Binûn

Enbiyâ Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حال من ضمير المبتدأ في الخبر والعامل ما فيه من معنى الاستقرار تَجْرِي بِأَمْرِهِ أي بمشيئته وعلى وفق إرادته وهو استعمال شائع، ويجوز أن يأمرها حقيقة ويخلق الله تعالى لها فهما لأمره كما قيل في مجيء الشجرة للنبي ﷺ حين دعاها، والجملة إما حال ثانية أو بدل من الأولى على ما قيل وقد مر لك غير بعيد الكلام في إبدال الجملة من المفرد فتذكر أو حال من ضمير الأولى إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وهي الشام كما أخرج ابن عساكر عن السدي، وكان ﵇ مسكنه فيها فالمراد أنها تجري بأمره إلى الشام رواحا بعد ما سارت به منها بكرة، ولشيوع كونه ﵇ ساكنا في تلك الأرض لم يذكر جريانها بأمره منها واقتصر على ذكر جريانها إليها وهو أظهر في الامتنان، وقيل كان مسكنه إصطخر وكان ﵇ يركب الريح منها فتجري بأمره إلى الشام.

Haberdeki mübtedanın zamirinden hâl olup onda amel eden ise istikrar manasıdır. {تَجْرِي بِأَمْرِهِ} “onun emriyle akıp giden”, yani onun meşîetiyle ve iradesine uygun olarak demektir ki bu yaygın bir kullanımdır. Rüzgâra hakiki manada emretmesi ve Yüce Allah'ın da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çağırdığında ağacın gelmesi hususunda söylendiği gibi rüzgârda onun emrini anlayacak bir idrak yaratması da caizdir. Bu cümle ya ikinci bir hâldir ya da söylendiği üzere birincisinden bedeldir —ki cümlenin müfredden bedel yapılması konusundaki söz az önce geçmişti, hatırla— yahut birincinin zamirinden hâldir. {إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها} “bereketli kıldığımız yere”, İbn Asâkir'in Süddî'den rivayet ettiğine göre burası Şam'dır. Süleyman'ın aleyhisselâm meskeni oradaydı. Dolayısıyla murad, rüzgârın sabahleyin onu oradan alıp götürdükten sonra akşam vakti onun emriyle Şam'a doğru akıp gitmesidir. Onun aleyhisselâm o topraklarda ikamet ettiği bilindiğinden dolayı, rüzgârın onun emriyle oradan akıp gittiği zikredilmeyip sadece oraya doğru akıp gittiğinin zikriyle yetinilmiştir; bu da minneti (nimetlendirmeyi) belirtmede daha açıktır. Onun meskeninin İstahr olduğu, Süleyman'ın aleyhisselâm rüzgâra oradan bindiği ve rüzgârın onun emriyle Şam'a doğru aktığı da söylenmiştir.

وقيل: يحتمل أن تكون الأرض أعم من الشام، ووصفها بالبركة لأنه ﵇ إذا حل أرضا أمر بقتل كفارها وإثبات الإيمان فيها وبث العدل ولا بركة أعظم من ذلك، ويبعد أن المتبادر كون تلك الأرض مباركا فيها قبل الوصول إليها وما ذكر يقتضي أن تكون مباركا فيها من بعده وأبعد جدا منذر بن سعيد بقوله: إن الكلام قد تم عند قوله تعالى:

Toprağın Şam'dan daha genel olmasının muhtemel olduğu ve bereketle nitelenmesinin sebebinin ise onun aleyhisselâm bir toprağa indiğinde kâfirlerinin öldürülmesini, orada imanın yerleşmesini ve adaletin yayılmasını emretmesi olduğu da söylenmiştir; zira bundan daha büyük bir bereket yoktur. Ancak akla ilk gelenin, o toprağın oraya ulaşılmadan önce de bereketli kılınmış olması gerçeği bu görüşü zayıf kılar; zira zikredilen görüş, bereketin onun gelişinden sonra olmasını gerektirir. Münzir b. Saîd ise Yüce Allah'ın şu kavlinde sözün tamamlandığını söyleyerek çok daha uzak bir görüş ileri sürmüştür:

إِلى الْأَرْضِ والتي باركنا فيها صفة للريح وفي الآية تقديم وتأخير، والأصل ولسليمان الريح التي باركنا فيها عاصفة تجري بأمره بل لا يخفى أنه لا ينبغي أن يحمل كلام الله تعالى العزيز على مثل ذلك وكلام أدنى البلغاء يجل عنه، ثم الظاهر أن المراد بالريح هذا العنصر المعروف العام لجميع أصنافه المشهورة، وقيل: المراد بها الصبا.

'el-Ardı' [kelimesinde söz tamamlanmıştır]; 'elletî bâreknâ fîhâ' kısmı ise rüzgârın sıfatıdır ve ayette takdim-tehir vardır. Aslı: 'Süleyman'a da içinde bereketler kıldığımız rüzgârı, onun emriyle akıp giden bir fırtına olarak [verdik]' şeklindedir. Bilakis Yüce ve Aziz olan Allah'ın kelamının böyle bir şeye hamledilmemesi gerektiği gizli değildir; zira en alt derecedeki bir beliğin sözü dahi bundan yücedir. Sonra, zâhir olan şudur ki rüzgârdan murad, meşhur bütün çeşitlerini kapsayan bu bilinen unsurdur. Ondan muradın sabâ (doğu) rüzgârı olduğu da söylenmiştir.

وفي بعض الأخبار ما ظاهره ذلك، فعن مقاتل أنه قال: نسجت لسليمان ﵇ الشياطين بساطا من ذهب

Bazı rivayetlerde bunun zâhiri yer almaktadır. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Şeytanlar Süleyman aleyhisselâm için altından bir yaygı dokudular,

وإبريسم فرسخا في فرسخ ووضعت له منبرا من ذهب يقعد عليه وحوله كراسي من ذهب يقعد عليها الأنبياء ﵈ وكراسي من فضة يقعد عليها العلماء وحولهم سائر الناس وحول الناس الجن والشياطين والطير تظله من الشمس وترفع ريح الصبا البساط مسيرة شهر من الصباح إلى الرواح ومن الرواح إلى الصباح.

ve bir fersaha bir fersah genişliğinde saf ipekten [bir yaygı yaptılar]. Üzerine oturması için altından bir minber koydular; etrafına peygamberlerin aleyhimüsselâm oturması için altından kürsüler, âlimlerin oturması için gümüşten kürsüler, onların etrafına da diğer insanların oturacağı yerler yerleştirdiler. İnsanların etrafında cinler ve şeytanlar bulunurdu, kuşlar ise onu güneşten gölgelerdi. Sabâ rüzgârı yaygıyı sabahtan akşama kadar bir aylık, akşamdan sabaha kadar da bir aylık mesafeye kaldırırdı.

وما ذكر من أنه يحمل على البساط هو المشهور ولعل ذلك في بعض الأوقات وإلا فقد أخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال: كان لسليمان ﵇ مركب من خشب وكان فيه ألف ركن في كل ركن ألف بيت يركب معه فيه الجن والإنس تحت كل ركن ألف شيطان يرفعون ذلك المركب فإذا ارتفع أتت الريح الرخاء فسارت به فساروا معه فلا يدري القوم إلا وقد أظلهم منه الجيوش والجنود، وقيل في وجه الجمع إن البساط في المركب المذكور وليس بذاك.

Onun yaygı üzerinde taşındığına dair zikredilen husus meşhurdur; bu durum belki de kimi zamanlar içindi. Zira İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Süleyman'ın aleyhisselâm ahşaptan bir bineği (gemisi) vardı. Onda bin köşe bulunurdu, her köşede bin oda vardı; onunla birlikte cinler ve insanlar binerdi. Her köşenin altında bu bineği kaldıran bin şeytan vardı. Binek yükseldiğinde tatlı ve yumuşak rüzgâr gelir, onu götürür ve onlar da onunla birlikte giderlerdi. Bir topluluk ancak orduların ve askerlerin üzerlerine gölge salmasıyla durumun farkına varabilirdi. Bu iki rivayeti cem etme sadedinde yaygının söz konusu bineğin içinde olduğu da söylenmişse de bu pek isabetli değildir.

وذكر عن الحسن أن إكرام الله تعالى لسليمان ﵇ بتسخير الريح لما فعل بالخيل حين فاتته بسببها صلاة العصر وذلك أنه تركها لله تعالى فعوضه الله سبحانه خيرا منها من حيث السرعة مع الراحة، ومن العجب أن أهل لندن قد أتعبوا أنفسهم منذ زمان بعمل سفينة تجري مرتفعة في الهواء إلى حيث شاؤوا بواسطة أبخرة يحبسونها فيها اغترارا بما ظهر منذ سنوات من عمل سفينة تجري في الماء بواسطة آلات تحركها أبخرة فيها فلم يتم لهم ذلك ولا أظنه يتم حسب إرادتهم على الوجه الأكمل، وأخبرني بعض المطلعين أنهم صنعوا سفينة تجري في الهواء لكن لا إلى حيث شاؤوا بل إلى حيث ألقت رحلها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ فما أعطيناه ما أعطيناه إلا لما نعلمه من الحكمة وَمِنَ الشَّياطِينِ أي وسخرنا له من الشياطين مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ فمن في موضع نصب لسخرنا، وجوز أن تكون في موضع رفع على الابتداء وخبره ما قبله، وهي على الوجهين على ما استظهره أبو حيان موصولة وعلى ما اختاره جمع نكرة موصوفة، ووجه اختيار ذلك على الموصولية أنه لا عهد هنا، وكون الموصول قد يكون للعهد الذهني خلاف الظاهر، وجيء بضمير الجمع نظرا للمعنى، وحسنه تقدم جمع قبله، والغوص الدخول تحت الماء وإخراج شيء منه، ولما كان الغائص قد يغوص لنفسه ولغيره قيل: لَهُ للإيذان بأن الغوص ليس لأنفسهم بل لأجله ﵇.

Hasan'dan rivayet edildiğine göre, Yüce Allah'ın rüzgârı boyun eğdirerek Süleyman'a aleyhisselâm ikramda bulunması, onun yüzünden ikindi namazını kaçırdığı zaman atlara yaptığı muameleden dolayıdır. Zira o, atları Yüce Allah için terk etmiş; Yüce Allah da ona hızla birlikte rahatlık sunma bakımından onlardan daha hayırlısını bahşetmiştir. Şaşılacak şeydir ki, Londra ahalisi, içindeki buharların hareket ettirdiği aletler vasıtasıyla suda giden geminin birkaç yıl önce ortaya çıkmasına aldanarak, içine hapsettikleri buharlar vasıtasıyla havada diledikleri yere yükselerek giden bir sefine (hava aracı) yapmak için bir süredir kendilerini yormaktadırlar; fakat bu işi tam olarak başaramadılar ve onların iradelerine uygun biçimde mükemmel bir surette tamamlayabileceklerini de zannetmiyorum. Meseleye vâkıf olan bazılarının bana haber verdiğine göre havada giden bir sefine yapmışlar; ancak diledikleri yere değil, rüzgârın onu savurduğu yere gitmektedir. {وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ} “Biz her şeyi hakkıyla bilenleriz”; ona verdiğimiz şeyleri ancak bildiğimiz hikmetten ötürü verdik. {وَمِنَ الشَّياطِينِ} “Şeytanlardan da”, yani şeytanlardan da onun emrine verdik; {مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ} “onun için dalgıçlık yapan...”; 'men' lafzı 'sehharnâ' (boyun eğdirdik) fiilinden dolayı nasb mahallindedir. Mübteda olarak ref mahallinde olup haberinin ise kendisinden önceki kısım olması da caiz görülmüştür. Bu kelime, Ebû Hayyân'ın tercihine göre her iki vecihte de ism-i mevsûldür; bir grubun seçtiği görüşe göre ise sıfat almış bir nekredir. Mevsûl yerine nekrenin tercih edilme gerekçesi burada ahd-i zihnînin bulunmamasıdır; mevsûlün zihnî ahd için olması ise zâhire aykırıdır. Cemi zamiri manaya itibar edilerek getirilmiştir ve kendisinden önce çoğulun geçmiş olması da buna güzellik katmıştır. 'Gavs' (dalmak), suyun altına girmek ve oradan bir şey çıkarmaktır. Dalgıç kendisi için de başkası için de dalabileceğinden, dalışın kendileri için değil bizzat onun aleyhisselâm için olduğunu bildirmek üzere {لَهُ} “onun için” denilmiştir.

