedir; yani ayrılmazlığı sebebiyle onun tabiatlarından ve ahlâkından kılınmıştır manasınadır. Abdullah [b. Mes'ûd] da böyle okumuştur; fakat bu kabul görmeyen bir kalbdir. Arapların kelamında mübalağa kastedildiğinde bu tür kullanımlar yaygındır; nitekim oyuna düşkün kimseye 'sen oyundansın' derler. Şairin şu sözü de bundandır:
وأنا لمما يضرب الكبش ضربة ... على رأسه يلقي اللسان من الفم
Biz öyle kimseleriz ki, koçun (yiğidin) kafasına öyle bir kılıç indiririz ki ... Dili ağzından dışarı fırlar.
وقيل المراد بالإنسان النضر بن الحرث لأن الآية نزلت فيه حين استعجل العذاب بقوله اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ [الأنفال: ٣٢] إلخ، وقال مجاهد. وسعيد بن جبير وعكرمة والسدي والضحاك ومقاتل والكلبي: المراد به آدم ﵇ أراد أن يقوم قبل أن يتم نفخ الروح فيه وتصل إلى رجليه، وقيل خلقه الله تعالى في آخر النهار يوم الجمعة فلما أجري الروح في عينيه ولسانه ولم يبلغ أسفله قال: يا رب استعجل بخلقي قبل غروب الشمس وروي ذلك عن مجاهد، وقيل المراد أنه خلق بسرعة على غير ترتيب خلق بنيه حيث تدرج في خلقهم، وذكر ذلك لبيان أن خلقه كذلك من دواعي عجلته في الأمور، والأظهر إرادة الجنس وإن كان خلقه ﵇ وما يقتضيه ساريا إلى أولاده وما تقدم في سبب النزول لا يأباه كما لا يخفى، وقيل العجل الطين بلغة حمير، وأنشد أبو عبيدة لبعضهم:
Bir görüşe göre insandan maksat en-Nadr b. el-Hâris'tir; çünkü ayet, onun: {اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ} “Ey Allah! Eğer bu Senin katından gelen hak ise üzerimize yağdır...” [el-Enfâl: 32] ilh. diyerek azabı acele istemesi üzerine inmiştir. Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, İkrime, es-Süddî, ed-Dahhâk, Mukâtil ve el-Kelbî ise şöyle demişlerdir: Ondan kasıt Âdem aleyhisselâm'dır; içine ruh üflenmesi tamamlanıp ayaklarına ulaşmadan önce kalkmak istemiştir. Allah Teâlâ'nın onu cuma günü günün sonunda yarattığı, ruh gözlerine ve diline ulaşıp alt tarafına henüz ulaşmadığında: 'Yâ Rabbi! Güneş batmadan önce yaratılışımı acele tamamla' dediği de söylenmiştir; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre ise çocuklarının yaratılışında aşama aşama gidildiği halde, onun çocuklarının yaratılış düzeninden farklı olarak süratle yaratıldığı kastedilmiştir; bunun zikredilmesi, onun bu şekilde yaratılmasının işlerdeki aceleciliğinin sebeplerinden olduğunu beyan etmek içindir. Daha açık olan ise cinsin kastedilmesidir; gerçi Âdem aleyhisselâm'ın yaratılışı ve bunun gerektirdiği hususlar çocuklarına da sirayet etmiştir ve nüzul sebebi hakkında daha önce geçenler de gizli kalmayacağı üzere bunu reddetmez. Bir görüşe göre ise acel (عَجَل), Himyer lügatında çamur demektir. Ebû Ubeyde bir şairin şu beytini inşad etmiştir:
النبع في الصخرة الصماء منبته ... والنخل منبته في الماء والعجل
Neb' ağacının bittiği yer sert kayalıktır; ... Hurmanın bittiği yer ise su ve çamurdur (aceldir).
واعترض بأنه لا تقريب لهذا المعنى هاهنا وقال الطيبي: يكون القصد عليه تحقير شأن جنس الإنسان تتميما لمعنى التهديد في قوله تعالى: سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ والمعول عليه المعنى الأول، والخطاب للكفرة المستعجلين، والمراد بآياته تعالى نقماته ﷿، والمراد بإراءتهم إياها إصابته تعالى إياهم بها، وتلك الإراءة في
Buna, burada bu manaya hiçbir yakınlık bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. et-Tîbî şöyle demiştir: Buna göre maksat, Allah Teâlâ'nın: {سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ} “Size ayetlerimi göstereceğim, artık Benden acele istemeyin” buyruğundaki tehdit manasını tamamlamak üzere insan cinsinin şanını tahkir etmek olur. İtimat edilen ise birinci manadır. Hitap azabı acele isteyen kâfirleredir; Allah Teâlâ'nın ayetlerinden kasıt O Azîz ve Celîl'in intikamları/cezalarıdır; bunları onlara göstermesinden kasıt ise Allah Teâlâ'nın onları bu cezalara uğratmasıdır. Bu gösterme ise
الآخرة على ما يشير إليه ما بعد، وقيل فيها وفي الدنيا، والنهي عن استعجالهم إياه تعالى بالإتيان بها مع أن نفوسهم جبلت على العجلة ليمنعوها عما تريده وليس هذا من التكليف بما لا يطاق لأن الله تعالى أعطاهم من الأسباب ما يستطيعون به كف النفس عن مقتضاها ويرجع هذا النهي إلى الأمر بالصبر، وقرأ مجاهد وحميد وابن مقسم «خلق الإنسان» ببناء «خلق» للفاعل ونصب «الإنسان» .
sonrasının işaret ettiğine göre âhirettedir; bir görüşe göre ise hem âhirette hem de dünyadadır. Nefisleri acelecilik üzerine yaratılmış olmasına rağmen onların bu cezaların getirilmesini Allah Teâlâ'dan acele istemekten nehyedilmeleri, nefislerini istediği şeyden menetsinler diyedir. Bu da güç yetirilemeyecek şeyle mükellef kılmak (teklîf-i mâ lâ yutâk) kabilinden değildir; zira Allah Teâlâ onlara nefsi gerektirdiği şeyden alıkoyabilecekleri sebepleri (irade ve kudreti) vermiştir. Bu nehiy sabretme emrine râcidir. Mücâhid, Humeyd ve İbn Miksem «halka'l-insâne» şeklinde «halaka» fiilini mâlûm, «el-insâne» lafzını ise mansûb olarak okumuşlardır.
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ أي وقت وقوع الساعة الموعود بها، وكانوا يقولون ذلك استعجالا لمجيئه بطريق الاستهزاء والإنكار كما يرشد إليه الجواب لا طلبا لتعيين وقته بطريق الإلزام كما في سورة الملك، ومَتى في موضع رفع على أنه خبر لهذا.
{وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ} “Ve derler ki: Bu vaad ne zaman?”; yani vadedilen kıyametin kopma vakti [ne zaman?] Onlar bunu, Mülk Sûresi'nde olduğu gibi ilzam yoluyla vaktinin tayinini istemek için değil, cevabın da işaret ettiği üzere alay ve inkâr yoluyla gelişini aceleye getirmek maksadıyla söylüyorlardı. {مَتى} lafzı {هذَا} için haber olmak üzere ref mahallindedir.
ونقل عن بعض الكوفيين أنه في موضع نصب على الظرفية والعامل فيه فعل مقدر أي متى يأتي هذا الوعد إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بأنه يأتي والخطاب للنبي ﷺ والمؤمنين الذين يتلون الآيات الكريمة المنبئة عن إتيان الساعة، وجواب الشرط محذوف ثقة بدلالة ما قبله عليه فإن قولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ حيث كان استبطاء منهم للموعود وطلبا لإتيانه بطريق العجلة في قوة طلب إتيانه العجلة فكأنه قيل إن كنتم صادقين فليأتنا بسرعة، وقوله تعالى: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا استئناف مسوق لبيان شدة هول ما يستعجلونه وفظاعة ما فيه من العذاب وأنهم إنما يستعجلونه لجهلهم بشأنه، وإيثار صيغة المضارع في الشرط وإن كان المعنى على المضي لإفادة استمرار عدم العلم بحسب المقام وإلا فكثيرا ما يفيد المضارع المنفي انتفاء الاستمرار، ووضع الموصول موضع الضمير للتنبيه بما في حيز الصلة على علة استعجالهم.
Bazı Kûfelilerden onun zarfiyet üzere nasb mahallinde olduğu ve âmilinin takdîrî bir fiil olduğu nakledilmiştir; yani 'bu vaad ne zaman gelecek?' takdirindedir. {إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} “Eğer doğru söyleyenler iseniz”; onun geleceği hususunda [doğru söyleyenler iseniz]. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve kıyametin gelişini haber veren âyet-i kerîmeleri tilavet eden müminleredir. Kendisinden öncekinin delaletine güvenilerek şartın cevabı hazfedilmiştir; zira onların {مَتى هذَا الْوَعْدُ} “Bu vaad ne zaman?” sözleri, vadedileni gecikmiş bulmaları ve acele yoluyla gelişini istemeleri sebebiyle, onun acele gelmesini talep etme gücündedir; sanki 'şayet doğru söyleyenler iseniz o bize çarçabuk gelsin' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “O inkâr edenler bir bilselerdi” buyruğu, acele istedikleri şeyin dehşetinin şiddetini, içindeki azabın korkunçluğunu ve onların bunu sırf onun durumundan habersiz olmaları sebebiyle acele istediklerini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Mana geçmiş zaman olmasına rağmen şartta muzari sîgasının tercih edilmesi, makama göre bilgisizliğin devam ettiğini ifade etmek içindir; aksi takdirde menfî muzari çoğu zaman sürekliliğin nefyini ifade eder. İsmi mevsûlün zamir yerine getirilmesi ise sıla cümlesindeki vasıfla acele istemelerinin illetine dikkat çekmek içindir.
وقوله تعالى: حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ مفعول يَعْلَمُ على ما اختاره الزمخشري وهو عبارة عن الوقت الموعود الذي كانوا يستعجلونه، وإضافته إلى الجملة الجارية مجرى الصفة التي حقها أن تكون معلومة الانتساب إلى الموصوف عند المخاطب أيضا مع إنكار الكفرة ذلك للإيذان بأنه من الظهور بحيث لا حاجة إلى الإخبار به وإنما حقه الانتظام في سلك المسلمات المفروغ عنها، وجواب لَوْ محذوف أي لو لم يستمر عدم علمهم بالوقت الذي يستعجلونه بقولهم مَتى هذَا الْوَعْدُ وهو الوقت الذي تحيط بهم النار فيه من كل جانب، وتخصيص الوجوه والظهور بالذكر بمعنى القدام والخلف لكونهما أشهر الجوانب واستلزام الإحاطة بهما للإحاطة بالكل بحيث لا يقدرون على رفعها بأنفسهم من جانب من جوانبهم وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ من جهة الغير في دفعها إلخ لما فعلوا ما فعلوا من الاستعجال، وقدر الحوفي لسارعوا إلى الإيمان وبعضهم لعلموا صحة البعث وكلاهما ليس بشيء، وقيل إن لَوْ للتمني لا جواب لها وهو كما ترى.
Allah Teâlâ'nın: {حِينَ لا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلا عَنْ ظُهُورِهِمْ} “Yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları o vakti” buyruğu, ez-Zemahşerî'nin tercih ettiğine göre {يَعْلَمُ} fiilinin mef'ûlüdür ve bu, acele istedikleri vadedilen vakitten ibarettir. Kâfirler bunu inkâr ettiği halde muhatap nezdinde de mevsufa nispetinin bilinmesi gereken sıfat mecrasındaki cümleye izafe edilmesi; bunun haber verilmesine gerek kalmayacak derecede açık olduğunu ve asıl hakkının kesinleşmiş kabuller dizisine girmek olduğunu bildirmek içindir. {لَوْ} edatının cevabı mahzuftur; yani {مَتى هذَا الْوَعْدُ} “Bu vaad ne zaman?” diyerek acele istedikleri vakti -ki bu, ateşin onları her taraftan kuşatacağı vakittir- bilmemeleri sürüp gitmeseydi, -yüzlerin ve sırtların ön ve arka manasında zikre tahsis edilmesi yönlerin en meşhuru olmaları ve bu ikisinin kuşatılmasının bütünün kuşatılmasını gerektirmesi sebebiyle kendi taraflarından ateşi hiçbir cihetten defetmeye güç yetiremeyecekleri, {وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ} “Ve kendilerine yardım da edilmeyeceği” [vakti bilselerdi], ateşi defetmede başkası tarafından da yardım görmeyecekleri için- acele istemek gibi yaptıkları o işi yapmazlardı. el-Havfî cevabı 'hemen imana koşarlardı', bazıları ise 'ba'sin (yeniden dirilmenin) doğruluğunu bilirlerdi' şeklinde takdir etmiştir; her ikisi de tutarsızdır. {لَوْ} edatının temenni için olup cevabının bulunmadığı da söylenmiştir; bu ise gördüğün gibi zayıftır.
وجوز أن يكون يَعْلَمُ متروك المفعول منزلا منزلة اللام أي لو كان لهم علم لما فعلوا ذلك، وقوله تعالى:
{يَعْلَمُ} fiilinin mef'ûlünün terk edilip lâzım fiil konumuna indirilmiş olması da caiz görülmüştür; yani 'şayet onların bir ilmi olsaydı bunu yapmazlardı' demektir. Allah Teâlâ'nın:
حِينَ إلخ استئناف مقرر لجهلهم ومبين لاستمراره إلى ذلك الوقت كأنه قيل: حين يرون ما يرون يعلمون حقيقة الحال، وفي الكشف كأنه استئناف بياني وذلك أنه لما نفي العلم كان مظنة أن يسأل فأي وقت يعلمون؟ فأجيب حين لا ينفعهم، والظاهر كون حِينَ إلخ مفعولا به ليعلم.
{حِينَ} ilh. buyruğu ise onların cehaletini pekiştiren ve o vakte kadar devam ettiğini açıklayan bir istînâftır; sanki şöyle denilmiştir: 'Gördüklerini gördükleri zaman işin hakikatini bilirler.' el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Sanki o beyânî bir istînâftır; zira ilim nefyedilince 'Peki ne zaman bilirler?' diye sorulması muhtemeldi; 'kendilerine fayda vermeyeceği zaman' diye cevap verilmiştir. Zahir olan ise {حِينَ} ilh. ifadesinin {يعلم} fiilinin mef'ûlün bihi olmasıdır.
