وقال صاحب المفتاح: أي أجددت وأحدثت عندنا تعاطي الحق أم أحوال الصبا بعد على الاستمرار وهو أقرب إلى الظاهر وفيه الإشارة إلى فائدة العدول عن المعادل ظاهر أو بيان المراد بالمجيء وظاهر كلام الشيخين أن أم متصلة. واختار العلامة الطيبي أنها منقطعة فقال: إنهم لما سمعوا منه ﵇ ما يدل على تحقير آلهتهم وتضليلهم وآبائهم على أبلغ وجه وشاهدوا منه الغلظة والجد طلبوا منه ﵇ البرهان فكأنهم قالوا هب أنا قد قلدنا آباءنا فيما نحن فيه فهل معك دليل على ما ادعيت أجئتنا بالحق ثم أضربوا عن ذلك وجاؤوا بأم المتضمنة لمعنى بل الإضرابية والهمزة التقديرية فاضربوا ببل عما أثبتوا له وقرروا بالهمزة خلافه على سبيل التوكيد والبت، وذلك أنهم قطعوا أنه لاعب وليس بمحق البتة لأن إدخالهم إياه في زمرة اللاعبين أي أنت غرق في اللعب داخل في زمرة الذين قصارى أمرهم في إثبات الدعاوى اللعب واللهو على سبيل الكناية إلا بمائية دل على إثبات ذلك بالدليل والبرهان، وهذه الكناية توقفك
Miftâh sahibi şöyle demiştir: 'Yani bizim yanımızda hak ile amel etmeyi yeni mi başlattın ve ortaya koydun, yoksa çocukluk halleri hâlâ devam mı ediyor?' Bu, zahire daha yakındır ve onda, karşıt ifadeden dönülmesindeki faydaya açıkça işaret ya da gelmekten kastedilenin beyanı vardır. İki şeyhin (Zemahşerî ve Beyzâvî) sözünün zahiri, {أَمْ} edatının muttasıl olduğudur. Allâme et-Tîbî ise onun munkatı olduğunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: Onlar kendisinden aleyhisselâm ilahlarını tahkir etmeye ve onları da atalarını da en beliğ şekilde saptırmakla nitelemeye delalet eden şeyleri işitip, ondan sertlik ve ciddiyet görünce, kendisinden aleyhisselâm delil istediler. Sanki şöyle demiş gibi oldular: Farz edelim ki biz içinde bulunduğumuz durumda atalarımızı taklit ettik, peki iddia ettiğin şeye dair seninle beraber bir delil var mıdır, sen bize hakkı mı getirdin? Sonra bundan vazgeçip (idrab yaparak), idrab bildiren {بَلْ} manasını ve takdiri hemzeyi içeren {أَمْ} edatını getirdiler; böylece onun hakkında sabit gördükleri şeyden {بَلْ} ile vazgeçip, hemze ile de bunun aksini tekit ve kesinlik yoluyla karara bağladılar. Çünkü onlar onun bir oyuncu olduğundan ve asla hak üzere bulunmadığından kesinlikle emindiler. Zira onu oyuncular zümresine sokmaları -yani sen oyuna batmışsın, davaları ispatlama hususundaki nihai işleri oyun ve eğlence olanların zümresine girmişsin anlamında olup- kinaye yoluyla bir şey hariç, bunun delil ve bürhan ile ispatına delalet eder. Bu kinaye sana şunu gösterir:
على أن أم لا يجوز أن تكون متصلة قطعا وكذا بل فيما بعد انتهى والحق أن جواز الانقطاع مما لا ريب فيه، وأما وجوبه ففيه ما فيه.
{أَمْ} edatının kesinlikle muttasıl olmasının caiz olmadığını ve daha sonrasındaki {بَلْ} edatının da böyle olduğunu gösterir [sözün sonu]. Doğrusu, munkatı olmasının caiz olduğunda şüphe yoktur; vacip olmasına gelince bunda eleştiriye açık yönler vardır.
قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ أي أنشأهن بما فيهن من المخلوقات التي من جملتها أنتم وآباؤكم وما تعبدون من غير مثال يحتذيه ولا قانون ينتحيه. وهذا انتقال عن تضليلهم في عبادة الأصنام ونفي عدم استحقاقها لذلك إلى بيان الحق وتعيين المستحق للعبادة، وضمير فَطَرَهُنَّ أما للسموات والأرض واستظهره أبو حيان، ووصفه تعالى بإيجادهن أثر وصفه سبحانه بربوبيته لهن تحقيقا للحق تنبيها على أن ما لا يكون كذلك بمعزل عن الربوبية التي هي منشأ استحقاق العبادة. وإما للتماثيل ورجح بأنه أدخل في تحقيق الحق وإرشاد المخاطبين إليه، وليس هذا الضمير من الضمائر التي تخص من يعقل من المؤنثات كما ظنه ابن عطية فتكلف لتوجيه عوده لما لا يعقل، وقوله تعالى: وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ تذييل متضمن لرد نسبتهم إياه ﵇ إلى اللعب والهزل، والإشارة إلى المذكور، والجار الأول متعلق بمحذوف أي وأنا شاهد على ذلكم من الشاهدين أو على جهة البيان أي أعني على ذلكم أو متعلق بالوصف بعده، وإن كان في صلة أل لاتساعهم في المظروف أقوال مشهورة، والمعنى وأنا على ذلكم الذي ذكرته من العالمين به على سبيل الحقيقة المبرهنين عليه ولست من اللاعبين، فإن الشاهد على الشيء من تحققه وحققه وشهادته على ذلك إدلاؤه بالحجة عليها وإثباته بها.
{قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ} “[İbrahim] dedi ki: Hayır! Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir ki onları -içlerindeki yaratılmışlarla birlikte, bunların arasında siz, atalarınız ve taptıklarınız da dahil olmak üzere, uyacağı bir örnek ve izleyeceği bir kural olmaksızın- yaratandır”. Bu, putlara tapma hususunda onları sapıklıkla nitelemekten ve putların buna layık olmadığını reddetmekten hakkın beyanına ve ibadete layık olanın tayinine bir geçiştir. {فَطَرَهُنَّ} fiilindeki zamir ya göklere ve yere aittir; Ebû Hayyân bunu zahir görmüştür. Yüce Allah'ın onları yoktan var edici olarak nitelenmesi, hakkı ortaya koymak ve böyle olmayan şeyin ibadete müstahak oluşun kaynağı olan Rablikten uzak olduğuna dikkat çekmek için hemen ardından O'nun sübhânehu o ikisinin Rabbi oluşunun nitelenmesi suretiyle yapılmıştır. Veyahut da heykellere aittir; hakkı ortaya koymaya ve muhatapları ona irşat etmeye daha uygun olduğu için bu tercih edilmiştir. Bu zamir, İbn Atiyye'nin zannettiği gibi akıl sahibi müenneslere has zamirlerden değildir; bu sebeple o, zamirin gayriâkile dönüşünü tevile kalkışmıştır. Yüce Allah'ın: {وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} “Ben de buna şahitlik edenlerdenim” buyruğu, onların kendisini aleyhisselâm oyun ve eğlenceye nispet etmelerini reddetmeyi içeren bir fezlekedir (tamamlayıcı sözdür). İşaret edilen şey zikredilendir. Birinci câr-mecrûr hazfedilmiş bir kelimeye taalluk eder; yani 'Ben buna şahitlik edenlerden bir şahidim' takdirindedir veya beyan cihetiyledir; yani 'Bunun üzerine olanı kastediyorum' takdirindedir; veyahut da kendisinden sonraki vasfa taalluk eder. Harf-i tarifin sılası içinde olsa bile, zarf/mecrûrun geniş tutulması hususunda meşhur görüşler vardır. Manası: Ben, zikrettiğim bu hususu hakikat yoluyla bilenlerdenim, bunu delillendirenlerdenim ve oyun oynayanlardan değilim. Zira bir şeyin şahidi, onu idrak edip hakikatini ortaya koyan kimsedir; buna şahitliği ise onun aleyhine hüccet getirmesi ve hüccet ile onu ispatlamasıdır.
وقال شيخ الإسلام: إن قوله: بَلْ رَبُّكُمْ إلخ إضراب عما بنوا عليه مقالهم من اعتقاد كون تلك التماثيل أربابا لهم كأنه قيل ليس الأمر كذلك بل ربكم إلخ وقال القاضي: هو إضراب عن كونه ﵇ لاعبا بإقامة البرهان على ما ادعاه، وجعله الطيبي إضرابا عن ذلك أيضا قال: وهذا الجواب وارد على الأسلوب الحكيم، وكان من الظاهر أن يجيبهم ﵇ بقوله بل أنا من المحقين ولست من اللاعبين فجاء بقوله: بَلْ رَبُّكُمْ الآية لينبه به على أن إبطالي لما أنتم عاكفون عليه وتضليلي إياكم مما لا حاجة فيه لوضوحه إلى الدليل ولكن انظروا إلى هذه العظيمة وهي أنكم تتركون عبادة خالقكم ومالك أمركم ورازقكم ومالك العالمين والذي فطر ما أنتم لها عاكفون وتشتغلون بعبادتها دونه فأي باطل أظهر من ذلك وأي ضلال أبين منه.
Şeyhülislam şöyle demiştir: Onun {بَلْ رَبُّكُمْ} vb. sözü, sözlerini üzerine bina ettikleri o heykellerin kendilerinin rableri olduğu inancından vazgeçiştir (idrabdır); sanki şöyle denilmiştir: İş öyle değildir, aksine sizin Rabbiniz şudur... Kādî [Beyzâvî] ise şöyle demiştir: Bu, iddia ettiği şeye delil getirerek kendisinin aleyhisselâm oyuncu olmasından vazgeçiştir (idrabdır). et-Tîbî de bunu yine bu manada bir vazgeçiş saymış ve şöyle demiştir: Bu cevap üslûb-ı hakîm üzere gelmiştir. Zahir olan, kendisinin aleyhisselâm 'Aksine ben hak üzere olanlardanım ve oyunculardan değilim' diye cevap vermesiydi; fakat {بَلْ رَبُّكُمْ} ayetiyle cevap verdi ki bununla şunu hatırlatsın: Sizin tapmakta olduğunuz şeyi iptal etmem ve sizi sapıklıkla nitelemem, açıklığından dolayı delile ihtiyaç duyulmayan bir şeydir; ancak şu büyük meseleye bakın ki siz yaratıcınızın, işinizin sahibinin, rızık vericinizin, âlemlerin malikinin ve tapmakta olduğunuz şeyleri yaratanın ibadetini terk ediyorsunuz da O'nu bırakıp bunlara tapmakla meşgul oluyorsunuz. Bundan daha açık hangi batıl ve bundan daha belirgin hangi sapıklık olabilir?
وقوله: وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ تذييل للجواب بما هو مقابل لقولهم: أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ من حيث الأسلوب وهو الكناية ومن حيث التركيب وهو بناء الخبر على الضمير كأنه قال: لست من اللاعبين في الدعاوى بل من العالمين فيها بالبراهين القاطعة والحجج الساطعة كالشاهد الذي نقطع به الدعاوى اهـ، ولا يخفى أنه يمكن إجراء هذا على احتمال كون أم متصلة فافهم وتأمل ليظهر لك أي التوجيهات لهذا الاضراب أولى وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ أي لأجتهدن في كسرها، وأصل الكيد الاحتيال في إيجاد ما يضر مع إظهار خلافه وهو يستلزم الاجتهاد فتجوز به عنه، وفيه إيذان بصعوبة لانتهاز وتوقفه على استعمال الحيل ليحتاطوا في الحفظ فيكون الظفر بالمطلوب أتم في التبكيت، وكان هذا منه ﵇ عزما على الإرشاد إلى ضلالهم بنوع آخر، ولا يأباه ما روي عن قتادة أنه قال:
Ve O'nun {وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} sözü, üslup bakımından kinaye olması ve terkip bakımından haberin zamir üzerine bina edilmesi yönüyle onların {أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ} sözünün karşılığı olan bir cevap fezlekesidir. Sanki şöyle demiştir: Ben davalarda oynayanlardan değilim, aksine davaları kendisiyle kesinleştirdiğimiz şahit gibi kesin deliller ve parlak hüccetlerle onları bilenlerdenim [sözün sonu]. Gizli değildir ki bunu {أَمْ} edatının muttasıl olma ihtimaline göre de işletmek mümkündür; anla ve tefekkür et ki bu vazgeçiş (idrab) için hangi tevcihin daha evla olduğu sana açık olsun. {وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ} “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım”; yani onları kırmak için var gücümle gayret edeceğim. Tuzak (keyd) kelimesinin aslı, aksini göstererek zarar verecek bir şeyi ortaya koymada hile yapmaktır; bu da cehd ve gayreti gerektirir, dolayısıyla mecaz yoluyla gayret manasında kullanılmıştır. Bunda fırsat kollamanın zorluğuna ve hilelerin kullanılmasına bağlı olduğuna dair bir bildirim vardır; ta ki korumada tedbirli davransınlar ve böylece maksada ulaşmak susturma ve mahcup etmede daha tesirli olsun. Bu, onun aleyhisselâm onların sapıklıklarını başka bir yolla gösterme yönündeki bir azmi idi. Katâde'den rivayet edilen şu söz buna engel değildir; o şöyle demiştir:
نرى أنه ﵇ قال ذلك من حيث لا يسمعون وقيل سمعه رجل واحد منهم، وقيل قوم من ضعفتهم ممن كان يسير في آخر الناس يوم خرجوا إلى العيد وكانت الأصنام سبعين: وقيل اثنين وسبعين.
Biz onun aleyhisselâm bunu onların işitmeyeceği bir şekilde söylediği kanaatindeyiz. Onlardan bir tek adamın işittiği de söylenmiştir. İnsanlar bayrama çıktıkları gün onların arkasından yürüyen zayıf kimselerden bir grubun işittiği de söylenmiştir. Putlar yetmiş; bir rivayette de yetmiş iki tane idi.
وقرأ معاذ بن جبل وأحمد بن حنبل «بالله» بالباء ثانية الحروف وهي أصل حروف القسم إذ تدخل على الظاهر والمضمر ويصرح بفعل القسم معها ويحذف والتاء بدل من الواو كما في تجاه والواو قائمة مقام الباء للمناسبة بينهما من حيث كونهما شفويتين ومن حيث إن الواو تفيد معنى قريبا من معنى الإلصاق على ما ذكره كثير من النحاة.
Muâz b. Cebel ve Ahmed b. Hanbel harflerin ikincisi olan bâ harfiyle «بالله» şeklinde okumuştur. Bu, kasem harflerinin aslıdır; zira zahir ve zamir isme dahil olur, onunla beraber kasem fiili açıkça zikredilir ve hazfedilir. Tâ harfi ise 'ticâh' (تجاه) kelimesinde olduğu gibi vâv'dan bedeldir. Vâv harfi de, dudak harfi olmaları ve vâv harfinin -pek çok nahivcinin zikrettiği üzere- bitişme (ilsâk) manasına yakın bir mana ifade etmesi yönünden aralarındaki münasebet dolayısıyla bâ harfinin yerine kaim olmuştur.
وتعقبه في البحر بأنه لا يقوم على ذلك دليل، وقدره السهيلي، والذي يقتضيه النظر إنه ليس شيء من هذه الأحرف أصلا لآخر، وفرق بعضهم بين الباء والتاء بأن في التاء المثناة زيادة معنى وهو التعجب، وكان التعجب هنا من إقدامه ﵇ على أمر فيه مخاطرة. ونصوص النحاة أن التاء يجوز أن يكون معها تعجب ويجوز أن لا يكون واللام هي التي يلزمها التعجب في القسم، وفرق آخرون بينهما استعمالا بأن التاء لا تستعمل إلا مع اسم الله الجليل أو مع رب مضافا إلى الكعبة على قلة بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ من عبادتها إلى عيدكم. وقرأ عيسى بن عمر تُوَلُّوا من التولي بحذف إحدى التاءين وهي الثانية عند البصريين والأولى عند هشام، ويعضد هذه القراءة قوله تعالى: فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ [الصافات: ٩٠] والفاء في قوله تعالى: فَجَعَلَهُمْ فصيحة أي فولوا فأتى إبراهيم ﵇ والأصنام فجعلهم جُذاذاً أي قطعا فعال بمعنى مفعول من الجذ الذي هو القطع، قال الشاعر:
el-Bahr'da bu eleştirilerek buna dair bir delilin bulunmadığı belirtilmiş ve es-Süheylî de buna değer vermiştir. Nazarın gerektirdiği şey ise, bu harflerden hiçbirinin diğerinin aslı olmadığıdır. Bazıları bâ ile tâ arasını, noktalı tâ harfinde taaccüp (şaşkınlık) şeklinde fazladan bir mana bulunmasıyla ayırmışlardır; buradaki şaşkınlık ise onun aleyhisselâm tehlikeli bir işe girişmesindendir. Nahivcilerin nasları ise tâ ile beraber taaccübün bulunmasının da bulunmamasının da caiz olduğu yönündedir; kasemde taaccübü zorunlu kılan ise lâm harfidir. Başkaları ise kullanım bakımından ikisinin arasını ayırarak tâ harfinin az da olsa Kâbe'ye muzaf olan rab kelimesi dışında yalnızca Allah'ın celil ismiyle kullanıldığını belirtmişlerdir. {بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp gittikten sonra”; yani onlara ibadet etmekten bayramınıza yönelip gittiğinizde. Îsâ b. Ömer, iki tâ harfinden birinin hazfiyle tevelli (yüz çevirme) manasından «تُوَلُّوا» şeklinde okumuştur; bu Basralılara göre ikinci, Hişâm'a göre ise birinci tâ'dır. Yüce Allah'ın: {فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ} [Sâffât: 90] buyruğu bu kıraati desteklemektedir. Yüce Allah'ın {فَجَعَلَهُمْ} buyruğundaki fâ harfi fasîhadır; yani 'dönüp gittiler, İbrahim aleyhisselâm da putlara geldi ve onları kıldı' takdirindedir. {جُذاذاً} “parça parça”; yani parçalar halinde; 'cüz' (kesmek) kökünden 'mef'ûl' manasında 'faâl' kalıbındadır. Şair şöyle demiştir:
بنو المهلب جذ الله دابرهم ... أمسوا رمادا فلا أصل ولا طرف
'el-Mühelleb oğulları, Allah köklerini kesti... Kül haline geldiler; artık ne bir asılları ne bir dalları kaldı.'
فهو كالحطام من الحطم الذي هو الكسر، وقرأ الكسائي وابن محيض وابن مقسم وأبو حيوة وحميد والأعمش في رواية «جذاذا» بكسر الجيم، وابن عباس وابن نهيك وأبو السمال «جذاذا» بالفتح، والضم قراءة الجمهور، وهي كما روي عن ابن جني عن أبي حاتم لغات أجودها الضم ونص قطرب أنه في لغاته الثلاث مصدر لا يثنى ولا يجمع، وقال اليزيدي: جذاذا بالضم جمع جذاذة كزجاج وزجاجة، وقيل: بالكسر جمع جذيذ ككريم وكرام، وقيل: هو بالفتح مصدر كالحصاد بمعنى المحصود.
Dolayısıyla bu, kırmak anlamına gelen 'hatm'den türeyen 'hutâm' gibidir. Kisâî, İbn Muhaysın, İbn Miksem, Ebû Hayve, Humeyd ve bir rivayette A'meş cîm harfinin kesresiyle «جِذاذاً» şeklinde; İbn Abbâs, İbn Nehîk ve Ebü's-Semmâl fetha ile «جَذاذاً» şeklinde okumuşlardır. Damme ile okuyuş ise cumhurun kıraatidir; bu, İbn Cinnî'den, o da Ebû Hâtim'den rivayet edildiği üzere lehçelerdir ve en fasihi dammeli olanıdır. Kutrub, üç lehçesinde de tesniyesi ve cemisi olmayan bir masdar olduğunu açıkça belirtmiştir. Yezîdî ise şöyle demiştir: Damme ile 'cüzâz', 'zücâc' ve 'zücâce' gibi 'cüzâze'nin çoğuludur. Kesre ile ise 'kerîm' ve 'kirâm' gibi 'cezîz'in çoğulu olduğu söylenmiştir. Fetha ile olanın ise biçilen manasında 'hasâd' gibi bir masdar olduğu söylenmiştir.
وقرأ يحيى بن وثاب «جذذا» بضمتين مع جمع جذيذ كسرير وسرر، وقرىء «جذذا» بضم ففتح جمع جذة كقبة وقبب أو مخفف فعل بضمتين. وروي أن آزر خرج به في عيد لهم فبدؤوا ببيت الأصنام فدخلوه فسجدوا لها ووضعوا بينها طعاما خرجوا به معهم وقالوا إلى أن نرجع بركت الآلهة على طعامنا فذهبوا فلما كان إبراهيم ﵇ في الطريق ثنى عزمه عن المسير معهم فقعد وقال إني سقيم فدخل فدخل على الأصنام وهي مصطفة وثم صنم عظيم مستقبل الباب وكان من ذهب في عينيه جوهرتان تضيئان بالليل فكسر الكل بفأس كان في يده ولم يبق إلا الكبير وعلق الفأس في عنقه، وقيل: في يده وذلك قوله تعالى: إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ أي الأصنام كما هو الظاهر مما سيأتي إن شاء الله تعالى. وضمير العقلاء هنا وفيما مر على زعم الكفرة، والكبر إما في المنزلة على زعمهم أيضا أو في الجثة، وقال أبو حيان: يحتمل أن يكون الضمير للعبدة، قيل: ويؤيده أنه لو كان للأصنام لقيل إلا كبيرهم لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ استئناف لبيان وجه الكسر واستبقاء الكبير، وضمير إِلَيْهِ عند الجمهور عائد على إبراهيم ﵇ أي لعلهم يرجعون إلى إبراهيم ﵇ لا إلى غيره فيحاجهم ويبكتهم بما سيأتي من الجواب إن شاء الله تعالى، وقيل: الضمير لله تعالى أي لعلهم يرجعون إلى الله تعالى وتوحيده حين يسألونه ﵇ فيجيبهم، ويظهر عجز آلهتهم ويعلم من هذا أن قوله سبحانه: إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ ليس أجنبيا في البين على هذا القول كما توهم نعم لا يخفى بعده.