وقد كان ﵇ يأمرهم فيغوصون في البحار ويستخرجون له من نفائسه وَيَعْمَلُونَ له عَمَلًا كثيرا دُونَ ذلِكَ أي غير ما ذكر من بناء المدن والقصور واختراع الصنائع الغريبة لقوله تعالى: يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ [سبأ: ١٣] الآية، قيل: إن الحمام والنورة والطاحون والقوارير والصابون من أعمالهم، وذكر ذلك الإمام الرازي في التفسير، لكن في كون الصابون من أعمالهم خلافا. ففي التذكرة الصابون من الصناعة القديمة قيل وجد في كتب هرمس وأندوخيا وهو الأظهر. وقيل: من صناعة بقراط وجالينوس انتهى. وقيل: هو من صناعة الفارابي وأول ما صنعه في دمشق الشام ولا يصح ذلك، وما اشتهر أن أول من صنعه البوني فمن كذب العوام وخرافاتهم، ثم هؤلاء إما الفرقة الأولى أو غيرها لعموم كلمة مِنَ كأنه قيل: ومن يعملون، والشياطين أجسام لطيفة نارية عاقلة، وحصول القدرة على الأعمال الشاقة في الجسم اللطيف غير مستبعد فإن ذلك نظير قلع الهواء الأجسام الثقيلة، وقال الجبائي:

O aleyhisselâm onlara emreder, onlar da denizlere dalarak onun için kıymetli mücevherler çıkarırlardı. {وَيَعْمَلُونَ له عَمَلًا كثيرا دُونَ ذلِكَ} “ve bundan başka [daha nice] işler gören [şeytanları emrine verdik]”, yani şehirler ve saraylar inşa etmek, harikulade sanatlar icat etmek gibi zikredilenlerin dışındaki işleri yaparlardı. Nitekim Yüce Allah: {يَعْمَلُونَ لَهُ ما يَشاءُ مِنْ مَحارِيبَ وَتَماثِيلَ} “Ona dilediği gibi mabetler, heykeller yaparlardı” buyurmaktadır. Hamamın, kirecin (nûre), değirmenin, cam eşyaların ve sabunun onların işlerinden olduğu söylenmiştir. İmam Râzî bunu tefsirinde zikretmiştir; ancak sabunun onların işlerinden olup olmadığı konusunda ihtilaf vardır. et-Tezkire'de sabunun eski bir zanaat olduğu, Hermes ve Andûhyâ'nın kitaplarında yer aldığı söylenmiştir ki zâhir olan da budur. Hipokrat ve Galen'in icadı olduğu da söylenmiştir. Fârâbî'nin icadı olduğu ve onu ilk defa Şam'da (Dımaşk) yaptığı da söylenmişse de bu sahih değildir. Onu ilk yapanın el-Bûnî olduğuna dair şöhret bulan şey ise avamın uydurmalarından ve hurafelerindendir. Sonra, bu zikredilenler 'min' edatının umumiliği sebebiyle ya birinci fırkadır yahut başkalarıdır; sanki 've çalışanları da [emrine verdik]' denilmiş gibidir. Şeytanlar, nârî (ateşten yaratılmış), akıllı latîf cisimlerdir. Latîf bir cisimde ağır işlere güç yetirebilme kabiliyetinin bulunması uzak bir ihtimal değildir; zira bu durum havanın ağır cisimleri söküp atması gibidir. Cübbâî şöyle demiştir:

إنه سبحانه كثف أجسامهم خاصة وقواهم وزاد في عظمهم ليكون ذلك معجزة لسليمان ﵇ فلما توفي ردّهم إلى خلقتهم الأولى لئلا يفضي إبقاؤهم إلى تلبيس المتنبي وهو كلام ساقط عن درجة القبول كما لا يخفى.

Yüce Allah, Süleyman aleyhisselâm için bir mucize olsun diye onların cisimlerini özellikle yoğunlaştırdı, onları güçlendirdi ve cüsselerini büyüttü. O vefat edince, onların bu halde bırakılmaları sahte bir peygamberin (mütenebbî) kandırmacasına yol açmasın diye onları ilk yaratılışlarına döndürdü. Gizli olmadığı üzere bu söz kabul derecesinden düşüktür.

والظاهر أن المسخرين كانوا كفارا لأن لفظ الشياطين أكثر إطلاقا عليهم، وجاء التنصيص عليه في بعض الروايات ويؤيده قوله تعالى: وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ أي من أن يزيغوا عن أمره أو يفسدوا، وقال الزجاج: كان يحفظهم من أن يفسدوا ما عملوه بالنهار، وقيل حافظين لهم من أن يهيجوا أحدا والأنسب بالتذييل ما تقدم وذكر في حفظهم

Zâhir olan şudur ki boyun eğdirilenler kâfirlerdi; zira şeytan lafzı daha çok onlar hakkında kullanılır. Bazı rivayetlerde bu husus açıkça belirtilmiştir. Yüce Allah'ın şu kavli de bunu desteklemektedir: {وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ} “Ve Biz onları gözetim altında tutuyorduk”, yani onun emrinden sapmalarından veya bozgunculuk yapmalarından [onları muhafaza ediyorduk]. Zeccâc: 'Gündüz yaptıklarını [gece] bozmalarından onları muhafaza ediyordu' demiştir. Kimseye zarar vermemeleri için onları muhafaza ettiği de söylenmiştir; ancak ayetin son kısmına (tezyîl) en uygun olanı daha önce geçen açıklamadır. Onların muhafaza edilmeleri hususunda zikredilmiştir ki,

أنه وكل بهم جمعا من الملائكة ﵈ وجمعا من مؤمني الجن، هذا وفي قصتي داود وسليمان ﵉ ما يدل على عظم قدرة الله تعالى.

Allah Teâlâ onların başına meleklerden aleyhimüsselâm bir topluluğu ve mümin cinlerden bir cemaati vekil kılmıştır. İşte Dâvûd ve Süleyman'ın aleyhimesselâm kıssalarında Yüce Allah'ın kudretinin büyüklüğüne delalet eden hususlar vardır.

قال الإمام: وتسخير أكثف الأجسام لداود ﵇ وهو الحجر إذ أنطقه الله تعالى بالتسبيح والحديد إذ ألانه سبحانه له وتسخير ألطف الأجسام لسليمان ﵇ وهو الريح والشياطين وهم من نار وكانوا يغوصون في الماء فلا يضرهم دليل واضح على باهر قدرته سبحانه وإظهار الضد من الضد وإمكان إحياء العظم الرميم وجعل التراب اليابس حيوانا فإذا أخبر الصادق بوقوعه وجب قبوله واعتقاده وَأَيُّوبَ الكلام فيه كما مر في قوله تعالى: وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي أي بأني مَسَّنِيَ الضُّرُّ وقرأ عيس بن عمر بكسر الهمزة على إضمار القول عند البصريين أي قائلا إني، ومذهب الكوفيين إجراء نادى مجرى قال، والضر بالفتح شائع في كل ضرر وبالضم خاص بما في النفس من مرض وهزال ونحوهما وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ أي وأنت أعظم رحمة من كل من يتصف بالرحمة في الجملة وإلا فلا راحم في الحقيقة سواه جل شأنه وعلا، ولا يخفى ما في وصفه تعالى بغاية الرحمة بعد ما ذكر نفسه بما يوجبها مكتفيا بذلك عن عرض الطلب من استمطار سحائب الرحمة على ألطف وجه.

İmam [Râzî] şöyle demiştir: En kesif cisimlerin Dâvûd'a aleyhisselâm boyun eğdirilmesi —ki o, Yüce Allah'ın tesbih ile konuşturduğu taştır ve onun için yumuşattığı demirdir— ve en latîf cisimlerin Süleyman'a aleyhisselâm boyun eğdirilmesi —ki o, rüzgârdır ve ateşten yaratılmış oldukları halde suda dalıp kendilerine zarar gelmeyen şeytanlardır— O'nun üstün kudretine, zıddı zıddından ortaya çıkarmasına, çürümüş kemikleri diriltmenin ve kuru toprağı bir canlı yapmanın imkânına açık bir delildir. Sadık olan [Peygamber] bunun vuku bulduğunu haber verince, bunu kabul etmek ve buna inanmak vacip olur. {وَأَيُّوبَ} “Eyyûb'u da [an]”; bu konudaki açıklama Yüce Allah'ın {وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ} “Dâvûd ve Süleyman'ı da” kavlinde geçtiği gibidir. {إِذْ نادى رَبَّهُ} “Hani Rabbine seslenmişti:”; {أَنِّي} “...diye”, yani 'bi-ennî' demektir; {مَسَّنِيَ الضُّرُّ} “Bana bir dert dokundu”. Îsâ b. Ömer, Basralılara göre kavlin takdiriyle hemzenin kesresiyle [innî şeklinde] okumuştur; yani 'diyerek' takdirindedir. Kûfelilerin mezhebi ise 'nâdâ' fiilini 'kâle' yerine koymaktır. Durr (الضُّرُّ) fetha ile (darr) okunduğunda her türlü zarar için yaygındır; damme ile (durr) olduğunda ise hastalık, zayıflık ve benzeri bedende bulunan şeylere hastır. {وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “ve Sen merhametlilerin en merhametlisisin”, yani genel olarak merhamet sıfatıyla nitelenen herkesten daha büyük bir merhamet sahibisin; aksi halde hakikatte şanı yüce ve ulu olan Allah'tan başka merhamet eden yoktur. Yüce Allah'ı rahmetin zirvesiyle nitelemesinde —kendisindeki rahmeti gerektiren hali zikrettikten sonra talepte bulunmayı açıkça arz etmekten bununla yetinerek— rahmet bulutlarının yağdırılmasını en latîf bir surette isteme inceliğinin bulunduğu gizli değildir.

ويحكى في التلطف في الطلب أن امرأة شكت إلى بعض ولد سعد بن عبادة قلة الفار في بيتها فقال: املؤوا بيتها خبزا وسمنا ولحما، وهو ﵇ على ما قال ابن جرير: ابن اموص بن رزاح بن عيص بن إسحاق، وحكى ابن عساكر أن أمه بنت لوط ﵇ وأن أباه ممن آمن بإبراهيم ﵇ فعلى هذا كان قبل موسى ﵇، وقال ابن جرير: كان بعد شعيب ﵇، وقال ابن أبي خيثمة، كان بعد سليمان ﵇.

Talepteki letafet hususunda nakledilir ki bir kadın, Sa'd b. Ubâde'nin evlatlarından birine evinde farenin azlığından şikâyet etti. O da: 'Onun evini ekmek, yağ ve etle doldurun' dedi. Eyyûb aleyhisselâm, İbn Cerîr'in naklettiğine göre: İshak oğlu Îs oğlu Rızâh oğlu Emûs'un oğludur. İbn Asâkir, annesinin Lût'un aleyhisselâm kızı olduğunu ve babasının İbrâhim'e aleyhisselâm iman edenlerden olduğunu nakletmiştir; buna göre o, Mûsâ'dan aleyhisselâm öncedir. İbn Cerîr ise: 'Şuayb'dan aleyhisselâm sonraydı' demiştir. İbn Ebî Hayseme de: 'Süleyman'dan aleyhisselâm sonraydı' demiştir.

وأخرج ابن سعد عن الكلبي قال أول نبي بعث إدريس ثم نوح ثم إبراهيم ثم إسماعيل وإسحاق ثم يعقوب ثم يوسف ثم لوط ثم هود ثم صالح ثم شعيب ثم موسى. وهارون ثم الياس ثم اليسع ثم يونس ثم أيوب ﵈، وقال ابن إسحاق: الصحيح أنه كان من بني إسرائيل ولم يصح في نسبه شيء إلا أن اسم أبيه أموص.

İbn Sa'd, Kelbî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: İlk gönderilen peygamber İdrîs, sonra Nûh, sonra İbrâhim, sonra İsmâil ve İshak, sonra Ya'kûb, sonra Yûsuf, sonra Lût, sonra Hûd, sonra Sâlih, sonra Şuayb, sonra Mûsâ ve Hârûn, sonra İlyâs, sonra Elyesa', sonra Yûnus, sonra Eyyûb'dur aleyhimüsselâm. İbn İshak ise şöyle demiştir: Doğru olan, onun İsrâiloğulları'ndan olduğudur; babasının adının Emûs olması dışında nesebi hakkında hiçbir şey sahih olmamıştır.

وكان ﵇ على ما أخرج الحاكم من طريق سمرة عن كعب طويلا جعد الشعر واسع العينين حسن الخلق قصير العنق عريض الصدر غليظ الساقين والساعدين وكان قد اصطفاه الله تعالى وبسط عليه الدنيا وكثر أهله وماله فكان له سبعة بنين وسبع بنات وله أصناف البهائم وخمسمائة فدان يتبعها خمسمائة عبد لكل عبد امرأة وولد فابتلاه الله تعالى بذهاب ولده بهدم بيت عليهم وبذهاب أمواله وبالمرض في بدنه ثماني عشرة سنة أو ثلاث عشرة سنة أو سبعا وسبعة أشهر وسبعة أيام وسبع ساعات أو ثلاث سنين، وعمره إذ ذاك سبعون سنة، وقيل ثمانون سنة، وقيل أكثر، ومدة عمره على ما روى الطبراني ثلاث وتسعون سنة وقيل أكثر.

Hâkim'in Semure tarikiyle Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o aleyhisselâm; uzun boylu, kıvırcık saçlı, iri gözlü, güzel ahlaklı, kısa boyunlu, geniş göğüslü, kalın bacaklı ve kalın kollu idi. Yüce Allah onu seçmiş, dünyayı önüne sermiş, ailesini ve malını çoğaltmıştı. Yedi oğlu ve yedi kızı, her çeşit hayvanı, her birinin bir karısı ve çocuğu olan beş yüz kölenin takip ettiği beş yüz çift öküzü vardı. Yüce Allah onu, üzerlerine evin yıkılması suretiyle çocuklarının elinden gitmesiyle, mallarının yok olmasıyla ve on sekiz yıl yahut on üç yıl yahut yedi yıl, yedi ay, yedi gün ve yedi saat yahut üç yıl boyunca bedenindeki hastalıkla imtihan etti. O vakit yaşı yetmişti; seksen olduğu da, daha fazla olduğu da söylenmiştir. Taberânî'nin rivayetine göre ömrünün süresi doksan üç yıldı; daha fazla olduğu da söylenmiştir.

روي أن امرأته وكونها ماضر بنت ميشا بن يوسف ﵇ أو رحمة بنت إفرائيم بن يوسف إنما يتسنى على بعض الروايات السابقة في زمانه ﵇. قالت له يوما: لو دعوت الله تعالى فقال: كم كانت مدة الرخاء فذكرت مدة كثيرة وفي بعض الروايات ثمانين سنة فقال ﵇: أستحي من الله تعالى أن أدعوه وما بلغت مدة بلائي مدة رخائي.

Rivayet edildiğine göre hanımı —ki onun Yûsuf oğlu Mîşâ'nın kızı Mâdır yahut Yûsuf'un oğlu Efrâîm'in kızı Rahme olması ancak onun aleyhisselâm zamanı hakkındaki önceki bazı rivayetlere göre mümkündür— bir gün ona: 'Allah Teâlâ'ya dua etsen ya!' dedi. O da: 'Bolluk ve esenlik süresi ne kadardı?' diye sordu. Kadın uzun bir süre zikretti; bazı rivayetlerde seksen yıl dedi. Bunun üzerine o aleyhisselâm şöyle buyurdu: 'Bela süremin bolluk süremin miktarına ulaşmadığı bir durumda Allah Teâlâ'ya dua etmekten hayâ ederim.'.