وقال أبو حيان: الذي يظهر أن مفعوله محذوف لدلالة ما قبله عليه أي لو يعلم الذين كفروا مجيء الموعود الذي سألوا عنه واستبطؤوه وحِينَ منصوب بذلك المفعول وليس عندي بظاهر بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً عطف على لا يَكُفُّونَ وزعم ابن عطية أنه استدراك مقدر قبله نفي والتقدير إن الآيات لا تأتي بحسب اقتراحهم بل تأتيهم بغتة،
Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, öncesinin delaleti sebebiyle mef'ûlünün mahzuf olmasıdır; yani 'inkâr edenler hakkında soru sorup gecikmiş saydıkları o vadedilen şeyin gelişini bir bilselerdi' takdirindedir; {حِينَ} ise o mef'ûl ile mansûbdur; fakat bu bana göre zahir değildir. {بَلْ تَأْتِيهِمْ بَغْتَةً} “Bilakis o, kendilerine ansızın gelecektir”; {لا يَكُفُّونَ} ifadesine matuftur. İbn Atıyye bunun, öncesinde bir nefyin takdir edildiği bir istidrak olduğunu ve takdirin 'Ayetler onların teklifine göre gelmez, bilakis onlara ansızın gelir' şeklinde olduğunu iddia etmiştir.
وقيل: إنه استدراك عن قوله تعالى: لَوْ يَعْلَمُ إلخ وهو منفي معنى كأنه قيل: لا يعلمون ذلك بل تأتيهم إلخ، وبينه وبين ما زعمه ابن عطية كما بين السماء الأرض. والمضمر في تَأْتِيهِمْ عائد على الْوَعْدُ لتأويله بالعدة أو الموعدة أو الحين لتأويله بالساعة أو على النَّارَ واستظهره في البحر، بَغْتَةً أي فجأة مصدر في موضع الحال أو مفعول مطلق لتأتيهم وهو مصدر من غير لفظه فَتَبْهَتُهُمْ تدهشهم وتحيرهم أو تغلبهم على أنه معنى كنائي.
Bir görüşe göre ise o, Allah Teâlâ'nın: {لَوْ يَعْلَمُ} ilh. buyruğundan bir istidraktır ve mana bakımından menfîdir; sanki 'bunu bilmezler, bilakis o kendilerine gelir...' denilmiştir. Bu görüş ile İbn Atıyye'nin iddia ettiği görüş arasında yer ile gök kadar fark vardır. {تَأْتِيهِمْ} fiilindeki zamir, 'vaad' kelimesine 'el-ıde' veya 'el-mev'ıde' (verilen söz) teviliyle, yahut 'hîn' kelimesine 'saat' teviliyle, yahut {النَّارَ} (ateş) kelimesine râcidir ki el-Bahr'da bu zahir görülmüştür. {بَغْتَةً} yani ansızın; hal makamında bir mastardır veya {تأتيهم} fiilinin kendi lafzından olmayan bir mef'ûl-i mutlakıdır. {فَتَبْهَتُهُمْ} “Ve onları dehşete düşürür”; onları şaşırtıp hayrete düşürür veya kinâî bir mana olarak onları alt eder.
وقرأ الأعمش «بل يأتيهم» بياء الغيبة «بغتة» بفتح الغين وهو لغة فيها، وقيل: إنه يجوز في كل ما عينه حرف حلق «فيبهتهم» بياء الغيبة أيضا، فالضمير المستتر في كل من الفعلين للوعد أو للحين على ما قال الزمخشري.
el-A'meş, gâib yâ'sı ile «bel ye'tîhim», gayn harfinin fethasıyla «bağateten» -ki bu onda bir lehçedir; ayn'ı boğaz harfi olan her kelimede caiz olduğu da söylenmiştir- ve yine gâib yâ'sı ile «feyebehtuhum» şeklinde okumuştur. Bu durumda iki fiilin her birindeki müstetir zamir, ez-Zemahşerî'nin dediğine göre vaade veya hîne râcidir.
وقال أبو الفضل الرازي: يحتمل أن يكون للنار بجعلها بمعنى العذاب فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها الضمير المجرور عائد على ما عاد عليه ضمير المؤنث فيما قبله، وقيل: على البغتة أي لا يستطيعون ردها عنهم بالكلية وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ أي يمهلون ليستريحوا طرفة عين، وفيه تذكير بإمهالهم في الدنيا.
Ebu'l-Fazl er-Râzî ise azap manasında kılınmasıyla ateşe ait olmasının muhtemel olduğunu söylemiştir. {فَلا يَسْتَطِيعُونَ رَدَّها} “Artık onu geri çevirmeye güçleri yetmez”; mecrur zamir, kendisinden önceki müennes zamirin döndüğü şeye râcidir. Bir görüşe göre ise «bağte»ye râcidir; yani onu kendilerinden büsbütün geri çevirmeye güç yetiremezler. {وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ} “Ve kendilerine mühlet de verilmez”; yani göz açıp kapayıncaya kadar bile dinlenmeleri için mühlet verilmez. Bunda, kendilerine dünyada mühlet verildiğinin bir hatırlatılması vardır.
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ إلخ تسلية لرسوله ﷺ عن استهزائهم بعد أن قضى الوطر من ذكر الأجوبة الحكمية عن مطاعنهم في النبوة وما أدمج فيها من المعاني التي هي لباب المقاصد وفيه أنه ﵊ قضى ما عليه من عهدة الإبلاغ وأنه المنصور في العاقبة ولهذا بدىء بذكر أجلة الأنبياء ﵈ للتأسي وختم بقوله تعالى: وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ [الأنبياء: ١٠٥] إلخ، وتصدير ذلك بالقسم لزيادة تحقيق مضمونه، وتنوين الرسل للتفخيم والتكثير، ومن متعلقة بمحذوف هو صفة له أي وبالله لقد استهزىء برسل أولى شأن خطير وذوي عدد كثير كائنين من زمان قبل زمانك على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه فَحاقَ أي أحاط عقيب ذلك أو نزل أو حل أو نحو ذلك فإن معناه يدور على الشمول واللزوم ولا يكاد يستعمل إلا في الشر. والحيق ما يشتمل على الإنسان من مكروه فعله، وقيل: أصل حاق حق كزال وزل وذام وذم. وقوله تعالى: بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ أي من أولئك الرسل ﵈ متعلق بحاق. وتقديمه على فاعله الذي هو قوله تعالى: ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ للمسارعة إلى بيان لحوق الشر بهم، وما إما موصولة مفيدة للتهويل والضمير المجرور عائد عليها والجار متعلق بالفعل بعده وتقديمه لرعاية الفواصل أي فأحاط بهم الذي كانوا يستهزؤون به حيث أهلكوا لأجله. وإما مصدرية فالضمير راجع إلى جنس الرسول المدلول عليه بالجمع كما قالوا. ولعل إيثار الأفراد على الجمع للتنبيه على أنه يحيق بهم جزاء استهزائهم بكل واحد منهم ﵈ لأجزاء استهزائهم بكلهم من حيث هو فقط أي فنزل بهم جزاء استهزائهم على وضع السبب موضع المسبب إيذانا بكمال الملابسة بينهما أو عين استهزائهم إن أريد بذلك العذاب الأخروي بناء على ظهور الأعمال في النشأة الأخروية بصور مناسبة لها في الحسن والقبح قُلْ أمر له ﷺ أن يسأل أولئك المستهزئين سؤال تقريع وتنبيه كيلا يغتروا بما غشيهم من نعم الله تعالى ويقول مَنْ يَكْلَؤُكُمْ أي يحفظكم بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ أي من بأسه بقرينة الحفظ، وتقديم الليل لما أن الدواهي فيه أكثر وقوعا وأشد وقعا.
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi” ilh.; onların nübüvvete yönelik taanlarına verilen hikmetli cevapları ve bunların içine dercedilen asıl maksatların özü olan manaları zikretme işi tamamlandıktan sonra, onların alay etmelerine karşı Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem bir tesellidir. Bunda, onun aleyhisselâm tebliğ sorumluluğunu yerine getirdiği ve akıbette yardım görecek olanın kendisi olduğu yer almaktadır; işte bu sebeple örnek alınmaları için ulu peygamberlerin aleyhimüsselâm zikriyle başlanmış ve Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ} “Andolsun Zebûr'da da yazdık” [el-Enbiyâ: 105] ilh. buyruğu ile bitirilmiştir. Sözün yeminle başlatılması muhtevasını daha da pekiştirmek içindir. «Rusul» kelimesinin tenvini tazim ve kesret (çokluk) içindir. «Min» ise onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'Allah'a yemin olsun ki, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesiyle, senin zamanından önceki bir zamanda bulunmuş olan büyük şan ve çok sayı sahibi peygamberlerle alay edildi' takdirindedir. {فَحاقَ} yani hemen ardından kuşattı, yahut indi, başlarına geldi veya benzeri manadadır; zira anlamı kuşatma ve ayrılmazlık etrafında döner ve neredeyse sadece şer hakkında kullanılır. Hayk (حَيْق), insanın kötü fiilinden dolayı kendisini kuşatan şeydir. Bir görüşe göre hâka (حاق) kelimesinin aslı, zâle-zelle ve zâme-zemme gibi hakka (حَقَّ) fiilidir. Allah Teâlâ'nın: {بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ} “Onlarla eğlenenleri”; yani o peygamberlerle aleyhimüsselâm [eğlenenleri] buyruğu {حاق} fiiline taalluk eder. Faili olan: {ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ} “Alay edip durdukları şey” buyruğunun önüne geçirilmesi, şerrin onlara eriştiğini beyan etmede acele davranmak içindir. {ما} ya dehşet ifade eden mevsûledir ve mecrur zamir ona râcidir, car-mecrur da sonrasındaki fiile taalluk eder ve öne geçirilmesi fasılalara riayet içindir; yani 'onun yüzünden helâk edildikleri o alay ettikleri şey onları kuşatıverdi' demektir. Yahut mastariyyedir; bu durumda zamir, dedikleri gibi çoğulun delalet ettiği peygamber cinsine râcidir. Çoğul yerine müfredin tercih edilmesi belki de, sadece bir bütün olarak hepsiyle alay etmelerinin cezası değil, onlardan aleyhimüsselâm her biriyle tek tek alay etmelerinin cezasının onları kuşatacağını bildirmek içindir; yani aralarındaki tam irtibata dikkat çekmek üzere sebebin müsebbeb yerine konulmasıyla 'alay etmelerinin cezası başlarına indi' manasınadır; yahut âhiret azabı kastediliyorsa amellerin âhiret hayatında güzellik ve çirkinlikte kendilerine uygun suretlerde zahir olmasına binaen bizzat alaylarının kendisi başlarına inmiştir. {قُلْ} “De ki”; o alay edenlere azarlama ve uyarma maksadıyla bir soru sorması, böylece kendilerini kuşatan Allah Teâlâ'nın nimetlerine aldanmamaları için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir emirdir ve şöyle buyurur: {مَنْ يَكْلَؤُكُمْ} “Sizi kim korur?”; yani kim muhafaza eder, {بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ} “Gece ve gündüz”, {مِنَ الرَّحْمنِ} “Rahmân'dan”; yani koruma karinesiyle O'nun azabından [kim korur]? Geceleyin felaketler daha çok vuku bulduğu ve tesiri daha şiddetli olduğu için gece öne alınmıştır.
وفي التعرض لعنوان الرحمانية تنبيه على أنه لا حفظ لهم إلا برحمته تعالى وتلقين للجواب كما قيل في قوله تعالى:
Rahmâniyyet unvanına yer verilmesinde, onlar için ancak Allah Teâlâ'nın rahmetiyle bir korunma bulunabileceğine bir uyarı ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda denildiği gibi cevabı telkin etme vardır:
ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الانفطار: ٦] وقيل إن ذلك إيماء إلى أن بأسه تعالى إذا أراد شديد أليم ولذا يقال نعوذ بالله ﷿ من غضب الحليم وتنديم لهم حيث عذبهم من غلبت رحمته ودلالة على شدة خبثهم.
{ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ} “Seni Kerîm olan Rabbine karşı ne aldattı?” [el-İnfitâr: 6]. Bunun, dilediği takdirde Allah Teâlâ'nın azabının şiddetli ve pek elem verici olduğuna bir ima olduğu da söylenmiştir; bu yüzden 'Halîm olanın gazabından Azîz ve Celîl olan Allah'a sığınırız' denilir; ayrıca rahmeti galip olan Zât kendilerine azap ettiği için onları pişman ettirme ve kötülüklerinin son derece şiddetli olduğuna delalettir.
وقرأ أبو جعفر والزهري وشيبة «يكلوكم» بضمة خفيفة من غير همز، وحكى الكسائي والفراء «يكلوكم» بفتح اللام وإسكان الواو، وقوله تعالى: بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ إضراب عن ذلك تسجيلا عليهم بأنهم ليسوا
Ebû Ca'fer, ez-Zührî ve Şeybe hemzesiz hafif bir ötre ile «yeklûkum» şeklinde okumuşlardır. el-Kisâî ve el-Ferrâ ise lâm'ın fethası ve vâv'ın sükûnu ile «yeklevkum» okunuşunu nakletmişlerdir. Allah Teâlâ'nın: {بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ} “Bilakis onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirenlerdir” buyruğu, onların
من أهل السماع وأنهم قوم ألهتهم النعم عن المنعم فلا يذكرونه ﷿ حتى يخافوا بأسه أو يعدوا ما كانوا فيه من الأمن والدعة حفظا وكلاءة ليسألوا عن الكالئ على طريقة قوله:
söz dinleyen kimselerden olmadıklarını, nimetlerin kendilerini Nimet Veren'den alıkoyduğu bir topluluk olduklarını, dolayısıyla O Azîz ve Celîl'i O'nun azabından korkacak derecede anmadıklarını yahut içinde bulundukları emniyet ve rahatlığı bir koruma ve muhafaza sayıp da koruyanın kim olduğunu soracak durumda olmadıklarını tescil etmek üzere bundan bir vazgeçiştir (idrâbdır); tıpkı şairin şu sözündeki tarzda olduğu gibi:
عوجوا فحيوا لنعمى دمنة الدار ... ماذا تحيون من نوء وأحجار
Dönün de selâm verin o güzelim yurt kalıntısına! ... Oysa siz neye selâm veriyorsunuz; rüzgârın sürüklediği tozlara ve taşlara mı?
وفيه أنهم مستمرون على الأعراض ذكروا ونبهوا أولا، وفي تعليق الأعراض بذكره تعالى وإيراد اسم الرب المضاف إلى ضميرهم المنبئ عن كونهم تحت ملكوته وتدبيره وتربيته تعالى من الدلالة على كونهم في الغاية القاصية من الضلالة والغي ما لا يخفى، وقيل إنه إضراب عن مقدر أي إنهم غير غافلين عن الله تعالى حتى لا يجدي السؤال عنه سبحانه كيف وهم إنما اتخذوا الآلهة وعبدوها لتشفع لهم عنده تعالى وتقربهم إليه زلفى بل هم معرضون عن ذكره ﷿ فالتذكير يناسبهم، وهذا مع ظهوره من مساق الكلام ووضوح انطباقه على مقتضى المقام قد خفي عن الناظرين وغفلوا عنه أجمعين اهـ.