Yahyâ b. Vessâb iki damme ile 'serîr' ve 'sürür' gibi 'cezîz'in çoğulu olarak «جُذُذاً» şeklinde okumuştur. Bir damme ve bir fetha ile 'kubbe' ve 'kubeb' gibi 'cüzze'nin çoğulu olarak veya iki dammeli 'fuul' vezninin hafifletilmişi olarak «جُذَذاً» şeklinde de okunmuştur. Rivayet edildiğine göre Âzer, kendi bayramlarından birinde onunla birlikte çıktı; önce put evine başladılar, oraya girip onlara secde ettiler ve yanlarında getirdikleri yemeği aralarına koydular ve 'Biz dönünceye kadar ilahlar yemeğimizi bereketlendirir' dediler ve gittiler. İbrahim aleyhisselâm yolda iken onlarla birlikte yürüme azminden vazgeçip oturdu ve 'Ben hastayım' dedi; sonra putların yanına girdi. Putlar sıra sıra dizilmişti ve orada kapıya bakan büyük bir put vardı, altındandı ve gözlerinde gece parıldayan iki mücevher vardı; elindeki bir balta ile hepsini kırdı, yalnızca büyük olanı bıraktı ve baltayı onun boynuna astı; eline astığı da söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu işte budur: {إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ} “yalnızca onların büyük olanı hariç”; yani inşallah ileride geleceği üzere zahir olduğu gibi putların büyük olanı. Buradaki ve önceki akıl sahipleri zamiri kâfirlerin zannına göredir; büyüklük ise ya yine onların zannına göre mertebece ya da cüssecedir. Ebû Hayyân: 'Zamirin tapanlara ait olması muhtemeldir' demiştir; putlara ait olsaydı 'illâ kebîrahüm' denilirdi gerekçesiyle bunun desteklendiği söylenmiştir. {لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ} “belki ona dönerler diye”; kırmanın ve büyüğü bırakmanın gerekçesini beyan eden yeni bir cümledir. {إِلَيْهِ} zamiri cumhura göre İbrahim'e aleyhisselâm aittir; yani başkasına değil, belki İbrahim'e aleyhisselâm dönerler de o da inşallah ileride gelecek cevap ile onlarla delil yarışına girer ve onları susturur manasındadır. Zamirin Yüce Allah'a ait olduğu da söylenmiştir; yani onlar kendisine aleyhisselâm sorduklarında o da cevap verince ve ilahlarının acizliği ortaya çıkınca belki Yüce Allah'a ve O'nun tevhidini kabule dönerler demektir. Buradan anlaşılır ki, bu kavle göre Yüce Allah'ın {إِلَّا كَبِيراً لَهُمْ} buyruğu arada yabancı bir ifade kalmaz, her ne kadar bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli olmasa da.
وعن الكلبي أن الضمير للكبير أي لعلهم يرجعون إلى الكبير كما يرجع إلى العالم في حل المشكلات فيقولون له ما لهؤلاء مكسورة وما لك صحيحا والفأس في عنقك أو في يدك؟ وحينئذ يتبين لهم أنه عاجز لا ينفع ولا يضر ويظهر أنهم في عبادته على جهل عظيم، وكأن هذا بناء على ظنه ﵇ بهم لما جرب لا ينفع ولا يضر ويظهر أنهم في عبادته على جهل عظيم، وكأن هذا بناء على ظنه ﵇ بهم لما جرب وذاق من مكابرتهم لعقولهم واعتقادهم في آلهتهم وتعظيمهم لها، ويحتمل أنه ﵇ يعلم أنهم لا يرجعون إليه لكن ذلك من باب الاستهزاء
Kelbî'den rivayet edildiğine göre zamir büyük puta aittir; yani müşkil meseleleri çözmek için bir âlime başvurulduğu gibi belki o büyüğe başvururlar da ona 'Bunlara ne oldu da kırıldılar, sana ne oldu da balta boynunda veya elinde olduğu halde sağlam kaldın?' derler. İşte o zaman onun aciz olduğunu, fayda ve zarar veremeyeceğini anlarlar ve ona ibadet etmekte büyük bir cehalet içinde oldukları ortaya çıkar. Sanki bu, akıllarına karşı direnmelerini, ilahları hakkındaki inançlarını ve onları yüceltmelerini tecrübe edip tattığı için onun aleyhisselâm onlar hakkındaki zannına dayanmaktadır. Kendisinin aleyhisselâm onların ona dönmeyeceklerini bildiği, fakat bunun bir alay,
والاستجهال واعتبار حال الكبير عندهم فإن قياس حال من يسجد له ويؤهل للعبادة أن يرجع إليه في حل المشكل، وعلى الاحتمالين لا إشكال في دخول لعل في الكلام، ولعل هذا الوجه أسرع الأوجه تبادرا لكن جمهور المفسرين على الأول، والجار والمجرور متعلق بيرجعون، والتقديم للحصر على الأوجه الثلاثة على ما قيل، وقيل: هو متعين لذلك في الوجه الأول وغير متعين له في الأخيرين بل يجوز أن يكون لأداء حق الفاصلة فتأمل.
cahil yerine koyma ve büyük putun onların yanındaki durumunu nazara verme kabilinden olması da muhtemeldir; zira kendisine secde edilen ve ibadete layık görülen birinin durumunun gereği, çözülemeyen meselede ona başvurulmasıdır. Her iki ihtimale göre de kelama 'lealle' (لعل) edatının dahil olmasında bir müşkillik yoktur. Belki de bu vecih, akla en çabuk gelen vecihtir; ancak müfessirlerin cumhuru birinci vecih üzeredir. Câr-mecrûr 'yerciûn' fiiline taalluk etmektedir; öne geçirilmesi ise söylendiğine göre üç veche göre de hasr (vurgu) içindir. Birinci vecihte hasr için olmasının kesinleştiği, son iki vecihte ise kesin olmayıp fâsıla hakkını eda etmek için olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; tefekkür et.
وقد يستأنس بفعل إبراهيم ﵇ من كسر الأصنام لمن قال من أصحابنا إنه لا ضمان على من كسر ما يعمل من الفخار مثلا من الصور ليلعب به الصبيان ونحوهم وهو القول المشهور عند الجمهور.
Ashabımızdan (Hanefî âlimlerinden), çocukların ve benzerlerinin oynaması için çamurdan/topraktan yapılan suretleri kıran kimseye bir tazminat gerekmediğini söyleyenler için İbrahim'in aleyhisselâm putları kırma fiili bir dayanak yapılabilir; bu da cumhur nezdinde meşhur olan kavildir.
قالُوا أي حين رجعوا من عيدهم ورأوا ما رأوا مَنْ فَعَلَ هذا الأمر العظيم بِآلِهَتِنا قالوه على طريقة الإنكار والتوبيخ والتشنيع، والتعبير عنه بالآلهة دون الأصنام أو هؤلاء للمبالغة في التشنيع، وقوله تعالى: إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ استئناف مقرر لما قبله، وجوز أبو البقاء أن تكون مَنْ موصولة مبتدأ وهذه الجملة في محل الرفع خبره أي الذي فعل هذا الكسر والحطم بآلهتنا إنه معدود من جملة الظلمة إما لجرأته على إهانتها وهي الحفية بالإعظام أو لتعريض نفسه للهلكة أو لإفراطه في الكسر والحطم، والظلم على الأوجه الثلاثة بمعنى وضع الشيء في غير موضعه قالُوا أي بعضهم منهم وهم الذين سمعوا قوله ﵇: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ عند بعض سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يعيبهم فلعله الذي فعل ذلك بهم وسمع. كما قال بعض الأجلة. حقه أن يتعدى إلى واحد كسائر أفعال الحواس كما قرره السهيلي ويتعدى إليه بنفسه كثيرا وقد يتعدى إليه بإلى أو اللام أو الباء، وتعديه إلى مفعولين مما اختلف فيه فذهب الأخفش. والفارسي في الإيضاح وابن مالك وغيرهم إلى أنه إن وليه ما يسمع تعدى إلى واحد كسمعت الحديث وهذا متفق عليه وإن وليه ما لا يسمع تعدي إلى اثنين ثانيهما مما يدل على صوت.
Bayramlarından dönüp gördükleri manzarayı gördüklerinde {قالُوا} “şöyle dediler”: {مَنْ فَعَلَ هذا} “Bu büyük işi kim yaptı” {بِآلِهَتِنا} “ilahlarımıza?” Bunu inkâr, azarlama ve çirkin görme yoluyla söylediler. Putlar veya bunlar yerine 'ilahlar' diye ifade edilmesi, işin çirkinliğini mübalağa ile vurgulamak içindir. Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “Muhakkak ki o, zalimlerdendir” buyruğu, öncesini pekiştiren yeni bir cümledir. Ebü'l-Bekâ, {مَنْ} edatının mübtedâ olan bir ism-i mevsûl, bu cümlenin ise ref mahallinde onun haberi olmasını caiz görmüştür; yani 'İlahlarımıza bu kırma ve parçalama işini yapan kimse zalimler zümresinden sayılır' demektir; bu da ya yüceltilmeye layık oldukları halde onlara hakaret etmeye cüret etmesinden, ya nefsini helake maruz bırakmasından ya da kırma ve parçalamada aşırıya gitmesindendir. Zulüm bu üç veche göre de bir şeyi yerinden başka bir yere koymak manasındadır. {قالُوا} “Dediler ki”; yani onlardan bazıları -ki bunlar bazısına göre onun aleyhisselâm {وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ} sözünü işitenlerdir-: {سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ} “Onları dillerine dolayan (ayıplayan) bir genç işittik”; belki de onlara bunu yapan odur. 'Semi'a' (işitti) fiili, bazı büyük âlimlerin belirttiği gibi, es-Süheylî'nin takrir ettiği üzere diğer duyu fiilleri gibi bir tek mef'ûle geçişli olmayı hak eder ve çoğunlukla ona bizzat geçişli olur; bazen de 'ilâ', 'lâm' veya 'bâ' ile geçişli olur. İki mef'ûle geçişli olması ise ihtilaflı konulardandır. Ahfeş, el-Îzâh'ta Fârisî, İbn Mâlik ve başkaları; şayet işitilen bir şey peşinden gelirse 'semi'tü'l-hadîse' (sözü işittim) gibi tek mef'ûle geçişli olacağı görüşüne gitmişlerdir ki bunda ittifak vardır; şayet işitilmeyen bir şey peşinden gelirse ikincisi sese delalet eden iki mef'ûle geçişli olur.
واشترط بعضهم كونه جملة كسمعت زيدا يقول كذا دون قائلا كذا لأنه دال على ذات لا تسمع، وأما قوله تعالى: هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ [الشعراء: ٧٢] فعلى تقدير مضاف أي هل يسمعون دعاءكم، وقيل ما أضيف إليه الظرف مغن عنه، وفيه نظر، وقال بعضهم: إنه ناصب لواحد بتقدير مضاف مسموع قبل اسم الذات، والجملة إن كانت حال بعد المعرفة صفة بعد النكرة ولا تكون مفعولا ثانيا لأنها لا تكون كذلك إلا في الأفعال الداخلة على المبتدأ والخبر وليس هذا منها.
Bazıları bunun 'semi'tü Zeyden yekûlü kezâ' (Zeyd'i şöyle derken işittim) gibi bir cümle olmasını şart koşmuş, 'kāilen kezâ' olmasını caiz görmemiştir; çünkü bu, işitilmeyen bir zata delalet eder. Yüce Allah'ın: {هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ} [Şuarâ: 72] buyruğuna gelince, bu takdir edilen bir muzaf üzeredir; yani 'Duanızı işitiyorlar mı?' demektir. Zarfın kendisine muzaf olduğu şeyin bundan müstağni kıldığı söylenmişse de bunda eleştiriye açık yön vardır. Bazıları ise şöyle demiştir: O, zat isminden önce işitilen bir muzafın takdiriyle bir mef'ûlü nasbeder; cümle ise marifeden sonra ise hâl, nekreden sonra ise sıfattır; asla ikinci mef'ûl olamaz, çünkü cümle ancak mübteda ve haberin üzerine dahil olan fiillerde böyle olur, bu ise onlardan değildir.
وتعقب بأنه من الملحقات برأي العلمية لأن السمع طريق العلم كما في لتسهيل وشروحه فجوز هنا كون فَتًى مفعولا أولا وجملة يَذْكُرُهُمْ مفعولا ثانيا، وكونه مفعولا والجملة صفة له لأنه نكرة، وقيل إنها بدل منه، ورجحه بعضهم باستغنائه عن التجوز والإضمار إذ هي مسموعة والبدل هو المقصود بالنسبة وإبدال الجملة من المفرد جائز، وفي الهمع أن بدل الجملة من المفرد بدل اشتمال، وفي التصريح قد تبدل الجملة من المفرد بدل كل من كل فلا تغفل، وقال بعضهم إن كون الجملة صفة أبلغ في نسبة الذكر إليه ﵇ لما في ذلك من إيقاع الفعل على المسموع منه وجعله بمنزلة المسموع مبالغة في عدم الواسطة فيفيد أنهم سمعوه بدون واسطة.
Buna, et-Teshîl ve şerhlerinde belirtildiği üzere işitmenin ilim yolu olması sebebiyle ilim bildiren 're'â' (gördü/bildi) fiiline mülhak olduğu şeklinde itiraz edilmiştir; bu sebeple burada {فَتًى} kelimesinin birinci mef'ûl, {يَذْكُرُهُمْ} cümlesinin ise ikinci mef'ûl olması caiz görülmüştür. Yine onun mef'ûl, cümlenin de nekre olduğu için ona sıfat olması caiz görülmüştür. Cümlenin ondan bedel olduğu da söylenmiştir; bazıları mecaza ve takdire ihtiyaç bırakmaması sebebiyle bunu tercih etmiştir, zira cümle işitilendir ve nispet bakımından kastedilen bedeldir; cümlenin müfretten bedel yapılması ise caizdir. Hem'u'l-Hevâmi'de cümlenin müfretten bedelinin bedel-i iştimal olduğu; et-Tasrîh'te ise cümlenin müfretten bedel-i kül minel-kül olarak bedel yapılabileceği belirtilmiştir, gafil olma. Bazıları cümlenin sıfat olmasının, zikrin ona aleyhisselâm nispet edilmesinde daha beliğ olduğunu söylemiştir; çünkü bunda fiili işitilen kimsede vuku buldurmak ve vasıtanın bulunmayışındaki mübalağa dolayısıyla onu işitilen konumuna koymak vardır, böylece onu vasıtasız işittiklerini ifade eder.
ووجه بعضهم الأبلغية بغير ما ذكر مما بحث فيه، ولعل الوجه المذكور مما يتأتى على احتمال البدلية فلا تفوت المبالغة عليه، وقد يقال: إن هذا التركيب كيفما أعرب أبلغ من قولك سمعنا ذكر فتى ونحوه ما لا يحتاج فيه إلى مفعولين اتفاقا لما أن سَمِعْنا لما تعلق بفتى أفاد إجمالا أن المسموع نحو ذكره إذ لا معنى لأن يكون نفس الذات مسموعا ثم إذا ذكر يَذْكُرُهُمْ علم ذلك مرة أخرى ولما فيه من تقوى الحكم بتكرر الإسناد على ما بين في علم المعاني ولهذا رجح أسلوب الآية على غيره فتدبر.
Bazıları daha beliğ oluşu, zikredilenin dışında üzerinde tartışılmış hususlarla açıklamıştır. Belki de zikredilen bu vecih bedel olma ihtimaline göre de geçerli olabilir ve mübalağa onunla da kaçırılmış olmaz. Şöyle de denilebilir: Bu terkip nasıl irab edilirse edilsin, 'Biz bir gencin anışını işittik' (semi'nâ zikra fetâ) ve benzeri ittifakla iki mef'ûle ihtiyaç duyulmayan ifadelerden daha beliğdir; zira {سَمِعْنا} fiili 'fetâ' kelimesine taalluk edince işitilen şeyin onun anışı gibi bir şey olduğunu icmâlî olarak ifade etmiştir, çünkü zatın bizzat kendisinin işitilir olmasının bir manası yoktur; sonra {يَذْكُرُهُمْ} zikredilince bu durum ikinci defa bilinmiş olur ve Meânî ilminde açıklandığı üzere isnadın tekrarlanmasıyla hükmün kuvvetlenmesi sağlanır. İşte bu sebeple ayetin üslubu diğerine tercih edilmiştir; iyi düşün.
وقوله تعالى: يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ صفة لفتى، وجوز أن يكون استئنافا بيانيا والأول أظهر، ورفع إِبْراهِيمُ على أنه نائب الفاعل ليقال على اختيار الزمخشري وابن عطية، والمراد لفظه أي يطلق عليه هذا اللفظ، وقد اختلف في
Yüce Allah'ın: {يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ} buyruğu 'fetâ' kelimesinin sıfatıdır; beyanî bir istînâf olması da caiz görülmüştür, fakat birincisi daha açıktır. {إِبْراهِيمُ} kelimesinin ref'i, Zemahşerî ve İbn Atiyye'nin tercihine göre 'yükâlü' fiilinin nâib-i fâili olması sebebiyledir; kastedilen ise onun lafzıdır, yani 'Ona bu lafız ıtlak edilir' demektir. Şunda ihtilaf edilmiştir:
جواز كون مفعول القول مفردا لا يؤدي معناه جملة كقلت قصيدة وخطبة ولا هو مصدر القول أو صفته كقلت قولا أو حقا فذهب الزجاج والزمخشري وابن خروف وابن مالك إلى الجواز إذا أريد بالمفرد ولفظه بل ذكر الدنوشري أنه إذا كان المراد بالمفرد الواقع بعد القول نفس لفظه تجب حكايته ورعاية إعرابه، وآخرون إلى المنع قال أبو حيان: وهو الصحيح إذ لا يحفظ من لسانهم قال فلأن زيد ولا قال ضرب وإنما وقع القول في كلامهم لحكاية الجمل وما في معناها، وجعل المانعون إِبْراهِيمُ مرفوعا على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هو أو هذا إبراهيم والجملة محكية بالقول كما في قوله: إذا ذقت فاها قلت طعم مدامة.
Kavl fiilinin mef'ûlünün 'kassede kasîdeten ve hutbeten' (bir kaside ve hutbe söyledim) gibi manası bir cümle ifade etmeyen ya da 'kassede kavlen ev hakkan' (bir söz veya hak söyledim) gibi kavl fiilinin masdarı yahut sıfatı olmayan bir müfred kelime olmasının caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir. Zeccâc, Zemahşerî, İbn Harûf ve İbn Mâlik; şayet müfred kelimeden bizzat onun lafzı kastedilirse bunun caiz olduğu görüşüne varmışlardır; hatta Denûşerî, kavl fiilinden sonra gelen müfred kelimeden bizzat kendi lafzı kastedildiğinde onun aynen hikâye edilmesinin ve irabının gözetilmesinin vacip olduğunu zikretmiştir. Başkaları ise bunu menetmiştir; Ebû Hayyân: 'Doğru olan budur, zira onların dilinden 'falan kâle Zeydün' veya 'kâle darebe' dediği nakledilmemiştir; kavl fiili onların kelamında ancak cümleleri ve cümle manasında olanları hikâye etmek için vaki olur' demiştir. Menedenler {إِبْراهِيمُ} kelimesini mahzuf bir mübtedânın haberi olarak merfû kılmışlardır; yani 'O veya bu İbrahim'dir' takdirinde olup cümle kavl ile hikâye edilmiştir; tıpkı şairin: 'Ağzını tattığında bir şarap tadı [dedin]' sözünde olduğu gibi.
وجوز أن يكون مبتدأ خبره محذوف أي إبراهيم فاعله وأن يكون منادى حذف منه حرف النداء أي يقال له حين يدعى يا إبراهيم، وعندي أن الآية ظاهرة فيما اختاره الزمخشري وابن عطية ويكفي الظهور مرجحا في أمثال هذه المطالب، وذهب الأعلم إلى أن إِبْراهِيمُ ارتفع بالإهمال لأنه لم يتقدمه عامل يؤثر في لفظه إذا القول لا يؤثر إلا في المفرد المتضمن لمعنى الجملة فبقي مهملا والمهمل إذا ضم إلى غيره ارتفع نحو قولهم واحد واثنان إذا عدوا ولم يدخلوا عاملا لا في اللفظ ولا في التقدير وعطفوا بعض أسماء العدد على بعض، ولا يخفى أن كلام هذا الأعلم لا يقوله إلا الأجهل ولأن يكون الرجل أفلح أعلم خير له من أن ينطق بمثله ويتكلم.
Haberi mahzuf bir mübteda olması da caiz görülmüştür; yani 'İbrahim onun failidir' takdirindedir. Kendisinden nida harfi hazfedilmiş bir münâdâ olması da caizdir; yani 'O çağrıldığında kendisine ey İbrahim denilir' demektir. Bana göre ayet, Zemahşerî ve İbn Atiyye'nin tercih ettiği hususta açıktır ve bu tür konularda açıklık tercih sebebi olarak yeterlidir. el-A'lem ise {إِبْراهِيمُ} kelimesinin âmilsiz kalma (ihmal) sebebiyle ref konumunda olduğu görüşüne gitmiştir; çünkü kendisinden önce lafzına etki edecek bir âmil geçmemiştir, zira kavl fiili ancak cümle manası içeren müfrede etki eder; böylece o âmilsiz kalmıştır, âmilsiz kalan ise bir başkasına eklendiğinde merfû olur; tıpkı ne lafızda ne de takdirde bir âmil dahil etmeksizin saydıklarında ve sayı isimlerinin bir kısmını diğerine atfettiklerinde 'vâhidün ve isnâni' (bir ve iki) demeleri gibi. Gizli değildir ki, bu A'lem'in (en bilgili) sözünü ancak en cahil kimse söyler; kişinin 'Eflah A'lem' (dudağı yarık) olması, bunun benzerini söyleyip konuşmasından kendisi için daha hayırlıdır.