وروي أن إبليس عليه اللعنة أتاها على هيئة عظيمة فقال لها: أنا إله الأرض فعلت بزوجك ما فعلت لأنه تركني وعبد إله السماء فلو سجد لي سجدة رددت عليه وعليك جميع ما أخذت منكما.

Rivayet edildiğine göre İblis (Allah'ın laneti üzerine olsun) kadına heybetli bir surette gelip şöyle dedi: 'Ben yerin ilahıyım. Kocana yaptığımı, o beni bırakıp göğün ilahına ibadet ettiği için yaptım. Eğer bana bir defa secde ederse, ikinizden aldığım her şeyi ona ve sana geri veririm.'

وفي رواية لو سجدت لي سجدة لرددت المال والولد وعافيت زوجك فرجعت إلى أيوب ﵇ وكان ملقى في الكناسة ببيت المقدس لا يقرب منه أحد فأخبرته بالقصة فقال ﵇: لعلك افتتنت بقول اللعين لئن عافاني الله ﷿ لأضربنك مائة سوط وحرام عليّ أن أذوق بعد هذا من طعامك وشرابك شيئا فطردها فبقي طريحا

Bir rivayette: 'Eğer bana bir defa secde edersen malı ve evladı geri verir, kocana da şifa bahşederim' dedi. Kadın, Beytü'l-Makdis'teki çöplükte kimsenin yanına yaklaşamadığı bir halde yatmakta olan Eyyûb'a aleyhisselâm dönüp durumu haber verdi. O aleyhisselâm: 'Herhalde o lanetlinin sözüne aldandın! Aziz ve Celil olan Allah bana şifa verirse sana mutlaka yüz kırbaç vuracağım. Bundan sonra senin yiyeceğinden ve içeceğinden bir şey tatmak bana haram olsun!' dedi ve onu kovdu. Böylece [Eyyûb],

في الكناسة لا يحوم حوله أحد من الناس فعند ذلك خر ساجدا فقال: رب أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ

çöplükte yapayalnız, insanların hiçbiri etrafına yaklaşmaz bir halde kaldı. İşte o vakit secdeye kapanarak: 'Rabbim! {أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Başıma bu dert geldi ve Sen merhametlilerin en merhametlisisin”' dedi.

وأخرج ابن عساكر عن الحسن أنه ﵇ قال ذلك حين مر به رجلان فقال أحدهما لصاحبه: ولو كان لله تعالى في هذا حاجة ما بلغ به هذا كله فسمع ﵇ فشق عليه فقال: (رب) إلخ،

İbn Asâkir'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre, o aleyhisselâm bunu yanından iki adam geçtiğinde söyledi; adamlardan biri arkadaşına: 'Eğer Yüce Allah'ın katında bunun bir kıymeti olsaydı, başına bütün bunlar gelmezdi' dedi. O aleyhisselâm bunu işitince ona çok ağır geldi ve: '(Rabbim!)' diyerek [duasını okudu].

وروى أنس مرفوعا أنه ﵇ نهض مرة ليصلي فلم يقدر على النهوض فقال (رب)

Enes'ten merfu olarak rivayet edildiğine göre, o aleyhisselâm bir defasında namaz kılmak için kalktı, kalkmaya güç yetiremeyince '(Rabbim!)'

إلخ وقيل غير ذلك ولعل هذا الأخير أمثل الأقوال، وكان ﵇ بلاؤه في بدنه في غاية الشدة، فقد أخرج ابن جرير عن وهب بن منبه قال: كان يخرج في بدنه مثل ثدي النساء ثم يتفقأ، وأخرج أحمد في الزهد عن الحسن أنه قال: ما كان بقي من أيوب ﵇ إلا عيناه وقلبه ولسانه فكانت الدواب تختلف في جسده، وأخرج أبو نعيم.

diyerek devamını okudu. Başka şeyler de söylenmiştir; belki de bu sonuncusu görüşlerin en uygun olanıdır. Bedenindeki belası son derece şiddetliydi. Nitekim İbn Cerîr'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Vücudunda kadın memesi gibi şişlikler çıkıyor, sonra patlıyordu. Ahmed'in ez-Zühd'de Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Eyyûb'un aleyhisselâm bedeninden geriye sadece iki gözü, kalbi ve dili kalmıştı; kurtlar vücudunda kaynaşıyordu. Ebû Nuaym

وابن عساكر عنه أن الدودة لتقع من جسد أيوب ﵇ فيعيدها إلى مكانها ويقول: كلي من رزق الله تعالى،

ve İbn Asâkir'in ondan rivayet ettiğine göre, bir kurt Eyyûb'un aleyhisselâm vücudundan düştüğünde onu yerine geri koyar ve: 'Allah Teâlâ'nın rızkından ye!' derdi.

وما أصاب منه إبليس في مرضه كما أخرج البيهقي في الشعب إلا الأنين، وسبب ابتلائه على ما خرج ابن عساكر من طريق جويبر عن الضحاك عن ابن عباس أنه استعان به مسكين على درء ظلم عنه فلم يعنه.

Beyhakî'nin Şuab'da rivayet ettiği üzere İblis'in onun hastalığı sırasında ondan elde edebildiği tek şey inilti olmuştur. İbn Asâkir'in Cüveybir tarikiyle Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre onun imtihana uğramasının sebebi; bir yoksulun, üzerinden bir zulmü defetmesi için ondan yardım istemesi ve onun da yardım etmemesi idi.

وأخرج ابن عساكر عن أبي إدريس الخولاني في ذلك أن الشام أجدب فكتب فرعون إليه ﵇ أن هلم إلينا فإن لك عندنا سعة فأقبل بما عنده فأقطعه أرضا فاتفق أن دخل شعيب على فرعون وأيوب ﵇ عنده فقال:

İbn Asâkir'in bu hususta Ebû İdrîs el-Havlânî'den rivayet ettiğine göre: Şam kuraklaştı, bunun üzerine Firavun ona aleyhisselâm mektup yazarak: 'Bize gel, zira yanımızda sana yetecek genişlik vardır' dedi. O da yanındakilerle geldi; Firavun ona bir toprak tahsis etti. Bir defasında Şuayb Firavun'un huzuruna girdiğinde Eyyûb aleyhisselâm da onun yanındaydı. Şuayb şöyle dedi:

أما تخاف أن يغضب الله تعالى غضبه فيغضب لغضبه أهل السماوات والأرض والجبال والبحار فسكت أيوب فلما خرجا من عنده أوحى الله تعالى إلى أيوب أوسكتّ عن فرعون لذهابك إلى أرضه استعد للبلاء قال: فديني قال سبحانه: أسلمه لك قال: لا أبالي، والله تعالى أعلم بصحة هذه الأخبار، ثم إنه ﵇ لما سجد فقال ذلك قيل له: ارفع رأسك فقد استجيب لك أركض برجلك فركض فنبعت من تحته عين ماء فاغتسل منها فلم يبق في ظاهر بدنه دابة إلا سقطت ولا جراحة إلا برئت ثم ركض مرة أخرى فنبعت عين أخرى فشرب منها فلم يبق في جوفه داء إلا خرج وعاد صحيحا ورجع إليه شبابه وجماله وذلك قوله تعالى: فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ ثم كسى حلة وجلس على مكان مشرف ولم تعلم امرأته بذلك فأدركتها الرقة عليه فقالت في نفسها: هب أنه طردني أفأتركه حتى يموت جوعا وتأكله السباع لأرجعن فلما رجعت ما رأت تلك الكناسة ولا تلك الحال فجعلت تطوف حيث الكناسة وتبكي وهابت صاحب الحلة أن تأتيه وتسأله فدعاها أيوب ﵇ فقال: ما تريدين يا أمة الله؟ فبكت وقالت: أريد ذلك المبتلي الذي كان ملقى على الكناسة قال لها: ما كان منك؟ فبكت وقالت: بعلي قال: أتعرفينه إذا رأيته؟ قالت: وهل يخفى عليّ فتبسم فقال: أنا ذلك فعرفته بضحكه فاعتنقته

'Allah Teâlâ'nın öyle bir gazaplanmasından korkmuyor musun ki O'nun gazabına göklerin, yerin, dağların ve denizlerin ehli de gazaplanır?' Eyyûb ise sustu. Firavun'un yanından çıktıklarında Allah Teâlâ Eyyûb'a: 'Onun toprağına gitmek uğruna Firavun'a karşı sustun ha! Belaya hazır ol!' diye vahyetti. Eyyûb: 'Ya dinim?' deyince, Yüce Allah: 'Onu sana bağışladım' buyurdu. O da: 'Öyleyse gam yemem' dedi. Bu haberlerin sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Sonra o aleyhisselâm secde edip bu sözü söyleyince ona: 'Başını kaldır, duan kabul edildi. Ayağını yere vur!' denildi. Ayağını vurdu, altından bir su kaynağı fışkırdı. Ondan yıkandı; bedeninin dışındaki bütün kurtlar döküldü ve bütün yaraları iyileşti. Sonra bir daha ayağını vurdu, başka bir pınar fışkırdı; ondan içti, karnında hiçbir hastalık kalmayıp dışarı çıktı, sağlığına kavuştu; gençliği ve güzelliği kendisine geri döndü. Yüce Allah'ın şu kavli bunu ifade eder: {فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ} “Bunun üzerine Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisindeki sıkıntıyı giderdik”. Sonra ona bir elbise giydirildi ve yüksekçe bir yere oturdu. Karısının bundan haberi yoktu; ona karşı şefkati kabardı ve kendi kendine şöyle dedi: 'Farz et ki beni kovdu; onu açlıktan ölsün ve yırtıcı hayvanlar yesin diye terk mi edeceğim? Mutlaka döneceğim.' Döndüğünde o çöplüğü ve o eski hali görmedi. Çöplüğün olduğu yerde dönüp ağlamaya başladı. O güzel elbiseli zâtın yanına gidip sormaktan çekindi. Eyyûb aleyhisselâm onu çağırıp: 'Ne istiyorsun ey Allah'ın kulu?' dedi. Kadın ağlayarak: 'Şu çöplükte yatan dertliyi arıyorum' dedi. Eyyûb: 'Senin neyin olurdu?' dedi. Kadın ağlayarak: 'Kocamdı' dedi. Eyyûb: 'Onu görsen tanır mısın?' dedi. Kadın: 'Hiç benden gizli kalır mı!' dedi. Bunun üzerine Eyyûb gülümsedi ve: 'O kişi benim' dedi. Kadın onu gülüşünden tanıdı ve boynuna sarıldı.

وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ الظاهر أنه عطف على (كشفنا) فيلزم أن يكون داخلا معه في حيز تفصيل استجابة الدعاء، وفيه خفاء لعدم ظهور كون الإتيان المذكور مدعوا به وإذا عطف على (استجبنا) لا يلزم ذلك، وقد سئل ﵊ عن هذه الآية،

{وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “ve katımızdan bir rahmet olarak ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik”; zâhir olan bunun 'keşefnâ' fiiline atfedilmiş olmasıdır; bu durumda onunla birlikte duanın kabulünün tafsilatı dairesine girmesi gerekir. Ancak zikredilen bu vermenin bizzat dua ile istenen şey olduğu açık olmadığından bunda bir kapalılık vardır. Şayet 'istecebnâ' fiiline atfedilirse bu gereklilik ortadan kalkar. Peygamber'e aleyhisselâm bu ayet sorulmuştur;

أخرج ابن مردويه وابن عساكر من طريق جويبر عن الضحاك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «سألت النبي ﷺ عن قوله تعالى: وَآتَيْناهُ إلخ قال: رد الله تعالى امرأته إليه وزاد في شبابها حتى ولدت له ستا وعشرين ذكرا»

İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Cüveybir tarikiyle Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın {وَآتَيْناهُ} “ve ona verdik...” kavlini sordum; şöyle buyurdu: 'Allah Teâlâ hanımını ona geri verdi ve ona yirmi altı erkek çocuk doğuruncaya kadar gençliğini artırdı.'»

فالمعنى على هذا آتيناه في الدنيا مثل أهله عددا مع زيادة مثل آخر، وقال ابن مسعود والحسن وقتادة في الآية: إن الله تعالى أحيى له أولاده الذين هلكوا في بلائه وأوتي مثلهم في الدنيا، والظاهر أن المثل من صلبه ﵇ أيضا، وقيل: كانوا نوافل وجاء في خبر أنه ﵇ كان له أندران أندر للقمح وأندر للشعير فبعث الله تعالى سحابتين فأفرغت أحداهما في أندر القمح الذهب حتى فاض وأفرغت الأخرى في اندر الشعير الورق حتى فاض،

Buna göre mana: 'Dünyada ailesinin sayıca bir mislini, bir misli daha fazlasıyla ona verdik' demektir. İbn Mes'ûd, Hasan ve Katâde bu ayet hakkında şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ imtihanı sırasında ölen çocuklarını onun için diriltti ve dünyada onlara bir misli daha verildi. Zâhir olan, o bir mislin de onun aleyhisselâm sulbünden olduğudur. Fazlalık oldukları da söylenmiştir. Bir rivayette geldiğine göre onun aleyhisselâm iki harmanı vardı; biri buğday harmanı, diğeri arpa harmanıydı. Allah Teâlâ iki bulut gönderdi; biri buğday harmanına taşıncaya kadar altın boşalttı, diğeri de arpa harmanına taşıncaya kadar gümüş boşalttı.

وأخرج أحمد والبخاري وغيرهما عن أبي هريرة عن النبي ﷺ قال: «بينما أيوب ﵇ يغتسل عريانا خر عليه جراد من ذهب فجعل أيوب ﵇ يحثي في ثوبه فناداه ربه سبحانه يا أيوب ألم أكن أغنيتك عما ترى: قال: بلى وعزتك لكن لا غنى بي عن

Ahmed, Buhârî ve diğerlerinin Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Eyyûb aleyhisselâm çıplak olarak yıkanırken üzerine altından bir çekirge sürüsü düştü. Eyyûb aleyhisselâm hemen elbisesine avuç avuç toplamaya başladı. Rabbi Teâlâ ona: 'Ey Eyyûb! Ben seni gördüğün bu şeyden müstağni kılmadım mı?' diye seslendi. O da: 'Evet, izzetine andolsun ki öyle; fakat Senin

بركتك

bereketine ihtiyacım var' dedi.»