Bunda, kendilerine hatırlatılıp uyarılsalar da uyarılmasalar da yüz çevirmeye devam ettikleri manası vardır. Yüz çevirmenin O Yüce Zât'ın zikrine bağlanmasında ve onların Allah Teâlâ'nın mülkiyeti, tedbiri ve terbiyesi altında olduğunu haber veren zamirlerine muzaf olarak 'Rab' isminin getirilmesinde, onların sapıklık ve azgınlığın en uç noktasında olduklarına dair apaçık delalet vardır. Bir görüşe göre ise takdîrî bir ifadeden idrâbdır; yani 'onlar Allah Teâlâ'dan gafil değillerdir ki O Sübhân hakkında sormak fayda vermesin; nasıl gafil olsunlar ki, onlar ilahları sırf Allah katında kendilerine şefaat etsinler ve kendilerini O'na daha çok yaklaştırsınlar diye edinip onlara tapmışlardır; bilakis onlar O Azîz ve Celîl'in zikrinden yüz çevirmektedirler, dolayısıyla hatırlatılmak onlara uygundur' takdirindedir. Bu durum, sözün gelişinden açıkça anlaşılmasına ve makamın gereğine uygunluğunun belirgin olmasına rağmen bakanların gözünden kaçmış ve hepsi bundan gafil kalmıştır, intihâ.
وتعقب بأن السياق لتجهيلهم والتسجيل عليهم بأنهم إذا ذكروا لا يذكرون ألا يرى قوله تعالى: وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ [الأنبياء: ٤٥] وما ذكر يقتضي العكس لتضمنه وصفهم بإجداء الإنذار والدعاء مع أن قوله غير غافلين مناف لما يدل عليه النظم الكريم فالحق ما تقدم، وقوله تعالى: أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا إعراض عن وصفهم بالإعراض إلى توبيخهم باعتمادهم على آلهتهم وإسنادهم الحفظ إليها، فأم منقطعة مقدرة ببل والهمزة ولَهُمْ خبر مقدم وآلِهَةٌ مبتدأ وجملة تَمْنَعُهُمْ صفته ومِنْ دُونِنا قيل صفة بعد صفة أي بل ألهم آلهة مانعة لهم متجاوزة منعنا أو حفظنا فهم معولون عليها واثقون بحفظها، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن في الكلام تقديما وتأخيرا والأصل أم لهم آلهة من دوننا تمنعهم، وعليه يكون مِنْ دُونِنا صفة أيضا، وقال الحوفي: إنه متعلق بتمنعهم أي بل ألهم آلهة تمنعهم من عذاب من عندنا، والاستفهام لإنكار أن يكون لهم آلهة كذلك، وفي توجيه الإنكار والنفي إلى وجود الآلهة الموصوفة بما ذكر لا إلى نفس الصفة بأن يقال أم تمنعهم آلهتهم إلخ من الدلالة على سقوطها عن مرتبة الوجود فضلا عن رتبة المنع ما لا يخفى.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Siyak onların cehaletini ortaya koymak ve uyarıldıklarında öğüt almadıklarını tescil etmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ} “Sağırlar ise çağrıyı işitmez” [el-Enbiyâ: 45] buyruğu görülmüyor mu? Zikredilen görüş ise bunun aksini gerektirmektedir; zira onların uyarılma ve çağrılmanın fayda vereceği şeklinde nitelenmesini içermektedir; oysa 'gafil değillerdir' sözü bu yüce nazmın delalet ettiğine zıttır; binaenaleyh hak olan daha önce geçendir. Allah Teâlâ'nın: {أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنا} “Yoksa kendilerini Bize karşı koruyacak ilahları mı var?” buyruğu, onları yüz çevirmekle nitelemekten vazgeçip ilahlarına güvenmeleri ve korumayı onlara nispet etmeleri sebebiyle onları azarlamaya bir geçiştir. Burada {أَمْ} munkatıadır; 'bel' ve hemze takdirindedir. {لَهُمْ} mukaddem haber, {آلِهَةٌ} mübteda, {تَمْنَعُهُمْ} cümlesi onun sıfatıdır; {مِنْ دُونِنا} ifadesinin ise sıfat üstüne sıfat olduğu söylenmiştir; yani 'bilakis onların, Bizim korumamızı veya muhafazamızı aşarak kendilerini koruyan ilahları mı var ki onlara dayanıyor ve korumalarına güveniyorlar?' demektir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan kelamda takdim ve tehir bulunduğu ve aslının 'yoksa onların Bizden başka kendilerini koruyacak ilahları mı var?' şeklinde olduğu rivayet edilmiştir; buna göre {مِنْ دُونِنا} yine sıfat olur. el-Havfî ise onun {تمنعهم} fiiline taalluk ettiğini söylemiştir; yani 'bilakis onların Bizim katımızdan gelecek bir azaptan kendilerini koruyacak ilahları mı var?' demektir. Soru (istifham) onların bu vasıfta ilahlarının bulunmasını inkâr içindir. İnkâr ve nefyin 'yoksa ilahları onları koruyor mu...' denilerek bizzat sıfata değil de zikredilen özellikle nitelenmiş ilahların varlığına yöneltilmesinde, koruma mertebesi bir yana onların varlık mertebesinden bile düştüklerine dair apaçık delalet vardır.
وقال بعض الأجلة: إن الإضراب الذي تضمنته أَمْ عائد على الأمر بالسؤال كالإضراب السابق لكنه أبلغ منه من حيث إن سؤال الغافل عن الشيء بعيد وسؤال المعتقد لنقيضه أبعد، وفهم منه بعضهم أن الهمزة عليه للتقرير بما في زعم الكفرة تهكما.
Değerli âlimlerden bazıları şöyle demiştir: {أَمْ} edatının içerdiği idrâb (vazgeçip başka bir konuya geçme), önceki idrâb gibi sorma emrine râcidir; fakat bu, ondan daha beliğdir. Zira bir şeyden gafil olan kimseye sormak uzak bir ihtimal iken, onun zıddına inanan kimseye sormak çok daha uzaktır. Bazıları bundan, bu takdire göre hemzenin kâfirlerin zannettiği şeyi alay yoluyla ikrar ettirmek (takrir) için olduğu anlamını çıkarmıştır.
وتعقب أنه ليس بمتعين فيجوز أن يكون للإنكار لا بمعنى أنه لم يكن منهم زعم ذلك بل بمعنى أنه لم كان مثله مما لا حقيقة له، والأظهر عندي جعله عائدا على الوصف بالإعراض كما سمعت أولا، وفي الكشف ضمن الإعراض عن وصفهم بالإعراض إنكاره أبلغ الإنكار بأنهم في إعراضهم عن ذكره تعالى كمن له كالىء يمنعه عن بأسنا معرضا فيه بجانب آلهتهم وأنهم أعرضوا عنه تعالى واشتغلوا بهم ولهذا رشح بما بعد كأنه قيل دع حديث الإعراض وانظر إلى من أعرضوا عن ربهم سبحانه إليه فإن هذا أطم وأطم فتأمله فإنه دقيق.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu zorunlu değildir; dolayısıyla [hemzenin] inkâr için olması da caizdir. Bu, onlardan böyle bir zannın sâdır olmadığı anlamına değil, aslı astarı olmayan böyle bir şeyin nasıl olup da vuku bulduğu anlamına gelir. Bana göre en açık olan [görüş], ilk başta işittiğin üzere bunun yüz çevirme nitelemesine râci kılınmasıdır. el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: Yüz çevirme nitelendirmesinden vazgeçiş, en beliğ bir inkârı içermektedir; zira onlar Allah Teâlâ'nın zikrinden yüz çevirmelerinde, sanki kendilerini Bizim azabımızdan koruyacak bir koruyucusu olan kimse gibidirler. Burada onların ilahları tarafına bir ima vardır ve onlar Allah Teâlâ'dan yüz çevirip o [ilahlarla] meşgul olmuşlardır. Bu sebeple kendisinden sonraki kısım bunu teyit edip pekiştirmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Yüz çevirme sözünü bırak da Rableri olan O Münezzeh Zât'tan yüz çevirip kime yöneldiklerine bir bak! Çünkü bu, çok daha büyük ve korkunç bir durumdur.' Bunu iyi düşün, zira son derece dakiktir.
وقوله تعالى: لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ استئناف مقرر لما قبله من الإنكار أي لا يستطيعون أن ينصروا أنفسهم ويدفعوا عنها ما ينزل بها ولا هم منا يصحبون بنصر أو بمن يدفع عنهم ذلك من جهتنا فهم في غاية العجز وغير معتنى بهم فكيف يتوهم فيهم ما يتوهم، فالضمائر للآلهة بتنزيلهم منزلة العقلاء وروي عن قتادة، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنها للكفرة على معنى لا يستطيع الكفار نصر أنفسهم بآلهتهم ولا يصحبهم
Allah Teâlâ'nın: {لا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ} “Onlar ne kendilerine yardım edebilirler ne de Bizden bir himaye görürler” buyruğu, önceki inkârı pekiştiren bir isti'nâftır. Yani onlar ne kendilerine yardım edebilirler ve başlarına gelen [azabı] kendilerinden savabilirler ne de Bizim tarafımızdan bir yardımla veya kendilerinden bunu savacak bir kimseyle himaye olunurlar. Dolayısıyla onlar son derece acizdirler ve kendilerine itibar edilmemektedir; öyleyse haklarında nasıl böyle vehimlere kapılınabilir? Zamirler akıllılar konumuna indirilerek ilahlara aittir; bu, Katâde'den rivayet edilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan ise zamirlerin kâfirlere ait olduğu rivayet edilmiştir ki bu takdirde mana şudur: Kâfirler ilahları sayesinde kendilerine yardım edemezler ve onlara
نصر من جهتنا، والأول أولى بالمقام وإن كان هذا أبعد عن التفكيك، ومِنَّا على القولين يحتمل أن يتعلق بالفعل بعده وأن يتعلق بمقدر وقع صفة لمحذوف.
Bizim tarafımızdan bir yardım da refakat etmez. Bu [ikinci görüş] cümle bütünlüğünü bozmaktan daha uzak olsa da ilki makama daha uygundur. Her iki görüşe göre de {مِنَّا} ifadesinin kendisinden sonraki fiile taalluk etmesi de mahzûfun sıfatı olan mukadder bir kelimeye taalluk etmesi de muhtemeldir.
وقوله تعالى: بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ إلخ إضراب على ما في الكشف عن الضرب السابق من الكلام إلى وعيدهم وأنهم من أهل الاستدراج وأخرجهم عن الخطاب عدم مبالاة بهم، وفي العدول إلى الإشارة عن الضمير إشارة إلى تحقيرهم، وفي غير كتاب إنه إضراب عما توهموه من أن ما هم فيه من الكلاءة من جهة أن لهم آلهة تمنعهم من تطرق البأس إليهم كأنه قيل دع ما زعموا من كونهم محفوظين بكلاءة آلهتهم بل ما هم فيه من الحفظ منا لا غير حفظناهم من البأساء ومتعناهم بأنواع السراء لكونهم من أهل الاستدراج والانهماك فيما يؤديهم إلى العذاب الأليم.
Allah Teâlâ'nın: {بَلْ مَتَّعْنا هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى طالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ} “Bilakis Biz onları da atalarını da, ömürleri kendilerine uzun gelecek kadar nimetlendirip yaşattık...” buyruğu, el-Keşşâf'ta belirtildiği üzere kelamın önceki kısmından onları tehdit etmeye ve onların istidrâc (derece derece azaba yaklaştırılan) ehlinden olduklarına dair bir idrâbdır. Onları hitaptan çıkarmak, kendilerine değer verilmediğini göstermek içindir. Zamir yerine işaret ismine geçilmesinde ise onları hakir görmeye bir işaret vardır. Başka bir kitapta ise bunun, onların içinde bulundukları korunmuşluğun kendilerine azabın ulaşmasını engelleyen ilahlara sahip olmalarından kaynaklandığı yönündeki vehimlerinden vazgeçiş olduğu belirtilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onların, ilahlarının himayesiyle korundukları yönündeki iddialarını bırak; bilakis onların içinde bulundukları korunma sadece Bizdendir; onları sıkıntılardan Biz koruduk ve istidrâc ehlinden olup kendilerini elem verici azaba sürükleyecek şeylere dalmış olmaları sebebiyle onları türlü nimetlerle nimetlendirdik.'
ويحتمل أن يكون إضرابا عما يدل عليه الاستئناف السابق من بطلان توهمهم كأنه قيل دع ما يبين بطلان توهمهم من أن يكون لهم آلهة تمنعهم واعلم أنهم إنما وقعوا في ورطة ذلك التوهم الباطل بسبب أنا متعناهم بما يشتهون حتى طالت مدة عمارة أبدانهم بالحياة فحسبوا أن ذلك يدوم فاغتروا وأعرضوا عن الحق واتبعوا ما سولت لهم أنفسهم وذلك طمع فارغ وأمل كاذب أَفَلا يَرَوْنَ أي ألا ينظرون فلا يرون أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ أي أرض الكفرة أو أرضهم نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها بتسليط المسلمين عليها وحوز ما يحوزونه منها ونظمه في سلك ملكهم، والعدول عن أنا ننقص الأرض من أطرافها إلى ما في النظم الجليل لتصوير كيفية نقصها وانتزاعها من أيديهم فإنه بإتيان جيوش المسلمين واستيلائهم، وكان الأصل يأتي جيوش المسلمين لكنه أسند الإتيان إليه ﷿ تعظيما لهم وإشارة إلى أنه بقدرته تعالى ورضاه، وفيه تعظيم للجهاد والمجاهدين.
Bunun, önceki isti'nâfın delalet ettiği kuruntularının batıllığından vazgeçiş olması da muhtemeldir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onların kendilerini koruyacak ilahları olduğu yönündeki kuruntularının batıllığını açıklayan şeyleri bırak da bil ki, onlar bu batıl kuruntunun batağına sırf arzuladıkları şeylerle kendilerini nimetlendirmemiz ve bedenlerinin hayatla imar süresinin uzaması sebebiyle düşmüşlerdir. Bu durumun sürüp gideceğini sanmış, böylece aldanmış, haktan yüz çevirmiş ve nefislerinin kendilerine hoş gösterdiği şeylerin peşine düşmüşlerdir. Oysa bu, boş bir tamah ve yalancı bir umuttur.' {أَفَلا يَرَوْنَ} “Görmüyorlar mı?” yani bakıp da görmüyorlar mı ki {أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ} “Biz o toprağa”, yani kâfirlerin toprağına yahut onların memleketine gelip {نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها} “onun etrafından eksiltiyoruz”, Müslümanları oraya musallat kılarak, oradan ele geçirdikleri yerleri mülklerine katarak [eksiltiyoruz]. 'Biz toprağı etrafından eksiltiyoruz' demek yerine bu yüce nazımda olduğu gibi ifadeye başvurulması, toprağın eksiltilmesinin ve onların elinden çekilip alınmasının nasıl gerçekleştiğini tasvir etmek içindir; zira bu, Müslüman ordularının gelmesi ve üstünlük sağlamasıyla olmaktadır. Aslında 'Müslüman orduları gelir' şeklinde olması gerekirdi; fakat onlara bir ta'zim olarak ve bunun Allah Teâlâ'nın kudreti ve rızasıyla gerçekleştiğine işaret etmek üzere gelme fiili O Azîz ve Celîl'e isnat edilmiştir. Bunda cihada ve mücahitlere de bir ta'zim vardır.