قالُوا أولئك القائلون مَنْ فَعَلَ إلخ إذا كان الأمر كذا فَأْتُوا بِهِ أي أحضروه عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ مشاهدا معاينا لهم على أتم وجه كما تفيده على المستعارة لتمكن الرؤية لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ أي يحضرون عقوبتنا له، وقيل يشهدون بفعله أو بقوله ذلك فالضمير حينئذ ليس للناس بل لبعض منهم مبهم أو معهود والأول مروي عن ابن عباس والضحاك، والثاني عن الحسن وقتادة، والترجي أوفق به قالُوا استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية قولهم كأنه قيل فماذا فعلوا به بعد ذلك هل أتوا به أو لا؟ فقيل قالوا: أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ اقتصارا على حكاية مخاطبتهم إياه ﵇ للتنبيه على أن إتيانهم به ومسارعتهم إلى ذلك أمر محقق غني عن البيان، والهمزة كما قال العلامة التفتازاني للتقرير بالفاعل إذ ليس مراد الكفرة حمله ﵇ على الإقرار بأن كسر الأصنام قد كان بل على الإقرار بأنه منه كيف وقد أشاروا إلى الفعل في قولهم: أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا وأيضا قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا ولو كان التقرير بالفعل لكان الجواب فعلت أو لم أفعل، واعترض ذلك الخطيب بأنه يجوز أن يكون الاستفهام على أصله إذ ليس في السياق ما يدل على أنهم كانوا عالمين بأنه ﵇ هو الذي كسر الأصنام حتى يمتنع حمله على حقيقة الاستفهام، وأجيب عليه بأنه يدل عليه ما قبل الآية وهو أنه ﵇ فد حلف بقوله: تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ إلخ ثم لما رأوا كسر الأصنام قالوا: مَنْ فَعَلَ هذا إلخ فالظاهر أنهم قد علموا ذلك من حلفه وذمه الأصنام ولقائل أن يقول: إن الحلف كما قاله كثير كان سرا أو سمعه رجل واحد، وقوله سبحانه: قالُوا سَمِعْنا إلخ من قوله تعالى: قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا إلخ يدل على أن منهم من لا يعلم كونه ﵇ هو الذي كسر الأصنام فلا يبعد أن يكون أَأَنْتَ فَعَلْتَ كلام ذلك البعض. وقد يقال: إنهم بعد المفاوضة في أمر الأصنام وإخبار البعض البعض بما يقنعه بأنه ﵇ هو الذي كسرها تيقنوا كلهم أنه الكاسر أفأنت فعلت ممن صدر للتقرير بالفاعل، وقد سلك ﵇ في الجواب مسلكا تعريضيا يؤدي به إلى مقصده الذي هو إلزامهم الحجة على ألطف وجه وأحسنه يحملهم على التأمل في شأن آلهتهم مع ما فيه من الترقي من الكذب فقد أبرز الكبير قولا في معرض المباشر للفعل
{ مَنْ فَعَلَ } “Bunu kim yaptı?” vb. sözleri söyleyen kimseler [şöyle] { قالُوا } “dediler”: Durum böyle olduğuna göre, { فَأْتُوا بِهِ } “Onu getirin”; yani insanların görmesinin tam olarak gerçekleşmesi için istiare yoluyla kullanılan { عَلى } harf-i cerinin ifade ettiği üzere, onlar tarafından bizzat müşahede edilip görülecek şekilde eksiksiz bir surette hazır edin { عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ } “insanların gözü önüne, ola ki şahitlik ederler”; yani ona vereceğimiz cezaya hazır bulunup [bunu] görürler. Bir görüşe göre de onun bu fiiline yahut bu sözüne şahitlik ederler demektir ki bu takdirde zamir [bütün] insanlara değil, onlardan müphem veya bilinen bir topluluğa raci olur. Birinci görüş İbn Abbâs ve Dahhâk'tan, ikinci görüş ise Hasan[-ı Basrî] ve Katâde'den rivayet edilmiştir; tereccî (umut bildiren lealle lafzı) bu [ikinci] anlama daha uygundur. { قالُوا } “Dediler” ifadesi, onların sözlerinin hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayalı istînâfiyye cümlesidir; sanki “Bundan sonra ona ne yaptılar, onu getirdiler mi getirmediler mi?” denilmiş ve buna karşılık [şöyle] söylenmiştir: { قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ } “Dediler ki: İlahlarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrahim?” Burada, onların onu getirmelerinin ve buna kalkışmalarının açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar kesin bir husus olduğuna dikkat çekmek amacıyla sadece kendisiyle aleyhisselâm yaptıkları hitap aktarılmakla yetinilmiştir. Allâme Teftâzânî'nin de belirttiği üzere hemze, fâili takrir (ikrar ettirme) içindir. Zira kâfirlerin maksadı, onu aleyhisselâm putların kırılma hadisesinin vuku bulduğunu kabule zorlamak değil, bilakis bu işin bizzat kendisinden sadır olduğunu ikrar ettirmektir. Nasıl böyle olmasın ki, onlar { أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا } “Bunu sen mi yaptın?” sözleriyle zaten fiile işaret etmişlerdir. Ayrıca o da { قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا } “[İbrahim] dedi ki: Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır” diye cevap vermiştir. Şayet takrir fiile yönelik olsaydı, cevap “yaptım” yahut “yapmadım” şeklinde olurdu. Hatîb buna, istifhamın asıl anlamında (gerçek soru) kalmasının caiz olduğu; zira bağlamda, istifhamı hakiki anlamına hamletmeye engel teşkil edecek şekilde putları kıranın bizzat o aleyhisselâm olduğunu bildiklerine delalet eden bir karine bulunmadığı gerekçesiyle itiraz etmiştir. Buna ise ayetin öncesinde yer alan hususun buna delalet ettiği şeklinde cevap verilmiştir; zira o aleyhisselâm { تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım...” sözüyle yemin etmişti. Ardından putların kırıldığını gördüklerinde { مَنْ فَعَلَ هذا } “Bunu kim yaptı?” dediler. Zahir olan odur ki onlar, onun yemininden ve putları yermesinden ötürü bu işi yapanın o olduğunu anlamışlardı. Buna karşılık birisi şöyle diyebilir: Pek çok âlimin belirttiği üzere bu yemin gizliydi veya onu sadece tek bir adam işitmişti. Nitekim Yüce Allah'ın { قالُوا سَمِعْنا } “[Bir kısmının] 'İşittik' dedikleri...” buyruğu, { قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا } “Bunu kim yaptı? dediler” kavlinden hareketle, aralarında putları kıranın o aleyhisselâm olduğunu bilmeyenlerin de bulunduğuna delalet etmektedir; dolayısıyla { أَأَنْتَ فَعَلْتَ } “Sen mi yaptın?” sözünün işte bu bilmeyen kimselerin sözü olması uzak bir ihtimal değildir. Şöyle de denilebilir: Onlar putlar konusunu kendi aralarında müzakere edip birbirlerine putları kıranın o aleyhisselâm olduğuna kanaat getirecek bilgileri aktardıktan sonra, hepsi de kıranın o olduğu hususunda kesin bir kanaate varmışlardır; bu durumda { أَأَنْتَ فَعَلْتَ } sözü kimden sadır olmuşsa fâili takrir (ikrar ettirme) gayesiyle söylenmiştir. O aleyhisselâm ise cevapta, kendisini en lâtif ve en güzel şekilde hasmı ilzam etme (susturma) gayesine ulaştıracak, yalandan [tamamen] münezzeh olmakla birlikte onları ilahlarının durumu üzerinde tefekküre sevk edecek kinayeli bir üslup benimsemiştir; nitekim fiili ona isnat etmek suretiyle o büyük putu sözlü olarak bizzat fiili işleyen makamında göstermiştir.
بإسناده إليه كما أبرزه في ذلك المعرض فعلا يجعل الفاس في عنقه أو في يده وقد قصد إسناده اليه بطريق التسبب حيث رأى تعظيمهم إياه أشد من تعظيمهم لسائر ما معه من الأصنام المصطفة المرتبة للعبادة من دون الله تعالى فغضب لذلك زيادة الغضب فأسند الفعل إليه إسنادا مجازيا عقليا باعتبار أنه الحامل عليه والأصل فعلته لزيادة غضبي من زيادة تعظيم هذا، وإنما لم يكسره وأن كان مقتضى غضبه ذلك لتظهر الحجة، وتسمية ذلك كذبا كما
fiili ona isnat etmek suretiyle sözlü olarak fiili bizzat işleyen konumunda gösterdiği gibi, baltayı boynuna veya eline asarak fiilî olarak da bu konumda göstermiştir. Onların bu büyük puta, Allah'ı bırakıp tapınmak üzere sıraya dizilmiş diğer putlara gösterdiklerinden daha şiddetli bir tazim gösterdiklerini gördüğünde buna aşırı derecede öfkelenmiş ve bu sebeple fiili sebebiyet yoluyla ona isnat etmeyi kastetmiştir; böylece fiili, kendisini buna sevk eden etken olması hasebiyle ona aklî mecaz yoluyla isnat etmiştir. İfadenin aslı: 'Bunu, buna gösterilen aşırı tazime olan aşırı öfkemden dolayı yaptım' şeklindedir. Öfkesinin gereği bu olduğu halde onu kırmayışı ise delilin açıkça ortaya çıkması içindir. Bunun yalan olarak isimlendirilmesi ise,
ورد في الحديث الصحيح من باب المجاز
sahih hadiste varit olduğu üzere mecaz kabilindendir;
لما أن المعاريض تشبه صورتها صورته فبطل الاحتجاج بما ذكر على عدم عصمة الأنبياء ﵈، وقيل في توجيه ذلك أيضا: إنه حكاية لما يلزم من مذهبهم جوازه يعني أنهم لما ذهبوا إلى أنه أعظم الآلهة فعظم ألوهيته يقتضي أن لا يعبد غيره معه ويقتضي إفناء من شاركه في ذلك فكأنه قيل فعله هذا الكبير على مقتضى مذهبكم والقضية ممكنة.
çünkü üstü kapalı sözlerin (ta'rîzât) sureti onun suretine benzer; dolayısıyla zikredilen hususla peygamberlerin aleyhimüsselâm ismet sıfatının bulunmadığına delil getirmek batıl olmuştur. Bunun açıklanması hususunda ayrıca şöyle de denilmiştir: Bu, onların benimsedikleri mezhebin gereğince caiz olan şeyi bir hikâyedir; yani onlar onun ilahların en büyüğü olduğunu kabul ettiklerine göre, uluhiyetinin büyüklüğü kendisiyle beraber başkasına tapılmamasını ve bu hususta kendisine ortak olanların yok edilmesini gerektirir; sanki şöyle denilmiştir: Sizin mezhebinizin gereğine göre bunu şu büyük yapmıştır ve bu durum mümkündür.
ويحكى أنه ﵇ قال: فعله كبيرهم هذا غضب أن يعبد معه هذه وهو أكبر منها، قيل: فيكون حينئذ تمثيلا أراد به ﵇ تنبيههم على غضب الله تعالى عليهم لإشراكهم بعبادته الأصنام، وقيل إنه ﵇ لم يقصد بذلك إلا إثبات الفعل لنفسه على الوجه الأبلغ مضمنا فيه الاستهزاء والتضليل كما إذا قال لك أمي فيما كتبته بخط رشيق وأنت شهير بحسن الخط: أأنت كتبت هذا؟ فقلت له: بل كتبته أنت فإنك لم تقصد نفيه عن نفسك وإثباته للأمي وإنما قصدت إثباته وتقريره لنفسك مع الاستهزاء بمخاطبك.
Onun aleyhisselâm şöyle dediği de nakledilir: 'Bunu şu büyükleri yaptı; kendisi bunlardan daha büyük olduğu halde kendisiyle beraber bunlara da tapılmasına öfkelendi.' Denildi ki: Bu durumda bu, onun aleyhisselâm putları O'na ibadette ortak koşmaları sebebiyle Yüce Allah'ın onlara olan gazabına dikkatlerini çekmek istediği bir temsil olur. Kendisinin aleyhisselâm bununla alay ve saptırmayı da içerecek şekilde fiili en beliğ veçhile yalnızca kendi nefsine ispat etmeyi kastettiği de söylenmiştir; tıpkı senin güzel yazı yazmakla meşhur olduğun halde okuma yazması olmayan birinin zarif bir hatla yazdığın bir yazı hakkında sana: 'Bunu sen mi yazdın?' dediğinde, senin ona: 'Hayır, sen yazdın' demen gibidir; zira sen fiili kendinden nefyedip okuma yazması olmayana ispat etmeyi kastetmedin, muhatabınla alay ederek fiili kendin için ispat ve takrir etmeyi kastettin.
وتعقبه صاحب الفرائد بأنه إنما يصح إذا كان الفعل دائر بينه ﵇ وبين كبيرهم ولا يحتمل ثالثا.
Ferâid sahibi bunu eleştirerek bu durumun ancak fiilin kendisi aleyhisselâm ile büyük put arasında dönüp dolaşması ve üçüncü bir ihtimal taşımaması halinde sahih olacağını belirtmiştir.
ورد بأنه ليس بشيء لأن السؤال في أَأَنْتَ فَعَلْتَ تقرير لا استفهام كما سمعت عن العلامة وصرح به الشيخ عبد القاهر والإمام السكاكي فاحتمال الثالث مندفع، ولو سلم أن الاستفهام على ظاهره فقرينة الإسناد في الجواب إلى ما لا يصلح له بكلمة الإضراب كافية لأن معناه أن السؤال لا وجه له وأنه لا يصلح لهذا الفعل غيري، نعم يرد أن توجيههم بذلك نحو التأمل في حال آلهتهم وإلزامهم الحجة كما ينبىء عنه قوله تعالى: فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ أي إن كانوا ممن يمكن أن ينطقوا غير ظاهر على هذا، وقيل إن فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ جواب قوله: إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ معنى وقوله: «فاسألوا» جملة معترضة مقترنة بالفاء كما في قوله: «فاعلم فعلم المرء ينفعه» فيكون كون الكبير فاعلا مشروطا بكونهم ناطقين ومعلقا به وهو محال فالمعلق به كذلك، وإلى نحو ذلك أشار ابن قتيبة وهو خلاف الظاهر، وقيل: إن الكلام تم عند قوله: فَعَلَهُ والضمير المستتر فيه يعود على فَتًى أو إلى إبراهيم، ولا يخفى أن كلام من فتى وإبراهيم مذكور في كلام لم يصدر بمحضر من إبراهيم ﵇ حتى يعود عليه الضمير وأن الإضراب ليس في محله حينئذ والمناسب في الجواب نعم، ولا مقتضى للعدول عن الظاهر هنا كما قيل وعزي إلى الكسائي أنه جعل الوقف على فَعَلَهُ أيضا إلا أنه قال: الفاعل محذوف أي فعله من فعله.
Bunun bir kıymeti olmadığı belirtilerek reddedilmiştir; çünkü {أَأَنْتَ فَعَلْتَ} ifadesindeki soru, Allâme'den işittiğin, Şeyh Abdülkāhir ile İmam Sekkâkî'nin de açıkça belirttiği gibi istifham değil takrirdir; dolayısıyla üçüncü ihtimal ortadan kalkmıştır. İstifhamın zahiri üzere olduğu kabul edilse bile, cevapta idrab kelimesiyle bu işe ehil olmayana yapılan isnad karinesi yeterlidir; zira bunun manası sorunun yersiz olduğu ve bu fiile benden başkasının ehil olmadığıdır. Evet, Yüce Allah'ın: {فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ} “Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!” -yani eğer konuşabilenlerden iseler- buyruğunun hissettirdiği üzere, bununla onları ilahlarının durumu üzerinde düşünmeye yöneltmenin ve hüccetle ilzam etmenin bu veche göre zahir olmadığı itirazı gelebilir. {فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ} ifadesinin mana bakımından {إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ} şartının cevabı olduğu, {فَسْئَلُوهُمْ} sözünün ise şairin: 'Bil ki insanın ilmi kendisine fayda verir' sözündeki gibi fâ ile bitişmiş bir ara cümle (cümle-i mu'tarıza) olduğu da söylenmiştir; buna göre büyüğün fail olması onların konuşuyor olmaları şartına bağlanmış ve ona muallak kılınmıştır; bu ise muhaldir, dolayısıyla ona bağlanan şey de muhaldir. İbn Kuteybe de buna yakın bir görüşe işaret etmiştir, fakat bu zahire aykırıdır. Sözün {فَعَلَهُ} kısmında tamamlandığı, oradaki müstetir zamirin 'fetâ'ya veya İbrahim'e döndüğü de söylenmiştir. Gizli değildir ki 'fetâ' ve 'İbrahim' kelimeleri İbrahim'in aleyhisselâm huzurunda sadır olmayan bir sözde zikredilmiştir ki zamir ona dönebilsin; ayrıca bu takdirde vazgeçiş (idrab) yerinde olmaz ve cevapta uygun olan 'evet' denilmesidir; nitekim söylendiği gibi burada zahirden dönmeyi gerektiren bir sebep yoktur. Kisâî'den de vakfı {فَعَلَهُ} üzerinde yaptığı, ancak 'Fail mahzuftur; yani yapan yaptı takdirindedir' dediği nakledilmiştir.
وتعقبه أبو البقاء بأنه بعيد لأن حذف الفاعل لا يسوغ أي عند الجمهور وإلا فالكسائي يقول بجواز حذفه.
Ebü'l-Bekâ bunu uzak bularak eleştirmiştir; çünkü failin hazfi -yani cumhur nezdinde- caiz değildir; aksi takdirde Kisâî onun hazfinin caiz olduğunu söylemektedir.
وقيل يجوز أن يقال: إنه أراد بالحذف الإضمار، وأكثر القراء اليوم على الوقف على ذلك وليس بشيء، وقيل الوقف على كَبِيرُهُمْ وأراد به ﵇ نفسه لأن الإنسان أكبر من كل صنم، وهذا التوجيه عندي ضرب من الهذيان، ومثله أن يراد به الله ﷿ فإنه سبحانه كبير الآلهة ولا يلاحظ ما أرادوه بها، ويعزى للفراء أن الفاء في فَعَلَهُ عاطفة وعله بمعنى لعله فخفف.
Hazif ile zamir getirmeyi (idmâr) kastettiğinin söylenebileceği de ifade edilmiştir; bugün kurrânın çoğu bunun üzerinde vakfetmektedir, fakat bu da bir şey değildir. Vakfın {كَبِيرُهُمْ} üzerinde olduğu ve onunla aleyhisselâm kendi nefsini kastettiği söylenmiştir; çünkü insan her puttan daha büyüktür. Bu tevcih bana göre bir tür hezeyandır; bunun gibi, onunla Allah'ın celle ve alâ kastedilmiş olması da böyledir; zira O sübhânehu ilahların büyüğüdür ve onların putlarla kastettiklerine itibar edilmez. Ferrâ'dan da {فَعَلَهُ} ifadesindeki fâ harfinin atıf harfi, 'alehû'nun da 'leallehû' (umulur ki o) manasında olup hafifletildiği nakledilir.
واستدل عليه بقراءة ابن السميقع «فعلّه» مشدد اللام، ولا يخفى أن يجل كلام الله تعالى العزيز عن مثل هذا
Buna İbnü's-Semeyka'ın lâm'ın şeddesiyle «فعلّه» şeklindeki kıraati delil getirilmiştir. Gizli değildir ki, Yüce Allah'ın aziz kelamı böyle bir
التخريج، والآية عليه في غاية الغموض وما ذكر في معناها بعيد بمراحل عن لفظها، وزعم بعضهم أن الآية على ظاهرها وادعى أن صدور الكذب من الأنبياء ﵈ لمصلحة جائز، وفيه أن ذلك يوجب رفع الوثوق بالشرائع لاحتمال الكذب فيها لمصلحة فالحق أن لا كذب أصلا وأن في المعارض لمندوحة عن الكذب، وإنما قال ﵇ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ دون إن كانوا يسمعون أو يعقلون مع أن السؤال موقوف على السمع والعقل أيضا لما أن نتيجة السؤال هو الجواب وإن عدم نطقهم أظهر وتبكيتهم بذلك أدخل، وقد حصل ذلك حسبما نطق به قوله تعالى: فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فتفكروا وتدبروا وتذكروا أن ما لا يقدر على دفع المضرة عن نفسه ولا على الإضرار بمن كسره بوجه من الوجوه يستحيل أن يقدر على دفع مضرة عن غيره أو جلب منفعة له فكيف يستحق أن يكون معبودا.
tevcîhten çok yücedir; ayet bu takdire göre son derece kapalı kalır ve manası hakkında zikredilen şey lafzından fersah fersah uzaktır. Bazıları ayetin zahiri üzere olduğunu zannetmiş ve bir maslahat için peygamberlerden aleyhimüsselâm yalan sadır olmasının caiz olduğunu iddia etmiştir; bunda ise maslahat gereği şeriatlarda yalan ihtimali doğacağından şeriatlara olan güvenin kalkması sakıncası vardır; dolayısıyla hak olan, asla yalanın bulunmadığı ve üstü kapalı ifadelerde (meârîz) yalandan kaçış için bir genişlik olduğudur. Kendisinin aleyhisselâm, soru sormak işitme ve akla da bağlı olduğu halde, 'eğer işitiyorlarsa' veya 'eğer aklediyorlarsa' demeyip {إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ} “eğer konuşabiliyorlarsa” demesi; sorunun neticesinin cevap olması, onların konuşamayışlarının daha açık olması ve bununla susturulmalarının daha tesirli oluşu sebebiyledir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunun ifade ettiği üzere bu hasıl olmuştur: {فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ} “Bunun üzerine kendi vicdanlarına (nefislerine) döndüler”; böylece düşündüler, tefekkür ettiler ve hatırladılar ki; kendisinden zararı savmaya ve hiçbir şekilde kendisini kırana zarar vermeye gücü yetmeyen bir varlığın, başkasından zararı savmaya veya ona bir fayda sağlamaya gücünün yetmesi imkânsızdır; öyleyse nasıl tapılmaya layık bir mabud olabilir?
فَقالُوا أي قال بعضهم لبعض فيما بينهم إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ أي بعبادة ما لا ينطق قاله ابن عباس أو بسؤالكم إبراهيم ﵇ وعدو لكم عن سؤالها وهي آلهتكم ذكره ابن جرير أو بنفس سؤالكم إبراهيم ﵇ حيث كان متضمنا التوبيخ المستتبع للمؤاخذة كما قيل أو بغفلتكم عن آلهتكم وعدم حفظكم إياها أو بعبادة الأصاغر مع هذا الكبير قالهما وهب أو بأن اتهمتم إبراهيم ﵇ والفأس في عنق الكبير قاله مقاتل، وابن إسحق، والحصر إضافي بالنسبة إلى إبراهيم ﵇ ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ أصل النكس قلب الشيء بحيث يصير أعلاه أسفله، ولا يلغو ذكر الرأس بل يكون من التأكيد أو يعتبر التجريد، وقد يستعمل النكس لغة في مطلق قلب الشيء من حال إلى حال أخرى ويذكر الرأس للتصوير والتقبيح.
{فَقالُوا} “Dediler ki”; yani kendi aralarında birbirlerine şöyle dediler: {إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} “Doğrusu asıl zalimler sizlersiniz!”; yani İbn Abbâs'ın dediğine göre konuşmayan şeye tapmanızla, ya da İbn Cerîr'in zikrettiğine göre İbrahim'e aleyhisselâm sormanız ve ilahlarınız oldukları halde onlara sormaktan vazgeçmenizle, ya da söylendiği gibi cezayı gerektiren azarlamayı içermesi hasebiyle bizzat İbrahim'e aleyhisselâm sormanızla, ya da Vehb'in dediği gibi ilahlarınızdan gafil olmanız ve onları korumayışınızla veyahut da bu büyükle beraber küçük putlara tapmanızla, ya da Mukātil ve İbn İshâk'ın dediği gibi balta büyüğün boynunda olduğu halde İbrahim'i aleyhisselâm itham etmenizle [zalimsiniz]. Hasr (vurgu), İbrahim'e aleyhisselâm nispetle izafîdir. {ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ} “Sonra yine baş aşağı edildiler (eski kafalarına döndürüldüler)”. 'Neks' kelimesinin aslı, bir şeyin üstü altı olacak şekilde ters çevrilmesidir. Başın zikredilmesi lağv (boş) olmayıp tekit kabilindendir veya tecrit kabul edilir. Neks kelimesi lügatte bir şeyin bir halden diğer bir hale mutlak olarak döndürülmesi manasında da kullanılır; baş ise tasvir ve çirkinleştirme için zikredilir.
وذكر الزمخشري على ما في الكشف في المراد به هنا ثلاثة أوجه، الأول أنه الرجوع عن الفكرة المستقيمة الصالحة في تظليم أنفسهم إلى الفكرة الفاسدة في تجويز عبادتها مع الاعتراف بتقاصر حالها عن الحيوان فضلا أن تكون في معرض الإلهية فمعنى لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ لا يخفى علينا وعليك أيها المبكت بأنها لا تنطق أنها كذلك وإنا إنما اتخذناها آلهة مع العلم بالوصف، والدليل عليه جواب إبراهيم ﵇ الآتي، والثاني أنه الرجوع عن الجدل معه ﵇ بالباطل في قولهم: مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا وقولهم: أَأَنْتَ فَعَلْتَ إلى الجدال عنه بالحق في قولهم: لَقَدْ عَلِمْتَ لأنه نفي للقدرة عنها واعتراف بعجزها وأنها لا تصلح للإلهية وسمي نكسا وإن كان حقا لأنه ما أفادهم عقدا فهو نكس بالنسبة إلى ما كانوا عليه من الباطل حيث اعترفوا بعجزها وأصروا. وفي لباب التفسير ما يقرب منه مأخذا لكنه قدر الرجوع عن الجدال عنه في قولهم: إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ إلى الجدال معه ﵇ بالباطل في قولهم: لَقَدْ عَلِمْتَ والثالث أن النكس مبالغة في إطراقهم رؤوسهم خجلا وقولهم: لَقَدْ عَلِمْتَ إلخ رمي عن حيرة ولهذا أتوا بما هو حجة عليهم وجاز أن يجعل كناية عن مبالغة الحيرة وانخذال الحجة فإنها لا تنافي الحقيقة، قال في الكشف. وهذا وجه حسن وكذلك والأول، وكون المراد النكس في الرأي رواه أبو حاتم عن ابن زيد وهو للوجهين الأولين، وقال مجاهد: معنى نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ ردت السفلة السفلة على الرؤساء. فالمراد بالرؤوس الرؤساء، والأظهر عندي الوجه الثالث، وأيا ما كان فالجار متعلق بنكسوا.