، وعاش ﵇ بعد الخلاص من البلاء على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما سبعين سنة، ويظهر من هذا مع القول بأن عمره حين أصابه البلاء سبعون أن مدة عمره فوق ثلاث وتسعين بكثير، ولما مات ﵇ أوصى إلى ابنه حرمل كما روي عن وهب، والآية ظاهرة في أن الأهل ليس المرأة رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ أي وآتيناه ما ذكر لرحمتنا أيوب ﵇ وتذكرة لغيره من العابدين ليصبروا كما صبر فيثابوا كما أثيب، فرحمة نصب على أنه مفعول له ولِلْعابِدِينَ متعلق بذكرى، وجوز أن يكون رَحْمَةً وَذِكْرى تنازعا فيه على معنى وآتيناه العابدين الذين من جملتهم أيوب ﵇ وذكرنا إياهم بالإحسان وعدم نسياننا لهم.

O aleyhisselâm, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre beladan kurtulduktan sonra yetmiş yıl yaşadı. Bu rivayet ile belaya uğradığında yaşının yetmiş olduğu kavli bir arada düşünüldüğünde ömrünün doksan üçün çok üzerinde olduğu anlaşılır. O aleyhisselâm vefat ettiğinde Vehb'den rivayet edildiği üzere oğlu Harmele'ye vasiyet etti. Ayet, ehlinden muradın hanımı olmadığı hususunda açıktır. {رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ} “katımızdan bir rahmet ve ibadet edenler için bir öğüt olarak”, yani Eyyûb'a aleyhisselâm olan rahmetimizden ve ibadet eden diğer kullara da onun sabrettiği gibi sabretsinler ve onun mükâfatlandırıldığı gibi mükâfatlandırılsınlar diye bir ibret olsun diye bu zikredilenleri ona verdik. 'Rahmeten' kelimesi mef'ûlün leh olarak mensuptur; 'li'l-âbidîn' ise 'zikrâ' kelimesine müteallıktır. 'Rahmeten' ve 'zikrâ' kelimelerinin, 'Eyyûb'un da aleyhisselâm aralarında bulunduğu ibadet edenlere ihsanımızı ulaştırdık ve onları unutmayıp iyilikle andık' manasında onda tenâzu' ettiği de caiz görülmüştür.

وجوّز أبو البقاء نصب «رحمة» على المصدر وهو كما ترى وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ أي واذكرهم وظاهر نظم ذي الكفل في سلك الأنبياء ﵈ أنه منهم وهو الذي ذهب إليه الأكثر، واختلف في اسمه فقيل بشر وهو ابن أيوب ﵇ بعثه الله تعالى نبيا بعد أبيه وسماه ذا الكفل وأمره سبحانه بالدعاء إلى توحيده، وكان مقيما بالشام عمره ومات وهو ابن خمس وسبعين سنة وأوصى إلى ابنه عبدان وأخرج ذلك الحاكم عن وهب، وقيل هو الياس بن ياسين بن فنحاص بن العيزار بن هارون أخي موسى بن عمران ﵈، وصنيع بعضهم يشعر باختياره، وقيل يوشع بن نون، وقيل اسمه ذو الكفل، وقيل هو زكريا حكى كل ذلك الكرماني في العجائب، وقيل هو اليسع بن أخطوب بن العجوز، وزعمت اليهود أنه حزقيال وجاءته النبوة وهو في وسط سبي بختنصر على نهر خوبار.

Ebû'l-Bekâ 'rahmeten' kelimesinin masdar olarak mansub olmasını caiz görmüştür ki durumu malumdur. {وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ} “İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [hatırla]”, yani onları da an. Zülkifl'in peygamberler aleyhimüsselâm zincirine dahil edilmesinin zâhiri onun da onlardan olduğunu gösterir; çoğunluğun benimsediği görüş de budur. İsmi hususunda ihtilaf edilmiştir: Bişr olduğu söylenmiştir ki o, Eyyûb'un aleyhisselâm oğludur; babasından sonra Yüce Allah onu peygamber olarak göndermiş, Zülkifl diye isimlendirmiş ve O'nun tevhidini tebliğ etmesini emretmiştir. Ömrü boyunca Şam'da ikamet etmiş, yetmiş beş yaşındayken vefat etmiş ve oğlu Abdân'a vasiyette bulunmuştur. Bunu Hâkim, Vehb'den rivayet etmiştir. Onun İmrân oğlu Mûsâ'nın aleyhimesselâm kardeşi Hârûn oğlu el-Îzâr oğlu Finhâs oğlu Yâsîn oğlu İlyâs olduğu da söylenmiştir ve bazılarının tutumu bunu tercih ettiklerini ihsas ettirmektedir. Yûşa' b. Nûn olduğu söylenmiştir. İsminin Zülkifl olduğu söylenmiştir. Zekeriyyâ olduğu da söylenmiştir; Kirmânî el-Acâib'de bütün bunları nakletmiştir. Onun Acûz oğlu Ahtûb oğlu Elyesa' olduğu da söylenmiştir. Yahudiler onun Hezekiel olduğunu ve peygamberliğin ona Buhtunnasr'ın sürgününün ortasında Hâbûr nehri kenarındayken geldiğini iddia etmişlerdir.

وقال أبو موسى الأشعري ومجاهد: لم يكن نبيا وكان عبدا صالحا استخلفه. على ما أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن مجاهد. اليسع ﵇ بشرط أن يصوم النهار ويقوم الليل ولا يغضب ففعل ولم يذكر مجاهد ما اسمه.

Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve Mücâhid şöyle demişlerdir: O peygamber değildi; İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre Elyesa' aleyhisselâm gündüzleri oruç tutması, geceleri namaz kılması ve asla öfkelenmemesi şartıyla onu yerine halef kıldığı salih bir kuldu; o da bunları yaptı. Mücâhid onun isminin ne olduğunu zikretmemiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس أنه قال: كان قاضيا في بني إسرائيل فحضره الموت فقال: من يقوم مقامي على أن لا يغضب؟ فقال رجل: أنا يسمى ذا الكفل الخبر، وأخرج عن ابن حجيرة الأكبر كان ملك من ملوك بني إسرائيل فحضرته الوفاة فأتاه رؤوس بني إسرائيل فقالوا: استخلف علينا ملكا نفزع إليه فقال: من تكفل لي بثلاث فأوليه ملكي؟

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İsrâiloğulları'nda bir hâkim vardı; vefatı yaklaşınca: 'Öfkelenmemek şartıyla benim yerime kim geçer?' dedi. Zülkifl denilen bir adam: 'Ben' dedi... hadis. İbn Hüceyretü'l-Ekber'den rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları hükümdarlarından bir hükümdar vardı; vefatı yaklaşınca İsrâiloğulları'nın ileri gelenleri ona gelip: 'Bize sığınacağımız bir hükümdarı halef bırak' dediler. O da: 'Üç şeyi benim adıma kim üstlenirse ona mülkümü devrederim' dedi.

فلم يتكلم إلا فتى من القوم قال: أنا فقال: اجلس ثم قالها ثانية فلم يتكلم أحد إلا الفتى فقال: تكفل لي بثلاث وأوليك ملكي تقوم الليل فلا ترقد وتصوم فلا تفطر وتحكم فلا تغضب قال: نعم قال: قد وليتك ملكي الخبر، وفيه كذا في الخبر السابق قصة إرادة إبليس عليه اللعنة إغضابه وحفظ الله تعالى إياه منه، والكفل الكفالة والحظ والضعف، وإطلاق ذلك عليه إن لم يكن اسمه إما لأنه تكفل بأمر فوفى به، وإما لأنه كان له ذا حظ من الله تعالى، وقيل لأنه كان له ضعف عمل الأنبياء ﵈ في زمانه وضعف ثوابهم.

Topluluktan o gençten başka kimse konuşmadı: 'Ben' dedi. Hükümdar: 'Otur' dedi, sonra bunu ikinci defa söyledi; yine o gençten başka kimse konuşmadı. Bunun üzerine hükümdar: 'Üç şeyi bana üstlen ki mülkümü sana devredeyim: Gece namaz kılacak uyumayacaksın, gündüz oruç tutacak bozmayacaksın ve hüküm verirken öfkelenmeyeceksin' dedi. Genç: 'Evet' dedi. Hükümdar: 'Mülkümü sana devrettim' dedi... hadis. Bu rivayette ve önceki rivayette, İblis'in (Allah'ın laneti üzerine olsun) onu öfkelendirme arzusu ve Yüce Allah'ın onu bundan koruması kıssası yer almaktadır. Kifl; kefalet, pay (nasip) ve kat (iki kat) demektir. Eğer ismi bu değilse onun bu şekilde isimlendirilmesi ya bir işi üstlenip onu yerine getirdiği içindir ya da Allah Teâlâ katında büyük bir nasip sahibi olduğu içindir. Zamanındaki peygamberlerin aleyhimüsselâm amelinin ve mükâfatının iki katına sahip olduğu için böyle dendiği de söylenmiştir.

ومن قال إنه زكريا ﵇ قال: إن إطلاق ذلك عليه لكفالته مريم وهو داخل في الوجه الأول، وفي البحر وقيل: في تسميته ذا الكفل أقوال مضطربة لا تصح والله تعالى أعلم.

Onun Zekeriyyâ aleyhisselâm olduğunu söyleyenler, bu şekilde isimlendirilmesinin Meryem'e kefil olmasından ötürü olduğunu söylemişlerdir ki bu birinci veche dahildir. el-Bahr'da şöyle denir: 'Onun Zülkifl olarak isimlendirilmesi hususunda sahih olmayan, çelişkili görüşler söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.'

كُلٌّ أي كل واحد من هؤلاء مِنَ الصَّابِرِينَ أي على مشاق التكاليف وشدائد النوب ويعلم هذا من ذكر هؤلاء بعد أيوب ﵈، والجملة استئناف وقع جوابا عن سؤال نشأ من الأمر بذكرهم وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا الكلام فيه على طرز ما سبق من نظيره آنفا.

{كُلٌّ} “Hepsi”, yani bunların her biri; {مِنَ الصَّابِرِينَ} “sabredenlerdendi”, yani mükellefiyetlerin meşakkatlerine ve musibetlerin şiddetine sabredenlerdendi. Bu durum, onların Eyyûb'dan aleyhisselâm sonra zikredilmesinden anlaşılmaktadır. Cümle, onların zikredilmesi emrinden doğan bir soruya cevap olarak gelen istînâftır. {وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا} “Onları rahmetimize kattık”; bunun hakkındaki açıklama az önce geçen benzerinin üslubu üzeredir.

إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ أي الكاملين في الصلاح لعصمتهم من الذنوب. والجملة في موضع التعليل وليس فيه تعليل الشيء بنفسه من غيره حاجة إلى جعل من ابتدائية كما يظهر بأدنى نظر وَذَا النُّونِ أي واذكر صاحب الحوت

{إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz onlar salihlerdendi”, yani günahlardan korunmuş (masum) olmaları sebebiyle salihlik mertebesinde kemale ermiş kimselerdendi. Bu cümle ta'lîl (gerekçe bildirme) konumundadır; en küçük bir dikkatle dahi anlaşılacağı üzere {مِنْ} edatını ibtidâiyye (başlangıç bildiren) kılmaya gerek kalmaksızın, burada bir şeyin bizzat kendisiyle gerekçelendirilmesi söz konusu değildir. {وَذَا النُّونِ} “Balık sahibini [Zünnûn'u] da [an]”, yani balık sahibini hatırla...

يونس ﵇ ابن متى وهو اسم أبيه على ما في صحيح البخاري وغيره وصححه ابن حجر قال: ولم أقف في شيء من الأخبار على اتصال نسبه، وقد قيل إنه كان في زمن ملوك الطوائف من الفرس، وقال ابن الأثير كغيره إنه، اسم أمه ولم ينسب أحد من الأنبياء إلى أمه غيره وغير عيسى ﵉.

Yûnus aleyhisselâm b. Mettâ'dır; Sahîh-i Buhârî ve diğerlerinde geçtiği ve İbn Hacer'in de tashih ettiği üzere Mettâ babasının adıdır. İbn Hacer: 'Rivayetlerin hiçbirinde onun nesebinin muttasıl olduğuna rastlamadım' demiştir. Onun Farsların Mülûkü't-Tavâif zamanında olduğu söylenmiştir. İbnü'l-Esîr ise başkaları gibi Mettâ'nın annesinin adı olduğunu ve Îsâ aleyhisselâm ile ondan başka hiçbir peygamberin annesine nispet edilmediğini söylemiştir.

واليهود قالوا بما تقدم إلا أنهم سموه يونه بن اميتاي، وبعضهم يقول يونان بن امافي، والنون الحوت كما أشرنا إليه ويجمع على نينان كما في البحر وأنوان أيضا كما في القاموس.

Yahudiler de yukarıda geçenleri söylemişler, ancak onu Yûne b. Emîtây olarak isimlendirmişlerdir; bazısı da Yûnân b. Emâfî demektedir. Nûn, işaret ettiğimiz üzere balıktır; el-Bahr'da geçtiği üzere çoğulu 'nînân' ve Kâmûs'ta geçtiği üzere 'envân' olarak da gelir.

إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً أي غضبان على قومه لشدة شكيمتهم وتمادى إصرارهم مع طول دعوته إياهم، وكان ذهابه هذا هجرة عنهم لكنه لم يؤمر به. وقيل: غضبان على الملك حزقيل،

{إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً} “Hani o, öfkelenerek gitmişti”; yani onları uzun süre davet etmesine rağmen inatlarının şiddeti ve ısrarlarının sürüp gitmesi sebebiyle kavmine öfkelenmiş olarak [gitmişti]. Bu gidişi onlardan bir hicretti, ancak bununla emrolunmamıştı. Hükümdar Hezekiel'e öfkelenmiş olduğu da söylenmiştir.