والآية كما قدمنا أول السورة مدنية وهي نازلة بعد فرض الجهاد فلا يرد أن السورة مكية والجهاد فرض بعدها حتى يقال: إن ذلك إخبار عن المستقبل أو يقال: إن المراد ننقصها بإذهاب بركتها كما جاء في رواية عن ابن عباس أو بتخريب قراها وموت أهلها كما روي عن عكرمة، وقيل ننقصها بموت العلماء وهذا إن صح عن رسول الله ﷺ فلا معدل عنه وإلا فالأظهر نظرا إلى المقام ما تقدم ويؤيده قوله تعالى: أَفَهُمُ الْغالِبُونَ على رسول الله ﷺ والمؤمنين.
Bu ayet, surenin başında arz ettiğimiz üzere Medenîdir ve cihadın farz kılınmasından sonra inmiştir. Dolayısıyla surenin Mekkî olduğu ve cihadın ondan sonra farz kılındığı öne sürülerek, bunun gelecekten bir haber verme olduğu yahut İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette geçtiği gibi 'bereketini gidererek eksiltiyoruz' veya İkrime'den rivayet edildiği gibi 'köylerini harap edip ahalisini öldürerek eksiltiyoruz' manasında olduğu şeklindeki itirazlar varit olmaz. 'Âlimlerin ölümüyle eksiltiyoruz' da denilmiştir; şayet bu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak gelmişse ondan ayrılmak mümkün değildir, aksi takdirde makam açısından en açık olanı daha önce geçendir. Allah Teâlâ'nın: {أَفَهُمُ الْغالِبُونَ} “Şimdi galip gelenler onlar mı?” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere karşı [galip gelenler onlar mıdır?] buyruğu da bunu desteklemektedir.
والمراد إنكار ترتيب الغالبية على ما ذكر من نقص أرض الكفرة بتسليط المؤمنين عليها كأنه قيل أبعد ظهور ما ذكر ورؤيتهم له يتوهم غلبتهم، وفي التعريف تعريض بأن المسلمين هم المتعينون للغلبة المعروفون فيها قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بعد ما بيّن من جهته تعالى غاية هول ما يستعجله المستعجلون ونهاية سوء حالهم عند إتيانه ونعي عليهم جهلهم بذلك وإعراضهم عن ذكر ربهم الذي يكلؤهم من طوارق الليل وحوادث النهار وغير ذلك من مساويهم أمر ﵊ بأن يقول لهم: إنما أنذركم ما تستعجلونه من الساعة بِالْوَحْيِ الصادق الناطق بإثباتها وفظاعة ما فيها من الأهوال أي إنما شأني أن أنذركم بالإخبار بذلك لا بالإتيان بها فإنه مزاحم للحكمة التكوينية والتشريعية فإن الإيمان برهان لأعياني.
Maksat, müminlerin üzerlerine musallat kılınmasıyla kâfirlerin topraklarının eksiltildiğinin zikredilmesinden sonra onların galip geleceği fikrini inkâr etmektir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Zikredilen hususun ortaya çıkmasından ve bunu görmelerinden sonra onların galip geleceği vehmedilebilir mi?' [Galibûn kelimesindeki] marifelik takısında (harf-i tarif), galibiyete layık ve bu hususta bilinen kimselerin Müslümanlar olduğuna bir ima vardır. {قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ} “De ki: 'Ben sizi ancak... uyarıyorum'” Allah Teâlâ tarafından acele isteyenlerin aceleyle istedikleri şeyin dehşetinin zirvesi ve o geldiğinde hallerinin kötülüğünün son noktası açıklandıktan, bu konudaki cehaletleri ve kendilerini gecenin belalarından ve gündüzün musibetlerinden koruyan Rablerinin zikrinden yüz çevirmeleri ile diğer kötülükleri kınandıktan sonra O'na aleyhisselâm onlara şöyle demesi emredilmiştir: 'Ben sizi ancak o aceleyle istediğiniz kıyameti, onun gerçekleşeceğini ve içindeki dehşetlerin korkunçluğunu açıkça bildiren sadık vahiy ile {بِالْوَحْيِ} “vahiyle” uyarıyorum.' Yani: 'Benim vazifem sizi ancak bunu haber vererek uyarmaktır; onu bizzat getirmekle değil. Çünkü onu bizzat getirmek tekvinî ve teşriî hikmete aykırıdır; zira iman, gözle görmeye değil delile dayalıdır.'
وقوله تعالى: وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ إما من تتمة الكلام الملقن تذييل له بطريق الاعتراض قد أمر ﷺ بأن يقوله لهم توبيخا وتقريعا وتسجيلا عليهم بكمال الجهل والعناد، وإما من جهته تعالى على طريقة قوله سبحانه: بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ كأنه قيل قل لهم ذلك وهم بمعزل عن السماع، واللام في الصم إما للجنس المنتظم لهؤلاء الكفرة انتظاما أوليا وإما للعهد فوضع المظهر موضع المضمر للتسجيل عليهم بالتصامم، وتقييد نفي السماع بقوله تعالى: إِذا ما يُنْذَرُونَ مع أن الصم لا يسمعون مطلقا لبيان كمال شدة الصمم كما أن إيثار الدعاء الذي هو
Allah Teâlâ'nın: {وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ الدُّعاءَ} “Sağırlar ise çağrıyı işitmez” buyruğu, ya telkin edilen sözün tamamlayıcısı olup itiraz (ara cümle) yoluyla ona bir tezyildir ve [Peygamber'e] sallallâhu aleyhi ve sellem onları kınamak, azarlamak ve tam bir cehalet ile inatçılık içinde olduklarını tescil etmek üzere bunu onlara söylemesi emredilmiştir; ya da O Münezzeh Zât'ın: {بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ} “Bilakis onlar Rablerinin zikrinden yüz çevirmektedirler” buyruğu tarzında Allah Teâlâ tarafındandır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlara bunu söyle; oysa onlar işitmekten tamamen uzaktırlar.' {الصم} kelimesindeki elif-lâm, ya öncelikle bu kâfirleri kapsayan cins içindir ya da ahd içindir; bu durumda açık isim zamir yerine sağırlığa yatışlarını tescil etmek için getirilmiştir. Sağırların hiçbir şeyi duymamalarına rağmen işitmenin nefiy edilmesinin Allah Teâlâ'nın: {إِذا ما يُنْذَرُونَ} “uyarıldıkları zaman” buyruğu ile kayıtlanması, sağırlığın son derece şiddetli olduğunu açıklamak içindir; nitekim ses ve nidadan
عبارة عن الصوت والنداء على الكلام لذلك، فإن الإنذار عادة يكون بأصوات عالية مكررة مقارنة لهيئات دالة عليه فإذا لم يسمعوها يكن صممهم في غاية لم يسمع بمثلها، وقيل لأن الكلام في الإنذار ألا ترى قوله تعالى: قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ وفيه دغدغة لا تخفى.
ibaret olan duâ kelimesinin söz (kelâm) kelimesine tercih edilmesi de bundandır. Çünkü uyarı âdeten yüksek, tekrarlanan ve uyarıya delalet eden durumların eşlik ettiği seslerle yapılır; onlar bunu da işitmiyorlarsa, sağırlıkları eşi benzeri duyulmamış son noktadadır. Bir de konunun uyarı hakkında olması sebebiyle böyle ifade edildiği söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın: {قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ} “De ki: 'Ben sizi ancak vahiyle uyarıyorum'” buyruğu görülmüyor mu? Bunda gizli kalmayacak bir incelik vardır.
وقرأ ابن عامر وابن جبير عن أبي عمرو وابن الصلت عن حفص «تسمع» بالتاء على الخطاب للنبي ﷺ من الأسماع «الصمّ الدعاء» بنصبهما على المفعولية، وهذه القراءة تؤيد احتمال كون الجملة من جهته تعالى وقرىء «يسمع» بالياء على الغيبة وإسناد الفعل إلى ضميره ﷺ «الصم الدعاء» بنصبهما على ما مر. وذكر ابن خالويه أنه قرىء «يسمع» مبنيا للمفعول «الصم» بالرفع على النيابة عن الفاعل «الدعاء» بالنصب على المفعولية. وقرأ أحمد بن جبير الأنطاكي عن اليزيدي عن أبي عمرو «يسمع» بضم ياء الغيبة وكسر الميم «الصمّ» بالنصب على المفعولية «الدعاء» بالرفع على الفاعلية يسمع، وإسناد الأسماع إليه من باب الاتساع والمفعول الثاني محذوف كأنه قيل ولا يسمع الصم الدعاء شيئا، وقوله تعالى: وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ بيان لسرعة تأثرهم من مجيء نفس العذاب إثر بيان عدم تأثرهم من مجيء خبره على نهج التوكيد القسمي أي وبالله لئن مسهم أدنى شيء من عذابه تعالى: لَيَقُولُنَّ يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ أي ليدعن على أنفسهم بالويل والهلاك ويعترفن عليها بالظلم السابق، وفي مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ ثلاث مبالغات كما قال الزمخشري وهي كما في الكشف ذكر المس وهو دون النفوذ ويكفي في تحققه إيصال ما، وما في النفح من معنى النزارة فإن أصله هبوب رائحة الشيء ويقال نفحته الدابة ضربته بحد حافرها ونفحه بعطية رضخه وأعطاه يسيرا، وبناء المرة وهي لأقل ما ينطلق عليه الاسم، وجعل السكاكي التنكير رابعتها لما يفيده من التحقير، واستفادة ذلك إن سلمت من بناء المرة ونفس الكلمة لا يعكر عليه كما زعم صاحب الإيضاح.
İbn Âmir, Ebû Amr'dan rivayetle İbn Cübeyr ve Hafs'tan rivayetle İbnü's-Salt işittirmek (ismâ') kökünden Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem hitap olarak {تسمع} şeklinde te harfiyle, {الصمّ الدعاء} kelimelerini ise meful olarak fetha ile okumuşlardır. Bu kıraat cümlenin Allah Teâlâ tarafından olması ihtimalini destekler. Fiilin O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine isnadıyla gayb sığasında ye harfiyle {يسمع} şeklinde ve geçtiği üzere {الصم الدعاء} kelimelerinin meful olarak nasbıyla da okunmuştur. İbn Hâleveyh meçhul bina ile {يسمع}, fâilin nâibi olarak ref ile {الصم} ve meful olarak nasb ile {الدعاء} şeklinde okunduğunu zikretmiştir. Ahmed b. Cübeyr el-Antâkî ise Yezîdî'den, o da Ebû Amr'dan gayb ye'sinin zammesi ve mîm'in kesresiyle {يُسْمِعُ}, meful olarak nasb ile {الصمّ} ve fâil olarak ref ile {الدعاءُ} şeklinde okumuştur; işittirmenin çağrıya isnat edilmesi mecâz (ittisâ') yoluyladır ve ikinci meful hazfedilmiştir, sanki 'çağrı sağırlara hiçbir şey işittirmez' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ} “Yemin olsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa...” buyruğu, azabın haberinin gelmesinden etkilenmediklerinin açıklanmasının ardından, yeminle pekiştirme üslubu üzere azabın kendisinin gelmesinden ne kadar çabuk etkileneceklerinin beyanıdır. Yani: 'Allah'a yemin olsun ki, Allah Teâlâ'nın azabından en ufak bir şey onlara dokunacak olsa {لَيَقُولُنَّ يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ} “mutlaka: 'Vay halimize! Gerçekten biz zalimlermişiz' diyeceklerdir”.' Yani kendi aleyhlerine helak ve vaveyla ile beddua edecekler ve geçmişteki zulümlerini itiraf edeceklerdir. {مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ} ifadesinde Zemahşerî'nin belirttiği gibi üç mübalağa vardır; el-Keşşâf'ta geçtiği üzere bunlar: Nüfuz etmenin altında olan ve gerçekleşmesi için herhangi bir temasın yettiği mess (dokunma) kelimesinin zikredilmesi; nefha kelimesindeki azlık manasıdır, zira aslı bir şeyin kokusunun esmesidir ve 'binek ona tırnağının ucuyla vurdu' denildiğinde ve 'ona ufak bir bağışta bulundu' denildiğinde bu kök kullanılır; ve ism-i merra (tek bir defa oluş) vezninde olmasıdır ki bu, ismin ifade ettiği şeyin en azı için kullanılır. Sekkâkî ise tenvîni tahkîr (küçümseme/azlık) ifade etmesi sebebiyle dördüncü mübalağa yapmıştır. Bu mananın anlaşılması ism-i merradan ve kelimenin kendisinden kabul edilse bile el-Îzâh sahibinin iddia ettiği gibi ona bir zarar vermez.
واعترض بعضهم المبالغة في المس بأنه أقوى من الإصابة لما فيه من الدلالة على تأثر حاسة الممسوس ومما ذكر في الكشف يعلم اندفاعه لمن مسته نفحة عناية، ولعل في الآية مبالغة خامسة تظهر بالتأمل ثم الظاهر أن هذا المس يوم القيامة كما رمزنا إليه، وقيل في الدنيا بناء على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من تفسير النفحة بالجوع الذي نزل بمكة وقوله تعالى: وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ بيان لما سيقع عند إتيان ما أنذروه.
Bazıları, dokunulan duyusunun etkilenmesine delalet ettiği için mess (dokunma) kelimesinin isâbetten daha güçlü olduğunu belirterek bundaki mübalağaya itiraz etmişlerdir; el-Keşşâf'ta zikredilenlerden, kendisine inayet esintisi dokunan kimse için bu itirazın bertaraf edildiği anlaşılır. Belki de ayette düşünüldüğünde ortaya çıkacak beşinci bir mübalağa da vardır. Daha sonra, işaret ettiğimiz gibi bu dokunmanın kıyamet günü olacağı açıktır; İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nefha kelimesinin Mekke'ye inen kıtlık olarak tefsir edildiği rivayetine dayanılarak dünyada olacağı da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: {وَنَضَعُ الْمَوازِينَ الْقِسْطَ} “Biz adalet terazilerini kurarız” buyruğu, uyarıldıkları şey geldiğinde vuku bulacak durumun beyanıdır.