Zemahşerî el-Keşf'te belirtildiği üzere burada kastedilen mana hakkında üç vecih zikretmiştir: Birincisi; kendi nefislerini zalim görme hususundaki doğru ve faydalı düşünceden, durumlarının ilahlık mertebesinde olmak bir yana hayvandan bile daha geride olduğunu itiraf etmekle birlikte onlara tapmayı caiz görme şeklindeki bozuk düşünceye dönüştür; buna göre {لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ} “Sen de pek âlâ bilirsin ki bunlar konuşmazlar” sözünün manası: Ey bizi susturan kişi! Bunların konuşmadığı ne bize ne de sana gizlidir, bunların böyle olduğu ve bizim de bu vasfı bilerek onları ilah edindiğimiz aşikârdır. Bunun delili İbrahim'in aleyhisselâm gelecek olan cevabıdır. İkincisi; {مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا} ve {أَأَنْتَ فَعَلْتَ} sözleriyle onunla aleyhisselâm batıl ile mücadele etmekten, {لَقَدْ عَلِمْتَ} sözleriyle onun lehine hak ile mücadeleye dönüştür; çünkü bu, onlardan kudreti nefyetmek, acizliklerini ve ilahlığa layık olmadıklarını itiraf etmektir; hak olduğu halde 'neks' (başaşağı dönme) diye isimlendirilmiştir, çünkü onlara sağlam bir inanç kazandırmamıştır; dolayısıyla acizliklerini itiraf edip yine de ısrar ettikleri için içinde bulundukları batıla nispetle bir başaşağı dönüştür. Lübâbü't-Tefsîr'de dayanak bakımından buna yakın bir açıklama vardır; ancak o, {إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ} sözünde onun lehine mücadeleden, {لَقَدْ عَلِمْتَ} sözünde onunla aleyhisselâm batıl ile mücadeleye dönüşü takdir etmiştir. Üçüncüsü ise; bu neks'in utançtan başlarını öne eğmelerinde bir mübalağa olmasıdır, {لَقَدْ عَلِمْتَ} vb. sözleri ise şaşkınlıktan savrulmuş bir sözdür; bu sebeple kendi aleyhlerine hüccet olan bir söz getirmişlerdir. Şaşkınlıktaki aşırılıktan ve hüccetin çökmesinden kinaye yapılması da caizdir, zira bu hakikate mani değildir. el-Keşf sahibi: 'Bu güzel bir vecihtir, birinci vecih de böyledir' demiştir. Kastedilenin görüşte başaşağı dönme oluşunu Ebû Hâtim İbn Zeyd'den rivayet etmiştir ki bu ilk iki veçhe aittir. Mücâhid ise şöyle demiştir: {نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ} ifadesinin manası; ayak takımının reislerine geri püskürtülmesidir. Dolayısıyla 'ruûs'tan kasıt reislerdir. Bana göre en açık olanı üçüncü vecihtir. Her halükarda câr-mecrûr 'nükisû' fiiline taalluk eder.
وجوز أن يتعلق بمحذوف وقع حالا، والجملة القسمية مقولة لقول مقدر أي قائلين لَقَدْ إلخ، والخطاب في عَلِمْتَ لإبراهيم ﵇ لا لكل من يصلح للخطاب، والجملة المنفية في موضع مفعولي علم إن تعدت إلى اثنين أو في موضع مفعول واحد إن تعدت لواحد، والمراد استمرار النفي لا نفي الاستمرار كما يوهمه صيغة المضارع، وقرأ أبو حيوة. وابن أبي عبلة. وابن مقسم. وابن الجارود. والبكراوي كلاهما عن هشام بتشديد كاف «نكّسوا» ، وقرأ
Hâl olarak vaki olmuş mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Kasem cümlesi mukadder bir kavlün makûlüdür; yani '{لَقَدْ} diyerek...' takdirindedir. {عَلِمْتَ} fiilindeki hitap hitaba elverişli olan herkese değil, İbrahim'e aleyhisselâm aittir. Nefiy cümlesi, şayet iki mef'ûle geçişli ise 'alime' fiilinin iki mef'ûlü makamında, şayet tek mef'ûle geçişli ise tek mef'ûl makamındadır. Kastedilen ise muzâri sîgasının vehmettirdiği gibi sürekliliğin nefyi değil, nefyin sürekliliğidir. Ebû Hayve, İbn Ebî Able, İbn Miksem, İbnü'l-Cârûd ve el-Bekrâvî -her ikisi de Hişâm'dan rivayetle- «نُكِّسُوا» kelimesini kâf harfinin şeddesiyle okumuşlardır.
رضوان بن عبد المعبود «نكسوا» بتخفيف الكاف مبنيا للفاعل أي نكسوا أنفسهم وقيل: رجعوا على رؤسائهم بناء على ما يقتضيه تفسير مجاهد.
Rıdvân b. Abdilmâbûd ise kâf harfinin hafifletilmesiyle mâlûm fiil olarak «نَكَسُوا» şeklinde okumuştur; yani 'başlarını eğdiler/kendilerini çevirdiler' demektir. Mücâhid'in tefsirinin gerektirdiğine binaen 'reislerine döndüler' manasında olduğu da söylenmiştir.
قالَ ﵇ مبكتا لهم أَفَتَعْبُدُونَ أي أتعلمون ذلك فتعبدون مِنْ دُونِ اللَّهِ أي مجاوزين عبادته تعالى ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً من النفع، وقيل: بشيء وَلا يَضُرُّكُمْ فإن العلم بحاله المنافية للألوهية مما يوجب الاجتناب عن عبادته قطعا أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ تضجر منه ﵇ من إصرارهم على الباطل بعد انقطاع العذر ووضوح الحق، وأصل أف صوت المتضجر من استقذار شيء على ما قال الراغب ثم صار اسم فعل بمعنى أتضجر وفيه لغات كثيرة، واللام لبيان المتأفف له، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لمزيد استقباح ما فعلوا أَفَلا تَعْقِلُونَ أي لا تتفكرون فلا تعقلون قبح صنيعكم قالُوا أي قال بعضهم لبعض لما عجزوا عن المحاجة وضاقت بهم الحيل وهذا ديدن المبطل المحجوج إذا بهت بالحجة وكانت له قدرة يفزع إلى المناصبة حَرِّقُوهُ فإن النار أشد العقوبات ولذا جاء لا يعذب بالنار إلا خالقها وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ بالانتقام لها إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ أي إن كنتم ناصرين آلهتكم نصرا مؤزرا فاختاروا له ذلك وإلا فرطتم في نصرتها وكأنكم لم تفعلوا شيئا ما فيها، ويشعر بذلك العدول عن أن تنصروا آلهتكم فحرقوه إلى ما في النظم الكريم، وأشار بذلك على المشهور ورضي به الجميع نمروذ بن كنعان بن سنحاريب بن نمروذ بن كوس بن حام بن نوح ﵇.
O aleyhisselâm onları susturarak {قالَ} “dedi ki”: {أَفَتَعْبُdُونَ} “Öyleyse tapıyor musunuz”; yani bunu bildiğiniz halde tapıyor musunuz {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'ı bırakıp da”; yani Yüce Allah'a ibadeti aşıp da {ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً} “size hiçbir fayda sağlamayan” -hiçbir fayda vermeyen; hiçbir şeyle fayda vermeyen de denilmiştir- {وَلا يَضُرُّكُمْ} “ve size zarar da veremeyen şeylere?” Zira onun uluhiyete aykırı olan durumunu bilmek, ona ibadetten kesinlikle kaçınmayı gerektiren bir durumdur. {أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Yuh olsun size de Allah'ı bırakıp taptıklarınıza da!” Bu, mazeretin kesilip hakkın apaçık ortaya çıkmasından sonra batılda ısrar etmelerinden dolayı kendisinden aleyhisselâm bir usanç ve bıkkınlık ifadesidir. 'Üff' kelimesinin aslı, Râgıb'ın belirttiği üzere bir şeyin pisliğinden dolayı usanan kimsenin çıkardığı sestir; sonra 'usanıyorum' manasında bir isim-fiil olmuştur ve onda pek çok lehçe vardır. Lâm harfi kendisine usanç duyulan şeyi beyan içindir. Zamir makamında celil ismin açıkça zikredilmesi, yaptıklarının çirkinliğini daha da vurgulamak içindir. {أَفَلا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?”; yani hiç düşünmez misiniz ki yaptığınız işin çirkinliğini akledesiniz? Delil getirmekten aciz kalıp hileleri tükenince {قالُوا} “Dediler ki”; yani bazıları diğerlerine şöyle dedi -ki delil karşısında şaşırıp kalan ve gücü olan batıl ehlinin âdeti husumete ve zorbalığa sığınmaktır-: {حَرِّقُوهُ} “Onu yakın!” Zira ateş cezaların en şiddetlisidir; nitekim 'Ateşle ancak onun yaratıcısı azap eder' diye varit olmuştur. {وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ} “ve ilahlarınıza yardım edin”; onlardan intikam almak suretiyle [yardım edin] {إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ} “eğer bir şey yapacaksanız”; yani eğer ilahlarınıza güçlü bir yardımda bulunacaksanız onun için bunu seçin; aksi takdirde ona yardımda kusur etmiş olursunuz ve sanki onlar hakkında hiçbir şey yapmamış gibi sayılırsınız. 'İlahlarınıza yardım edecekseniz onu yakın' ifadesinden yüce nazımdaki bu şekle dönülmesi bunu hissettirmektedir. Meşhur rivayete göre ve herkesin kabulüyle bunu teklif eden kişi Nemrûd b. Ken'ân b. Senhârîb b. Nemrûd b. Kûş b. Hâm b. Nûh'tur aleyhisselâm.
وأخرج ابن جرير عن مجاهد قال: تلوت هذه الآية على عبد الله بن عمر فقال: أتدري يا مجاهد من الذي أشار بتحريق إبراهيم ﵇ بالنار؟ قلت: لا. قال: رجل من أعراب فارس يعني الأكراد ونص على أنه من الأكراد ابن عطية، وذكر أن الله تعالى خسف به الأرض فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة، واسمه على ما أخرج ابن جرير. وابن أبي حاتم عن شعيب الجباري هيون، وقيل: هدير. وفي البحر أنهم ذكروا له اسما مختلفا فيه لا يوقف منه على حقيقة، روي أنهم حين هموا بإحراقه حبسوه ثم بنوا بيتا كالحظيرة بكوثى قرية من قرى الأنباط في حدود بابل من العراق وذلك قوله تعالى: قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ [الصافات: ٩٧] فجمعوا له صلاب الحطب من أصناف الخشب مدة أربعين يوما فأوقدوا نارا عظيمة لا يكاد يمر عليها طائر في أقصى الجو لشدة وهجها فلم يعلموا كيف يلقونه ﵇ فيها فأتى إبليس وعلمهم عمل المنجنيق فعملوه، وقيل: صنعه الكردي الذي أشار بالتحريق ثم خسف به ثم عمدوا إلى ابراهيم ﵇ فوضعوه في المنجنيق مقيدا مغلولا فصاحت ملائكة السماء والأرض إلهنا ما في أرضك أحد يعبدك غير إبراهيم ﵇ وأنه يحرق فيك فأذن لنا في نصرته فقال جل وعلا: إن استغاث بأحد منكم فلينصره وإن لم يدع غيري فأنا أعلم به وأنا وليه فخلوا بيني وبينه فإنه خليلي ليس لي خليل غيره وأنا إلهه ليس له إله غيري فأتاه خازن الرياح وخازن المياه يستأذنانه في إعدام النار
İbn Cerîr, Mücâhid'den nakletmiştir: Bu ayeti Abdullah b. Ömer'e okudum; 'Ey Mücâhid, İbrahim'in aleyhisselâm ateşle yakılmasını teklif eden kimdir bilir misin?' dedi. 'Hayır' dedim. 'Fars bedevilerinden bir adam, yani Kürtlerden biri' dedi. İbn Atiyye onun Kürtlerden olduğunu açıkça belirtmiş ve Yüce Allah'ın onu yere batırdığını, kıyamet gününe kadar orada debelenip duracağını zikretmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Şuayb el-Cübbâî'den naklettiklerine göre adı Heyyûn'dur; Hedîr olduğu da söylenmiştir. el-Bahr'da, onun için üzerinde ihtilaf edilen ve hakikati bilinemeyen bir isim zikrettikleri belirtilmiştir. Rivayet edildiğine göre onu yakmaya azmettiklerinde hapsettiler; sonra Irak'ın Babil sınırlarında Nabatîlerin köylerinden biri olan Kûsâ'da ağıl gibi bir yapı inşa ettiler. Yüce Allah'ın: {قالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْياناً فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} [Sâffât: 97] buyruğu işte budur. Kırk gün boyunca onun için çeşitli ağaçlardan sert odunlar topladılar ve öyle büyük bir ateş yaktılar ki şiddetli alevinden dolayı göğün en uç noktasından bir kuş bile neredeyse üzerinden geçemezdi. Onu aleyhisselâm ateşin içine nasıl atacaklarını bilemediler; derken İblis geldi ve onlara mancınık yapmayı öğretti, onlar da yaptılar. Onu, yakılmayı teklif eden ve sonra yere batırılan Kürdün yaptığı da söylenmiştir. Sonra İbrahim'e aleyhisselâm yönelip onu bağlı ve bukağılı bir halde mancınığa koydular; bunun üzerine yerin ve göğün melekleri: 'Ey İlahımız! Yeryüzünde senden başka Sana ibadet eden İbrahim'den aleyhisselâm başka kimse yok ve o Senin uğrunda yakılıyor, ona yardım etmemiz için bize izin ver' diye feryat ettiler. Yüce ve Celil olan Allah buyurdu ki: 'Eğer sizden birinden yardım isterse ona yardım etsin; şayet Benden başkasına dua etmezse Ben onu en iyi bilenim ve Ben onun velisiyim; Benimle onun arasını serbest bırakın, zira o Benim dostumdur (halîlimdir), Benim ondan başka dostum yoktur ve Ben onun ilahıyım, onun Benden başka ilahı yoktur.' Bunun üzerine rüzgârların görevlisi ve suların görevlisi melekler gelip ateşi yok etmek için kendisinden izin istediler;
فقال ﵇ لا حاجة لي إليكم حسبي الله ونعم الوكيل
o aleyhisselâm şöyle dedi: 'Benim size ihtiyacım yoktur; Allah bana yeter, O ne güzel vekildir.'
،
,
وروي عن أبيّ بن كعب قال: حين أوثقوه ليلقوه في النار قال ﵇: لا إله إلا أنت سبحانك لك الحمد ولك الملك لا شريك لك ثم رموا به فأتاه جبريل ﵇ فقال: يا ابراهيم ألك حاجة؟ قال: أما إليك فلا.
Ubeyy b. Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Onu ateşe atmak için bağladıklarında o aleyhisselâm şöyle dedi: 'Senden başka ilah yoktur, Seni tenzih ederim, hamd Sana aittir, mülk Sana aittir, Senin hiçbir ortağın yoktur.' Sonra onu fırlattılar; Cibrîl aleyhisselâm gelip: 'Ey İbrahim, bir ihtiyacın var mı?' dedi. 'Sana gelince, hayır' dedi.
قال: جبريل ﵇: فاسأل ربك فقال: حسبي من سؤالي علمه بحالي
Cibrîl aleyhisselâm: 'O halde Rabbinden iste' dedi. O da: 'Hâlimi bilmesi, bir şey istememe yeterlidir' dedi.
،
,
ويروى أن الوزغ كان ينفخ في النار، وقد جاء ذلك في رواية البخاري.
Kelerin ateşe üflediği rivayet edilir; bu [durum], Buhârî'nin rivayetinde de geçmiştir.
وفي البحر ذكر المفسرون أشياء صدرت عن الوزغ والبغل والخطاف والضفدع والعضرفوط والله تعالى أعلم بذلك، فلما وصل ﵇ الحظيرة جعلها الله تعالى ببركة قوله ﵇ روضة، وذلك قوله ﷾:
el-Bahr'da müfessirlerin keler, katır, kırlangıç, kurbağa ve bukalemundan sadır olan şeyleri zikrettikleri belirtilmiştir, bunu en iyi Yüce Allah bilir. O aleyhisselâm ağıl gibi yapıya ulaştığında, Yüce Allah onun aleyhisselâm sözünün bereketiyle orayı bir bahçeye dönüştürdü; Yüce Allah'ın şu buyruğu işte budur:
قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ أي كوني ذات برد وسلام أي ابردي بردا غير ضار، ولذا
{قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ} “'Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve esenlik ol' dedik”; yani soğukluk ve esenlik sahibi ol, zarar vermeyen bir serinlikle serin ol demektir. Bu sebeple,
قال علي كرّم الله تعالى وجهه فيما أخرجه عند أحمد وغيره: لو لم يقل سبحانه وَسَلاماً لقتله بردها
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh Ahmed ve başkalarının nezdinde tahric edilen rivayette şöyle demiştir: 'Eğer O sübhânehu {وَسَلاماً} buyurmasaydı, soğukluğu onu öldürürdü.'
، وفيه مبالغات جعل النار المسخرة لقدرته تعالى مأسورة مطاوعة وإقامة كوني ذات برد مقام ابردي ثم حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه، وقيل: نصب سَلاماً بفعله أي وسلمنا سلاما عليه، والجملة عطف على قُلْنا وهو خلاف الظاهر الذي أيدته الآثار. روي أن الملائكة ﵈ أخذوا بضبعي ابراهيم ﵇ فأقعدوه على الأرض فإذا عين ماء عذب وورد أحمر ونرجس ولم تحرق النار إلا وثاقه كما روي عن كعب،
Bunda mübalağalar vardır: Yüce kudretine boyun eğdirilmiş olan ateşin esir ve itaatkâr kılınması, 'serin ol' ifadesinin yerine 'soğukluk sahibi ol' ifadesinin konulması, sonra muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesidir. {سَلاماً} kelimesinin kendi fiiliyle mensup olduğu, yani 'Biz de ona bir esenlik verdik' manasında olduğu da söylenmiştir; cümle {قُلْنا} üzerine matuftur, fakat bu nakillerin desteklediği zahire aykırıdır. Rivayet edildiğine göre melekler aleyhimüsselâm İbrahim'in aleyhisselâm pazularından tutup onu yere oturttular; bir de baktı ki tatlı bir su pınarı, kırmızı bir gül ve nergis var; Kâ'b'dan rivayet edildiği üzere ateş onun sadece bağlarını yaktı.
وروي أنه ﵇ مكث فيها أربعين يوما أو خمسين يوما، وقال ﵇: ما كنت أطيب عيشا مني إذ كنت فيها
Onun aleyhisselâm orada kırk gün veya elli gün kaldığı rivayet edilmiştir; kendisi aleyhisselâm şöyle demiştir: 'Orada bulunduğum andaki hayatımdan daha tatlı bir hayat yaşamadım.'
، قال ابن إسحاق: وبعث الله تعالى ملك الظل في صورة إبراهيم ﵇ يؤنسه، قالوا: وبعث الله ﷿ جبريل ﵇ بقميص من حرير الجنة وطنفسة فألبسه القميص وأقعده على الطنفسة وقعد معه يحدثه،
İbn İshâk şöyle demiştir: Yüce Allah gölge meleğini İbrahim'in aleyhisselâm suretinde ona yoldaşlık etsin diye gönderdi. Şöyle dediler: Yüce Allah Cibrîl'i aleyhisselâm cennet ipeğinden bir gömlek ve bir yaygı ile gönderdi; ona gömleği giydirdi, yaygının üzerine oturttu ve kendisi de onunla oturup sohbet etti.
وقال جبريل ﵇ يا ابراهيم إن ربك يقول: أما علمت أن النار لا تضر أحبابي، ثم أشرف نمروذ ونظر من صرح له فرآه جالسا في روضة والملك قاعد إلى جنبه والنار محيطة به فنادى يا ابراهيم كبير إلهك الذي بلغت قدرته أن حال بينك وبين ما أرى يا ابراهيم هل تستطيع أن تخرج منها؟ قال ابراهيم ﵇: نعم قال: هل تخشى إن نمت فيها أن تضرك؟ قال: لا. قال: فقم فاخرج منها فقام ﵇ يمشي فيها حتى خرج منها فاستقبله نمروذ وعظمه، وقال له: يا ابراهيم من الرجل الذي رأيته معك في صورتك قاعدا إلى جنبك؟ قال: ذلك ملك الظل أرسله إليّ ربي ليؤنسني فيها فقال: يا ابراهيم إني مقرب إلى إلهك قربانا لما رأيت من قدرته وعزته فيما صنع بك حين أبيت إلا عبادته وتوحيده إني ذابح له أربعة آلاف بقرة فقال له ابراهيم ﵇: إنه لا يقبل الله تعالى منك ما كنت على دينك حتى تفارقه وترجع إلى ديني فقال: لا أستطيع ترك ملكي ولكن سوف أذبحها له فذبحها وكف عن ابراهيم ﵇
Cibrîl aleyhisselâm dedi ki: 'Ey İbrahim! Rabbin buyuruyor ki: Ateşin dostlarıma zarar vermeyeceğini bilmedin mi?' Sonra Nemrud [sarayının] yüksek bir yerine çıkıp köşşkünden baktı ve onu bir bahçede otururken, meleği de yanı başında oturur vaziyette ve ateşin kendisini çepeçevre kuşatmış olduğunu gördü. Bunun üzerine: 'Ey İbrahim! Kudreti seninle gördüğüm şey arasına girmeye ulaşan ilahın pek büyüktür! Ey İbrahim, oradan çıkabilir misin?' diye seslendi. İbrahim aleyhisselâm: 'Evet' dedi. [Nemrud]: 'Orada uyusan sana zarar vermesinden korkar mısın?' dedi. 'Hayır' dedi. [Nemrud]: 'O halde kalk ve oradan çık' dedi. O aleyhisselâm kalkıp onun içinde yürüyerek nihayet oradan çıktı. Nemrud onu karşıladı, ona saygı gösterdi ve ona: 'Ey İbrahim! Senin suretinde seninle beraber yanı başında oturduğunu gördüğüm o adam kimdi?' dedi. [İbrahim]: 'O, Rabbimin orada bana yoldaşlık etmesi için gönderdiği gölge meleğidir' dedi. [Nemrud]: 'Ey İbrahim! Yalnızca O'na kulluk ve tevhid etmekte direndiğin zaman sana yaptığı şeyde kudretini ve izzetini gördüğüm için ilahına bir kurban adayacağım; O'nun için dört bin sığır kurban edeceğim' dedi. İbrahim aleyhisselâm ona: 'Kendi dininde kaldığın sürece, ondan ayrılıp benim dinime dönmedikçe Yüce Allah senden bunu asla kabul etmez' dedi. [Nemrud]: 'Hükümdarlığımı terk etmeye güç yetiremem, fakat onları O'nun için kurban edeceğim' dedi ve kurban etti, İbrahim'den aleyhisselâm da el çekti.