فقد روي عن ابن عباس أنه قال: كان يونس وقومه يسكنون فلسطين فغزاهم ملك وسبى منهم تسعة أسباط ونصفا فأوحى الله تعالى إلى شعياء النبي أن اذهب إلى حزقيل الملك وقل له يوجه خمسة من الأنبياء لقتال هذا الملك فقال: أوجه يونس بن متى فإنه قوي أمين فدعاه الملك يخرج فقال يونس: هل أمرك الله تعالى بإخراجي؟ قال: لا قال: هل سماني لك؟ قال: لا فقال يونس: فها هنا أنبياء غيري فألحوا عليه فخرج مغاضبا فأتى بحر الروم فوجد قوما هيؤوا سفينة فركب معهم فلما وصلوا اللجة تكفأت بهم السفينة وأشرفت على الغرق فقال الملاحون: معنا رجل عاص أو عبد آبق ومن رسمنا إذا ابتلينا بذلك أن نقترع فمن وقعت عليه القرعة ألقيناه في البحر لئن يغرق أحدنا خير من أن تغرق السفينة فاقترعوا ثلاث مرات فوقعت القرعة فها كلها على يونس ﵇ فقال: أنا الرجل العاصي والعبد الآبق فألقى نفسه في البحر فجاءت حوت فابتلعته فأوحى الله تعالى إليها أن لا تؤذيه بشعرة فإني جعلت بطنك سجنا له ولم أجعله طعاما ثم نجاه الله تعالى من بطنها ونبذه بالعراء وقد رق جلده فأنبت عليه شجرة من يقطين يستظل بها ويأكل من ثمرها حتى اشتد فلما يبست الشجرة حزن عليها يونس ﵇ فقال له: أتحزن على شجرة ولم تحزن على مائة ألف أو يزيدون حيث لم تذهب إليهم ولم تطلب راحتهم؟ فأوحى الله تعالى إليه وأمره أن يذهب إليهم فتوجه نحوهم حتى دخل أرضهم وهم منه غير بعيد فأتاهم وقال لملكهم: إن الله تعالى أرسلني إليك فأرسل معي بني إسرائيل قالوا: ما نعرف ما تقول ولو علمنا علمنا أنك صادق لفعلنا وقد آتيناكم في دياركم وسبيناكم فلو كان الأمر كما تقول لمنعنا الله تعالى عنكم فطاف فيهم ثلاثة أيام يدعوهم إلى ذلك فأبوا عليه فأوحى الله تعالى إليه قل لهم إن لم يؤمنوا جاءهم العذاب فأبلغهم فأبوا فخرج من عندهم فلما فقدوه ندموا على فعلهم فانطلقوا يطلبونه فلم يقدروا عليه ثم ذكروا أمرهم وأمر يونس ﵇ للعلماء الذين عندهم فقالوا: انظروا واطلبوه في المدينة فإن كان فيها فليس كما ذكر من نزول العذاب وإن كان قد خرج فهو كما قال فطلبوه فقيل لهم: إنه خرج العشية فلما أيسوا غلقوا باب مدينتهم ولم يدخلوا فيها دوابهم ولا غيرها وعزلوا كل واحدة عن ولدها وكذا الصبيان والأمهات ثم قاموا ينتظرون الصبح فلما انشق الصبح نزل العذاب من السماء فشقوا جيوبهم ووضعت الحوامل ما في بطونها وصاحت الصبيان والدواب فرفع الله تعالى العذاب عنهم فبعثوا إلى يونس حتى لقوه فآمنوا به وبعثوا معه بني إسرائيل

Nitekim İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Yûnus ve kavmi Filistin'de ikamet ediyorlardı. Bir hükümdar onlara gazada bulundu ve onlardan dokuz buçuk kabileyi esir aldı. Allah Teâlâ İşyâ peygambere: 'Hükümdar Hezekiel'e git ve ona bu hükümdarla savaşmak üzere peygamberlerden beşini göndermesini söyle' diye vahyetti. O da: 'Mettâ oğlu Yûnus'u göndereyim; zira o güçlü ve güvenilirdir' dedi. Hükümdar çıkması için onu çağırdı; Yûnus: 'Beni çıkarmanı Allah Teâlâ mı emretti?' dedi. Hükümdar: 'Hayır' dedi. Yûnus: 'Benim ismimi sana verdi mi?' dedi. Hükümdar: 'Hayır' dedi. Yûnus: 'Burada benden başka peygamberler de var' dedi. Ona çok ısrar ettiler, o da öfkeyle çıktı. Akdeniz'e (Bahrü'r-Rûm) vardı ve bir gemi hazırlamış olan bir topluluk bulup onlarla birlikte bindi. Denizin ortasına ulaştıklarında gemi yalpalamaya başladı ve batmak üzere oldu. Gemiciler: 'Aramızda asi bir adam yahut kaçak bir köle var. Bizim adetimiz, böyle bir durumla karşılaştığımızda kura çekmektir; kura kime çıkarsa onu denize atarız, zira birimizin boğulması geminin batmasından hayırlıdır' dediler. Üç defa kura çektiler; hepsinde kura Yûnus'a aleyhisselâm çıktı. Bunun üzerine Yûnus: 'Asi adam ve kaçak köle benim' diyerek kendisini denize attı. Bir balık gelip onu yuttu. Yüce Allah balığa: 'Onun bir kılına dahi zarar verme; zira Ben senin karnını ona bir zindan kıldım, bir yiyecek kılmadım' diye vahyetti. Sonra Allah Teâlâ onu balığın karnından kurtardı ve derisi incelmiş bir halde çıplak bir yere bıraktı. Üzerine gölgelenmesi ve meyvesinden yemesi için kabak cinsinden bir bitki bitirdi; nihayet kuvveti yerine geldi. Bitki kuruyunca Yûnus aleyhisselâm buna üzüldü. Ona: 'Bir bitkiye üzülüyorsun da, kendilerine gitmeyip kurtuluşlarını aramadığın yüz bin veya daha fazla kişiye üzülmüyor musun?' denildi. Allah Teâlâ ona vahyetti ve onlara gitmesini emretti. O da onlara doğru yöneldi; nihayet pek uzak olmayan memleketlerine girdi. Yanlarına varıp hükümdarlarına: 'Allah Teâlâ beni sana gönderdi; İsrâiloğulları'nı benimle birlikte salıver' dedi. Onlar: 'Ne dediğini bilmiyoruz; şayet doğru söylediğini bilseydik yapardık. Biz sizin yurtlarınıza girdik ve sizi esir aldık; eğer durum senin dediğin gibi olsaydı Allah Teâlâ bizi sizden menederdi' dediler. Onların içinde üç gün dolaşıp buna davet etti; fakat reddettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Onlara söyle, şayet iman etmezlerse azap gelecektir' diye vahyetti. Bunu onlara tebliğ etti, yine reddettiler. O da yanlarından çıktı. Onu kaybettiklerinde yaptıklarına pişman oldular; onu aramaya çıktılar ama bulamadılar. Sonra durumlarını ve Yûnus'un aleyhisselâm halini yanlarındaki âlimlere anlattılar; onlar da: 'Bakın, onu şehirde arayın; şayet şehirdeyse azabın ineceği hususu söylediği gibi değildir. Eğer çıkıp gitmişse dediği gibidir' dediler. Onu aradılar; kendilerine akşamleyin çıktığı söylendi. Ümitlerini kesince şehirlerinin kapılarını kapattılar; ne hayvanlarını ne de başkasını şehre soktular. Her anayı yavrusundan, çocukları da annelerinden ayırdılar. Sonra sabahı beklemeye koyuldular. Sabah aydınlanınca gökten azap indi; yakalarını yırttılar, hamileler karınlarındakini düşürdü, çocuklar ve hayvanlar feryat etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ azabı onlardan kaldırdı. Yûnus'a haber saldılar, nihayet ona ulaşıp iman ettiler ve İsrâiloğulları'nı onunla birlikte salıverdiler.

، وقيل مغاضبا لربه ﷿، وحكي في هذه المغاضبة كيفيات وتعقب ذلك في البحر بأنه يجب إطراح هذا القول إذ لا يناسب ذلك منصب النبوة وينبغي أن يتأول لمن قال ذلك من العلماء كالحسن والشعبي وابن جبير وغيرهم من التابعين. وابن مسعود من الصحابة رضي الله تعالى عنهم بأن يكون معنى قولهم لربه لأجل ربه تعالى وحمية لدينه، فاللام لام العلة لا اللام الموصلة للمفعول به انتهى.

Rabbine celle celâluhu öfkelenmiş olduğu da söylenmiştir; bu öfkelenme hakkında birtakım keyfiyetler nakledilmiştir. el-Bahr'da bu husus şöyle tenkit edilmiştir: Bu görüşün bir kenara atılması vaciptir; zira peygamberlik makamına yakışmaz. Tâbiînden Hasan, Şa'bî, İbn Cübeyr ve diğerleri ile Sahâbeden İbn Mes'ûd radıyallâhu anhüm gibi bunu söyleyen âlimlerin bu sözünü; 'Rabbine' ifadelerinin 'Yüce Rabbi uğruna ve O'nun dinine gayretinden ötürü' manasında olduğu şeklinde tevil etmek gerekir. Dolayısıyla buradaki lâm harfi harf-i ceri ta'lîl (sebep bildiren) lâmdır, mef'ûle ulaştıran lâm değildir. [Söz bitti].

وكون المراد مغاضبا لربه ﷿ مقتضى زعم اليهود فإنهم زعموا أن الله تعالى أمره أن يذهب إلى نينوى وينذر أهلها فهرب إلى ترسيس من ذلك وانحدر إلى يافا ونزل في السفينة فعظمت الأمواج وأشرفت السفينة على

Muradın Rabbine celle celâluhu öfkelenmek olması Yahudilerin iddiasının gereğidir. Zira onlar, Allah Teâlâ'nın ona Ninova'ya gidip halkını uyarmasını emrettiğini, onun ise bundan kaçarak Tarsis'e kaçtığını, Yafa'ya inip gemiye bindiğini, büyük dalgaların çıktığını ve geminin

الغرق فاقترع أهلها فوقعت القرعة عليه فرمى بنفسه إلى البحر فالتقمه الحوت ثم ألقاه وذهب إلى نينوى فكان ما كان، ولا يخفى أن مثل هذا الهرب مما يجل عنه الأنبياء ﵈ واليهود قوم بهت.

batmak üzere olduğunu, gemi halkının kura çekip kuranın ona çıktığını, kendisini denize attığını, balığın onu yutup sonra bıraktığını ve Ninova'ya gittiğini, böylece olanların olduğunu iddia etmişlerdir. Gizli değildir ki peygamberler aleyhimüsselâm böyle bir kaçıştan münezzehtir; Yahudiler ise iftiracı bir topluluktur.

ونصب مُغاضِباً على الحال وهو من المفاعلة التي لا تقتضي اشتراكا نحو عاقبت اللص وسافرت، وكأنه استعمل ذلك هنا للمبالغة وقيل المفاعلة على ظاهرها فإنه ﵇ غضب على قومه لكفرهم وهم غضبوا عليه بالذهاب لخوفهم لحوق العذاب. وقرأ أبو سرف «مغضبا» اسم مفعول فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ أي إنه أي الشأن لن نقدر ونقضي عليه بعقوبة ونحوها أو لن نضيق عليه في أمره بحبس ونحوه، ويؤيد الأول قراءة عمر بن عبد العزيز والزهري

{مُغاضِباً} kelimesi hâl olarak mensuptur; 'âkabtü'l-lıssa' (hırsızı cezalandırdım) ve 'sâfertü' (yolculuk yaptım) misallerindeki gibi ortaklık gerektirmeyen mufâale babındandır. Sanki bu bab burada mübalağa için kullanılmıştır. Mufâalenin zâhirî manasında olduğu da söylenmiştir; zira o aleyhisselâm inkârlarından ötürü kavmine öfkelenmiş, onlar da azabın gelmesinden korktukları için onun çekip gitmesine öfkelenmişlerdir. Ebû Seref ism-i mef'ûl olarak 'mugdaban' şeklinde okumuştur. {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı”; yani şüphesiz durum şudur ki ceza ve benzeri bir şeyle ona takdirde bulunup hükmetmeyeceğimizi yahut hapis ve benzeri bir şeyle onun işini daraltmayacağımızı sandı demektir. Birinci manayı Ömer b. Abdilazîz ve Zührî'nin kıraati desteklemektedir:

«نقدّر» بالنون مضمومة وفتح القاف وكسر الدال مشددة، وقراءة علي كرم الله تعالى وجهه

Nûn'un dammesi, kāf'ın fethası ve dâl'ın kesreli şeddesiyle 'nukaddire' şeklindedir. Ali'nin kerremallâhu teâlâ vecheh kıraati de böyledir.

. واليماني «يقدّر» بضم الياء وفتح القاف والدال مشددة فإن الفعل فيهما من التقدير بمعنى القضاء والحكم كما هو المشهور، ويجوز أن يكون بمعنى التضيق فإنه ورد بهذا المعنى أيضا كما ذكره الراغب، وظن معاوية رضي الله تعالى عنه أنه من القدرة فاستشكل ذلك إذ لا يظن أحد فضلا عن النبي ﵇ عدم قدرة الله تعالى عليه وفزع إلى ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فأجابه بما ذكرناه أولا وجوّز أن يكون من القدرة وتكون مجازا عن أعمالها أي فظن أن لن نعمل قدرتنا فيه أو يكون الكلام من باب التمثيل أي فعل فعل من ظن أن لن نقدر عليه في مراغمته قومه من غير انتظار لأمرنا، وقيل: يجوز أن يسبق ذلك إلى وهمه ﵇ بوسوسة الشيطان ثم يردعه ويرد بالبرهان كما يفعل المؤمن المحقق نزعات الشيطان وما يوسوس إليه في كل وقت، ومنه وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا [الأحزاب: ٨] والخطاب للمؤمنين.