وجعل الطيبي الجملة حالا من الضمير في لَيَقُولُنَّ بتقدير ونحن نضع، وهي في الخلو عن العائد نحو جئتك والشمس طالعة، ويجوز أن يقال: أقيم العموم في نَفْسٌ الآتي بعد مقام العائد وهو كما ترى أي ونحضر الموازين العادلة التي توزن بها صحائف الأعمال كما يقضي بذلك حديث السجلات والبطاقة التي ذكره مسلم وغيره أو نفس الأعمال كما قيل، وتظهر بصور جوهرية مشرقة إن كانت حسنات ومظلمة إن كانت سيئات، وجمع الموازين ظاهر في تعدد الميزان حقيقة وقد قيل به فقيل لكل أمة ميزان، وقيل لكل مكلف ميزان، وقيل للمؤمن موازين بعد خيراته وأنواع حسناته، والأصح أشهر أنه ميزان واحد لجميع الأمم ولجميع الأعمال كفّتاه كأطباق السموات، والأرض لصحة الأخبار بذلك، والتعدد اعتباري وقد يعبر عن الواحد بما يدل على الجمع للتعظيم كقوله تعالى: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً [المؤمنون: ٩٩] وقوله فارحموني يا إله محمّد، وإحضار ذلك تجاه العرش بين الجنة والنار ويأخذ جبريل ﵇ بعموده ناظرا إلى لسانه وميكائيل ﵇ أمين عليه كما في نوادر الأصول، وهل هو مخلوق اليوم أو سيخلق غدا؟.
Tîbî bu cümleyi 'Biz koyar vaziyette iken' takdiriyle {لَيَقُولُنَّ} içindeki zamirden hâl kılmıştır; bu cümlenin âid zamirden hali olması 'Güneş doğarken sana geldim' sözü gibidir. Kendisinden sonra gelecek olan {نَفْسٌ} kelimesindeki umumiliğin âid zamir makamına kaim kılındığı da söylenebilir ki bu da gördüğün gibidir. Yani: 'Müslim ve diğerlerinin rivayet ettiği amel defterleri ve kart (bitâka) hadisinin gerektirdiği üzere amel defterlerinin tartılacağı veya söylendiği gibi bizzat amellerin tartılacağı adaletli terazileri hazır ederiz.' Bu ameller iyilik ise parlak cevheri suretlerde, kötülük ise karanlık suretlerde tecelli eder. [Mevâzîn şeklinde] terazilerin çoğul getirilmesi terazinin hakikatte birden fazla olduğuna delalet eder ve bu görüş de savunulmuştur; nitekim her ümmet için bir terazi, her mükellef için bir terazi veya mümin için iyiliklerinin ve hayır çeşitlerinin sayısınca teraziler olduğu söylenmiştir. En sahih ve meşhur olanı ise bu husustaki haberlerin sıhhati sebebiyle, kefeleri göklerin ve yerin tabakaları gibi olan bütün ümmetler ve ameller için tek bir terazinin bulunduğudur; çokluk ise itibarîdir. Bazen Allah Teâlâ'nın: {رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً} “Rabbim! Beni geri döndürünüz ki salih amel işleyeyim” [el-Mü'minûn: 99] buyruğunda ve 'Ey Muhammed'in ilahı, bana merhamet ediniz' sözünde olduğu gibi ta'zim için tekil olan şey çoğul lafızla ifade edilir. Nevâdiru'l-Usûl'de geçtiği üzere bu terazi Arş'ın karşısında, cennet ile cehennem arasında hazır edilir; Cebrâîl aleyhisselâm ibresine bakarak onun sütununu tutar, Mîkâîl aleyhisselâm da onun üzerinde emindir. Peki o bugün yaratılmış mıdır, yoksa yarın mı yaratılacaktır?
قال اللقاني: لم أقف على نص في ذلك كما لم أقف على نص في أنه من أي الجواهر هو اهـ، وما روي من أن داود ﵇ سأل ربه سبحانه أن يريه الميزان فلما رآه غشي عليه ثم أفاق فقال: يا إلهي من الذي يقدر أن يملأ
Lekânî şöyle demiştir: Hangi cevherden olduğuna dair bir nassa rastlamadığım gibi, bu hususta da bir nassa rastlamadım, intihâ. Dâvûd aleyhisselâm'ın Rabb Teâlâ'dan kendisine teraziyi göstermesini istediği, onu görünce bayıldığı, ayılınca da: 'İlahım!
كفته حسنات؟ فقال تعالى: يا داود إني إذا رضيت عن عبدي ملأتها بتمرة نص في أنه مخلوق اليوم لكن لا أدري حال الحديث فلينقر.
Onun kefesini sevaplarla doldurmaya kimin gücü yeter?' dediği, Allah Teâlâ'nın da: 'Ey Dâvûd! Ben kulumdan razı olduğumda onu bir hurma ile doldururum' buyurduğu yönündeki rivayet, onun bugün yaratılmış olduğuna dair açık bir nastır; fakat hadisin durumunu bilmiyorum, araştırılması gerekir.
وأنكر المعتزلة الميزان بالمعنى الحقيقي وقالوا: يجب أن يحمل ما ورد في القرآن من ذلك على رعاية العدل والإنصاف، ووضع الموازين عندهم تمثيل لأرصاد الحساب السوي والجزاء على حسب الأعمال، وروي هذا عن الضحاك وقتادة ومجاهد والأعمش ولا داعي إلى العدول عن الظاهر، وأفراد القسط مع كونه صفة الجمع لأنه مصدر ووصف به مبالغة، ويجوز أن يكون على حذف مضاف أي ذوات القسط، وجوز أبو حيان أن يكون مفعولا لأجله نحو قوله:
Mutezile hakiki manadaki teraziyi inkâr etmiş ve şöyle demiştir: Kur'an'da bu konuda gelen ifadelerin adalet ve hakkaniyetin gözetilmesine hamledilmesi vaciptir; onlara göre terazilerin konulması, dosdoğru hesabın gözetilmesi ve amellere göre ceza/mükâfat verilmesi için yapılan bir temsildir. Bu görüş Dahhâk, Katâde, Mücâhid ve A'meş'ten de rivayet edilmiştir; ancak zahirden ayrılmayı gerektiren bir sebep yoktur. {الْقِسْطَ} kelimesinin çoğulun sıfatı olmasına rağmen tekil getirilmesi masdar olmasındandır ve mübalağa için onunla sıfatlanmıştır. Muzafın hazfiyle 'adalet sahipleri' takdirinde olması da caizdir. Ebû Hayyân ise onun şu beyitteki gibi mef'ûlün lieclih olmasını caiz görmüştür:
لا أقعد الجبن عن الهيجاء وحينئذ يستغني عن توجيه أفراده. وقرىء «القصط» بالصاد، واللام في قوله تعالى: لِيَوْمِ الْقِيامَةِ بمعنى في كما نص عليه ابن مالك وأنشد لمجيئها كذلك قول مسكين الدارمي:
'Savaştan korkaklık yüzünden geri durmam.' Bu durumda onun tekil gelişini açıklamaya gerek kalmaz. Sâd harfiyle «القصط» şeklinde de okunmuştur. Allah Teâlâ'nın: {لِيَوْمِ الْقِيامَةِ} “kıyamet günü için” buyruğundaki lâm harfi, İbn Mâlik'in açıkça belirttiği üzere 'fî' (içinde/-de) manasındadır ve bu manada gelişine Miskîn ed-Dârimî'nin şu sözünü şahit getirmiştir:
أولئك قومي قد مضوا لسبيلهم ... كما مضى من قبل عاد وتبع
'Onlar benim kavmimdir, yollarına gidip geçtiler... Tıpkı daha önce Âd ve Tübba'ın geçip gittiği gibi.'
وهو مذهب الكوفيين ووافقهم ابن قتيبة أي نضع الموازين في يوم القيامة التي كانوا يستجعلونها وقال غير واحد: هي للتعليل أي لأجل حساب يوم القيامة أو لأجل أهله وجعلها بعضهم للاختصاص كما هو أحد احتمالين في قولك جئت لخمس ليال خلون من الشهر، والمشهور فيه وهو الاحتمال الثاني أن اللام بمعنى في: فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ من النفوس شَيْئاً من الظلم فلا ينقص ثوابها الموعود ولا يزاد عذابها المعهود. فالشيء منصوب على المصدرية والظلم هو بمعناه المشهور.
Bu, Kûfelilerin mezhebidir ve İbn Kuteybe de onlara katılmıştır; yani 'onların aceleyle istedikleri kıyamet gününde terazileri kurarız' demektir. Birden fazla âlim şöyle demiştir: Bu lâm ta'lil içindir; yani 'kıyamet gününün hesabı için' veya 'onun ehli için' demektir. Bazıları ise 'Ayın bitimine beş gece kala geldim' sözündeki iki ihtimalden biri olduğu gibi bunu ihtisas için kılmıştır; bu sözdeki ikinci ve meşhur olan ihtimal lâm harfinin 'fî' manasında olmasıdır. {فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ} “Hiçbir kimseye haksızlık edilmez”, yani nefislerden hiçbir nefse {شَيْئاً} hiçbir şekilde zulmedilmez; vaad edilen sevabı eksiltilmez ve bilinen azabı artırılmaz. Buradaki {شَيْئاً} kelimesi masdar olarak mansuptur ve zulüm de meşhur manasındadır.
وجوّز أن يكون شَيْئاً مفعولا به على الحذف والإيصال والظلم بحالة أي فلا تظلم في شيء بأن تمنع ثوابا أو تزاد عذابا، وبعضهم فسر الظلم بالنقص وجوّز في شَيْئاً المصدرية والمفعولية من غير اعتبار الحذف والإيصال أي فلا تنقص شيئا من النقص أو شيئا من الثواب، ويفهم عدم الزيادة في العقاب من إشارة النص واللزوم المتعارف، واختير ما لا يحتاج فيه إلى الإشارة واللزوم، والفاء لترتيب انتفاء الظلم على وضع الموازين.
{شَيْئاً} kelimesinin hazif ve îsal yoluyla mef'ûlün bih olması ve zulmün kendi halinde kalması da caiz görülmüştür; yani 'sevaptan mahrum bırakılarak veya azabı artırılarak hiçbir hususta haksızlığa uğratılmaz'. Bazıları ise zulmü eksiltme olarak tefsir etmiş ve hazif ile îsali dikkate almaksızın {شَيْئاً} kelimesinin masdar veya meful olmasını caiz görmüştür; yani 'eksiltmeden yana hiçbir şey eksiltilmez veya sevaptan hiçbir şey eksiltilmez' demektir. Cezanın artırılmaması ise nassın işaretinden ve örfî lüzumdan anlaşılır; işarete ve lüzuma ihtiyaç duyulmayan mana tercih edilmiştir. Fâ harfi ise zulmün nefyedilmesinin terazilerin kurulmasına terettüp ettiğini göstermektedir.
وربما يفهم من ذلك أن كل أحد من توزن أعماله، وقال القرطبي: الميزان حق ولا يكون في حق كل أحد بدليل الحديث الصحيح فيقال: يا محمد أدخل الجنة من أمتك من لا حساب عليه من الباب الأيمن الحديث وأحرى الأنبياء ﵈، وقوله تعالى: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ [الرحمن: ٤١] وقوله تعالى: فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً [الكهف: ١٠٥] . وقوله سبحانه: وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الفرقان: ٢٣] . وإنما يبقى الوزن لمن شاء الله سبحانه من الفريقين.
Bundan herkesin amellerinin tartılacağı anlaşılabilir. Kurtubî şöyle demiştir: Terazi haktır, ancak sahih hadisin delaletiyle herkes hakkında geçerli değildir; nitekim hadiste: 'Ey Muhammed! Ümmetinden hesaba çekilmeyecek olanları sağ kapıdan cennete girdir...' buyrulmuştur. Peygamberler aleyhimüsselâm buna daha da layıktır. Allah Teâlâ'nın: {يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ} “Suçlular simalarından tanınır da perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar” [er-Rahmân: 41], Allah Teâlâ'nın: {فَلا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَزْناً} “Artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız / değer vermeyiz” [el-Kehf: 105] ve O Münezzeh Zât'ın: {وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً} “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kıldık” [el-Furkân: 23] buyrukları da [buna delildir]. Tartı ancak iki gruptan Allah Teâlâ'nın dilediği kimseler için kalır.
وذكر القاضي منذر بن سعيد البلوطي أن أهل الصبر لا توزن أعمالهم وإنما يصب لهم الأجر صبا، وظواهر أكثر الآيات والأحاديث تقتضي وزن أعمال الكفار، وأول لها ما اقتضى ظاهره خلاف ذلك وهو قليل بالنسبة إليها، وعندي لا قاطع في عموم الوزن وأميل إلى عدم العموم، ثم إنه كما اختلف في عمومه بالنسبة إلى أفراد الأنس اختلف في عمومه بالنسبة إلى نوعي الإنس والجن، والحق أن مؤمني الجن كمؤمني الإنس وكافرهم ككافرهم كما بحثه القرطبي واستنبطه من عدة آيات، وبسط اللقاني القول في ذلك في شرحه الكبير للجوهرة، وسيأتي إن شاء الله تعالى بيان الخلاف في كيفية الوزن وَإِنْ كانَ أي العمل المدلول عليه بوضع الموازين، وقيل الضمير راجع لشيئا بناء على أن المعنى فلا تظلم جزاء عمل من الأعمال مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أي مقدار حبة كائنة من خردل فالجار والمجرور
Kâdı Münzir b. Saîd el-Belûtî, sabır ehlinin amellerinin tartılmayacağını, onların mükâfatlarının bolca döküleceğini zikretmiştir. Çoğu ayet ve hadisin zahiri ise kâfirlerin amellerinin tartılmasını gerektirir; zahiri bunun aksini gerektirenler ise bunlara kıyasla az olup tevil edilmiştir. Bana göre tartının umumiliği konusunda kesin bir delil yoktur ve ben umumî olmaması görüşüne meyletmekteyim. Sonra, tartının insanlar fertleri hakkında umumiliği konusunda ihtilaf edildiği gibi, insan ve cin türleri hakkında umumiliği konusunda da ihtilaf edilmiştir. Hak olan şudur ki, Kurtubî'nin inceleyip birçok ayetten istinbat ettiği üzere cinlerin müminleri insanların müminleri gibi, kâfirleri de kâfirleri gibidir. Lekânî, Cevhere'nin büyük şerhinde bu konudaki sözü genişçe ele almıştır. Tartının keyfiyeti hakkındaki ihtilafın beyanı inşâallahu teâlâ gelecektir. {وَإِنْ كانَ} “Ve eğer... olsa”, yani terazilerin kurulmasıyla delalet edilen amel [olsa]; 'hiçbir amelin karşılığında haksızlığa uğratılmaz' manasına dayanılarak zamirin {شَيْئاً} kelimesine râci olduğu da söylenmiştir. {مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ} “bir hardal tanesi ağırlığınca”, yani hardaldan olan bir tane miktarınca; câr ve mecrûr
متعلق بمحذوف وقع صفة لحبة، وجوز أن يكون صفة لمثقال والأول أقرب، والمراد وإن كان في غاية القلة والحقارة فإن حبة الخردل مثل في الصغر.