. وكان ابراهيم ﵇ إذ ذاك ابن ست عشرة سنة، وفي بعض الآثار أنهم لما رأوه ﵇ لم يحترق قالوا: إنه سحر النار فرموا فيها شيخا منهم فاحترق، وفي بعضها أنهم لما رأوه ﵇ سالما لم يحرق منه غير وثاقه قال هاران أبو لوط ﵇: إن النار لا تحرقه لأنه سحرها لكن اجعلوه على شيء وأوقدوا تحته فإن الدخان يقتله فجعلوه فوق تبن وأوقدوا تحته فطارت شرارة إلى لحية هاران فأحرقته، وأخرج عبد بن حميد عن سليمان بن صرد وكان قد أدرك النبي ﷺ أن أبا لوط قال وكان عمه: إن النار لم تحرقه من أجل قرابته مني فأرسل الله تعالى عنقا من النار فأحرقه، والأخبار في هذه القصة كثيرة لكن قال في البحر:
İbrahim aleyhisselâm o sırada on altı yaşındaydı. Bazı rivayetlerde [şöyle geçer]: Onlar onun aleyhisselâm yanmadığını görünce, 'O ateşi büyüledi' dediler ve içlerinden yaşlı bir adamı oraya attılar, o da yandı. Bazı rivayetlerde ise, onun aleyhisselâm bağları dışında hiçbir yerinin yanmayıp kurtulduğunu görünce Lût'un aleyhisselâm babası Hârân: 'Ateş onu yakmıyor; çünkü o ateşi büyüledi. Fakat onu bir şeyin üzerine koyup altını yakın, muhakkak ki duman onu öldürür' dedi. Onu samanın üzerine koyup altını yaktılar. Hârân'ın sakalına bir kıvılcım sıçradı ve onu yaktı. Abd b. Humeyd, Peygamber'e ﷺ yetişmiş olan Süleyman b. Surad'dan tahric etti ki Lût'un babası -ki o İbrahim'in amcasıydı- şöyle dedi: 'Ateş onu ancak bana olan akrabalığından dolayı yakmadı.' Bunun üzerine Yüce Allah ateşten bir boyun (alev sütunu) gönderdi ve onu yaktı. Bu kıssadaki haberler çoktur, fakat el-Bahr'da şöyle demiştir:
قد أكثر الناس في حكاية ما جرى لإبراهيم ﵇، والذي صح هو ما ذكره تعالى من أنه ﵇ ألقي في النار فجعلها الله تعالى عليه ﵇ بردا وسلاما.
İnsanlar İbrahim'in aleyhisselâm başına gelenleri anlatmada çokça şey nakletmişlerdir. Sahih olan ise, Yüce Allah'ın zikrettiği üzere onun aleyhisselâm ateşe atıldığı, Yüce Allah'ın da ateşi onun aleyhisselâm üzerine serin ve esenlik kıldığıdır.
ثم الظاهر أن الله تعالى هو القائل لها: كُونِي بَرْداً إلخ وأن هناك قولا حقيقة، وقيل القائل جبرائيل ﵇ بأمره سبحانه، وقيل قول ذلك مجازا عن جعلها باردة، والظاهر أيضا أن الله ﷿ سلبها خاصتها من الحرارة والإحراق وأبقى فيها الإضاءة والإشراق، وقيل إنها انقلبت هواء طيبا وهو على هذه الهيئة من أعظم الخوارق، وقيل كانت على حالها لكنه سبحانه جلت قدرته دفع أذاها كما ترى في السمندر كما يشعر به قوله تعالى: عَلى إِبْراهِيمَ وذلك لأن ما ذكر خلاف المعتاد فيختص بمن خص به ويبقى بالنسبة إلى غيره على الأصل لا نظرا إلى مفهوم القلب إذ الأكثرون على عدم اعتباره. وفي بعض الآثار السابقة ما يؤيده، وأيا ما كان فهو آية عظيمة وقد يقع نظيرها لبعض صلحاء الأمة المحمدية كرامة لهم لمتابعتهم النبي الحبيب ﷺ، وما يشاهد من وقوعه لبعض المنتسبين
Zahir olan, ateşe {كُونِي بَرْداً} ilh. hitabını bizzat Yüce Allah'ın söylediği ve orada hakiki bir sözün bulunduğudur. Söyleyenin O'nun sübhânehu emriyle Cebrail aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Bu sözün, ateşin soğuk kılınmasından mecaz olduğu da söylenmiştir. Yine zahir olan, Yüce Allah'ın ateşten sıcaklık ve yakıcılık hassasını çekip aldığı, aydınlatma ve parlaklık özelliğini ise onda bıraktığıdır. Ateşin hoş bir havaya dönüştüğü de söylenmiştir ki bu haliyle harikulade olayların en büyüklerindendir. Ateşin kendi halinde kaldığı, fakat kudreti yüce olan Allah'ın, tıpkı semenderde gördüğün gibi onun eziyetini defettiği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın {عَلى إِبْراهِيمَ} buyruğu da bunu hissettirmektedir. Çünkü zikredilen durum alışılagelmişin hilafınadır, dolayısıyla kime tahsis edilmişse ona mahsustur ve başkası hakkında asıl üzere kalır; zira mefhumu'l-kalbe itibar edilmemiştir, çoğunluk bunu dikkate almaz. Geçen bazı rivayetlerde bunu destekleyen hususlar vardır. Her ne olursa olsun bu büyük bir ayettir (mucizedir). Sevgili Peygamber'e ﷺ tabi olmaları sebebiyle Muhammed ümmetinin bazı salih kimselerine bir keramet olarak bunun bir benzeri meydana gelebilir. İntisap eden bazı kimselerde bunun görüldüğüne gelince,
إلى حضرة الولي الكامل الشيخ أحمد الرفاعي قدس سره من الفسقة الذين كادوا يكونون لكثرة فسقهم كفارا فقيل إنه باب من السحر المختلف في كفر فاعله وقتله فإن لهم أسماء مجهولة المعنى يتلونها عند دخول النار والضرب بالسلاح ولا يبعد أن تكون كفرا وإن كان معها ما لا كفر فيه، وقد ذكر بعضهم أنهم يقولون عند ذلك تلسف تلسف هيف هيف أعوذ بكلمات الله تعالى التامة من شر ما خلق أقسمت عليك يا أيتها النار أو أيها السلاح بحق حي حلي ونور سبحي ومحمد ﷺ أن لا تضري أو لا تضر غلام الطريقة، ولم يكن ذلك في زمن الشيخ الرفاعي قدس سره العزيز فقد كان أكثر الناس اتباعا للسنة وأشدهم تجنبا عن مظان البدعة وكان أصحابه سالكين مسلكه متشبثين بذيل اتباعه قدس سره ثم طرأ على بعض المنتسبين إليه ما طرأ، قال في العبر: قد كثر الزغل في أصحاب الشيخ قدس سره وتجددت لهم أحوال شيطانية منذ أخذت التتار العراق من دخول النيران وركوب السباع واللعب بالحيات وهذا ما لا يعرفه الشيخ ولا صلحاء أصحابه فنعوذ بالله تعالى من الشيطان الرجيم انتهى.
Kâmil veli Şeyh Ahmed er-Rifâî'nin -kuddise sırruh- [yoluna mensup] fâsıklardan, fısklarının çokluğundan ötürü neredeyse kâfir olacak duruma gelenlerde görülen bu hallere gelince; bunun, failinin tekfiri ve öldürülmesi ihtilaflı olan sihir nevinden olduğu söylenmiştir. Zira onların ateşe girerken ve silahla darbe vururken okudukları anlamı bilinmeyen isimleri vardır; bunların içinde küfür olmayan şeyler bulunsa bile küfür olması uzak bir ihtimal değildir. Bazıları onların bu esnada şöyle dediklerini nakletmiştir: 'Telessef telessef, heyf heyf, yarattıklarının şerrinden Yüce Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım. Ey ateş ya da ey silah! Hayy Halî, Nûr-ı Sebbehî ve Muhammed ﷺ hakkı için tarikat gencine zarar vermeyeceğine yemin ederim.' Bu durum Şeyh er-Rifâî'nin -kuddise sırruhu'l-azîz- zamanında yoktu; zira o insanların sünnete en çok tabi olanı ve bidat şüphesi bulunan yerlerden en çok kaçınanıydı. Ashabı da onun yolundan gidiyor, onun -kuddise sırruh- izine sımsıkı sarılıyordu. Daha sonra ona intisap eden bazı kimselerde ortaya çıkan şeyler sonradan türedi. el-İber'de şöyle denmiştir: 'Tatarlar Irak'ı aldığından beri Şeyh'in -kuddise sırruh- müntesipleri arasında sahtelik çoğaldı; ateşe girmek, yırtıcı hayvanlara binmek ve yılanlarla oynamak gibi kendilerinde şeytani haller peydah oldu. Bu ise ne Şeyh'in ne de ashabının salihlerinin bildiği bir şeydir. Kovulmuş şeytandan Yüce Allah'a sığınırız.' Söz burada bitti.
والحق أن قراءة شيء ما عندهم ليست شرطا لعدم التأثر بالدخول في النار ونحوه فكثير منهم من ينادي إذا أوقدت له النار وضربت الدفوف يا شيخ أحمد يا رفاعي أو يا شيخ فلان لشيخ أخذ منه الطريق ويدخل النار ولا يتأثر من دون تلاوة شيء أصلا، والأكثر منهم إذا قرأ الأسماء على النار ولم تضرب له الدفوف ولم يحصل له تغير حال لم يقدر على مس جمرة، وقد يتفق أن يقرأ أحدهم الأسماء وتضرب له الدفوف وينادي من ينادي من المشايخ فيدخل ويتأثر.
İşin doğrusu şudur ki, ateşe girmek ve benzeri şeylerden etkilenmemek için onların nezdinde bir şey okumak şart değildir. Zira onlardan birçoğu, kendisi için ateş yakılıp defler çalındığında 'Ey Şeyh Ahmed, ey Rifâî!' yahut tarikatı kendisinden aldığı şeyhe 'Ey filan şeyh!' diye nida eder, ateşe girer ve hiçbir şey okumaksızın etkilenmez. Çoğu ise isimleri ateşe okusa bile, eğer kendisi için defler çalınmamışsa ve bir hal değişimi yaşamamışsa bir kora dokunmaya dahi güç yetiremez. Bazen de onlardan birinin isimleri okuması, kendisi için deflerin çalınması ve şeyhlerden nida edeceğine nida etmesi, sonra da girip etkilenmesi (yanması) vaki olur.
والحاصل أنا لم نر لهم قاعدة مضبوطة بيد أن الأغلب أنهم إذا ضربت لهم الدفوف واستغاثوا بمشايخهم وعربدوا يفعلون ما يفعلون ولا يتأثرون، وقد رأيت منهم من يأخذ زرق الخمر ويستغيث بمن يستغيث ويدخل تنورا كبيرا تضطرم فيه النار فيقعد في النار فيشرب الخمر ويبقى حتى تخمد النار فيخرج ولم يحترق من ثيابه أو جسده شيء، وأقرب ما يقال في مثل ذلك: إنه استدراج وابتلاء، وأما أن يقال: إن الله ﷿ أكرم حضرة الشيخ أحمد الرفاعي قدس سره بعدم تأثر المنتسبين إليه كيفما كانوا بالنار ونحوها من السلاح وغيره إذا هتفوا باسمه أو اسم منتسب إليه في بعض الأحوال فبعيد بل كأني بك تقول بعدم جوازه، وقد يتفق ذلك لبعض المؤمنين في بعض الأحوال إعانة له، وقد يأخذ بعض الناس النار بيده ولا يتأثر لأجزاء يطلي بها يده من خاصيتها عدم إضرار النار للجسد إذا طلي بها فيوهم فاعل ذلك أنه كرامة.
Hülasa, onlar için zapt edilmiş bir kural görmedik; ne var ki ekseriyetle kendileri için defler çalındığında, şeyhlerinden istimdat edip kendilerinden geçtiklerinde yapacaklarını yaparlar ve etkilenmezler. Ben onlardan şarap tulumlarını alıp medet umacağı kimseden medet uman ve içinde alev alev ateş yanan büyük bir fırına giren, ateşin içinde oturup şarap içen ve ateş sönene kadar kalıp elbiselerinden veya bedeninden hiçbir şey yanmadan çıkan kimseler gördüm. Böyle bir durum hakkında söylenebilecek en yakın söz: Bunun bir istidrac ve imtihan olduğudur. 'Yüce Allah, Şeyh Ahmed er-Rifâî hazretlerine -kuddise sırruh- bazı hallerde onun ismini yahut ona intisap eden birinin ismini haykırdıklarında, ona mensup olanlar nasıl olursa olsunlar ateşten ve silah gibi benzeri şeylerden etkilenmemekle ikramda bulunmuştur' demeye gelince, bu uzaktır; hatta senin bunun caiz olmadığını söyleyeceğini sanırım. Bazen bazı müminler için bazı hallerde bir yardım olarak bu durum vaki olabilir. Bazen de bazı insanlar, sürüldüğünde ateşin bedene zarar vermeme hassası bulunan bazı maddeleri ellerine sürdükleri için ateşi ellerine alırlar ve etkilenmezler; bunu yapan kişi de onun keramet olduğu vehmini uyandırır.
هذا واستدل بالآية من قال: إن لله تعالى أودع في كل شيء خاصة حسبما اقتضته حكمته سبحانه فليس الفرق بين الماء والنار مثلا بمجرد أنه جرت عادة الله تعالى بأن يخلق الإحراق ونحوه عند النار والري ونحوه عند الماء بل أودع في هذا خاصة الري مثلا وفي تلك خاصة الإحراق مثلا لكن لا تحرق هذه ولا يروي ذاك إلا بإذنه ﷿ فإنه لو لم يكن أودع في النار الحرارة والإحراق ما قال لها ما قال. ولا قائل بالفرق فتأمل.
Bununla birlikte, Yüce Allah'ın hikmetinin gerektirdiği doğrultuda her şeye bir hassa yerleştirdiğini söyleyen kimse bu ayeti delil getirmiştir. Buna göre, örneğin su ile ateş arasındaki fark yalnızca Yüce Allah'ın ateşin yanında yakmayı, suyun yanında ise kanmayı yaratmayı adet edinmiş olmasıyla sınırlı değildir; aksine örneğin buna kanma hassasını, şuna da yakma hassasını yerleştirmiştir. Fakat O'nun azze ve celle izni olmadıkça ne bu yakar ne de şu kandırır. Zira eğer ateşe sıcaklığı ve yakıcılığı yerleştirmemiş olsaydı, ona söylediğini söylemezdi. Fark olduğunu söyleyen de yoktur, iyi düşün.
وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً مكرا عظيما في الإضرار به ومغلوبيته فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ أي أخسر من كل خاسر حيث عاد سعيهم في إطفاء نور الحق قولا وفعلا برهانا قاطعا على أنه ﵇ على الحق وهم على الباطل وموجبا لارتفاع درجته ﵇ واستحقاقهم لأشد العذاب، وقيل: جعلهم الأخسرين من حيث إنه سبحانه سلط عليهم ما هو من أحقر خلقه وأضعفه وهو البعوض يأكل من لحومهم ويشرب من دمائهم وسلط على نمروذ بعوضة أيضا فبقيت تؤذيه إلى أن مات لعنه الله تعالى، والمعول عليه التفسير الأول وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً وهو على ما تقدم ابن عمه، وقيل:
{وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً} “Ona bir tuzak kurmak istediler”, ona zarar verme ve onu mağlup etme hususunda büyük bir hile tasarladılar, {فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ} “fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık”; yani her ziyana uğrayandan daha çok hüsrana uğrayanlar kıldık. Zira onların söz ve fiil ile hakkın nurunu söndürme çabaları, onun aleyhisselâm hak üzere, kendilerinin ise batıl üzere olduğuna kesin bir delil teşkil etmeye dönüştü; onun aleyhisselâm derecesinin yükselmesine ve kendilerinin de en şiddetli azabı hak etmelerine sebep oldu. Bir görüşe göre: Yüce Allah üzerlerine yarattıklarının en hakir ve en zayıfı olan sivrisineği musallat edip etlerinden yemesi ve kanlarından içmesi suretiyle onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldı; Nemrud'un üzerine de bir sivrisinek musallat etti ve o ölene kadar -Allah ona lanet etsin- ona eziyet etmeye devam etti. İtibar edilecek olan birinci tefsirdir. {وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً} “Onu da Lût'u da kurtardık”; o daha önce geçtiği üzere onun amcasının oğludur. Bir görüşe göre ise,
هو ابن أخيه وروي ذلك في المستدرك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقد ضمن نَجَّيْناهُ معنى أخرجناه فلذا عدي بإلى في قوله سبحانه:
onun erkek kardeşinin oğludur; bu, el-Müstedrek'te İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilmiştir. {نَجَّيْناهُ} lafzı 'onu çıkardık' anlamını tazammun etmiştir, bu sebeple O sübhânehu şu buyruğunda 'ilâ' harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır:
إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ وقيل: هي متعلقة بمحذوف وقع حالا أي منتهيا إلى الأرض فلا تضمين، والمراد بهذه الأرض أرض الشام، وقيل: أرض مكة، وقيل: مصر والصحيح الأول، ووصفها بعموم البركة لأن أكثر الأنبياء ﵈ بعثوا فيها وانتشرت في العالم شرائعهم التي هي مبادئ الكمالات والخيرات الدينية والدنيوية ولم يقل التي باركناها للمبالغة بجعلها محيطة بالبركة، وقيل: المراد بالبركات النعم الدنيوية من الخصب وغيره، والأول أظهر وأنسب بحال الأنبياء ﵈، وروي أنه ﵇ خرج من العراق ومعه لوط وسارة بنت عمه هاران الأكبر وقد كانا مؤمنين به ﵇ يلتمس الفرار بدينه فنزل حران فمكث بها ما شاء الله تعالى. وزعم بعضهم أن سارة بنت ملك حران تزوجها ﵇ هناك وشرط أبوها أن لا يغيرها عن دينها والصحيح الأول، ثم قدم مصر ثم خرج منها إلى الشام فنزل السبع من أرض فلسطين ونزل لوط بالمؤتفكة على مسيرة يوم وليلة من السبع أو أقرب، وفي الآية من مدح الشام ما فيها،
{إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ} “âlemler için bereketli kıldığımız yere”. Bir görüşe göre bu [harf-i cer], hal konumunda olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'o arza ulaşmış olarak' demektir, dolayısıyla tazammun yoktur. Bu arz ile kastedilen yer Şam topraklarıdır; Mekke toprakları olduğu da söylenmiştir; Mısır olduğu da söylenmiştir, sahih olanı ise birincisidir. Bereketin umumi kılınmasıyla nitelenmiştir, çünkü peygamberlerin aleyhimüsselâm çoğu orada gönderilmiş ve dini ve dünyevi yetkinliklerin ve hayırların başlangıcı olan şeriatları âleme oradan yayılmıştır. Bereketi kuşatıcı kılmak suretiyle mübalağa için 'bereketlendirdiğimiz' denmeyip 'içinde bereket kıldığımız' denmiştir. Bereketlerden maksadın bolluk ve benzeri dünyevi nimetler olduğu da söylenmiştir; fakat birincisi daha açıktır ve peygamberlerin aleyhimüsselâm haline daha uygundur. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Irak'tan yanında Lût ve amcası Büyük Hârân'ın kızı Sâre ile birlikte -ki ikisi de ona aleyhisselâm iman etmişlerdi- dini uğruna kaçış yolu arayarak çıktı; Harran'a indi ve Yüce Allah'ın dilediği kadar orada kaldı. Bazıları Sâre'nin Harran kralının kızı olduğunu, onunla aleyhisselâm orada evlendiğini ve babasının onu dininden döndürmemesi şartını koştuğunu ileri sürmüşlerdir; ancak sahih olan birincisidir. Sonra Mısır'a geldi, ardından oradan Şam'a geçti ve Filistin topraklarındaki es-Seb' bölgesine yerleşti; Lût ise es-Seb'den bir gün bir gecelik mesafede yahut daha yakın olan Mü'tefike'ye indi. Bu ayette Şam'a dair ne büyük övgüler vardır!
وفي الحديث «ستكون هجرة بعد هجرة فخيار أهل الأرض ألزمهم مهاجر إبراهيم» أخرجه أبو داود.
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Hicret üstüne hicret olacaktır; yeryüzü halkının en hayırlıları, İbrahim'in hicret ettiği yere en çok bağlananlarıdır.» Bunu Ebû Dâvûd tahric etmiştir.
وعن زيد بن ثابت قال قال رسول الله ﷺ: «طوبى لأهل الشام فقلت: وما ذاك يا رسول الله؟ قال: لأن الملائكة ﵈ باسطة أجنحتها عليها» أخرجه الترمذي عن بهز بن حكيم عن أبيه عن جده
Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ: «Şam ehline ne mutlu!» buyurdu. Ben: 'Bu ne sebeptendir ey Allah'ın Resûlü?' dedim. «Çünkü melekler aleyhimüsselâm kanatlarını onun üzerine sermişlerdir» buyurdu. Bunu Tirmizî, Behz b. Hakîm'den, o babasından, o da dedesinden rivayetle tahric etmiştir.
. وأما العراق فقد ذكر الغزالي عليه الرحمة في باب المحنة من الأحياء اتفاق جماعة من العلماء على ذمه وكراهة سكناه واستحباب الفرار منه ولعل وجه ذلك غني عن البيان فلا ننقب فيه البنان.
Irak'a gelince; Gazâlî -aleyhirrahme- İhyâ'nın 'Mihnet' bölümünde bir grup âlimin orayı yerme, orada ikamet etmeyi mekruh görme ve oradan kaçmayı müstehap sayma hususunda ittifak ettiklerini zikretmiştir. Belki de bunun gerekçesi açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak kadar açıktır, bu yüzden bu hususta lafı uzatmayalım.
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً أي عطية كما روي عن مجاهد. وعطاء من نفله بمعنى أعطاه، وهو على ما اختاره أبو حيان مصدر كالعاقبة والعافية منصوب بوهبنا على حد قعدت جلوسا، واختار جمع كونه حالا من إسحاق ويعقوب أو ولد ولد أو زيادة على ما سأل ﵇ وهو إسحاق فيكون حالا من يعقوب ولا لبس فيه للقرينة الظاهرة وَكُلًّا من المذكورين. وهم ابراهيم. ولوط. وإسحاق. ويعقوب ﵈ لا بعضهم دون بعض جَعَلْنا صالِحِينَ بأن وفقناهم للصلاح في الدين والدنيا فصاروا كاملين وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يقتدى بهم في أمور الدين يَهْدُونَ أي الأمة إلى الحق بِأَمْرِنا لهم بذلك وإرسالنا إياهم حتى صاروا مكملين وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ ليتم الكمال بانضمام العمل إلى العلم، وأصله على ما ذهب إليه الزمخشري ومن تابعه أن يفعل الخيرات ببناء الفعل لما لم يسم فاعله ورفع الخيرات على النيابة عن الفاعل ثم فعلا الخيرات بتنوين المصدر ورفع الخيرات أيضا على أنه نائب الفاعل لمصدر المجهول ثم فعل الخيرات بحذف التنوين وإضافة المصدر لمعموله القائم مقام فاعله، والداعي كما قيل إن فِعْلَ الْخَيْراتِ بالمعنى المصدري ليس موحى إنما الموحى أن يفعل، ومصدر المبني للمفعول والحاصل بالمصدر كالمترادفين، وأيضا الوحي عام للأنبياء المذكورين ﵈ وأممهم فلذا بني المجهول.
{وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً} “Ve ona İshak'ı, üstelik bir de Yakub'u bağışladık”; yani Mücâhid'den rivayet edildiği üzere bir ihsan ve bahşiş olarak [verdik]. Bu, birine bir şey hibe etti anlamındaki 'nefelehu' fiilinden gelen bir bağıştır. Ebû Hayyân'ın tercih ettiğine göre bu, 'akıbet' ve 'afiyet' gibi bir masdardır; 'oturdum oturmakla' kabilinden {وَهَبْنا} fiiliyle mensuptur. Bir topluluk ise bunun İshak ve Yakub'dan hal olduğunu ya da torun yahut onun aleyhisselâm istediği şeye -ki o İshak'tır- ilave bir lütuf olduğunu tercih etmiştir; bu durumda Yakub'dan hal olur ve açık karineden ötürü bunda hiçbir kapalılık yoktur. {وَكُلًّا} “ve hepsini”, zikredilenlerin tamamını -ki onlar İbrahim, Lût, İshak ve Yakub'dur aleyhimüsselâm, bazısını hariç tutmaksızın- {جَعَلْنا صالِحِينَ} “salih kimseler kıldık”; onları din ve dünyada salah üzere olmaya muvaffak kılarak kâmil eyledik. {وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً} “Ve onları önderler yaptık”, din işlerinde kendilerine uyulan önderler kıldık; {يَهْدُونَ} “doğru yola iletiyorlardı”, yani ümmeti hakka iletiyorlardı, {بِأَمْرِنا} “emrimizle”, onlara bunu emretmemiz ve onları göndermemiz sebebiyle [yol gösteriyorlardı], nihayet başkalarını da kemale erdiren kimseler oldular. {وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ} “Onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik”; ta ki ilme amelin katılmasıyla kemal tamamlansın. Zemahşerî ve ona tabi olanların benimsediğine göre bunun aslı, fiilin meçhul kılınması ve {الْخَيْراتِ} lafzının naib-i fail olarak merfu kılınmasıyla 'en yüf'ale'l-hayrât' (hayırlı işlerin yapılması) şeklindedir; sonra masdarın tenvini ve yine meçhul masdarın naib-i faili olması hasebiyle {الْخَيْراتِ} lafzının ref'i ile 'fi'len el-hayrât' olmuş; ardından tenvin hazfedilerek masdarın faili makamına kaim olan ma'mulüne izafe edilmesiyle {فِعْلَ الْخَيْراتِ} olmuştur. Söylendiğine göre bunun gerekçesi şudur: Masdar anlamıyla {فِعْلَ الْخَيْراتِ} vahyedilen şey değildir, vahyedilen şey ancak 'yapılmasıdır'; meful için bina edilen masdar ile masdardan hâsıl olan mana ise eşanlamlı gibidir. Ayrıca vahiy zikredilen peygamberleri aleyhimüsselâm ve ümmetlerini kapsamaktadır, bu sebeple meçhul olarak bina edilmiştir.
وتعقب ذلك أبو حيان بأن بناء المصدر لما لم يسم فاعله مختلف فيه فأجاز ذلك الأخفش والصحيح منعه، وما ذكر من عموم الوحي لا يوجب ذلك هنا إذ يجوز أن يكون المصدر مبنيا للفاعل ومضافا من حيث المعنى إلى ظاهر محذوف يشمل الموحى إليه وغيرهم أي فعل المكلفين الخيرات، ويجوز أن يكون مضافا إلى الموحى إليهم أي أن يفعلوا الخيرات وإذا كانوا قد أوحي إليهم ذلك فاتباعهم جارون مجراهم في ذلك ولا يلزم اختصاصهم به انتهى.
Ebû Hayyân bunu şu şekilde eleştirmiştir: Masdarın faili zikredilmeyerek bina edilmesi ihtilaflıdır; Ahfeş buna cevaz vermiş, doğru olan ise menedilmesidir. Vahyin umumi oluşuna dair zikredilen husus da burada bunu gerektirmez; zira masdarın fail için bina edilmiş olması ve mana bakımından kendisine vahiy indirilenleri ve başkalarını kapsayan mahzuf bir zahir isme izafe edilmiş olması caizdir, yani 'mükelleflerin hayırları işlemesi' demektir. Kendilerine vahiy indirilenlere izafe edilmiş olması, yani 'hayırları işlemeleri' manasında olması da caizdir; onlara bu vahyedildiğinde, tabileri de bu hususta onların izinden gitmiş olurlar ve bunun sadece onlara tahsis edilmesi gerekmez. Söz burada bitti.
وانتصر للزمخشري بأن ما ذكره بيان لأمر مقرر في النحو والداعي إليه أمران ثانيهما ما ذكر من عموم الوحي الذي اعترض عليه والأول سالم عن الاعتراض ذكر أكثر ذلك الخفاجي ثم قال: الظاهر أن المصدر هنا للأمر كضرب
Zemahşerî şöyle savunulmuştur: Zikrettiği husus nahivde yerleşmiş bir kuralın beyanıdır ve buna sevk eden iki sebep vardır. İkincisi, itiraz edilen vahyin umumiliği meselesidir; birincisi ise itirazdan uzaktır. Hafâcî bunların çoğunu zikrettikten sonra şöyle demiştir: Zahir olan, buradaki masdarın 'boyunları vurmak' ifadesinde olduğu gibi emir ifade ettiğidir.
الرقاب، وحينئذ فالظاهر أن الخطاب للأنبياء ﵈ فيكون الموحى قول الله تعالى افعلوا الخيرات، وكان ذلك لأن الوحي مما فيه معنى القول كما قالوا فيتعلق به لا بالفعل إلا أنه قيل يرد عليه ما أشير أولا إليه من أن ما ذكر ليس من الأحكام المختصة بالأنبياء ﵈ ولا يخفى أن الأمر فيه سهل، وجوّز أن يكون المراد شرعنا لهم فعل ذلك بالإيحاء إليهم فتأمل، والكلام في قوله تعالى: وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ على هذا الطرز، وهو كما قال غير واحد من عطف الخاص على العام دلالة على فضله وإنافته، وأصل إِقامَ أقوام فقلبت واوه ألفا بعد نقل حركتها لما قبلها وحذف إحدى ألفيه لالتقاء الساكنين، والأكثر تعويض التاء عنها فيقال إقامة وقد تترك التاء إما مطلقا كما ذهب إليه سيبويه والسماع يشهد له، وإما بشرط الإضافة ليكون المضاف سادا مسدها كما ذهب إليه الفراء وهو كما قال أبو حيان مذهب مرجوح، والذي حسن الحذف هنا المشاكلة، والآية ظاهرة في أنه كان في الأمم السالفة صلاة وزكاة وهو مما تضافرت عليه النصوص إلا أنهما ليسا كالصلاة والزكاة المفروضتين على هذه الأمة المحمدية على نبيها أفضل الصلاة وأكمل التحية وَكانُوا لَنا خاصة دون غيرنا عابِدِينَ لا يخطر ببالهم غير عبادتنا كأنه تعالى أشار بذلك إلى أنهم وفوا بعهد العبودية بعد أن أشار إلى أنه سبحانه وفى لهم بعهد الربوبية وَلُوطاً قيل هو منصوب بمضمر يفسره قوله تعالى: آتَيْناهُ أي وآتينا لوطا آتيناه والجملة عطف على وَهَبْنا لَهُ جمع سبحانه ابراهيم ولوطا في قوله تعالى: وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً ثم بين ما أنعم به على كل منهما بالخصوص وما وقع في البين بيان على وجه العموم. والطبرسي جعل المراد من قوله تعالى: وَكُلًّا إلخ أي كلا من إبراهيم وولديه إسحاق. ويعقوب جعلنا إلخ فلا اندراج للوط ﵇ هناك وله وجه، وأما كون المراد وكلا من إسحاق ويعقوب فلا وجه له ويحتاج إلى تكليف توجيه الجمع فيما بعده، وقيل بأذكر مقدرا وجملة آتَيْناهُ مستأنفة حُكْماً أي حكمة، والمراد بها ما يجب فعله أو نبوة فإن النبي حاكم على أمته أو الفصل بين الخصوم في القضاء، وقيل حفظ صحف ابراهيم ﵇ وفيه بعد وَعِلْماً بما ينبغي علمه للأنبياء ﵈ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ قيل أي اللواطة، والجمع باعتبار تعدد المواد، وقيل المراد الأعمال الخبيثة مطلقا إلا أن أشنعها اللواطة،
Bu durumda zahir olan, hitabın peygamberlere aleyhimüsselâm yönelik olmasıdır; böylece vahyedilen şey Yüce Allah'ın 'hayırlı işleri yapın' buyruğu olur. Bu da alimlerin belirttiği gibi vahyin söz anlamı taşıyan şeylerden olmasından ötürüdür; dolayısıyla fiile değil, söze taalluk eder. Ancak buna, zikredilen şeylerin peygamberlere aleyhimüsselâm mahsus hükümlerden olmadığı şeklinde başta işaret edilen hususun itiraz olarak geleceği söylenmiştir; fakat bu meselenin kolay olduğu gizli değildir. Kastedilenin 'onlara vahyetmek suretiyle bunu yapmayı meşru kıldık' manası olması da caiz görülmüştür, düşün. Yüce Allah'ın {وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ} “namazı kılmayı ve zekâtı vermeyi” buyruğundaki kelam da bu minval üzeredir. Bu, birden fazla alimin belirttiği üzere, faziletine ve yüceliğine delalet etmek için hassın amma atfedilmesi kabilindendir. {إِقامَ} kelimesinin aslı 'akvâm'dır; harekesi kendisinden öncekine nakledildikten sonra vavı elife dönüştürülmüş ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle eliflerinden biri hazfedilmiştir. Çoğunlukla buna karşılık 'tâ' harfi getirilir ve 'ikâme' denir; bazen de Sîbeveyh'in benimsediği ve işitilen nakillerin tanıklık ettiği üzere ya mutlak olarak 'tâ' terk edilir, ya da Ferrâ'nın benimsediği üzere muzafın onun yerine geçmesi için izafet şartıyla terk edilir ki bu, Ebû Hayyân'ın dediği gibi mercuh bir mezheptir. Burada hazfi güzelleştiren şey ise lafız uyumudur (müşakele). Ayet, geçmiş ümmetlerde namaz ve zekâtın var olduğu hususunda açıktır; bu da nasların teyit ettiği hususlardandır, ancak bunlar bu Muhammed ümmetine -Peygamberine en üstün salât ve en kâmil selam olsun- farz kılınan namaz ve zekât gibi değildir. {وَكانُوا لَنا} “ve sadece bize”, başkasına değil, {عابِدِينَ} “kulluk edenlerdi”; akıllarından bize kulluktan başkası geçmezdi. Sanki Yüce Allah bununla, O sübhânehu kendilerine rububiyyet ahdini ifa ettiğini belirttikten sonra, onların da ubudiyyet ahdini ifa ettiklerine işaret etmiştir. {وَلُوطاً} “Lût'a da”; bunun, Yüce Allah'ın {آتَيْناهُ} buyruğunun tefsir ettiği gizli bir fiille mensup olduğu söylenmiştir; yani 'Ve Lût'a da verdik, ona verdik' demektir ve cümle {وَهَبْنا لَهُ} üzerine matuftur. O sübhânehu {وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً} buyruğunda İbrahim ile Lût'u birlikte zikretmiş, sonra her birine hususi olarak bahşettiği nimetleri beyan etmiştir; aradaki kısım ise umumi şekilde bir beyandır. Tabersî, Yüce Allah'ın {وَكُلًّا} ilh. buyruğundan kastın, yani 'İbrahim ile iki oğlu İshak ve Yakub'un her birini kıldık...' manasında olduğunu kabul etmiştir; dolayısıyla orada Lût aleyhisselâm dâhil değildir ve bunun da bir dayanağı vardır. Kastın 'İshak ve Yakub'un her birini' olması şeklindeki görüşe gelince, bunun hiçbir tutar tarafı yoktur ve sonrasındaki çoğulun tevil edilmesinde zorlamaya ihtiyaç duyar. 'Zikret' takdiriyle [mensup olduğu] ve {آتَيْناهُ} cümlesinin müsteneffe olduğu da söylenmiştir. {حُكْماً} “bir hüküm”, yani hikmet [verdik]; bundan maksat yapılması gereken şeylerdir yahut nübüvvettir, zira nebi ümmeti üzerinde hüküm vericidir; yahut kazada hasımlar arasını ayırmaktır. İbrahim'in aleyhisselâm sayfalarını ezberlemek olduğu da söylenmiştir ki bu uzaktır. {وَعِلْماً} “ve bir ilim”, peygamberlerin aleyhimüsselâm bilmesi gereken şeylere dair bir ilim [verdik]. {وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ} “Onu çirkin işler yapan şehirden kurtardık”; bunun livata olduğu söylenmiştir; çoğul getirilmesi unsurlarının çokluğu sebebiyledir. Kastedilenin en iğrenci livata olmak üzere mutlak manada habîs ameller olduğu da söylenmiştir;
فقد أخرج إسحاق بن بشير. والخطيب، وابن عساكر عن الحسن قال: «قال رسول الله ﷺ: عشر خصال عملتها قوم لوط بها أهلكوا إتيان الرجال بعضهم بعضا ورميهم بالجلاهق والخذف ولعبهم بالحمام وضرب الدفوف وشرب الخمور وقص اللحية وطول الشارب والصفر والتصفيق ولباس الحرير وتزيدها أمتي بخلة إتيان النساء بعضهن بعضا» .
Nitekim İshâk b. Bişr, Hatîb ve İbn Asâkir Hasan'dan tahric etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Lût kavminin işlediği on haslet vardır ki onlar sebebiyle helak edilmişlerdir: Erkeklerin birbirine yaklaşması, sapan taşı ve fındık büyüklüğünde taş fırlatmaları, güvercinlerle oynamaları, def çalmaları, şarap içmeleri, sakalı kesip bıyığı uzatmaları, ıslık çalıp el çırpmaları ve ipek giymeleridir. Ümmetim ise bunlara bir haslet daha ekleyecektir: Kadınların birbirine yaklaşması (sevicilik).»
وأسند ذلك إلى القرية على حذف المضاف وإقامة المضاف إليه مقامه فالنعت سببي نحو جاءني رجل زنى غلامه، ولو جعل الإسناد مجازيا بدون تقدير أو القرية مجازا عن أهلها جاز، واسم القرية سدوم، وقيل: كانت قراهم سبعا فعبر عنها ببعضها لأنها أشهرها. وفي البحر أنه عبر عنها بالواحدة لاتفاق أهلها على الفاحشة ويروى أنها كلها قلبت إلا زغر لأنها كانت محل من آمن بلوط ﵇، والمشهور قلب الجميع.
Bunun şehre isnat edilmesi, muzafın hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi kabilindendir; dolayısıyla sıfat-ı sebebîdir, 'Kölesi zina eden adam bana geldi' sözü gibidir. Şayet isnat hiçbir takdir olmaksızın mecazi kılınsa yahut şehir halkından mecaz sayılsa bu da caiz olurdu. Şehrin adı Sedûm'dur. Onların yedi şehir oldukları, en meşhuru olduğu için bir kısmı ile ifade edildiği de söylenmiştir. el-Bahr'da, halkının fuhuş üzerinde ittifak etmelerinden ötürü tek bir şehir olarak ifade edildiği zikredilmiştir. Lût'a aleyhisselâm iman edenlerin bulunduğu yer olduğu için Zağar hariç hepsinin altüst edildiği rivayet edilir; meşhur olan ise hepsinin altüst edildiğidir.
إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ أي خارجين عن الطاعة غير منقادين للوط ﵇، والجملة تعليل لتعمل الخبائث، وقيل: لنجيناه وهو كما ترى وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا أي في أهل رحمتنا أي جعلناه في جملتهم وعدادهم فالظرفية مجازية أو في جنتنا فالظرفية حقيقة والرحمة مجاز كما في حديث الصحيحين قال الله ﷿ للجنة: أنت رحمتي أرحم بك من أشاء من عبادي ويجوز أن تكون الرحمة مجازا عن النبوة وتكون الظرفية مجازية أيضا فتأمل إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ الذين سبقت لهم منا الحسنى، والجملة تعليل لما قبلها.
{إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ} “Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavim idiler”; yani itaatten çıkmış, Lût'a aleyhisselâm boyun eğmeyen kimselerdi. Cümle, {تَعْمَلُ الْخَبائِثَ} ifadesinin illetidir; {نجيناه} fiilinin illeti olduğu da söylenmiştir ki bunun durumu gördüğün gibidir. {وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا} “Onu rahmetimize daldırdık”, yani rahmetimizin ehli arasına soktuk, onu onların cümlesine ve sayısına kattık; dolayısıyla zarfiyet mecazidir. Yahut cennetimize soktuk demektir; bu takdirde zarfiyet hakiki, rahmet ise mecazdır; nitekim Sahîhayn hadisinde geçtiği üzere Yüce Allah cennete: «Sen benim rahmetimsin, kullarımdan dilediğime seninle merhamet ederim» buyurmuştur. Rahmetin nübüvvetten mecaz olması ve zarfiyetin de yine mecazi olması caizdir, düşün. {إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Çünkü o salihlerdendi”, kendilerine tarafımızdan güzellik takdir edilmiş olanlardandı. Cümle kendisinden öncekine illettir.
وَنُوحاً أي واذكر نوحا أي نبأه ﵇، وزعم ابن عطية أن نوحا عطف على لواط المفعول لآتينا على
{وَنُوحاً} “Nuh'u da”, yani Nuh'u, onun aleyhisselâm haberini de hatırla demektir. İbn Atıyye, Nuh kelimesinin {آتَيْناهُ} fiilinin mefulü olan Lût kelimesine matuf olduğunu,
معنى وآتينا نوحا ولم يستبعد ذلك أبو حيان وليس بشيء، قيل ولما ذكر سبحانه «قصة ابراهيم» ﵇ وهو أبو العرب أردفها جل شأنه بقصة أبي البشر وهو الأب الثاني كما أن آدم ﵇ الأب الأول بناء على المشهور من أن جميع الناس الباقين بعد الطوفان من ذريته ﵇ وهو ابن لمك بن متوشلخ بن أخنوخ وهو إدريس فيما يقال وهو أطول الأنبياء ﵈ على ما في التهذيب عمرا، وذكر الحاكم في المستدرك أن اسمه عبد الغفار وأنه قيل له نوح لكثرة بكائه على نفسه، وقال الجواليقي: إن لفظ نوح أعجمي معرب زاد الكرماني ومعناه بالسريانية الساكن إِذْ نادى أي دعا الله تعالى بقوله: أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ [القمر: ١٠] وقوله رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نوح: ٢٦] وإذ ظرف للمضاف المقدر كما أشرنا إليه ومن لم يقدر يجعله بدل اشتمال من نوح.
'Ve Nuh'a da verdik' manasında olduğunu ileri sürmüş, Ebû Hayyân da bunu uzak görmemiştir; fakat bu bir şey değildir. Denildi ki: Yüce Allah Arapların atası olan İbrahim'in aleyhisselâm kıssasını zikredince, -tufandan sonra geride kalan bütün insanların onun aleyhisselâm zürriyetinden olduğu yönündeki meşhur kabule binaen- Âdem aleyhisselâm birinci baba olduğu gibi ikinci baba olan beşerin atasının kıssasını da onun ardından getirdi. O; Lemek b. Mettûşelah b. Ahnûh'un oğludur -ki Ahnûh'un İdris olduğu söylenir-. et-Tehzîb'de belirtildiğine göre peygamberlerin aleyhimüsselâm ömrü en uzun olanıdır. Hâkim el-Müstedrek'te onun adının Abdülgaffâr olduğunu, kendi nefsi için çokça ağlamasından ötürü kendisine Nuh denildiğini zikretmiştir. Cevâlîkî: 'Nuh lafzı Arapçalaştırılmış yabancı bir isimdir' demiştir; Kirmânî de buna: 'Süryanice anlamı sâkin (dingin) demektir' cümlesini eklemiştir. {إِذْ نادى} “Hani o niyaz etmişti”; yani Yüce Allah'a {أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ} “Şüphesiz ben yenik düştüm, artık bana yardım et!” [el-Kamer: 10] ve {رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً} “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiç kimseyi bırakma!” [Nûh: 26] sözleriyle dua etmişti. {إِذْ} lafzı işaret ettiğimiz gibi mahzuf muzafın zarfıdır; takdir yapmayan kimse ise onu Nuh kelimesinden bedel-i iştimal kılar.
مِنْ قَبْلُ أي من قبل هؤلاء المذكورين، وذكرنا قبل قولا آخر فَاسْتَجَبْنا لَهُ دعاءه فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وهو الطوفان أو أذية قومه وأصل الكرب الغم الشديد وكأنه على ما قيل من كرب الأرض وهو قلبها بالحفر إذ الغم يثير النفس إثارة ذلك أو من كربت الشمس إذا دنت للمغيب فإن الغم الشديد تكاد شمس الروح تغرب منه أو من الكرب وهو عقد غليظ في رشاء الدلو فإن الغم كعقدة على القلب، وفي وصفه بالعظيم تأكيد لما يدل هو عليه وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا أي منعناه وحميناه منهم بإهلاكهم وتخليصه، وقيل: أي نصرناه عليهم فمن بمعنى على، وقال بعضهم: إن النصر يتعدى بعلى ومن، ففي الأساس نصره الله تعالى على عدوه ونصره من عدوه، وفرق بينهما بأن المتعدى بعلى يدل على مجرد الإعانة والمتعدى بمن يدل على استتباع ذلك للانتقام من العدو والانتصار إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ منهمكين في الشر، والجملة تعليل لما قبلها وتمهيد لما بعد من قوله تعالى:
{مِنْ قَبْلُ} “daha önce”, yani zikredilen bu kimselerden önce; daha önce başka bir görüşü de zikretmiştik. {فَاسْتَجَبْنا لَهُ} “Bunun üzerine duasını kabul ettik”, duasını kabul buyurduk, {فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “ve onu da ailesini de o büyük sıkıntıdan kurtardık”; o da tufandır yahut kavminin eziyetidir. Kerb kelimesinin aslı şiddetli kederdir; söylendiğine göre bu, yeri kazarak altüst etmek anlamına gelen 'kerbi'l-ard' kökünden gelir, zira keder nefsi tıpkı öyle harekete geçirir. Yahut batmaya yaklaştığında 'kerbeti'ş-şems' denilmesinden gelir; zira şiddetli kederden ruhun güneşi neredeyse batacak gibi olur. Yahut kovanın ipindeki iri düğüm demek olan 'el-kerb' kelimesinden gelir; zira keder kalbin üzerindeki bir düğüm gibidir. Onun 'büyük' sıfatıyla nitelenmesinde, bizzat kendisinin delalet ettiği manaya bir tekit vardır. {وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا} “Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik (ondan koruduk)”; yani onları helak edip onu kurtarmak suretiyle onu onlardan koruduk ve himaye ettik. Onlara karşı ona yardım ettik anlamında olduğu, buradaki {مِنْ} edatının {عَلى} manasında olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise yardım etme fiilinin hem {عَلى} hem de {مِنْ} ile geçişli olduğunu söylemiştir; nitekim el-Esâs'ta: 'Allah ona düşmanına karşı yardım etti' ve 'onu düşmanından koruyup kurtardı' denilmiştir. İkisi arasındaki fark şudur: {عَلى} ile geçişli olan yalnızca yardıma delalet eder, {مِنْ} ile geçişli olan ise bu yardımın düşmandan intikam almayı ve zafere ulaşmayı gerektirdiğine delalet eder. {إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ} “Doğrusu onlar kötü bir kavim idiler”, şerre dalmış kimselerdi. Bu cümle kendisinden öncekine illet, Yüce Allah'ın sonrasındaki şu buyruğuna ise bir mukaddimedir:
فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ فإن تكذيب الحق والانهماك في الشر مما يترتب عليه الإهلاك قطعا في الأمم السابقة، ونصب أَجْمَعِينَ قيل على الحالية من الضمير المنصوب وهو كما ترى، وقال أبو حيان: على أنه تأكيد له وقد كثر التأكيد بأجمعين غير تابع لكل في القرآن فكان ذلك حجة على ابن مالك في زعمه أن التأكيد به كذلك قليل والكثير استعماله تابعا لكل انتهى.
{فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ} “bu yüzden hepsini birden boğuverdik”. Zira hakkı yalanlamak ve şerre dalmak, geçmiş ümmetlerde kesinlikle helaki netice veren şeylerdendir. {أَجْمَعِينَ} lafzının mensup oluşunun, mansup zamirden hal olmasından kaynaklandığı söylenmiştir ki bunun durumu gördüğün gibidir. Ebû Hayyân ise onun zamiri tekid eden bir lafız olduğunu söylemiştir; Kur'an'da {أَجْمَعِينَ} ile tekidin 'küll' kelimesine tabi olmaksızın kullanılışı pek çoktur; dolayısıyla bu, İbn Mâlik'in bu şekildeki tekidin az olduğu ve çok olan kullanımın 'küll' kelimesine tabi olarak geldiği yönündeki zannına karşı bir hüccet olmuştur. Söz burada bitti.
وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إما عطف على نُوحاً معمول لعامله أعني أذكر عليه على ما زعم ابن عطية، وإما مفعول لمضمر معطوف على ذلك العامل بتقدير المضاف أي نبأ داود وسليمان. وداود بن ايشا بن عوبر بن باعر ابن سلمون بن يخشون بن عمي بن يا رب بن حضرون بن فارض بن يهوذا بن يعقوب ﵇ كان، كما روي عن كعب أحمر الوجه سبط الرأس أبيض الجسم طويل اللحية فيها جعودة حسن الصوت وجمع له بين النبوة والملك، ونقل النووي عن أهل التاريخ أنه عاش مائة سنة ومدة ملكه منها أربعون، وكان له اثنا عشر ابنا وسليمان ﵇ أحد أبنائه وكان ﵇ يشاور في كثير من أموره مع صغر سنه لوفور عقله وعلمه.
{وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ} “Dâvûd'u ve Süleyman'ı da”; bu ya İbn Atıyye'nin ileri sürdüğü üzere âmili olan 'zikret' fiilinin ma'mulü olarak {نُوحاً} üzerine matuftur, ya da muzafın takdiriyle bu âmile matuf gizli bir fiilin mefulüdür; yani 'Dâvûd ve Süleyman'ın haberini de zikret' demektir. Dâvûd b. Îşâ b. Ûbîr b. Bâır b. Selmûn b. Nahşûn b. Ammî b. Yârib b. Hasrûn b. Fâris b. Yehûdâ b. Ya'kûb'dur aleyhisselâm. Kâ'b'dan rivayet edildiğine göre kırmızı yüzlü, düz saçlı, beyaz tenli, sakalı uzun ve kıvırcıkça, güzel sesli biriydi; kendisinde peygamberlik ve hükümdarlık bir arada toplanmıştı. Nevevî tarih ehlinden onun yüz yıl yaşadığını, hükümdarlık süresinin ise kırk yıl olduğunu nakletmiştir. On iki oğlu vardı; Süleyman aleyhisselâm da oğullarından biriydi. Yaşının küçüklüğüne rağmen aklının ve ilminin çokluğundan ötürü birçok işinde ona aleyhisselâm danışılırdı.
وذكر كعب أنه كان أبيض جسيما وسيما وضيئا خاشعا متواضعا، وملك كما قال المؤرخون وهو ابن ثلاث عشرة سنة ومات وله ثلاث وخمسون سنة، وقوله تعالى: إِذْ يَحْكُمانِ ظرف لذلك المقدر، وجوزت البدلية على طرز ما مر، والمراد إذ حكما فِي الْحَرْثِ إلا أنه جيء بصيغة المضارع حكاية للحال الماضية لاستحضار صورتها، والمراد بالحرث هنا الزرع.
Kâ'b onun beyaz tenli, iri yapılı, yakışıklı, nurlu yüzlü, huşû sahibi ve mütevazı biri olduğunu zikretmiştir. Tarihçilerin belirttiğine göre on üç yaşında hükümdar olmuş ve elli üç yaşında vefat etmiştir. Yüce Allah'ın {إِذْ يَحْكُمانِ} “Hani onlar hüküm veriyorlardı” buyruğu o mukadder ifadenin zarfıdır; geçen minval üzere bedel olması da caiz görülmüştür. Kastedilen, {فِي الْحَرْثِ} “ekin konusunda” hüküm verdikleri andır; ancak geçmişteki halin suretini zihinde canlandırmak (hikâye-i hâl-i mâziye) için muzari sığasıyla getirilmiştir. Buradaki 'hars'tan maksat ekindir.
وأخرج جماعة عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه الكرم، وقيل إنه يقال فيهما إلا أنه في الزرع أكثر، وقال
Bir topluluk İbn Mes‘ûd'dan (radıyallâhu teâlâ anh) onun üzüm bağı olduğu [rivayetini] nakletmiştir. Her ikisi (ekin ve bağ) için de kullanıldığı, fakat ekinde daha yaygın olduğu da söylenmiştir. [Şihâbuddîn] el-Hafâcî şöyle demiştir:
الخفاجي: لعله بمعنى الكرم مجاز على التشبيه بالزرع، والمعنى إذ يحكمان في حق الحرث إِذْ نَفَشَتْ ظرف للحكم، والنفش رعي الماشية في الليل بغير راع كما أن الهمل رعيها في النهار كذلك، وكان أصله الانتشار والتفرق أي إذ تفرقت وانتشرت فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ ليلا بلا راع فرعته وأفسدته وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ أي حاضرين علما، وضمير الجمع قيل: لداود وسليمان ويؤيده قراءة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «لحكمهما» بضمير التثنية، واستدل بذلك من قال: إن أقل الجمع اثنان، وجوز أن يكون الجمع للتعظيم كما في رَبِّ ارْجِعُونِ [المؤمنون: ٩٩] .
'Belki de ekine benzetilerek bağ manasında mecazdır.' Mana şöyledir: Hani onlar ekin hakkı konusunda hüküm veriyorlardı. {إِذْ نَفَشَتْ} “hani yayılmıştı” ifadesi hükmün zarfıdır. Nefş; tıpkı hemelin gündüzün çobansız otlaması gibi, davarın geceleyin çobansız otlaması demektir. Aslı yayılmak ve dağılmaktır; yani {فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “o kavmin koyunları içinde” geceleyin çobansız olarak dağılıp yayıldığı, onu otlayıp ifsat ettiği vakit [hükmediyorlardı]. {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ} “Biz de onların hükmüne tanıktık”; yani ilmen hazır idik. Çoğul zamirinin Dâvûd ve Süleyman için olduğu söylenmiştir; İbn Abbas'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ tesniye zamiriyle olan 'li-hukmihimâ' kıraati de bunu destekler. Çoğulun en azının iki olduğunu söyleyenler bu durumu delil getirmişlerdir. {رَبِّ ارْجِعُونِ} “Rabbim! Beni geri döndürün” [el-Mü'minûn: 99] ayetinde olduğu gibi çoğulun tazim için olması da caiz görülmüştür.
وقيل: هو للحاكمين والمتحاكمين، واعترض بأن إضافة حكم إلى الفاعل على سبيل القيام وإلى المفعول على سبيل الوقوع وهما في المعنى معمولان له فكيف يصح سلكهما في قرن. وأجيب بأن الحكم في معنى القضية لا نظر هاهنا إلى علمه وإنما ينظر إليه إذا كان مصدرا صرفا، وأظهر منه كما في الكشف أن الاختصاص يجمع القيام والوقوع وهو معنى الإضافة ولم يبق النظر إلى العمل بعدها لا لفظا ولا معنى فالمعنى وكنا للحكم الواقع بينهم شاهدين، والجملة اعتراض مقرر للحكم، وقد يقال: إنه مادح له كأنه قيل: وكنا مراقبين لحكمهم لا نقرهم على خلل فيه، وهذا على طريقة قوله تعالى: فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطور: ٤٨] في إفادة العناية والحفظ، وقوله تعالى: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ عطف على يَحْكُمانِ فإنه في حكم الماضي كما مضى.
Hüküm verenler ve hüküm isteyenler için olduğu da söylenmiştir; ancak hükmün faile izafetinin sübût (kıyam), mefule izafetinin ise vuku yoluyla olduğu ve ikisinin de mana bakımından onun ma'mulü olduğu, bu durumda ikisini tek bir bağlamda toplamanın nasıl sahih olacağı itirazı getirilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hüküm burada dava manasındadır, dolayısıyla burada onun ameline bakılmaz; ona ancak sırf masdar olduğu zaman bakılır. el-Keşşâf'ta geçtiği üzere bundan daha açık olanı şudur: İhtisas hem sübûtu hem de vukuu bir araya getirir ki bu da izafetin manasıdır; ondan sonra ne lafzan ne de manen amele bakış kalmaz. O halde mana: 'Onların arasında vuku bulan hükme biz şahitler idik' şeklindedir. Cümle, hükmü teyit eden bir itiraziyedir. Bunun onu övücü olduğu da söylenebilir; sanki şöyle denilmiştir: 'Biz onların hükmünü gözetliyorduk, ondaki hiçbir kusuru kendi haline bırakmazdık.' Bu ise inayet ve koruma ifade etme hususunda Yüce Allah'ın {فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا} “Çünkü sen bizim gözlerimizin önündesin” [et-Tûr: 48] buyruğu üslubundadır. Yüce Allah'ın {فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ} “Biz onu Süleyman'a bellettik” buyruğu {يَحْكُمانِ} üzerine matuftur; zira geçtiği üzere geçmiş zaman hükmündedir.
وقرأ عكرمة «فأفهمناها» بهمزة التعدية والضمير للحكومة أو الفتيا المفهومة من السياق. روي أنه كانت امرأة عابدة من بني إسرائيل وكانت قد تبتلت وكان لها جاريتان جميلتان فقالت إحداهما للأخرى: قد طال علينا البلاء أما هذه فلا تريد الرجال ولا نزال بشرّ ما كنا لها فلو أنا فضحناها فرجمت فصرنا إلى الرجال فأخذنا ماء البيض فأتياها وهي ساجدة فكشفتا عنها ثوبها ونضحتاه في دبرها وصرختا أنها قد بغت وكان من زنى فيهم حده الرجم فرفعت إلى داود وماء البيض في ثيابها فأراد رجمها فقال سليمان: ائتوا بنار فإنه إن كان ماء الرجل تفرق وإن كان ماء البيض اجتمع فأتى بنار فوضعها عليه فاجتمع فدرأ عنها الرجم فعطف عليه داود ﵇ فأحبه جدا فاتفق أن دخل على داود ﵇ رجلان فقال أحدهما: إن غنم هذا دخلت في حرثي ليلا فأفسدته فقضى له بالغنم فخرجا فمرا على سليمان وكان يجلس على الباب الذي يخرج منه الخصوم فقال: كيف قضى بينكما أبي؟ فأخبراه فقال: غير هذا أرفق بالجانبين فسمعه داود ﵇ فدعاه فقال له: بحق النبوة والأبوة ألا أخبرتني بالذي هو أرفق فقال: أرى أن تدفع الغنم إلى صاحب الأرض لينتفع بدرها ونسلها وصوفها والحرث إلى صاحب الغنم ليقوم عليه حتى يعود كما كان ثم يترادا فقال: القضاء ما قضيت وأمضى الحكم بذلك، وكان عمره إذ ذاك إحدى عشرة سنة، ومال كثير إلى أن حكمهما ﵉ كان بالاجتهاد وهو جائز على الأنبياء ﵈ كما بين في الأصول وبذلك أقول فإن قول سليمان ﵇ غير هذا أرفق، ثم قوله: أرى أن تدفع إلخ صريح في أنه ليس بطريق الوحي وإلا لبت القول بذلك ولما ناشده داود ﵉ لإظهار ما عنده بل وجب عليه أن يظهر بداء وحرم عليه كتمه، مع أن الظاهر أنه ﵇ لم يكن نبيا في ذلك السن ومن ضرورته أن يكون القضاء السابق أيضا كذلك ضرورة استحالة نقض حكم النص بالاجتهاد، وفي الكشف أن القول بأن كلا الحكمين عن اجتهاد باطل لأن حكم سليمان نقض حكم داود ﵉ والاجتهاد لا ينقض بالاجتهاد البتة فدل على أنهما جميعا حكما بالوحي ويكون ما أوحي به لسليمان ﵇ ناسخا لحكم داود ﵇ أو كان حكم سليمان وحده بالوحي، وقوله تعالى: فَفَهَّمْناها لا يدل على أن ذلك اجتهاد.
İkrime ta'diye hemzesiyle 'fe-efhemnâhâ' şeklinde okumuştur; zamir ise bağlamdan anlaşılan davaya veya fetvaya aittir. Rivayet edildiğine göre İsrâiloğullarından ibadete düşkün, kendini ibadete vermiş bir kadın vardı ve onun iki güzel cariyesi bulunuyordu. Cariyelerden biri diğerine dedi ki: 'Başımıza gelen bu çile uzadı; bu kadın erkek istemiyor ve biz onun yanında hep en kötü durumda kalıyoruz. Onu rezil etsek de taşlanarak öldürülse (recm edilse), biz de erkeklere kavuşsak!' Yumurta akı aldılar; kadın secdedeyken yanına varıp elbisesini açtılar, arkasına onu sürdüler ve kadının zina ettiğini haykırdılar. Onlarda zina edenin cezası recm idi. Elbiselerinde yumurta akı olduğu halde Dâvûd'a götürüldü; Dâvûd onu recmetmek istedi. Bunun üzerine Süleyman: 'Ateş getirin! Çünkü şayet bu erkek menisi ise dağılır, yumurta akı ise toplanıp katılaşır' dedi. Ateş getirildi, onun üzerine konuldu ve katılaştı; böylece recmi kadından defetti. Dâvûd aleyhisselâm ona şefkat gösterdi ve onu çok sevdi. Bir gün Dâvûd'un aleyhisselâm yanına iki adam girdi. Biri dedi ki: 'Bunun koyunları geceleyin ekinime girdi ve onu ifsat etti.' Dâvûd koyunların tarla sahibine verilmesine hükmetti. İkisi çıkıp hasımların çıktığı kapıda oturmakta olan Süleyman'ın yanından geçtiler. Süleyman: 'Babam aranızda nasıl hükmetti?' dedi. Ona haber verdiler. Süleyman: 'Bundan başkası iki taraf için de daha uygundur' dedi. Dâvûd aleyhisselâm bunu işitince onu çağırdı ve ona: 'Peygamberlik ve babalık hakkı için, daha uygun olanı bana haber vermez misin?' dedi. Süleyman: 'Görüşüm şudur ki, sütünden, yavrusundan ve yününden faydalanması için koyunlar tarla sahibine verilsin; ekin de eski haline dönünceye kadar bakması için koyun sahibine verilsin, sonra her biri kendi malını geri alsın' dedi. Dâvûd: 'Hüküm senin hükmettiğindir' dedi ve bu hükmü geçerli kıldı. O sırada Süleyman on bir yaşındaydı. Pek çok alim, ikisinin de aleyhimesselâm hükmünün içtihatla olduğu görüşüne meyletmiştir; bu usûl ilminde açıklandığı üzere peygamberler aleyhimüsselâm hakkında caizdir. Ben de bunu söylüyorum; zira Süleyman'ın aleyhisselâm 'Bundan başkası daha uygundur' sözü, ardından da 'Görüşüm şudur ki...' demesi, bunun vahiy yoluyla olmadığı hususunda açıktır. Aksi takdirde sözü kesin olarak söylerdi; Dâvûd aleyhimesselâm onda olanı ortaya çıkarması için ona yemin verdirmezdi, bilakis bunu baştan açıklaması vacip ve gizlemesi haram olurdu. Üstelik zahir olan, onun aleyhisselâm o yaşta peygamber olmadığıdır; bunun zorunlu bir sonucu olarak önceki hükmün de öyle olması gerekir, zira nassın hükmünün içtihatla bozulması imkânsızdır. el-Keşf'te ise her iki hükmün de içtihattan olduğu sözünün batıl olduğu belirtilmiştir; çünkü Süleyman'ın hükmü Dâvûd'un aleyhimesselâm hükmünü neshetmiştir, içtihat ise asla içtihatla nakzedilmez. Bu da ikisinin de vahiyle hükmettiğine delalet eder; böylece Süleyman'a aleyhisselâm vahyedilen şey Dâvûd'un aleyhisselâm hükmünü neshedici olur yahut yalnızca Süleyman'ın hükmü vahiyle olmuştur. Yüce Allah'ın {فَفَهَّمْناها} buyruğu ise bunun içtihat olduğuna delalet etmez.
وتعقب بأنه إن أراد بعدم نقض الاجتهاد بالاجتهاد عدم نقضه باجتهاد غيره حتى يلزم تقليده به فليس ما نحن فيه، وإن أراد عدم نقضه باجتهاد نفسه ثانيا وهو عبارة عن تغير اجتهاده لظهور دليل آخر فهو غير باطل بدليل أن المجتهد قد ينقل عنه في مسألة قولان كمذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه القديم والجديد ورجوع كبار الصحابة رضي الله تعالى عنهم إلى آراء بعضهم وهم مجتهدون، وقيل: يجوز أن يكون أوحي إلى داود ﵇ أن يرجع عن اجتهاده ويقضي بما قضى به سليمان ﵇ عن اجتهاد، وقيل: إن عدم نقض الاجتهاد بالاجتهاد من خصائص شريعتنا، على أنه ورد في بعض الأخبار أن داود ﵇ لم يكن بت الحكم في ذلك حتى سمع من سليمان ﵇ ما سمع، وممن اختار كون كلا الحكمين عن اجتهاد شيخ الإسلام مولانا أبو السعود قدس سره ثم قال: بل أقول والله تعالى أعلم: إن رأى سليمان ﵇ استحسانا كما ينبىء عنه قوله: أرفق بالجانبين ورأى داود ﵇ قياسا كما أن العبد إذا جنى على النفس يدفعه المولى عند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه إلى المجني عليه أو يفديه ويبيعه في ذلك أو يفديه عند الإمام الشافعي رضي الله تعالى عنه.
Buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Eğer 'içtihadın içtihatla nakzedilmemesi' ile başkasının içtihadıyla nakzedilmemesini, dolayısıyla ona taklit yoluyla tabi olmanın gerekmemesini kastediyorsa, bizim konumuz bu değildir. Şayet kendi içtihadını başka bir delilin ortaya çıkması sebebiyle ikinci kez nakzetmesini kastediyorsa -ki bu içtihadının değişmesinden ibarettir- bu batıl değildir; nitekim müctehitten bir meselede Şâfiî'nin radıyallâhu teâlâ anh kadîm ve cedîd mezhebi gibi iki görüş nakledilebilmekte ve müctehid oldukları halde büyük sahabilerin radıyallâhu teâlâ anhüm birbirlerinin görüşlerine döndükleri görülmektedir. Dâvûd'a aleyhisselâm kendi içtihadından dönmesinin ve Süleyman'ın aleyhisselâm içtihatla verdiği hükümle hükmetmesinin vahyedilmiş olmasının caiz olduğu da söylenmiştir. İçtihadın içtihatla nakzedilmemesinin bizim şeriatımızın özelliklerinden olduğu da söylenmiştir. Kaldı ki bazı rivayetlerde Dâvûd'un aleyhisselâm Süleyman'dan aleyhisselâm işittiğini işitene kadar bu hususta hükmü kesinleştirmediği varid olmuştur. Her iki hükmün de içtihattan olduğunu tercih edenlerden biri de Şeyhülislam Mevlânâ Ebussuûd'dur -kuddise sırruh-. Sonra şöyle demiştir: 'Hatta ben -en doğrusunu Yüce Allah bilir- şöyle derim: Süleyman'ın aleyhisselâm görüşü, 'İki taraf için de daha uygundur' sözünün hissettirdiği üzere istihsandır; Dâvûd'un aleyhisselâm görüşü ise kıyastır; nitekim köle bir cana cinayet işlediğinde İmam Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu teâlâ anh göre efendisi onu mağdura devreder yahut fidyeyle kurtarır; İmam Şâfiî'ye radıyallâhu teâlâ anh göre ise bu uğurda onu satar yahut fidyesini verir.
وقد روي أنه لم يكن بين قيمة الحرث وقيمة الغنم تفاوت، وأما سليمان ﵇ فقد استحسن حيث جعل الانتفاع بالغنم بإزاء ما فات من الانتفاع بالحرث من غير أن يزول ملك المالك من الغنم وأوجب على صاحب الغنم أن يعمل في الحرث إلى أن يزول الضرر الذي آتاه من قبله كما قال بعض أصحاب الشافعي فيمن غصب عبدا فأبق منه إنه يضمن القيمة فينتفع بها المغصوب منه بإزاء ما فوته الغاصب من المنافع فإذا ظهر الآبق ترادا انتهى.
Rivayet edildiğine göre ekinin değeri ile koyunların değeri arasında bir fark yoktu. Süleyman'a aleyhisselâm gelince; o, koyunların mülkiyeti sahibinden çıkmaksızın onlardan faydalanmayı, ekinden elde edilecek faydanın kaçırılmasına karşılık kılarak istihsanda bulunmuş ve kendi tarafından gelen zarar ortadan kalkıncaya kadar koyun sahibine ekinde çalışmayı vacip kılmıştır; nitekim Şâfiî'nin bazı ashabı bir köleyi gasp edip köle elinden kaçan kimse hakkında, gasp edenin telef ettiği menfaatlere karşılık gasp edilenin faydalanması için kıymetini tazmin edeceğini, kaçak köle ortaya çıktığında ise birbirlerine mallarını iade edeceklerini söylemişlerdir.' Söz burada bitti.
وأما حكم المسألة في شريعتنا فعند الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه لا ضمان إذا لم يكن معها سائق أو قائد لما روى الشيخان من
Meselenin şeriatımızdaki hükmüne gelince; İmam Ebû Hanîfe'ye radıyallâhu teâlâ anh göre, beraberinde bir sevk eden veya çeken bulunmadığı takdirde tazminat yoktur; zira Şeyhayn'ın rivayet ettiği üzere
قوله ﷺ: «جرح العجماء جبار»
O ﷺ: «Dilsiz hayvanın verdiği zarar hederdir (tazmin gerekmez)» buyurmuştur.
ولا تقييد فيه بليل أو نهار، وعند الشافعي يجب الضمان ليلا لا نهارا لما في السنن من أن ناقة البراء دخلت حائط رجل فأفسدته فقضى رسول الله ﷺ على أهل الأموال بحفظها بالنهار وعلى أهل المواشي بحفظها بالليل.