Yemânî ise yâ'nın dammesi, kāf ve şeddeli dâl'ın fethasıyla 'yukaddera' şeklinde okumuştur; zira bu iki kıraatteki fiil meşhur olduğu üzere kaza ve hüküm manasındaki takdirdendir. Râgıb'ın da belirttiği üzere bu anlamda da varid olduğu için daraltmak manasında olması da caizdir. Muâviye radıyallâhu anh bunun kudretten (güç yetirmekten) geldiğini sanmış ve bunu müşkül görmüştür; zira peygamber aleyhisselâm bir yana hiç kimse Allah Teâlâ'nın ona güç yetiremeyeceğini zannetmez; bu sebeple İbn Abbâs'a radıyallâhu anhümâ başvurmuş, o da ona ilk zikrettiğimiz cevabı vermiştir. Bunun kudretten olması ve gücün icra edilmesinden mecaz olması da caiz görülmüştür; yani 'gücümüzü onun üzerinde icra etmeyeceğimizi sandı' demektir. Yahut söz temsil kabilindendir; yani emrimizi beklemeden kavmine kızıp gitmesinde, kendisine güç yetiremeyeceğimizi sanan kimsenin yaptığı gibi davrandı demektir. Şeytanın vesvesesiyle bunun onun aleyhisselâm vehmine anlık olarak gelmesi, sonra da tahkik ehli müminin her vakit şeytanın dürtülerini ve fısıldadığı şeyleri defedip reddettiği gibi onun da bunu delille reddedip defetmesi de caiz görülmüştür. Hitabın müminlere olduğu {وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا} “ve Allah hakkında türlü zanlarda bulunuyordunuz” ayeti de bu kabildendir.

وتعقبه صاحب الفرائد بأن مثله عن المؤمن بعيد فضلا عن النبي المعصوم لأنه كفر، وقوله تعالى: تَظُنُّونَ إلخ ليس من هذا القبيل على أنه شامل للخاص وغيرهم، وبأن ما هجس ولم يستقر لا يسمى ظنا، وبأن الخواطر لا عتب عليها، وبأنه لو كان حامله على الخروج لم يكن من قبيل الوسوسة. وأجيب بأن الظن بمعنى الهجس في الخاطر من غير ترجيح مجاز مستعمل والعتب على ذهابه مغاضبا ولا وجه لجعله حاملا على الخروج ومع هذا هو وجه لا وجاهة له.

el-Ferâid sahibi ise buna şu gerekçelerle karşı çıkmıştır: Böylesi bir durum masum bir peygamber şöyle dursun, bir mümin için dahi uzaktır; çünkü bu küfürdür. Allah Teâlâ'nın: {تَظُنُّونَ} ilh. ayeti de bu kabilden değildir; üstelik o hem havası hem de diğerlerini kapsamaktadır. Ayrıca kalbe doğup yerleşmeyen şeye 'zan' denmez; gelip geçici vesveselerden ötürü kınama da olmaz. Eğer onu çıkmaya sevk eden şey bu olsaydı, o zaman vesvese kabilinden olmazdı. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zannın, bir tarafı tercih etmeksizin hatıra gelen düşünce manasında kullanılması yaygın bir mecazdır. Kınama ise öfkeyle çekip gitmesinedir; zannı çıkış sebebi kılmanın bir dayanağı yoktur. Bununla birlikte bu, pek de tutarlı olmayan bir izahtır.

وقرأ ابن أبي ليلى وأبو سرف والكلبي وحميد بن قيس ويعقوب «يقدّر» بضم الياء وفتح الدال مخففا، وعيسى والحسن بالياء مفتوحة وكسر الدال.

İbn Ebî Leylâ, Ebû Seref, el-Kelbî, Humeyd b. Kays ve Ya'kūb; yâ'nın dammesi ve dâl'ın fethasıyla şeddesiz olarak 'yukdera' şeklinde okumuşlardır. Îsâ ve el-Hasan ise yâ'nın fethası ve dâl'ın kesresiyle ['yakdire' şeklinde] okumuşlardır.

فَنادى الفاء فصيحة أي فكان ما كان من المساهمة والتقام الحوت فنادى فِي الظُّلُماتِ أي في الظلمة الشديدة المتكاثفة في بطن الحوت جعلت الظلمة لشدتها كأنها ظلمات، وأنشد السيرافي:

{فَنادى} “bunun üzerine seslendi”; fâ-i fasîhadır; yani kur'a çekilip balığın yutmasıyla olanlar oldu ve o seslendi {فِي الظُّلُماتِ} “karanlıklar içinde”; yani balığın karnındaki koyu ve şiddetli karanlık içinde seslendi. Karanlık şiddetinden ötürü sanki kat kat karanlıklarmış gibi kabul edilmiştir. es-Sîrâfî şu beyti okumuştur:

وليل تقول الناس في ظلماته ... سواء صحيحات العيون وعورها

Öyle bir gece ki insan karanlıklarında der ki: / Sağlam gözlüler ile körler birdir artık.

أو الجمع على ظاهره والمراد ظلمة بطن الحوت وظلمة البحر وظلمة الليل، وقيل: ابتلع حوته حوت أكبر منه فحصل في ظلمتي بطني الحوتين وظلمتي البحر والليل أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ أي بأنه لا إله إلا أنت على أن أن مخففة من الثقيلة والجار مقدر وضمير الشأن محذوف أو أي لا إله إلا أنت على أنها مفسرة سُبْحانَكَ أي أنزهك تنزيها لائقا بك من أن يعجزك شيء أو أن يكون ابتلائي بهذا من غير سبب من جهتي إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ لأنفسهم بتعريضهم للهلكة حيث بادرت إلى المهاجرة من غير أمر على خلاف معتاد الأنبياء ﵈، وهذا اعتراف منه ﵇ بذنبه وإظهار لتوبته ليفرج عنه كربته.

Yahut cemi (çoğul) zâhirî manasındadır; kastedilen de balığın karnının karanlığı, denizin karanlığı ve gecenin karanlığıdır. Bir rivayete göre ise onu yutan balığı daha büyük bir balık yutmuş; böylece iki balığın karnının iki karanlığı ile denizin ve gecenin karanlıkları bir araya gelmiştir. {أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ} “Senden başka hiçbir ilah yoktur”; yani 'ennehû' takdirinde olup 'en' muhakkemedir, harf-i cer takdir edilmiş ve şan zamiri hazfedilmiştir; yahut tefsîriyye olup 'yani Sen'den başka ilah yoktur' demektir. {سُبْحانَكَ} “Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin”; yani Seni, hiçbir şeyin Sana âciz bırakamayacağı ve bu imtihanın benim tarafımdan bir sebep olmaksızın başıma gelmediği hususunda Sana layık bir tenzihle tenzih ederim. {إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “Gerçekten ben zalimlerden oldum”; peygamberlerin aleyhimüsselâm adetinin aksine bir emir olmaksızın hicret etmeye kalkışıp nefislerini helake maruz bırakmak suretiyle [kendilerine zulmedenlerden oldum]. Bu, onun aleyhisselâm günahını itiraf etmesi ve sıkıntısının giderilmesi için tövbesini açığa vurmasıdır.

فَاسْتَجَبْنا لَهُ أي دعاءه الذي دعاه في ضمن الاعتراف وإظهار التوبة على ألطف وجه وأحسنه.

{فَاسْتَجَبْنا لَهُ} “Bunun üzerine duasını kabul ettik”; yani itiraf ve tövbeyi izhar etme zımnında en latif ve en güzel şekilde yaptığı duasını kabul buyurduk.

أخرج أحمد والترمذي والنسائي والحكيم في نوادر الأصول والحاكم وصححه وابن جرير والبيهقي في الشعب وجماعة عن سعد ابن أبي وقاص عن النبي ﷺ قال: «دعوه ذي النون إذ هو في بطن الحوت لا إله إلا أنت سبحانك إني كنت من الظالمين لم يدع بها مسلم ربه في شيء قط إلا استجاب له»

Ahmed, Tirmizî, Nesâî, Nevâdiru'l-Usûl'de Hakîm, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Cerîr, Şuab'da Beyhakî ve bir grup [muhaddis], Sa'd b. Ebî Vakkās'tan rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Zünnûn'un balığın karnındayken yaptığı dua: 'Lâ ilâhe illâ ente sübhâneke innî küntü mine'z-zâlimîn'dir. Bir Müslüman herhangi bir hususta Rabbi Teâlâ'ya bu dua ile yalvarırsa, Allah onun duasını mutlaka kabul eder.»

وأخرج ابن أبي حاتم عن الحسن أن ذلك اسم الله تعالى الأعظم، وأخرج ذلك الحاكم عن سعد مرفوعا

İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan bunun Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzam'ı olduğunu rivayet etmiştir. Hâkim de bunu Sa'd'dan merfû olarak nakletmiştir.

، وقد شاهدت أثر الدعاء به ولله تعالى الحمد حين أمرني بذلك من أظن ولايته من الغرباء المجاورين في حضرة الباز الأشهب وكان قد أصابني من البلاء ما الله تعالى أعلم به وفي شرحه طول وأنت ملول.

el-Bâzu'l-Eşheb'in huzurunda mücavir olan ve velî olduğunu zannettiğim gariplerden biri bana bunu emrettiğinde bu duanın tesirini bizzat müşahede ettim -Allah Teâlâ'ya hamdolsun-. Başıma Allah Teâlâ'nın en iyi bildiği öyle bir bela gelmişti ki onu شرح etmek uzar, sen de bıkkınlık duyarsın.

وجاء عن أنس مرفوعا أنه ﵇ حين دعا بذلك أقبلت دعوته تحف بالعرش فقالت الملائكة ﵈: هذا صوت ضعيف معروف من بلاد غريبة فقال الله تعالى: أما تعرفون ذلك؟ قالوا: يا رب ومن هو؟ قال: ذاك عبدي يونس قالوا: عبدك يونس الذي لم يزل يرفع له عمل متقبل ودعوة مجابة يا رب أفلا ترحم ما كان يصنع في الرخاء فتنجيه من البلاء قال: بلى فأمر الحوت فطرحه

Enes'ten merfû olarak nakledildiğine göre o aleyhisselâm bu duayı yaptığında duası arşın etrafını kuşattı. Melekler aleyhimüsselâm: «Bu, yabancı bir beldeden gelen zayıf ve tanıdık bir sestir» dediler. Allah Teâlâ: «Onu tanımıyor musunuz?» buyurdu. «Ey Rabbimiz, o kimdir?» dediler. «O, kulum Yûnus'tur» buyurdu. Melekler: «Kendisi için daima makbul bir amel ve kabul olunan bir dua yükselen kulun Yûnus mu? Ey Rabbimiz! Genişlik ve refah zamanında yaptıklarına merhamet edip onu bu beladan kurtarmaz mısın?» dediler. Allah Teâlâ: «Evet» buyurdu ve balığa emretti, o da onu dışarı bıraktı.

وذلك قوله تعالى: وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ أي الذي ناله حين التقمه الحوت بأن قذفه إلى الساحل بعد ساعات. قال الشعبي: التقمه ضحى ولفظه عشية، وعن قتادة أنه بقي في بطنه ثلاثة أيام وهو الذي زعمته اليهود،

İşte bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ} “ve onu kederden kurtardık”; yani balık onu yuttuğunda başına gelen gamdan, birkaç saat sonra onu sahile fırlatmak suretiyle [kurtardık]. Şa'bî şöyle demiştir: «Kuşluk vakti yuttu, akşamleyin dışarı attı.» Katâde'den ise balığın karnında üç gün kaldığı rivayet edilmiştir ki Yahudilerin iddia ettiği de budur.

وعن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه أنه بقي سبعة أيام.

Ca'fer es-Sâdık'tan radıyallâhu teâlâ anh yedi gün kaldığı rivayet edilmiştir.

وروى ابن أبي حاتم عن أبي مالك أنه بقي أربعين يوما، وقيل المراد بالغم غم الخطيئة وما تقدم أظهر، ولم يقل جل شأنه فنجيناه كما قال تعالى في قصة أيوب ﵇ فكشفنا. قال بعض الأجلة. لأنه دعا بالخلاص من الضر فالكشف المذكور يترتب على استجابته ويونس ﵇ لم يدع فلم يوجد وجه الترتيب في استجابته. ورد بأن الفاء في قصة أيوب ﵇ تفسيرية والعطف هنا أيضا تفسيري والتفنن طريقة مسلوكة في البلاغة، ثم لا نسلم أن يونس ﵇ لم يدع ولو لم يكن منه دعاء لم تتحقق الاستجابة اهـ.

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten rivayetine göre ise kırk gün kalmıştır. Gam ile kastedilenin günah kederi olduğu da söylenmiştir; ancak önceki görüş daha açıktır. Şânı Yüce olan Allah, Eyyûb aleyhisselâm kıssasında {فَكَشَفْنا} buyurduğu gibi burada 'fe-necceynâhu' buyurmamıştır. Bazı önde gelen âlimler şöyle demiştir: Çünkü o, zararın kaldırılması için dua etmişti; dolayısıyla söz konusu keşf (kaldırma), icabete terettüp eder. Yûnus aleyhisselâm ise açıkça dua etmediği için icabette bu tür bir terettüp ciheti bulunmamıştır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Eyyûb aleyhisselâm kıssasındaki 'fâ' tefsîriyyedir; buradaki atıf da tefsîrîdir. Üslup çeşitliliği (tefennün) ise belagatta takip edilen bir yoldur. Kaldı ki Yûnus'un aleyhisselâm dua etmediğini de kabul etmiyoruz; zira ondan bir dua sadır olmasaydı icabet de tahakkuk etmezdi.