{حَبَّةٍ} kelimesine sıfat olan mahzûfa taalluk etmektedir; {مِثْقالَ} kelimesine sıfat olması da caiz görülmüştür ancak ilki daha yakındır. Kastedilen, son derece az ve önemsiz de olsa [amelin getirileceğidir]; zira hardal tanesi küçüklükte darb-ı meseldir.
وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما، وأبو جعفر وشيبة ونافع «مثقال» بالرفع على أن كان تامة أَتَيْنا بِها أي جئنا بها وبه قرأ أبي، والمراد أحضرناها، فالباء للتعدية والضمير للمثقال وأن لاكتساب التأنيث من المضاف إليه والجملة جواب إن الشرطية، وجوز أن تكون إن وصلية والجملة مستأنفة وهو خلاف الظاهر. وقرأ ابن عباس ومجاهد وابن جبير وابن أبي إسحق والعلاء بن سيابة وجعفر بن محمد وابن شريح الأصبهاني «آتينا» بمدة على أنه مفاعلة من الإتيان بمعنى المجازاة والمكافأة لأنهم أتوه تعالى بالأعمال وأتاهم بالجزاء، وقيل هو من الإيتاء وأصله أأتينا فأبدلت الهمزة الثانية ألفا، والمراد جازينا أيضا مجازا ولذا عدي بالباء ولو كان المراد أعطينا كما قال بعضهم لتعدي بنفسه كما قال ابن جني وغيره. وقرأ حميد «أثبنا» من الثواب وَكَفى بِنا حاسِبِينَ قيل أي عادين ومحصين أعمالهم على أنه من الحساب مرادا به معناه اللغوي وهو العد وروي ذلك عن السدي، وجوز أن يكون كناية عن المجازاة. وذكر اللقاني أن لحساب في عرف الشرع توقيف الله تعالى عباده إلا من استثني منهم قبل الانصراف من المحشر على أعمالهم خيرا كانت أو شرا تفصيلا لا بالوزن، وأنه كما ذكر الواحدي وغيره وجزم به صاحب كنز الأسرار قبل الوزن، ولا يخفى أن في الآية إشارة ما إلى أن الحساب المذكور فيها بعد وضع الموازين فتأمل، ونصب الوصف إما على أنه تمييز أو على أنه حال واستظهر الأول في البحر.
Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ, Ebû Ca'fer, Şeybe ve Nâfi' {كانَ} fiilinin tâmme olmasına binaen «مثقالُ» şeklinde ref ile okumuşlardır. {أَتَيْنا بِها} “onu getiririz”; Übeyy de bu manada «جئنا بها» şeklinde okumuştur ve maksat 'onu hazır ederiz' demektir. Bâ harfi ta'diye içindir; zamir {مِثْقالَ} kelimesine aittir ve müenneslik muzafun ileyhten kazanılmıştır. Cümle, şart edatı olan {إِنْ}'in cevabıdır; {إِنْ}'in vasliyye, cümlenin de müste'nefe olması caiz görülmüştür ancak bu zahire aykırıdır. İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Cübeyr, İbn Ebî İshâk, el-Alâ b. Seyyâbe, Ca'fer b. Muhammed ve İbn Şüreyh el-Isbehânî, karşılık verme ve mükâfatlandırma manasında ityân kökünden müfâale olarak med ile «آتينا» şeklinde okumuşlardır; çünkü onlar Allah Teâlâ'ya amellerle gelmiş, O da onlara karşılıkla gelmiştir. Bunun îtâ (vermek) kökünden olduğu, aslının «أأتينا» olup ikinci hemzenin elife dönüştürüldüğü ve mecazen 'karşılığını verdik' manasında olduğu da söylenmiştir, bu yüzden bâ harfi ile müteaddi kılınmıştır; şayet bazılarının dediği gibi 'verdik' manasında olsaydı, İbn Cinnî ve diğerlerinin belirttiği gibi bizzat kendisiyle müteaddi olurdu. Humeyd ise sevap kökünden «أثبنا» şeklinde okumuştur. {وَكَفى بِنا حاسِبِينَ} “Hesap görücüler olarak Biz yeteriz”; hesabın lügat manası olan sayma kastedilerek 'amellerini sayıcılar ve zapt ediciler olarak' manasında olduğu söylenmiş ve bu Süddî'den rivayet edilmiştir; bunun cezalandırmaktan kinaye olması da caiz görülmüştür. Lekânî, şer'î örfte hesabın; istisna edilenler hariç kulların mahşerden ayrılmadan önce amellerinin tartıyla değil detaylı olarak hayır veya şer oluşu hususunda Allah Teâlâ tarafından durdurulup sorgulanması olduğunu ve Vâhidî ile diğerlerinin zikrettiği, Kenzü'l-Esrâr sahibinin de kesin olarak belirttiği üzere bunun tartıdan önce olduğunu zikretmiştir. Ayette geçen hesabın terazilerin kurulmasından sonra olduğuna dair ayette bir işaret bulunduğu gizli değildir, bunu iyi düşün. Bu sıfatın nasbı ya temyizdir ya da hâldir; el-Bahr'da birincisi daha açık kabul edilmiştir.
هذا «ومن باب الإشارة في الآيات» اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ إلخ فيه إشارة إلى سوء حال المحجوبين بحب الدنيا عن الاستعداد للأخرى فغفلوا عن إصلاح أمرهم وأعرضوا عن طاعة ربهم وغدت قلوبهم عن الذكر لاهية وعن التفكر في جلاله وجماله سبحانه ساهية، وفي قوله تعالى: وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ إشارة إلى سوء حال بعض المنكرين على أولياء الله تعالى فإن نفوسهم الخبيثة الشيطانية تأبى اتباعهم لما يرون من المشاركة في العوارض البشرية وَكَمْ قَصَمْنا قبلهم مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً فيه إشارة إلى أن في الظلم خراب العمران فمتى ظلم الإنسان خرب قلبه وجر ذلك إلى خراب بدنه وهلاكه بالعذاب، وفي قوله تعالى: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ إشارة إلى أن مداومة الذكر سبب لانجلاء الظلمة عن القلب وتطهره من دنس الأغيار بحيث لا يبقى فيه سواه سبحانه ديار وَمَنْ عِنْدَهُ قيل هم الكاملون الذين في الحضرة فإنهم لا يتحركون ولا يسكنون إلا مع الحضور ولا تشق عليهم عبادة ولا تلهيهم عنه تعالى تجارة بواطنهم مع الحق وظواهرهم مع الخلق أنفاسهم تسبيح وتقديس وهو سبحانه لهم خير أنيس، وفي قوله تعالى: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ إشارة إلى أن الكامل لا يختار شيئا بل شأنه التفويض والجريان تحت مجاري الأقدار مع طيب النفس، ومن هنا قيل إن القطب الرباني الشيخ عبد القادر الكيلاني قدس سره وغمرنا بره لم يتوفّ حتى ترقى عن مقام الإدلال إلى التفويض المحض، وقد نص على ذلك الشيخ عبد الوهاب الشعراني في كتابه الجواهر واليواقيت وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ قد تقدم ما فيه من الإشارة كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ قال الجنيد قدس سره: من كانت حياته بروحه يكون مماته بذهابها ومن كانت حياته بربه تعالى فإنه ينقل من حياة الطبع إلى حياة الأصل وهي الحياة على الحقيقة وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً قيل أي بالقهر واللطف والفراق والوصال والإدبار والإقبال والجهل والعلم إلى غير ذلك، ولا يخفى أنه كثيرا ما يمتحن السالك بالقبض والبسط فينبغي له التثبت في كل عما يحطه عن درجته، ولعل فتنة البسط أشد من فتنة القبض فليتحفظ هناك أشد تحفظ وَنَضَعُ
Bu [zahiri tefsirden sonra] «Ayetlerdeki İşarî Anlamlara Gelince»: {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ} “İnsanların hesabı yaklaştı; oysa onlar gaflet içinde yüz çevirmektedirler...” ayetinde, dünya sevgisiyle ahirete hazırlanmaktan perdelenmiş, böylece durumlarını düzeltmekten gafil kalmış, Rablerine itaatten yüz çevirmiş, kalpleri zikirden eğlenceye dalmış ve O Münezzeh Zât'ın celal ve cemalini tefekkür etmekten gafil kalmış kimselerin kötü hallerine işaret vardır. Allah Teâlâ'nın: {وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ} “O zulmedenler fısıldaşmalarını gizlediler: 'Bu da sizin gibi bir beşerden başkası mı?' dediler” buyruğunda, Allah Teâlâ'nın velilerini inkâr eden bazı kimselerin kötü hallerine işaret vardır; zira onların habis ve şeytani nefisleri, beşerî durumlardaki ortaklığı gördükleri için onlara tabi olmaktan kaçınır. {وَكَمْ قَصَمْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً} “Biz onlardan önce zulmetmekte olan nice memleketleri kırıp geçirdik” buyruğunda, zulümde imarın harap oluşu bulunduğuna işaret vardır; insan ne zaman zulmederse kalbi harap olur ve bu durum bedeninin harap olmasına ve azapla helakine yol açar. Allah Teâlâ'nın: {بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ} “Bilakis Biz hakkı batılın tepesine fırlatırız da o onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir” buyruğunda, zikre devam etmenin kalpten karanlığın silinmesine ve masivânın kirinden temizlenmesine sebep olduğuna, öyle ki kalpte O Münezzeh Zât'tan başka hiçbir varlığın kalmayacağına işaret vardır. {وَمَنْ عِنْدَهُ} “O'nun katındakiler...” buyruğunda, bunların huzurda bulunan kâmil kimseler olduğu söylenmiştir; zira onlar ancak huzur haliyle hareket eder ve sükûn bulurlar; onlara hiçbir ibadet ağır gelmez ve hiçbir ticaret onları Allah Teâlâ'dan alıkoymaz; bâtınları Hak ile zâhirleri halk iledir, nefesleri tesbih ve takdistir ve O Münezzeh Zât onlar için en hayırlı dosttur. Allah Teâlâ'nın: {بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ} “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır; sözle O'nun önüne geçmezler ve O'nun emriyle hareket ederler” buyruğunda, kâmil insanın hiçbir şeyi kendi iradesiyle seçmeyip bilakis işinin gönül hoşluğuyla kadere teslim olmak ve mukadderatın akışı altında akıp gitmek olduğuna işaret vardır. Buradan hareketle, Rabbânî Kutup Şeyh Abdülkâdir-i Geylânî'nin -kuddise sırruhû ve iyiliği bizi kuşatsın- naz (idlâl) makamından sırf teslimiyet makamına yükselinceye kadar vefat etmediği söylenmiştir; Şeyh Abdülvehhâb eş-Şa'rânî el-Cevâhir ve'l-Yevâkît adlı kitabında bunu açıkça belirtmiştir. {وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ} “Her canlı şeyi sudan yarattık” buyruğundaki işari manalar daha önce geçmişti. {كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ} “Her nefis ölümü tadıcıdır” buyruğu hakkında Cüneyd -kuddise sırruhû- şöyle demiştir: 'Hayatı ruhuyla kaim olanın ölümü onun gitmesiyle olur; hayatı Rabbi Teâlâ ile kaim olan ise tabiat hayatından asıl hayata intikal eder ki hakiki hayat da işte budur.' {وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً} “Biz sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz” buyruğunda; kahır ve lütuf, ayrılık ve vuslat, geri çekilme ve yönelme, cehalet ve ilim gibi şeylerle denendiği söylenmiştir. Sâlikin kabz ve bast halleriyle çokça imtihan edildiği gizli değildir; bu sebeple her iki halde de derecesini düşürecek şeylere karşı temkinli olması gerekir. Bast imtihanı kabz imtihanından daha şiddetli olabilir, bu yüzden orada azami derecede sakınmalıdır. {وَنَضَعُ
الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ
الْمَوازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيامَةِ} “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız” buyruğu hakkında
قال بعض الصوفية: الموازين متعددة فللعاشقين ميزان وللوالهين ميزان وللعاملين ميزان وهكذا، ومن ذلك ميزان للعارفين توزن به أنفاسهم ولا يزن نفسا منها السموات والأرض.
bazı sûfîler şöyle demiştir: Teraziler çoktur; âşıklar için bir terazi, kendinden geçenler (vâlihler) için bir terazi, amel edenler için bir terazi vardır ve bu böyle sürer. Bunlardan biri de arifler için olan terazidir ki onunla nefesleri tartılır ve onun bir tek nefesini gökler ve yer tartamaz.
وذكروا أن في الدنيا موازين أيضا أعظم موازينها الشريعة وكفتا الكتاب والسنة، ولعمري لقد عطل هذا الميزان متصوفة هذا الزمان أعاذنا الله تعالى والمسلمين مما هم عليه من الضلال إنه ﷿ المتفضل بأنواع الأفضال.
Dünyada da terazilerin bulunduğunu zikretmişlerdir; bu terazilerin en büyüğü şeriat, onun iki kefesi ise Kitap ve Sünnettir. Ömrüme yemin olsun ki, bu zamanın mutasavvıfları bu teraziyi işlevsiz kılmışlardır; Allah Teâlâ bizi ve Müslümanları onların içinde bulunduğu sapıklıktan muhafaza eylesin; şüphesiz O Azîz ve Celîl türlü lütuflarla ihsanda bulunandır.
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ نوع تفصيل لما أجمل في قوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ إلى قوله سبحانه: وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ [الأنبياء: ٧. ٩] وإشارة إلى كيفية إنجائهم وإهلاك أعدائهم، وتصديره بالتوكيد القسمي لإظهار كمال الاعتناء بمضمونه، والمراد بالفرقان التوراة وكذا بالضياء والذكر، والعطف كما في قوله:
{وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى وَهارُونَ الْفُرْقانَ وَضِياءً وَذِكْراً لِلْمُتَّقِينَ} “Yemin olsun ki Biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a eğriyi doğrudan ayıranı (Furkan'ı), bir ışığı ve takva sahipleri için bir öğüdü verdik” buyruğu, Allah Teâlâ'nın: {وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” buyruğundan O Münezzeh Zât'ın: {وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ} “...haddi aşanları da helak ettik” [el-Enbiyâ: 7, 9] buyruğuna kadar geçen kısımda mücmel olarak zikredilen hususun bir nevi tafsilatıdır ve onların nasıl kurtarıldığına ve düşmanlarının nasıl helak edildiğine bir işarettir. Cümlenin yeminle pekiştirilerek başlatılması, içeriğine verilen tam önemi göstermek içindir. Furkan ile kastedilen Tevrat'tır; aynı şekilde Ziyâ (ışık) ve Zikr (öğüt) ile de [Tevrat kastedilmiştir]. Bu atıf şu şiirdeki gibidir:
إلى الملك القرم وابن الهمام ... وليث الكتيبة في المزدحم
'O ulu hükümdara, himmetli zâta... Ve kargaşa anında birliğin aslanına doğru.'