Bunda gece veya gündüz kaydı yoktur. Şâfiî'ye göre ise gündüz değil, geceleyin tazminat vaciptir; zira Sünen'de geçtiğine göre Berâ'nın devesi bir adamın bahçesine girip onu ifsat etmiş, bunun üzerine Resûlullah ﷺ mal sahiplerinin gündüzün mallarını korumalarına, hayvan sahiplerinin ise geceleyin hayvanlarını muhafaza etmelerine hükmetmiştir.
وأجيب بأن في الحديث اضطرابا، وفي رجال سنده كلاما مع أنه يجوز أن يكون البراء أرسلها كما يجوز في هذه القصة أن يكون كذلك فلا دليل فيه وَكُلًّا من داود وسليمان آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً كثيرا ومنه العلم بطريق الاجتهاد لا سليمان ﵇ وحده، فالجملة لدفع هذا التوهم وفيها دلالة على أن خطأ المجتهد لا يقدح في كونه مجتهدا، وقيل: إن الآية دليل على أن كل مجتهد في مسألة لا قاطع فيها مصيب فحكم الله تعالى في حقه وحق مقلده ما أدى إليه اجتهاده فيها ولا حكم له سبحانه قبل الاجتهاد وهو قول جمهور المتكلمين منا كالأشعري، والقاضي، ومن المعتزلة كأبي الهذيل، والجبائي وأتباعهم، ونقل عن الأئمة الأربعة رضي الله تعالى عنهم القول بتصويب كل مجتهد والقول بوحدة الحق وتخطئة البعض، وعد في الأحكام الأشعري ممن يقول كذلك. ورد بأن الله تعالى خصص سليمان بفهم الحق في الواقعة بقوله سبحانه: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وذلك يدل على عدم فهم داود ﵇ ذلك فيها وإلا لما كان التخصيص مفيدا. وتعقبه الآمدي بقوله: ولقائل أن يقول: إن غاية ما في قوله تعالى: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ تخصيصه ﵇ بالتفهيم ولا دلالة له على عدم ذلك في حق داود ﵇ إلا بطريق المفهوم وليس بحجة وإن سلمنا أنه حجة غير أنه قد روي أنهما حكما بالنص حكما واحدا ثم نسخ الله تعالى الحكم في مثل تلك القضية في المستقبل وعلم سليمان بالنص الناسخ دون داود ﵉ فكان هذا هو الفهم الذي أضيف إليه، والذي يدل على هذا قوله تعالى: وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً ولو كان أحدهما مخطئا لما كان قد أوتي في تلك الواقعة حكما وعلما وإن سلمنا أن حكمهما كان مختلفا لكن يحتمل أنهما حكما بالاجتهاد مع الإذن
Buna şöyle cevap verilmiştir: Hadiste ızdırap vardır, senedindeki rical hakkında söz söylenmiştir; bununla birlikte bu kıssada olabileceği gibi Berâ'nın hayvanı salıvermiş olması da caizdir, dolayısıyla bunda delil yoktur. {وَكُلًّا} “ve her birine”, Dâvûd ve Süleyman'ın her birine {آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً} “hüküm ve ilim verdik”, pek çok ilim verdik ki içtihat yolunun ilmi de bundandır; bu sadece Süleyman'a aleyhisselâm mahsus değildir. Cümle bu vehmi defetmek içindir ve onda müctehidin hatasının onun müctehid olmasına halel getirmeyeceğine delalet vardır. Ayetin, hakkında kesin delil bulunmayan bir meselede her müctehidin isabetli olduğuna, binaenaleyh onun ve mukallidinin hakkındaki Allah'ın hükmünün içtihadının ulaştığı netice olduğuna ve Yüce Allah'ın içtihattan önce bir hükmü bulunmadığına delil olduğu da söylenmiştir; bu bizim kelamcılarımızın cumhurunun -Eş'arî ve Kādî gibi- ve Mu'tezile'den Ebü'l-Hüzeyl, Cübbâî ve tabilerinin görüşüdür. Dört imamdan radıyallâhu teâlâ anhüm her müctehidin isabetli sayıldığı görüşü de, hakkın tek olduğu ve bazısının hata ettiği görüşü de nakledilmiştir; el-Ahkâm'da Eş'arî de bunu söyleyenlerden sayılmıştır. Buna, Yüce Allah'ın {فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ} buyruğuyla olaydaki hakkı anlamayı Süleyman'a tahsis ettiği, bunun da Dâvûd'un aleyhisselâm o meselede bunu anlamadığına delalet ettiği, aksi takdirde tahsisin bir faydası olmayacağı gerekçesiyle reddedilmiştir. Âmidî bunu şu sözüyle eleştirmiştir: Birisi şöyle diyebilir: Yüce Allah'ın {فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ} buyruğundaki nihai husus, anlamanın ona aleyhisselâm tahsis edilmesidir; bunun Dâvûd aleyhisselâm hakkında yokluğuna ancak mefhum yoluyla delaleti vardır ki bu da hüccet değildir. Bunun bir hüccet olduğunu kabul etsek bile, ikisinin de nas ile aynı hükmü verdikleri, sonra Yüce Allah'ın gelecekte böylesi bir davadaki hükmü neshettiği ve nesheden nassı Dâvûd'un değil Süleyman'ın aleyhimesselâm bildiği, binaenaleyh kendisine nispet edilen anlayışın bu olduğu rivayet edilmiştir. Buna delalet eden husus Yüce Allah'ın {وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً} buyruğudur; şayet birisi hatalı olsaydı, o olayda kendisine hüküm ve ilim verilmiş olmazdı. İkisinin hükmünün farklı olduğunu kabul etsek dahi, kendilerine izin verilmiş olarak içtihatla hükmetmiş olmaları,
فيه وكانا محقين في الحكم إلا أنه نزل الوحي على وفق ما حكم به سليمان ﵇ فصار ما حكم به حقا متعينا بنزول الوحي به ونسب التفهيم إلى سليمان ﵇ بسبب ذلك، وإن سلمنا أن داود ﵇ كان مخطئا في تلك الواقعة غير أنه كان فيها نص أطلع عليه سليمان دون داود، ونحن نسلم الخطأ في مثل هذه الصورة وإنما النزاع فيما إذا حكما بالاجتهاد وليس في الواقعة نص انتهى.
hükümde haklı bulunmaları, ancak vahyin Süleyman'ın aleyhisselâm hükmettiğine uygun olarak inmesi, böylece hükmettiği şeyin vahyin inmesiyle muayyen bir hak haline gelmesi ve bu sebeple anlamanın Süleyman'a aleyhisselâm nispet edilmiş olması muhtemeldir. Dâvûd'un aleyhisselâm o olayda hatalı olduğunu kabul etsek dahi, o meselede Süleyman'ın vakıf olduğu, Dâvûd'un ise vakıf olmadığı bir nassın bulunması muhtemeldir; biz böylesi bir durumda hatayı kabul ederiz, zira ihtilaf ancak içtihatla hükmettikleri ve meselede nas bulunmadığı durumdadır. Söz burada bitti.
وأكثر الأخبار تساعد أن الذي ظفر بحكم الله تعالى في هذه الواقعة هو سليمان ﵇، وما ذكر لا يخلو مما فيه نظر فانظر وتأمل وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ شروع في بيان ما يختص بكل منهما ﵉ من كراماته تعالى إثر ذكر الكرامة العامة لهما ﵉ يُسَبِّحْنَ يقدسن الله تعالى بلسان القال كما سبح الحصا في كف رسول الله ﷺ وسمعه الناس، وكان عند الأكثرين يقول: سبحان الله تعالى، وكان داود ﵇ وحده يسمعه على ما قاله يحيى بن سلام، وقيل: يسمعه كل أحد وقيل: بصوت يظهر له من جانبها وليس منها وهو خلاف الظاهر وليس فيه من إظهار الكرامة ما في الأول بل إذا كان هذا هو الصدى () فليس بشيء أصلا ودونه ما قيل إن ذلك بلسان الحال، وقيل: يُسَبِّحْنَ بمعنى يسرن من السباحة. وتعقب بمخالفته للظاهر مع أن هذا المعنى لم يذكره أهل اللغة ولا جاء في آية أخرى أو خبر سير الجبال معه ﵇.
Haberlerin çoğu, bu olayda Allah'ın hükmüne nail olanın Süleyman aleyhisselâm olduğu hususunu desteklemektedir. Zikredilen hususlar ise tartışmaya açık olmaktan uzak değildir, bak ve düşün! {وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ} “Dâvûd'un buyruğuna da dağları verdik”; her ikisine aleyhimesselâm yönelik umumi kerameti zikrettikten sonra, her birine aleyhimesselâm mahsus olan Yüce Allah'ın kerametlerini beyana giriştir. {يُسَبِّحْنَ} “tesbih ediyorlardı”; Yüce Allah'ı, tıpkı Resûlullah'ın ﷺ avucunda çakıl taşlarının tesbih edip insanların bunu işitmesi gibi lisan-ı kāl (söz dili) ile takdis ediyorlardı. Çoğunluğa göre 'Sübhânallâhi Teâlâ' diyordu; Yahyâ b. Sellâm'ın dediğine göre bunu yalnızca Dâvûd aleyhisselâm işitiyordu. Herkesin işittiği de söylenmiştir. Ondan değil de onun yanından kendisine beliren bir sesle olduğu da söylenmiştir ki bu zahire aykırıdır ve bunda birincisindeki gibi kerametin ortaya konulması yoktur; hatta bu şayet yankı ise hiçbir kıymeti yoktur. Bunun lisan-ı hal ile olduğu yönündeki görüş ise bundan daha aşağıdır. {يُسَبِّحْنَ} ifadesinin yüzmek anlamına gelen 'sebâhat' kökünden 'yürürlerdi' manasında olduğu da söylenmiştir. Bu görüş zahire aykırı olmasıyla eleştirilmiştir; üstelik bu manayı ne lügat ehli zikretmiştir, ne de başka bir ayette yahut haberde dağların onunla aleyhisselâm birlikte yürüdüğü gelmiştir.
وقيل: إسناد التسبيح إليهن مجاز لأنها كانت تسير معه فتحمل من رآها على التسبيح فأسند إليها وهو كما ترى.
Tesbihin onlara isnat edilmesinin mecaz olduğu söylenmiştir; çünkü dağlar onunla birlikte yürür, onları gören kimseyi de tesbih etmeye sevk ederdi, bu sebeple onlara isnat edilmiştir; bu ise gördüğün gibi zayıftır.
وتأول الجبائي وعلي بن عيسى جعل التسبيح بمعنى السير بأنه مجاز لأن السير سبب له فلا حاجة إلى القول بأنه من السباحة ومع هذا لا يخفى ما فيه، والجملة في موضع الحال من الْجِبالَ أو استئناف مبين لكيفية التسخير ومَعَ متعلقة بالتسخير، وقال أبو البقاء: يسبحن وهو نظير قوله تعالى: يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ [سبأ: ١٠] والتقديم للتخصيص ويعلم منه ما في حمل التسبيح على التسبيح بلسان الحال وعلى ما يكون بالصدى وَالطَّيْرَ عطف على الْجِبالَ أو مفعول معه، وفي الآثار تصريح بأنها كانت تسبح معه ﵇ كالجبال. وقرىء «والطير» بالرفع على الابتداء والخبر محذوف أي والطير مسخرات، وقيل: على العطف على الضمير في يُسَبِّحْنَ ومثله جائز عند الكوفيين، وقوله تعالى: وَكُنَّا فاعِلِينَ تذييل لما قبله أي من شأننا أن نفعل أمثاله فليس ذلك ببدع منا وإن كان بديعا عندكم وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ أي عمل الدرع وأصله كل ما يلبس، وأنشد ابن السكيت:
Cübbâî ve Ali b. Îsâ tesbihin yürüme manasına alınmasını, yürümenin ona sebep olması gerekçesiyle mecaz olarak tevil etmişlerdir; dolayısıyla onun 'sebâhat' kökünden olduğunu söylemeye gerek yoktur. Bununla birlikte bundaki zayıflık da gizli değildir. Cümle, {الْجِبالَ} kelimesinden hal konumundadır yahut teshirin mahiyetini açıklayan bir istinaftır; {مَعَ} ise teshire müteallıktır. Ebü'l-Bekâ ise {يُسَبِّحْنَ} fiiline müteallık olduğunu söylemiştir; bu da Yüce Allah'ın {يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ} “Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin” [Sebe': 10] buyruğunun benzeridir. Öne alma tahsis içindir; bundan da tesbihi lisan-ı hale ve yankıyla olan şeye hamletmenin tutarsızlığı anlaşılır. {وَالطَّيْرَ} “ve kuşları da”; {الْجِبالَ} üzerine matuftur yahut mefulün maahdır. Nakillerde, dağlar gibi kuşların da onunla aleyhisselâm birlikte tesbih ettiğine dair sarahat vardır. 'Ve't-tayru' şeklinde mübteda olarak merfu da okunmuştur; haberi mahzuftur, yani 'kuşlar da boyun eğdirilmiştir' demektir. {يُسَبِّحْنَ} içindeki zamire atıf ile merfu olduğu da söylenmiştir; bunun benzeri Kûfeliler nezdinde caizdir. Yüce Allah'ın {وَكُنَّا فاعِلِينَ} “Biz bunları yapmaktaydık” buyruğu kendisinden öncesi için bir fezlekedir; yani 'Bizim şanımız böylesi şeyleri yapmaktır, sizin katınızda harikulade olsa bile bizim katımızda benzersiz bir şey değildir' demektir. {وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ} “Ve ona zırh sanatını öğrettik”, yani zırh yapımını [öğrettik]. Kelimenin aslı giyilen her şeydir. İbnü's-Sikkît şu beyti okumuştur:
البس لكل حالة لبوسها ... إما نعيمها وإما بوسها
Her durum için onun elbisesini giy, ... İster nimeti olsun isterse sefaleti.
وقيل: هو اسم للسلاح كله درعا كان أو غيره، واختاره الطبرسي وأنشد للهذلي يصف رمحا:
Zırh olsun veya başkası olsun, bütün silahların adı olduğu da söylenmiştir; Tabersî bunu tercih etmiş ve bir mızrağı tavsif eden Hüzeylî'nin şu beytini okumuştur:
ومعي لبوس (١) للبئيس كأنه ... روق بجبهة ذي نعاج محفل
Zorlu anlar için yanımda bir silah (1) vardır ki sanki o, ... Toplu halde dişi yaban sığırları bulunan [bir boğanın] alnındaki boynuz gibidir.
قال قتادة: كانت الدروع قبل ذلك صفائح فأول من سردها وحلقها داود ﵇ فجمعت الخفة والتحصين، ويروى أنه نزل ملكان من السماء فمرا به ﵇ فقال أحدهما للآخر: نعم الرجل داود إلا أنه يأكل من بيت المال فسأل الله تعالى أن يرزقه من كسبه فألان له الحديد فصنع منه الدرع، وقرىء «لبوس» بضم اللام لَكُمْ متعلق بمحذوف وقع صفة للبوس، وجوز أبو البقاء تعلقه بعلمنا أو بصنعة.
Katâde dedi ki: 'Zırhlar bundan önce levhalar halindeydi; onu ilk defa ören ve halkalar haline getiren Dâvûd'dur aleyhisselâm. Böylece hem hafifliği hem de koruyuculuğu bir araya getirdi.' Rivayet edildiğine göre gökten iki melek indi ve onun aleyhisselâm yanından geçtiler. Biri diğerine: 'Dâvûd ne iyi adamdır, şu kadar var ki beytülmâlden yer' dedi. Bunun üzerine o, kendi el emeğinden rızıklandırmasını Yüce Allah'tan diledi; O da demiri ona yumuşattı ve ondan zırh yaptı. Lâm harfinin zammesiyle 'Lübûs' şeklinde de okunmuştur. {لَكُمْ} “sizin için” ifadesi, lebus kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; Ebü'l-Bekâ bunun 'allemnâhu' fiiline yahut 'san'ate' lafzına müteallık olmasını da caiz görmüştür.
وقوله تعالى: لِتُحْصِنَكُمْ متعلق بعلمنا أو بدل اشتمال من لَكُمْ بإعادة الجار مبين لكيفية الاختصاص
Yüce Allah'ın { لِتُحْصِنَكُمْ } “sizi korusun diye” kavli, 'allemnâ' (öğrettik) [fiiline] müteallıktır yahut cer harfinin tekrarıyla { لَكُمْ } “sizin için” ifadesinden bedel-i iştimaldir; tahsisin niteliğini açıklayıcıdır.
والمنفعة المستفادة من لام لَكُمْ والضمير المستتر للبوس، والتأنيث بتأويل الدرع وهي مؤنث سماعي أو للصنعة.
ve {لَكُمْ} lafzındaki lâm harfinden elde edilen faydayı açıklar. Müstetir zamir 'lebûs'a aittir; müennes kılınması ise semâî müennes olan zırh kelimesinin teviliyle yahut 'san'at' kelimesine raci olması sebebiyledir.
وقرأ جماعة «ليحصنكم» بالياء التحتية على أن الضمير للبوس أو لداود ﵇ قيل أو التعليم، وجوز أن يكون لله تعالى على سبيل الالتفات، وأيد بقراءة أبي بكر عن عاصم «لنحصنكم» بالنون، وكل هذه القراءات بإسكان الحاء والتخفيف. وقرأ الفقيمي عن أبي عمرو، وابن أبي حماد عن أبي بكر بالياء التحتية وفتح الحاء وتشديد الصاد، وابن وثاب والأعمش بالتاء الفوقية والتشديد مِنْ بَأْسِكُمْ قيل أي من حرب عدوكم، والمراد مما يقع فيها، وقيل الكلام على تقدير مضاف أي من آلة بأسكم كالسيف فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ أمر وارد صورة الاستفهام لما فيه من التقريع بالإيماء إلى التقصير في الشكر والمبالغة بدلالته على أن الشكر مستحق الوقوع بدون أمر فسأل عنه هل وقع ذلك الأمر اللازم الوقوع أم لا وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ أي وسخرنا له الريح، وجيء باللام هنا دون الأول للدلالة على ما بين التسخيرين من التفاوت فإن تسخير ما سخر له ﵇ كان بطريق الانقياد الكلي له والامتثال بأمره ونهيه بخلاف تسخير الجبال والطير لداود ﵇ فإنه كان بطريق التبعية والاقتداء به ﵇ في عبادة الله ﷿ عاصِفَةً حال من الريح والعامل فيها الفعل المقدر أي وسخرنا له الريح حال كونها شديدة الهبوب، ولا ينافي وصفها بذلك هنا وصفها في موضع آخر بأنها رخاء بمعنى طيبة لينة لأن الرخاء وصف لها باعتبار نفسها والعصف وصف لها باعتبار قطعها المسافة البعيدة في زمان يسير كالعاصفة في نفسها فهي مع كونها لينة تفعل فعل العاصفة.
Bir grup âlim, zamirin lebûsa yahut Dâvûd'a aleyhisselâm -öğretmeye ait olduğu da söylenmiştir- ait olması üzere ya (ي) harfiyle 'li-yuhsinaküm' şeklinde okumuştur; iltifat yoluyla Yüce Allah'a ait olması da caiz görülmüş ve Ebû Bekr'in Âsım'dan nûn (ن) harfiyle naklettiği 'li-nuhsinaküm' kıraatiyle teyit edilmiştir. Bütün bu kıraatler hâ (ح) harfinin sükûnu ve tahfif (şeddesiz) iledir. Fukaymî Ebû Amr'dan, İbn Ebî Hammâd ise Ebû Bekr'den ya (ي) harfi, hâ (ح) harfinin fethası ve sâd (ص) harfinin teşdidiyle [li-yuhassınaküm]; İbn Vessâb ve A'meş ise üstteki tâ (ت) harfi ve teşdid ile [li-tuhassınaküm] okumuşlardır. {مِنْ بَأْسِكُمْ} “savaşınızın şiddetinden”, yani düşmanınızın savaşından, kastedilen ise onun içinde vuku bulan şeylerden [korusun diye] denilmiştir. Sözün muzaf takdiriyle 'kılıç gibi savaş aletinizden' manasında olduğu da söylenmiştir. {فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ} “Artık şükreder misiniz?”; şükürdeki kusura ima yoluyla azarlama ve şükrün bir emir olmaksızın dahi yerine getirilmesi gereken bir hak olduğuna delaletiyle mübalağa taşıması hasebiyle istifham suretinde gelmiş bir emirdir; dolayısıyla vuku bulması zorunlu olan bu işin vuku bulup bulmadığını sormuştur. {وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ} “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]”, yani rüzgârı onun emrine verdik. Burada birincisinden farklı olarak lâm harfinin getirilmesi, iki teshir arasındaki farka delalet etmek içindir; zira onun aleyhisselâm emrine verilenlerin teshiri tam bir boyun eğme ve onun emir ve nehyine uyma yoluylaydı; Dâvûd'a aleyhisselâm dağların ve kuşların boyun eğdirilmesi ise böyle değildi, o Yüce Allah'a ibadette ona aleyhisselâm uyma ve tabi olma yoluylaydı. {عاصِفَةً} “fırtına şeklinde”; rüzgâr kelimesinden haldir, onda amel eden ise mukadder fiildir; yani 'rüzgârı şiddetle eser bir halde onun emrine verdik' demektir. Burada onun böyle nitelenmesi, başka bir yerde 'hoş ve yumuşak' manasında 'ruhâ'' olarak nitelenmesine aykırı değildir; zira yumuşaklık bizzat kendi zatı itibarıyla bir sıfatıdır, şiddetli esiş ise bizzat fırtına gibi uzak mesafeyi az bir zamanda katetmesi itibarıyla bir sıfatıdır; binaenaleyh yumuşak olmakla beraber fırtınanın yaptığını yapar.
ويجوز أن يكون وصفها بكل من الوصفين بالنسبة إلى الوقت الذي يريده سليمان ﵇ فيه، وقيل وصفها بالرخاء في الذهاب ووصفها بالعصف بالإياب على عادة البشر في الإسراع إلى الوطن. فهي عاصفة في وقت رخاء في آخر. وقرأ ابن هرمز. وأبو بكر في رواية «الريح» بالرفع مع الإفراد.
Her iki sıfatla nitelenmesinin, Süleyman'ın aleyhisselâm onda dilediği vakte göre olması da caizdir. İnsanların vatana dönüşteki acele etme adetleri üzere gidişte yumuşak esişle, dönüşte ise şiddetli esişle nitelendiği de söylenmiştir. Dolayısıyla bir vakitte fırtına, diğerinde ise yumuşak bir rüzgârdır. İbn Hürmüz ve bir rivayette Ebû Bekr, müfred ve merfu olarak 'er-Rîhu' şeklinde okumuşlardır.
وقرأ الحسن وأبو رجاء «الرياح» بالنصب والجمع، وأبو حيوة بالرفع والجمع، ووجه النصب ظاهر، وأما الرفع فعلى أن المرفوع مبتدأ والخبر هو الظرف المقدم وعاصِفَةً
Hasan ve Ebû Recâ nasb ve cem ile 'er-Riyâha', Ebû Hayve ise ref ve cem ile 'er-Riyâhu' şeklinde okumuşlardır. Nasbın vechi açıktır; ref'e gelince, merfu kelimenin mübteda, haberin ise öne geçmiş olan zarf ve {عاصِفَةً} kelimesinin...