وتعقبه الخفاجي بأنه لا محصل له، وكونه تفسيرا لا يدفع السؤال لأن حاصله لم أتى بالفاء ثمت ولم يؤت بها هنا؟ فالظاهر أن يقال: إن الأول دعاء بكشف الضر على وجه التلطف فلما أجمل في الاستجابة وكان السؤال بطريق الإيماء ناسب أن يؤتى بالفاء التفصيلية، وأما هنا فلما هاجر ﵇ من غير أمر كان ذلك ذنبا بالنسبة إليه ﵇ كما أشار إليه بقوله: إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فما أوحي إليه هو الدعاء بعدم مؤاخذته بما صدر منه فالاستجابة عبارة عن قبول توبته وعدم مؤاخذته، وليس ما بعده تفسيرا له بل زيادة إحسان على مطلوبه ولذا عطف بالواو اهـ ولا يخفى أن ما ذكره لا يتسنى في قوله تعالى: وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ [الأنبياء: ٧٦] وقوله سبحانه: وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى [الأنبياء: ٩٠] إذ لم يكن سؤال نوح ﵇ بطريق الإيماء مع أنه قال تعالى في قصته فَنَجَّيْناهُ بالفاء وزكريا ﵇ لم يصدر منه ما يعد ذنبا بالنسبة إليه ليتلطف في سؤال عدم المؤاخذة مع أنه قال سبحانه في قصته وَوَهَبْنا بالواو فلا بد حينئذ من بيان نكتة غير ما ذكر للتعبير في كل موضع من هذين الموضعين بما عبر، وسيأتي إن شاء الله تعالى ما ذكره الشهاب في الآية الأخيرة، وربما يقال: إنه جيء بالفاء التفصيلية في قصتي نوح وأيوب ﵉ اعتناء بشأن الاستجابة لمكان الإجمال والتفصيل لعظم ما كانا فيه وتفاقمه جدا، ألا ترى كيف يضرب المثل ببلاء أيوب ﵇ حيث كان في النفس والأهل والمال واستمر إلى ما شاء الله تعالى وكيف وصف الله تعالى ما نجى الله سبحانه منه نوحا ﵇ حيث قال ﷿ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ ولا كذلك ما كان فيه ذو النون وزكريا ﵉ بالنسبة إلى ذلك فلذا جيء في آيتيهما بالواو وهي وإن جاءت للتفسير لكن مجيء الفاء لذلك أكثر. ولا يبعد عندي ما ذكره الخفاجي في هذه الآية من كون الاستجابة عبارة عن قبول توبته ﵇ والتنجية زيادة إحسان على مطلوبه ويقال فيما سيأتي ما ستسمعه إن شاء الله تعالى وَكَذلِكَ أي مثل ذلك الإنجاء الكامل نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ من غموم دعوا الله تعالى فيها بالإخلاص لا إنجاء أدنى منه.

el-Hafâcî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bunun bir neticesi yoktur; zira tefsir olması 'Niçin orada fâ ile gelip de burada fâ ile gelmedi?' sorusunu ortadan kaldırmaz. Zâhir olan şu denilmesidir: İlki, zararın kaldırılması için lütuf yoluyla bir duadır; icabette icmal yapılıp talep de ima yoluyla olunca tafsîliyye olan fâ ile getirilmesi uygun düşmüştür. Buraya gelince, o aleyhisselâm emirsiz hicret ettiğinde, bu durum {إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} sözüyle işaret ettiği gibi kendisine nispetle bir zelle idi. Ona ilham edilen şey ise kendisinden sadır olan şeyle muaheze edilmemesi duasıdır. İcabet de tövbesinin kabulü ve muaheze edilmemesinden ibarettir. Ondan sonrası ise bunun tefsiri değil, talebinin ötesinde bir ihsan ziyadesidir; bu sebeple 'vav' ile atfedilmiştir. Şüphesiz onun zikrettiği bu husus, Allah Teâlâ'nın: {وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} [el-Enbiyâ: 76] ayeti ile Sübhânehu'nun: {وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى} [el-Enbiyâ: 90] kavlinde tam olarak uyum sağlamamaktadır. Zira Nûh'un aleyhisselâm talebi ima yoluyla olmadığı halde kıssasında 'fe-necceynâhu' diyerek fâ ile buyurmuştur; Zekeriyyâ'dan aleyhisselâm ise muaheze edilmeme talebinde bulunarak lütufta bulunmasını gerektirecek, kendisine nispetle günah sayılabilecek bir şey sadır olmamışken kıssasında 've vehebnâ' diyerek vav ile buyurmuştur. O halde bu iki makamın her birinde yapılan bu ifade tercihlerinin zikredilenden başka bir nüktesini açıklamak gerekir. Şihâb'ın son ayet hakkında zikrettikleri inşâallâh teâlâ gelecektir. Şöyle de denilebilir: Nûh ve Eyyûb aleyhimesselâm kıssalarında tafsîlî fâ'nın getirilmesi, bulundukları durumun büyüklüğü ve vahametinin aşırılığı sebebiyle icmal ve tafsil makamında icabetin şanına ihtimam göstermek içindir. Görmez misin ki Eyyûb'un aleyhisselâm belası nefiste, ailede ve malda olup Allah Teâlâ'nın dilediği zamana kadar devam ettiği için darbımesel olmuştur. Allah Teâlâ'nın Nûh'u aleyhisselâm kurtardığı şeyi nasıl vasfettiğine baksana; zira Azîz ve Celîl olan Allah: 'Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık' buyurmuştur. Zünnûn ve Zekeriyyâ'nın aleyhimesselâm durumu ise buna kıyasla böyle değildir; bu sebeple onların ayetlerinde vav ile getirilmiştir. Vav her ne kadar tefsir için gelse de fâ'nın tefsir için gelmesi daha yaygındır. Bana göre Hafâcî'nin bu ayette icabetin onun aleyhisselâm tövbesinin kabulünden ibaret olması, kurtarmanın ise talebine bir ihsan ziyadesi olması yönündeki açıklaması uzak değildir. İleride gelecek olan ayet hakkında da inşâallâh duyacağın şeyler söylenecektir. {وَكَذلِكَ} “İşte böylece”; yani böylesine kamil bir kurtarış gibi {نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “müminleri kurtarırız”; içtenlikle ve ihlasla Allah Teâlâ'ya dua ettikleri kederlerden [kurtarırız], bundan daha aşağı bir kurtarışla değil.

وقرأ الجحدري «ننجّي» مشددا مضارع نجي. وقرأ ابن عامر وأبو بكر «نجّي» بنون واحدة مضمومة وتشديد الجيم وإسكان الياء، واختار أبو عبيدة هذه القراءة على القراءة بنونين لكونها أوفق بالرسم العثماني لما أنه بنون واحدة، وقال أبو علي في الحجة: روي عن أبي عمرو «نجي» بالإدغام والنون لا تدغم في الجيم وإنما أخفيت لأنها ساكنة تخرج من الخياشيم فحذفت من الكتاب وهي في اللفظ، ومن قال: تدغم فقد غلط لأن هذه النون تخفى مع حروف الفم وتسمى الأحرف الشجرية وهي الجيم والشين. الضاد وتبيينها لحر فلما أخفي ظن السامع أنه مدغم انتهى.

el-Cahderî, 'necceye' fiilinin muzarisi olarak şeddeli biçimde 'nüneccî' okumuştur. İbn Âmir ve Ebû Bekir ise tek dammeli nûn, şeddeli cîm ve sâkin yâ ile 'nüccî' şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde tek nûn ile yazılması hasebiyle Osmânî resm-i hatta daha uygun olduğu için bu kıraati iki nûnlu kıraate tercih etmiştir. Ebû Ali el-Hucce'de şöyle demiştir: Ebû Amr'dan idgam ile 'nüccî' rivayet edilmiştir; oysa nûn cîm'e idgam edilmez; genizden çıkan sâkin bir harf olduğu için sadece ihfâ edilmiştir. Bu sebeple lafızda var olduğu halde yazıdan hazfedilmiştir. 'İdgam edilir' diyen kişi yanılmıştır; çünkü bu nûn ağız harflerinde, yani cîm, şîn ve dâd gibi şeceriyye harflerinde ihfâ edilir ve onu açık okumak zordur. İhfâ edilince dinleyen onu idgam edilmiş sanmıştır, vesselam.

وقال أبو الفتح ابن جني: أصله ننجي كما في قراءة الجحدري فحذفت النون الثانية لتوالي المثلين والأخرى جيء بها لمعنى والثقل إنما حصل بالثانية وذلك كما حذفت التاء الثانية في تُظاهِرُونَ [الأحزاب: ٤] ولا يضر كونها أصلية وكذا لا يضر عدم اتحاد حركتها مع حركة النون الأولى فإن الداعي إلى الحذف اجتماع المثلين مع تعذر الإدغام فقول أبي البقاء: إن هذا التوجيه ضعيف لوجهين، أحدهما أن النون الثانية أصل وهي فاء الكلمة فحذفها يبعد جدا، والثاني أن حركتها غير حركة النون الأولى فلا يستثقل الجمع بينهما بخلاف تُظاهِرُونَ ليس في حيز القبول، وإنما امتنع الحذف في تَتَجافى [السجدة: ١٦] لخوف اللبس بالماضي بخلاف ما نحن فيه لأنه لو كان ماضيا لم يسكن آخره، وكونه سكن تخفيفا خلاف الظاهر، وقيل هو فعل ماضى مبني لما لم يسم فاعله وسكنت الياء للتخفيف كما في قراءة من قرأ وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا [البقرة: ٢٧٨] وقوله:

Ebü'l-Feth İbn Cinnî şöyle demiştir: Kelimenin aslı Cahderî'nin kıraatindeki gibi 'nüncî'dir; iki benzer harfin peş peşe gelmesi sebebiyle ikinci nûn hazfedilmiştir. Diğeri ise bir mana için getirilmiştir ve ağırlık sadece ikincisiyle meydana gelmiştir. Bu durum {تُظاهِرُونَ} [el-Ahzâb: 4] kelimesinde ikinci tâ'nın hazfedilmesi gibidir. Onun asıl bir harf olması zarar vermez; aynı şekilde harekesinin ilk nûnun harekesiyle bir olmaması da zarar vermez; zira hazfe sevk eden âmil, idgamın imkânsızlığı ile birlikte iki benzer harfin bir araya gelmesidir. Ebü'l-Bekā'nın: 'Bu açıklama iki yönden zayıftır: Birincisi, ikinci nûn asıldır ve kelimenin fâ'ül-fiilidir; dolayısıyla hazfi son derece uzaktır. İkincisi, onun harekesi ilk nûnun harekesinden farklıdır, bu yüzden {تُظاهِرُونَ} kelimesinin aksine ikisinin bir arada bulunması ağır gelmez' şeklindeki sözü makbul değildir. {تَتَجافى} [es-Secde: 16] kelimesinde hazfin yapılmaması ise mâzî ile karışma korkusundandır; bizim konumuz ise böyle değildir, zira mâzî olsaydı sonu sâkin olmazdı. Hafifletmek için sâkin kılınmış olması ise zâhire aykırıdır. Bir görüşe göre de fâili adlandırılmamış (meçhul) bir mâzî fiildir; {وَذَرُوا ما بَقِيَ مِنَ الرِّبا} [el-Bakara: 278] kıraatinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi tahfif için yâ sâkin kılınmıştır:

هو الخليفة فارضوا ما رضي لكم ... ماضي العزيمة ما في حكمه جنف

O halifedir; sizin için razı olduğuna siz de razı olun, / Azmi kesindir, hükmünde asla haksızlık yoktur.

ونائب الفاعل ضمير المصدر والْمُؤْمِنِينَ مفعول به، وقد أجاز قيام المصدر مقام الفاعل مع وجود المفعول به الأخفش والكوفيون وأبو عبيد، وخرجوا على ذلك قراءة أبي جعفر لِيَجْزِيَ قَوْماً [الجاثية: ١٤] وقوله:

Nâib-i fâil masdarın zamiridir; {الْمُؤْمِنِينَ} ise mef'ûlün bihtir. el-Ahfeş, Kûfeliler ve Ebû Ubeyd, mef'ûlün bih varken masdarın fâil makamına geçmesini caiz görmüşler ve Ebû Ca'fer'in {لِيَجْزِيَ قَوْماً} [el-Câsiye: 14] kıraatini ve şu beyti buna hamletmişlerdir:

ولو ولدت فقيرة جرو كلب ... لسب بذلك الكلب الكلابا

Fakir bir kadın bir köpek yavrusu doğursaydı bile / O köpek yüzünden bütün köpeklere sövülürdü.

والمشهور عن البصريين أنه متى وجد المفعول به لم يقم غيره مقام الفاعل، وقيل إن الْمُؤْمِنِينَ منصوب بإضمار فعل أي وكذلك نجي هو أي الانجاء ننجي المؤمنين، وقيل هو منصوب بضمير المصدر والكل كما ترى وَزَكَرِيَّا أي واذكر خبره ﵇ إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً أي وحيدا بلا ولد يرثني كما يشعر به التذييل بقوله تعالى: وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ ولو كان المراد بلا ولد يصاحبني ويعاونني لقيل وأنت خير المعينين، والمراد بقوله تعالى: وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ وأنت خير حي يبقى بعد ميت، وفيه مدح له تعالى بالبقاء وإشارة إلى فناء من سواه من الأحياء، وفي ذلك استمطار لسحائب لطفه ﷿، وقيل أراد بذلك رد الأمر إليه سبحانه كأنه قال: إن لم ترزقني ولدا يرثني فأنت خير وارث فحسبي أنت.