ونقل الطيبي أنه أدخل الواو على ضِياءً وإن كان صفة في المعنى دون اللفظ كما يدخل على الصفة التي هي صفة لفظا كقوله تعالى: إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الأنفال: ٤٩، الأحزاب: ١٢] وقال سيبويه: إذا قلت مررت بزيد وصاحبك جاز وإن قلت مررت بزيد فصاحبك بالفاء لم يجز كما جاز بالواو لأن الفاء تقتضي التعقب وتأخير الاسم عن المعطوف عليه بخلاف الواو، وأما قول القائل:
Tîbî, {ضِياءً} kelimesi lafzen değil de manen sıfat olsa bile, Allah Teâlâ'nın: {إِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar şöyle diyorlardı...” [el-Enfâl: 49, el-Ahzâb: 12] buyruğunda lafzen sıfat olan sıfata dâhil olduğu gibi vav harfinin buna da dâhil edildiğini nakletmiştir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Zeyd'e ve arkadaşına uğradım' (مررت بزيد وصاحبك) dersen caiz olur; fakat fâ harfi ile 'Zeyd'e akabinde arkadaşına uğradım' (مررت بزيد فصاحبك) dersen, vav harfinde caiz olduğu gibi caiz olmaz; çünkü fâ harfi peş peşe gelmeyi ve ismin matûfun aleyhten sonraya kalmasını gerektirir, vav ise böyle değildir. Şairin şu sözüne gelince:
يا لهف زيابة للحارث الصا ... بح فالغانم فالآيب
'Vah Ziyâbe'nin Hâris'e olan hasretine! O sabah baskını yapana, ardından ganimet alana, ardından sağ salim dönene...'
فإنما ذكر بالفاء وجاد لأنه ليس بصفة على ذلك الحد لأن أل بمعنى الذي أي فالذي صبح فالذي غنم فالذي آب، وأبو الحسن يجيز المسألة بالفاء كما يجيزها بالواو انتهى، والمعنى وبالله لقد آتيناهما كتابا جامعا بين كونه فارقا بين الحق والباطل وضياء يستضاء به في ظلمات الجهل والغواية وذكرا يتعظ به الناس ويتذكرون، وتخصيص للمتقين بالذكر لأنهم المنتفعون به أو ذكر ما يحتاجون به من الشرائع والأحكام أو شرف لهم.
Burada fâ ile zikredilmiş ve güzel olmuştur; çünkü bu ölçüde bir sıfat değildir; zira elif-lâm 'ellezî' (o kimse ki) manasındadır; yani 'sabah baskını yapan, ardından ganimet alan, ardından dönen kimse' demektir. Ebu'l-Hasen ise meseleyi vav ile caiz gördüğü gibi fâ ile de caiz görür, intihâ. Mana şudur: 'Allah'a yemin olsun ki Biz o ikisine hak ile batılı ayıran, cehalet ve sapıklık karanlıklarında kendisiyle aydınlanılan bir ışık ve insanların kendisiyle öğüt alıp düşündükleri bir zikir olma özelliklerini kendinde toplayan bir kitap verdik.' Zikirde takva sahiplerinin tahsis edilmesi ondan faydalananların onlar olmasındandır veya dinî hükümlerden ihtiyaç duydukları şeylerin zikredilmesindendir ya da onlara bir şereftir.
وقيل: الفرقان النصر كما في قوله تعالى: يَوْمَ الْفُرْقانِ [الأنفال: ٤١] وأطلق عليه لفرقه بين الولي والعدو وجاء ذلك في رواية عن ابن عباس، والضياء حينئذ إما التوراة أو الشريعة أو اليد البيضاء. والذكر بأحد المعاني المذكورة.
Furkan'ın, Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ الْفُرْقانِ} “Furkan günü” [el-Enfâl: 41] buyruğunda olduğu gibi zafer olduğu ve dost ile düşmanı ayırdığı için bu adla anıldığı da söylenmiştir; bu, İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette yer almıştır. Bu takdirde Ziyâ ya Tevrat ya şeriat ya da Yed-i Beyzâ'dır; Zikr ise zikredilen manalardan biriyledir.
وعن الضحاك أن الفرقان فلق البحر والفرق والفلق اخوان، وإلى الأول ذهب مجاهد وقتادة وهو اللائق بمساق النظم الكريم فإنه لتحقيق أمر القرآن المشارك لسائر الكتب الإلهية لا سيما التوراة فيما ذكر من الصفات ولأن فلق البحر هو الذي اقترح الكفرة مثله بقولهم: فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ [الأنبياء: ٥] .
Dahhâk'tan Furkan'ın denizin yarılması olduğu rivayet edilmiştir; zira fark ile falk kardeş kelimelerdir. Mücâhid ve Katâde ise ilk görüşe meyletmişlerdir ve yüce nazmın akışına uygun olan da budur; zira bu, zikredilen sıfatlarda diğer ilahî kitaplarla, özellikle de Tevrat'la ortak olan Kur'an'ın durumunu ortaya koymak içindir. Ayrıca denizin yarılması, kâfirlerin: {فَلْيَأْتِنا بِآيَةٍ كَما أُرْسِلَ الْأَوَّلُونَ} “Önceki peygamberlere gönderilen mucizeler gibi o da bize bir mucize getirsin” [el-Enbiyâ: 5] sözleriyle bir benzerini teklif ettikleri şeydir.
وقرأ ابن عباس وعكرمة والضحاك «ضياء» بغير واو على أنه حال من «الفرقان» وهذه القراءة تؤيد أيضا التفسير الأول، وقوله تعالى: الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ مجرور المحل على أنه صفة مادحة المتقين أو بدل أو بيان أو منصوب أو مرفوع على المدح، والمراد على كل تقدير يخشون عذاب ربهم. وقوله سبحانه بِالْغَيْبِ حال من المفعول أي يخشون ذلك وهو غائب عنهم غير مرئي لهم ففيه تعريض بالكفرة حيث لا يتأثرون بالإنذار ما لم يشاهدوا ما أنذروه.
İbn Abbâs, İkrime ve Dahhâk, «الفرقان» kelimesinden hâl olarak vav harfi olmaksızın «ضياء» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat de birinci tefsiri desteklemektedir. Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ} “Onlar Rablerinden korkarlar” buyruğu, takva sahiplerini öven bir sıfat, bedel veya beyân olarak mahallen mecrûrdur yahut övgü üzere mansup veya merfûdur. Her takdire göre maksat, Rablerinin azabından korkmalarıdır. O Münezzeh Zât'ın: {بِالْغَيْبِ} “görmedikleri halde / gıyaben” buyruğu mefulden hâldir; yani azap kendilerinden gayb halinde iken ve onu görmüyorlarken ondan korkarlar; bunda uyarıldıkları şeyi bizzat görmedikçe uyarıdan etkilenmeyen kâfirlere bir ima vardır.
وقال الزجاج: حال من الفاعل أي يخشونه غائبين عن أعين الناس ورجحه ابن عطية. وقيل: يخشونه بقلوبهم وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ أي خائفون بطريق الاعتناء، والجملة تحتمل العطف على الصلة وتحتمل الاستئناف، وتقديم الجار لرعاية الفواصل، وتخصيص إشفاقهم من الساعة بالذكر بعد وصفهم بالخشية على الإطلاق للإيذان
Zeccâc bunun failden hâl olduğunu söylemiştir; yani 'insanların gözlerinden uzakta / gizlide iken O'ndan korkarlar' demektir ve İbn Atiyye bunu tercih etmiştir. Kalpleriyle korktukları da söylenmiştir. {وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ} “Ve onlar kıyametten de ürperip korkarlar”, yani özenli bir şekilde korkarlar. Cümle sıla cümlesine atfedilmiş olabileceği gibi müste'nefe de olabilir; câr ve mecrûrun öne alınması fasılaların riayeti içindir. Mutlak olarak haşyet ile nitelenmelerinden sonra kıyametten korkmalarının zikredilerek tahsis edilmesi,
بكونها معظم المخلوقات وللتنصيص على اتصافهم بضد ما اتصف به المستعجلون، وإيثار الجملة الاسمية للدلالة على أن حالتهم فيما يتعلق بالآخرة الإشفاق الدائم وَهذا أي القرآن الكريم أشير إليه بهذا للإيذان بسهولة تناوله ووضوح أمره، وقيل: لقرب زمانه ذِكْرٌ يتذكر به من تذكر وصف بالوصف الأخير للتوراة لمناسبة المقام وموافقته لما مر في صدر السورة الكريمة مع انطواء جميع ما تقدم في وصفه بقوله سبحانه: مُبارَكٌ أي كثير الخير غزير النفع ولقد عاد علينا والله تعالى الحمد من بركته ما عاد.
onun yaratılmışların en büyüğü olduğunu bildirmek ve onların acele isteyenlerin vasıflandığı durumun zıddı ile vasıflandıklarını açıkça belirtmek içindir. İsim cümlesinin tercih edilmesi ise onların ahiretle ilgili durumlarının sürekli bir korku ve titreme hali olduğuna delalet etmek içindir. {وَهذا} “İşte bu da...” yani yüce Kur'an; elde edilmesinin kolaylığını ve durumunun apaçıklığını bildirmek için işaret ismiyle işaret edilmiştir; zamanının yakınlığından ötürü olduğu da söylenmiştir. {ذِكْرٌ} “bir zikirdir (öğüttür)”, düşünen kimsenin kendisiyle düşündüğü [bir öğüttür]; makamın münasebeti ve yüce surenin başında geçenlerle uyumu sebebiyle Tevrat'ın son sıfatıyla nitelenmiştir. Bununla birlikte önceki sıfatların tümü O Münezzeh Zât'ın: {مُبارَكٌ} “mübarek (bereketli)” yani hayrı çok, faydası bol [olarak nitelendirmesinde] toplanmıştır. Allah Teâlâ'ya hamdolsun, onun bereketinden bize de çok şeyler dönmüştür.
وقوله تعالى: أَنْزَلْناهُ إما صفة ثانية لذكر أو خبر آخر لهذا، وفيه على التقديرين من تعظيم أمر القرآن الكريم ما فيه أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ إنكار لإنكارهم بعد ظهور كونه كالتوراة كأنه قيل أبعد أن علمتم أن شأنه كشأن التوراة أنتم منكرون لكونه منزلا من عندنا فإن ذلك بعد ملاحظة حال التوراة مما لا مساغ له أصلا وتقديم الجار والمجرور لرعاية الفواصل أو للحصر لأنهم معترفون بغيره مما في أيدي أهل الكتاب.
Allah Teâlâ'nın: {أَنْزَلْناهُ} “onu Biz indirdik” buyruğu, ya {ذِكْرٌ} için ikinci bir sıfattır ya da {هذا} için başka bir haberdir; her iki takdirde de yüce Kur'an'ın şanını ne derece yücelttiği ortadadır. {أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} “Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz?” buyruğu, onun Tevrat gibi olduğu ortaya çıktıktan sonra onların inkârını reddetmektir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onun durumunun Tevrat'ın durumu gibi olduğunu bildikten sonra, onun Bizim katımızdan indirildiğini mi inkâr ediyorsunuz? Oysa Tevrat'ın durumu göz önüne alındığında bu kesinlikle kabul edilemez bir şeydir.' Câr ve mecrûrun öne alınması fasılaların riayeti içindir veya hasr içindir; zira onlar Ehl-i Kitab'ın elinde bulunan diğer kitapları ikrar etmekteydiler.
وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ أي الرشد اللائق به وبأمثاله من الرسل الكبار وهو الرشد الكامل أعني الاهتداء إلى وجوه الصلاح في الدين والدنيا والإرشاد بالنواميس الإلهية وقيل: الصحف، وقيل: الحكمة، وقيل: التوفيق للخير صغيرا، واختار بعضهم التعميم.
{وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ} “Yemin olsun ki Biz daha önce İbrahim'e de doğru yolu bulma yeteneğini (rüşdünü) vermiştik”, yani ona ve onun gibi büyük resullere layık olan rüşdü verdik ki bu tam rüşddür; yani dinde ve dünyada salah yollarına hidayet bulması ve ilahî kanunlarla irşad etmesidir. Sahifeler olduğu, hikmet olduğu veya küçükken hayra muvaffak kılınması olduğu da söylenmiştir; bazıları ise umumî manayı tercih etmiştir.
وقرأ عيسى الثقفي «رشده» بفتح الراء والشين وهما لغة كالحزن والحزن مِنْ قَبْلُ أي من قبل موسى وهارون، وقيل من قبل البلوغ حين خرج من السرب، وقيل من قبل أن يولد حين كان في صلب آدم ﵇، وقيل من قبل محمد ﷺ والأول مروي عن ابن عباس وابن عمر رضي الله تعالى عنهم قال في الكشف: وهو الوجه الأوفق لفظا ومعنى، أما الأول فللقرب، وأما الثاني فلأن ذكر الأنبياء ﵈ للتأسي، وكان القياس أن يذكر نوح ثم إبراهيم ثم موسى ﵈ لكن روعي في ذلك ترشيح التسلي والتأسي فقد ذكر موسى ﵇ لأن حاله وما قاساه من قومه وكثرة آياته وتكاثف أمته أشبه بحال نبينا ﵊ ثم ثنى بذكر إبراهيم ﵇، وقيل مِنْ قَبْلُ لهذا ألا ترى إلى قوله تعالى وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ [الأنبياء: ٧٦] أي من قبل هؤلاء المذكورين، وقيل من قبل إبراهيم ولوط اهـ وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ أي بأحواله وما فيه من الكمالات، وهذا كقولك في خير من الناس:
Îsâ es-Sekafî râ ve şîn harflerinin fethasıyla «رَشَدَه» şeklinde okumuştur; bu ikisi «حَزَن» ve «حُزْن» gibi iki ayrı lehçedir. {مِنْ قَبْلُ} “daha önce”, yani Mûsâ ve Hârûn'dan önce; mağaradan çıktığı vakit ergenlik çağından önce olduğu, Âdem aleyhisselâm'ın sulbünde iken doğmadan önce olduğu veya Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş İbn Abbâs ve İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhüm'den rivayet edilmiştir. el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: Lafız ve mana bakımından en uygun olan görüş budur. Lafız bakımından yakınlıktan ötürüdür; mana bakımından ise peygamberlerin aleyhimüsselâm zikredilmesi örnek alınmaları içindir. Kıyasa göre Nûh, sonra İbrâhîm, sonra Mûsâ aleyhimüsselâm zikredilmeliydi; fakat teselli ve örnek alma amacının pekiştirilmesi gözetilmiştir; zira Mûsâ aleyhisselâm kavminden çektikleri, mucizelerinin çokluğu ve ümmetinin kalabalıklığı bakımından Peygamberimiz'in aleyhissalâtü vesselâm haline en çok benzeyendir, bu sebeple o zikredilmiş, ardından İbrâhîm aleyhisselâm'ın zikriyle devam edilmiştir. {مِنْ قَبْلُ} ifadesi bundan dolayı söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın: {وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ} “Daha önce Nûh da yakarmıştı...” [el-Enbiyâ: 76] yani zikredilen bu kimselerden önce [yakarmıştı] buyruğu görülmüyor mu? İbrâhîm ve Lût'tan önce olduğu da söylenmiştir, intihâ. {وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ} “Biz onu biliyorduk”, yani onun hallerini ve onda bulunan kemalâtı biliyorduk. Bu, hayırlı bir kimse hakkında senin:
أنا عالم بفلان فإنه من الاحتواء على محاسن الأوصاف بمنزل.
'Ben falanı iyi bilirim' demen gibidir; zira bu, güzel vasıfları kapsama makamındadır.
وجوز أن يكون هذا كناية عن حفظه تعالى إياه وعدم إضاعته، وقد قال ﵇ يوم إلقائه في النار وقول جبريل ﵇ له سل ربك: علمه بحالي يغني عن سؤالي وهو خلاف الظاهر إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ ظرف لآتينا على أنه وقت متسع وقع فيه الإيتاء وما يترتب عليه من أقواله وأفعاله، وجوّز أن يكون ظرفا لرشد أو لعالمين، وأن يكون بدلا من موضع مِنْ قَبْلُ وأن ينتصب بإضمار أعني أو أذكر، وبدأ بذكر الأب لأنه كان الأهم عنده ﵇ وفي النصيحة والإنقاذ من الضلال.
Bunun, Allah Teâlâ'nın onu korumasından ve zayi etmemesinden kinaye olması da caiz görülmüştür. Nitekim o aleyhisselâm ateşe atıldığı gün Cebrâîl aleyhisselâm'ın kendisine: 'Rabbinden iste' demesi üzerine: 'Hâlimi bilmesi istememe hacet bırakmaz' demiştir; ancak bu zahire aykırıdır. {إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ} “Hani o, babasına ve kavmine şöyle demişti” ifadesi, verme fiilinin ve ona terettüp eden söz ve eylemlerinin içinde vuku bulduğu geniş bir vakit olması bakımından {آتَيْنا} fiilinin zarfıdır. {رُشْدَ} veya {عالِمِينَ} kelimelerinin zarfı olması, {مِنْ قَبْلُ} ifadesinin mahallinden bedel olması veya 'kastediyorum' ya da 'hatırla' takdiriyle mansup olması da caiz görülmüştür. Nasihat ve sapıklıktan kurtarma hususunda aleyhisselâm katında en önemli kimse olması sebebiyle söze babasını zikrederek başlamıştır.
والظاهر أنه ﵇ قال له ولقومه مجتمعين: ما هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ أراد ﵇ ما هذه الأصنام إلا أنه عبر عنها بالتماثيل تحقيرا لشأنها فإن التمثال الصورة المصنوعة مشبّهة بمخلوق من مخلوقات الله تعالى من مثلت الشيء بالشيء إذا شبهته به. وكانت على ما قيل صور الرجال يعتقدون فيهم وقد انقرضوا، وقيل كانت صور الكواكب صنعوها حسبما تخيلوا، وفي الإشارة إليها بما يشار به للقريب إشارة إلى التحقير أيضا، والسؤال عنها بما التي يطلب بها بيان الحقيقة أو شرح الاسم من باب تجاهل العارف كأنه لا يعرف أنها ماذا وإلا فهو ﵇ محيط بأن حقيقتها حجر أو نحوه، والعكوف الإقبال على الشيء وملازمته على سبيل التعظيم له، وقيل اللزوم
Zahir olan, onun aleyhisselâm babasına ve kavmine hep birlikte iken şöyle demiş olmasıdır: {ما هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ} “Nedir bu karşısında durup taptığınız heykeller?” O aleyhisselâm 'nedir bu putlar' demek istemiş, ancak durumlarını küçümsemek için onları heykeller (timsaller) diye ifade etmiştir. Zira timsal, Allah Teâlâ'nın mahlukatından bir mahluka benzetilerek yapılmış surettir; bir şeyi bir şeye benzettiğinde kullanılan 'messele' kökünden gelir. Söylendiğine göre bunlar, öldükten sonra haklarında kutsiyet vehmettikleri adamların suretleriydi; hayal ettikleri şekilde yaptıkları yıldız suretleri olduğu da söylenmiştir. Onlara yakını gösteren işaret ismiyle işaret edilmesinde de bir tahkîr (küçümseme) vardır. Hakikatinin beyanı veya ismin açıklaması istenen {ما} edatıyla onlardan sorulması tecâhül-i ârif türündendir; sanki onların ne olduğunu bilmiyormuş gibi sormuştur, oysa o aleyhisselâm onların hakikatinin taş veya benzeri şeyler olduğunu gayet iyi bilmektedir. Ukûf; bir şeye yönelmek ve ona tazim amacıyla ona bağlanıp kalmaktır. Bir amaç uğruna bir şeye bağlanmak
والاستمرار على الشيء لغرض من الأغراض وهو على التفسيرين دون العبادة ففي اختياره عليها إيماء إلى تفظيع شأن العبادة غاية التفظيع، واللام في لَها للبيان فهي متعلقة بمحذوف كما في قوله تعالى: لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [يوسف:
ve onda devamlılık göstermek olduğu da söylenmiştir; her iki tefsire göre de bu ibadetten daha alt derecededir. Dolayısıyla ibadet yerine bu kelimenin seçilmesinde, onların ibadet etme fiillerinin son derece çirkin olduğunu hissettirme vardır. {لَها} ifadesindeki lâm beyân içindir, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ} “...rüyayı tabir ediyorsanız” [Yûsuf:
٤٣] أو للتعليل فهي متعلقة بعاكفون وليست للتعدية لأن عكف إنما يتعدى بعلى كما في قوله تعالى: يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ [الأعراف: ١٣٨] وقد نزل الوصف هنا منزلة اللازم أي التي أنتم لها فاعلون العكوف.
43] buyruğunda olduğu gibi mahzûfa taalluk etmektedir; yahut ta'lil içindir ve {عاكِفُونَ} kelimesine taalluk eder. Ta'diye (geçişlilik) için değildir; çünkü ukûf fiili Allah Teâlâ'nın: {يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ} “...kendilerine ait putlara tapan [bir kavme rastladılar]” [el-A'râf: 138] buyruğunda olduğu gibi ancak 'alâ' harf-i cerri ile müteaddi olur. Burada sıfat lâzım fiil konumuna indirilmiştir; yani 'onlar için ukûf fiilini işleyenlersiniz' demektir.
واستظهر أبو حيان كونها للتعليل وصلة عاكِفُونَ محذوفة أي عاكفون على عبادتها، ويجوز أن تكون اللام بمعنى على كما قيل ذلك في قوله تعالى: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الإسراء: ٧] وتتعلق حينئذ بعاكفون على أنها للتعدية.
Ebû Hayyân lâm harfinin ta'lil için olduğunu ve {عاكِفُونَ} sılasının mahzûf olduğunu açıkça belirtmiştir; yani 'onlara ibadet etmek üzere başlarında duranlarsınız' demektir. Lâm harfinin Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها} “Kötülük ederseniz o da kendinizedir” [el-İsrâ: 7] buyruğunda söylendiği gibi 'alâ' manasında olması da caizdir ve bu takdirde ta'diye için olarak {عاكِفُونَ} kelimesine taalluk eder.
وجوز أن يؤول العكوف بالعبادة فاللام حينئذ كما قيل دعامة لا معدية لتعديه بنفسه ورجح هذا الوجه بما بعد، وقيل لا يبعد أن تكون اللام للاختصاص والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع خبرا وعاكِفُونَ خبر بعد خبر، وأنت تعلم أنه نفي بعده مكابرة، ومن الناس من لم يرتض تأويل العكوف بالعبادة لما
Ukûf kelimesinin ibadet ile tevil edilmesi de caiz görülmüştür; bu durumda denildiği gibi lâm fiilin bizzat geçişli olması sebebiyle ta'diye için değil pekiştirme (diâme) içindir ve bu görüş kendisinden sonraki kısımla desteklenmiştir. Lâm harfinin ihtisas için olmasının, câr ve mecrûrun haber olan mahzûfa taalluk etmesinin ve {عاكِفُونَ} kelimesinin haber üstüne haber olmasının uzak bir ihtimal olmadığı da söylenmiştir; ancak sen bunun son derece zorlama olduğunu bilirsin. İnsanlardan bazıları, şu rivayet sebebiyle ukûf kelimesinin ibadet olarak tevil edilmesini kabul etmemiştir:
أخرج ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن أبي الدنيا في ذم الملاهي وابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي في الشعب عن علي كرّم الله تعالى وجهه أنه مر على قوم يلعبون بالشطرنج فقال: ما هذه التماثيل التي أنتم لها عاكفون لأن يمس أحدكم جمرا حتى يطفى خير له من أن يمسها
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Zemmu'l-Melâhî'de İbn Ebi'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî Ali'den -kerremallâhu teâlâ vechehû- rivayet etmişlerdir ki o, satranç oynayan bir topluluğa uğramış ve: '{ما هذِهِ التَّماثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَها عاكِفُونَ} “Karşısında durup durduğunuz bu heykeller de nedir?” Birinizin sönünceye kadar bir kor parçasını tutması, ona dokunmasından daha hayırlıdır' demiştir.
، وفيه نظر لا يخفى، نعم لا يبعد أن يكون الأولى إبقاء العكوف على ظاهره، ومع ذلك المقصود بالذات الاستفسار عن سبب العبادة والتوبيخ عليها بألطف أسلوب ولما لم يجدوا ما يعول عليه في أمرها التجئوا إلى التشبث بحشيش التقليد المحض حيث قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ وأبطل ﵇ ذلك على طريقة التوكيد القسمي حيث قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ الذين وجدتموهم كذلك فِي ضَلالٍ عجيب لا يقادر قدره مُبِينٍ ظاهر بين بحيث لا يخفى على أحد من العقلاء كونه ضلالا لاستنادكم وإياهم إلى غير دليل بل إلى هوى متبع وشيطان مطاع، وأَنْتُمْ تأكيد للضمير المتصل في كُنْتُمْ ولا بد منه عند البصريين لجواز العطف على مثل هذا الضمير، ومعنى كنتم في ضلال مطلق استقرارهم وتمكنهم فيه لا استقرارهم الماضي الحاصل قبل زمان الخطاب المتناول لهم ولآبائهم، وفي اختيار فِي ضَلالٍ على ضالين ما لا يخفى من المبالغة في ضلالهم، وفي الآية دليل على أن الباطل لا يصير حقا بكثرة المتمسكين به قالُوا لما سمعوا مقالته ﵇ استبعادا لكون ما هم عليه ضلالا وتعجبا من تضليله ﵇ إياهم على أتم وجه أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ أي بالجد أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ أي الهازلين فالاستفهام ليس على ظاهره بل هو استفهام مستبعد متعجب، وقولهم أَمْ أَنْتَ إلخ عديله كلام منصف مومىء فيه بألطف وجه أن الثابت هو القسم الثاني لما فيه من أنواع المبالغة، وأشار في الكشاف كما في الكشف إلى أن الأصل هذا الذي جئتنا به أهو جد وحق أم لعب وهزل إلا أنه عدل عنه إلى ما عليه النظم الكريم لما أشير إليه.
Bunda gizli kalmayacak bir eleştiri vardır. Evet, ukûf kelimesini zahiri üzere bırakmanın daha evla olması uzak bir ihtimal değildir; bununla birlikte bizzat kastedilen şey ibadetin sebebini sormak ve en latif bir üslupla onları azarlamaktır. Bu hususta dayanacakları bir şey bulamayınca, sırf taklidin çürük ipine sarılmaya sığınarak {قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ} “'Biz atalarımızı bunlara tapar bulduk' dediler”. O aleyhisselâm yeminle pekiştirme yoluyla bunu iptal ederek şöyle {قالَ} “dedi”: {لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ} “Yemin olsun ki siz de atalarınız da” -yani öyle bulduğunuz atalarınız da- {فِي ضَلالٍ مُبِينٍ} “apaçık bir sapıklık içindesiniz”; öyle ölçülemez, garip ve apaçık bir sapıklıktır ki, akıl sahiplerinden hiçbirine bunun sapıklık olduğu gizli kalmaz; zira siz ve onlar hiçbir delile değil, uyulan bir hevese ve itaat edilen bir şeytana dayanmaktasınız. {أَنْتُمْ} kelimesi {كُنْتُمْ} içindeki muttasıl zamirin tekitidir; Basralılara göre böyle bir zamire atıf yapılabilmesi için bu tekit şarttır. Sapıklık içinde bulunmalarının manası, kendilerini ve atalarını kapsayan hitap zamanından önce gerçekleşmiş geçmişteki sebatları değil, sapıklıktaki mutlak sebat ve yerleşmeleridir. 'Sapıtanlarsınız' (ضالين) yerine {فِي ضَلالٍ} “sapıklık içindesiniz” ifadesinin tercih edilmesinde sapıklıklarındaki mübalağanın derecesi ortadadır. Bu ayette, batıla sarılanların çokluğuyla batılın hakka dönüşmeyeceğine dair bir delil vardır. Onun aleyhisselâm sözünü işittiklerinde, içinde bulundukları durumun sapıklık olmasını uzak görerek ve onun aleyhisselâm kendilerini eksiksiz bir şekilde saptırmakla nitelemesine şaşırarak {قالُوا} “şöyle dediler”: {أَجِئْتَنا بِالْحَقِّ} “Bize hakkı (ciddiyeti) mı getirdin” {أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ} “yoksa sen şaka yapanlardan (eğlenenlerden) misin?” Dolayısıyla istifham zahiri üzere olmayıp uzak görme ve hayret bildiren bir istifhamdır. {أَمْ أَنْتَ} şeklindeki karşıt ifadeleri, içindeki çeşitli mübalağalar sebebiyle sabit olanın ikinci kısım olduğunu en latif bir şekilde hissettiren insaflı bir sözdür. Keşşâf'ta, el-Keşf'te belirtildiği üzere asıl ifadenin 'Bize getirdiğin bu şey hak ve ciddi midir, yoksa oyun ve eğlence midir?' şeklinde olduğuna, ancak işaret edilen nüktelerden dolayı yüce nazımdaki bu şekle dönüldüğüne işaret edilmiştir.