Basralılardan meşhur olan görüşe göre mef'ûlün bih bulunduğu müddetçe başkası fâil makamına kaim olamaz. {الْمُؤْمِنِينَ} kelimesinin gizli bir fiille mensup olduğu da söylenmiştir; yani 'İşte böylece kurtarış kurtarır, müminleri kurtarırız' demektir. Masdarın zamiriyle mensup olduğu da söylenmiştir; hepsi de gördüğün gibidir. {وَزَكَرِيَّا} “Zekeriyyâ'yı da [an]”; yani onun aleyhisselâm haberini hatırla {إِذْ نادى رَبَّهُ} “Hani o Rabbine seslenmişti”: {رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً} “Rabbim! Beni tek başıma bırakma”; yani Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ} “Sen varislerin en hayırlısısın” fezlekesinin de hissettirdiği üzere, bana varis olacak bir çocuktan yoksun, tek başıma bırakma. Eğer kastedilen bana arkadaşlık ve yardım edecek bir çocuk olmasaydı 'Sen yardımcıların en hayırlısısın' denilirdi. Allah Teâlâ'nın: {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ} kavlinden murat: Sen bir ölüden sonra baki kalan en hayırlı dirisin demektir. Bunda Allah Teâlâ'yı beka ile övgü ve O'nun dışındaki dirilerin fenasına işaret vardır. Bunda aynı zamanda O'nun azze ve celle lütuf bulutlarından yağmur talep etme (inayetini celbetme) vardır. Bununla işi Sübhânehu'ya havale etmeyi kastettiği de söylenmiştir; sanki şöyle demiştir: 'Eğer bana varis olacak bir çocuk lütfetmezsen Sen varislerin en hayırlısısın, bana Sen yetersin.'

واعترض بأنه لا يناسب مقام الدعاء إذ من آداب الداعي أن يدعو بجد واجتهاد وتصميم منه.

Buna, dua makamına uygun düşmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; zira dua edenin edeplerinden biri de ciddiyet, cehd ve kesin bir kararlılıkla dua etmesidir.

ففي الصحيحين عن رسول الله ﷺ إذا دعا أحدكم فلا يقل: «اللهم اغفر لي إن شئت ارحمني إن شئت ارزقني إن شئت ليعزم مسألته فإن الله تعالى يفعل ما يشاء لا مكره له»

Nitekim Sahîhayn'da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «Biriniz dua ettiği zaman: 'Allah'ım! Dilersen beni bağışla, dilersen bana merhamet et, dilersen bana rızık ver' demesin; isteğini kesin bir azimle istesin. Çünkü Allah Teâlâ dilediğini yapar, O'nu zorlayacak hiçbir güç yoktur.»

،

,

وفي رواية في صحيح مسلم «ولكن يعزم المسألة وليعزم الرغبة فإن الله تعالى لا يتعاظمه شيء أعطاه»

Sahîh-i Müslim'deki bir rivayette ise şöyledir: «Fakat isteğini kesin bir azimle istesin ve arzusunu büyük tutsun; zira verdiği hiçbir şey Allah Teâlâ'ya büyük gelmez.»

ويمكن أن يقال: ليس هذا من قبيل ارزقني إن شئت إذ ليس المقصود منه إلا إظهار الرضا والاعتماد على الله ﷿ لو لم يجب دعاءه وليس المقصود من ارزقني إن شئت ذلك فتأمل.

Şöyle denilebilir: Bu durum 'dilersen beni rızıklandır' kabilinden değildir; çünkü buradaki maksat, duasına icabet edilmediği takdirde sadece rızayı ve Allah'a azze ve celle tevekkülü izhar etmektir; 'dilersen beni rızıklandır' sözündeki maksat ise bu değildir; iyi düşün.

فَاسْتَجَبْنا لَهُ دعاءه وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وقد مر بيان كيفية ذلك وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ أي أصلحناها للمعاشرة بتحسن خلقها وكانت سيئة الخلق طويلة اللسان كما روي عن ابن عباس وعطاء بن أبي رباح ومحمد ابن كعب القرظي وعون بن عبد الله أو أصلحناها له ﵇ برد شبابها إليها وجعلها ولودا وكانت لا تلد كما روي عن ابن جبير وقتادة، وعلى الأول تكون هذه الجملة عطفا على جملة (استجبنا) لأنه ﵇ لم يدع بتحسين خلق زوجه.

{فَاسْتَجَبْنا لَهُ} “Bunun üzerine onun duasını kabul ettik” duasını; {وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى} “ve ona Yahyâ'yı bahşettik”; bunun keyfiyeti daha önce geçmişti. {وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ} “ve eşini de kendisi için ıslah ettik”; yani ahlakını güzelleştirmek suretiyle onu birlikte yaşamaya elverişli kıldık. Nitekim İbn Abbâs, Atâ b. Ebî Rabâh, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Avn b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre huyu kötü ve dili uzundu. Yahut İbn Cübeyr ve Katâde'den rivayet edildiği üzere, gençliğini ona geri verip onu doğurgan kılarak onun aleyhisselâm için eşini ıslah ettik; zira kadın doğurmuyordu. İlk ihtimale göre bu cümle {استجبنا} cümlesine matuf olur; çünkü o aleyhisselâm eşinin ahlakının güzelleşmesi için dua etmemişti.

قال الخفاجي: ويجوز عطفها على وَهَبْنا وحينئذ يظهر عطفه بالواو لأنه لما فيه من الزيادة على المطلوب لا يعطف بالفاء التفصيلية، وعلى الثاني العطف على وَهَبْنا وقدم هبة يحيى مع توقفها على إصلاح الزوج للولادة لأنها المطلوب الأعظم، والواو لا تقتضي ترتيبا فلا حاجة لما قيل: المراد بالهبة إرادتها، قال الخفاجي: ولم يقل سبحانه:

el-Hafâcî şöyle demiştir: {وَهَبْنا} kavline atfedilmesi de caizdir; bu durumda onun vav ile atfedilmesi aşikâr olur; çünkü talep edilene bir ziyade içerdiğinden tafsîlî fâ ile atfedilmez. İkinci ihtimale göre ise atıf {وَهَبْنا} kavlinedir; Yahyâ'nın bağışlanması eşin doğuma elverişli kılınmasına bağlı olduğu halde en büyük maksat o olduğu için öne alınmıştır. Vav da sıra gözetmeyi gerektirmez; dolayısıyla 'hibeden murat onun irade edilmesidir' diyenlerin sözüne ihtiyaç kalmaz. el-Hafâcî demiştir ki: Sübhânehu Teâlâ şöyle buyurmamıştır:

فوهبنا لأن المراد الامتنان لا التفسير لعدم الاحتياج إليه مع أنه لا يلزم التفسير بالفاء بل قد يكون العطف التفسيري بالواو انتهى، ولا يخفى ما فيه فتدبر، وقوله تعالى: إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ تعليل لما فصل من فنون إحسانه المتعلقة بالأنبياء المذكورين سابقا ﵈، فضمائر الجمع للأنبياء المتقدمين.

'fe-vehebnâ' demedi; çünkü maksat tefsir değil, minnettir; zira tefsire ihtiyaç yoktur. Bununla birlikte tefsirin ille de fâ ile olması gerekmez, tefsîrî atıf bazen vav ile de olabilir, vesselam. Bunun ne anlama geldiği ortadadır, iyi düşün. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ} “Doğrusu onlar hayır işlerinde yarışırlardı” kavli, daha önce zikredilen peygamberlere aleyhimüsselâm taalluk eden ihsan çeşitlerinin tafsilatının gerekçesidir (ta'lilidir). Dolayısıyla çoğul zamirleri daha önce geçen peygamberlere aittir.

وقيل: لزكريا. وزوجه ويحيى، والجملة تعليل لما يفهم من الكلام من حصول القربى والزلفى والمراتب العالية لهم أو استئناف وقع جوابا عن سؤال تقديره ما حالهم؟ والمعول عليه ما تقدم، والمعنى إنهم كانوا يجدون ويرغبون في أنواع الأعمال الحسنة وكثيرا ما يتعدى أسرع بفي لما فيه من معنى الجد والرغبة فليست في بمعنى إلى أو للتعليل ولا الكلام من قبيل.

Zekeriyyâ, eşi ve Yahyâ'ya ait olduğu da söylenmiştir. Bu takdirde cümle, sözden anlaşılan onlara yakınlık, itibar ve yüksek dereceler hâsıl olmasının illetidir; yahut 'Onların hali neydi?' takdirindeki bir soruya cevap teşkil eden bir istînâftır. İtimat edilen ise önceki görüştür. Mana şudur: Onlar her türlü güzel amelde gayret gösterir ve rağbet ederlerdi. 'Esraa' fiili, içerdiği gayret ve rağbet manası sebebiyle çoğunlukla 'fî' ile geçişli olur; dolayısıyla 'fî', 'ilâ' manasında veya sebep bildirmek için değildir; söz de şu beyit türünden değildir:

يجرح في عراقيبها نصلي وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً أي راغبين في نعمنا وراهبين من نقمنا أو راغبين في قبول أعمالهم وراهبين من ردها، فرغبا ورهبا مصدران في موضع الحال بتأويلهما باسم الفاعل، ويجوز أن يكون ذلك بتقدير مضاف أي ذوي رغب،

Kılıcımın ucu develerin sinirlerinde yara açar. {وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً} “ve Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi”; yani nimetlerimizi arzulayarak ve azabımızdan korkarak yahut amellerinin kabulünü umarak ve geri çevrilmesinden endişe ederek [dua ederlerdi]. 'Ragaben' ve 'reheben' ism-i fâil tevilinde hâl konumunda bulunan iki masdardır. Muzâf takdiriyle 'zevey ragabin' (rağbet ve korku sahipleri olarak) şeklinde olması da caizdir.

ويجوز إبقاؤهما على الظاهر مبالغة، وجوز أن يكونا جمعين كخدم جمع خادم لكن قالوا: إن هذا الجمع مسموع في ألفاظ نادرة، وجوّز أن يكونا نصبا على التعليل أي لأجل الرغبة والرهبة، وجوز أبو البقاء نصبهما على المصدر نحو قعدت جلوسا وهو كما ترى.

Mübalağa için zâhirleri üzere bırakılmaları da caizdir. Hâdim'in çoğulu hadem gibi çoğul olmaları da caiz görülmüştür; ancak şöyle demişlerdir: Bu vezinde çoğul nadir lafızlarda işitilmiştir. Sebep bildirmek üzere mef'ûlün leh olarak mensup olmaları da caiz görülmüştür; yani rağbet ve korkudan dolayı demektir. Ebü'l-Bekā ise 'kaadtü cülûsen' misalinde olduğu gibi mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mensup olmalarını caiz görmüştür ki bu da gördüğün gibidir.

وحكى في مجمع البيان أن الدعاء رغبة ببطون الأكف ورهبة بظهورها، وقد قال به بعض علمائنا، والظاهر أن الجملة معطوفة على جملة يُسارِعُونَ فهي داخلة معها في حيز كانُوا، وفي عدم إعادتها رمز إلى أن الدعاء المذكور من توابع تلك المسارعة، وقرأت فرقة «يدعونا» بحذف نون الرفع، وقرأ طلحة «يدعونا» بنون مشددة أدغم نون الرفع في نون ضمير النصب، وقرأ «رغبا» «ورهبا» بفتح الراء وإسكان ما بعدها و «رغبا» «ورهبا» بالضم والإسكان وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ أي مخبتين متصرعين أو دائمي الوجل، وحاصل التعليل أنهم نالوا من الله تعالى ما نالوا بسبب اتصافهم بهذه الخصال الحميدة.

Mecmeu'l-Beyân'da rağbetle duanın avuç içleriyle, korkuyla duanın ise avuçların sırtıyla yapıldığı nakledilmiştir; bazı âlimlerimiz de bu görüşü benimsemiştir. Zâhir olan, cümlenin {يُسارِعُونَ} cümlesine matuf olmasıdır; dolayısıyla onunla birlikte {كانُوا} fiilinin kapsamına dâhildir. Tekrar edilmemesinde ise zikredilen duanın o yarışmanın tabiî bir uzantısı olduğuna bir işaret vardır. Bir grup kıraat imamı ref nûnunu hazfederek 'yed'ûnâ' şeklinde okumuştur. Talha ise şeddeli nûn ile 'yed'ûnnâ' okuyup ref nûnunu nasb zamirinin nûnuna idgam etmiştir. Râ'nın fethası ve sonrasının sükûnu ile 'ragben' ve 'rehben'; damme ve sükûn ile 'rugben' ve 'ruhben' şeklinde de okunmuştur. {وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ} “ve Bize karşı derin bir saygı içindeydiler”; yani boyun eğip yalvaran kimseler veya sürekli bir ürperti içinde olanlardı. Gerekçelendirmenin (ta'lilin) özü şudur: Onlar, bu güzel hasletlerle nitelenmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'dan eriştikleri şeylere nail olmuşlardır.

وقوله تعالى: وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها نصب نصب نظائره السابقة، وقيل رفع على الابتداء والخبر محذوف أي مما يتلى عليكم أو هو قوله تعالى: فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا والفاء زائدة عند من يجيزه، والمراد بالموصول مريم ﵍، والإحصان بمعناه اللغوي وهو المنع مطلقا. والفرج في الأصل الشق بين الشيئين كالفرجة وما بين الرجلين ويكنى به عن السوأة وكثر حتى صار كالصريح في ذلك وهو المراد به هنا عند جماعة أي منعت فرجها من النكاح بقسميه كما قالت وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا [مريم: ٢٠] وكان التبتل إذ ذاك مشروعا للنساء والرجال، وقيل الفرج هنا جيب قميصها منعته من جبريل ﵇ لما قرب منها لينفخ حيث لم تعرفه.

Allah Teâlâ'nın: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها} “İffetini korumuş olan o kadını da [an]” kavli, daha önce geçen benzerleri gibi mensuptur. Mübteda olarak merfû olduğu, haberinin ise 'Size okunanlardandır' şeklinde mahzuf bulunduğu da söylenmiştir; yahut haberi {فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا} kavlidir ve caiz görenlere göre 'fâ' zâidedir. İsm-i mevsûl ile kastedilen Meryem'dir aleyhessalâm. İhsân lügat anlamında olup mutlak surette menetmek/korumak demektir. Ferc ise aslen bir şeyin arasındaki aralık (yarık) demektir; iki bacak arasındaki boşluk gibi. Ayıp yerlerden kinaye olarak kullanılır ve bu manada kullanımı o kadar yaygınlaşmıştır ki adeta sarih hale gelmiştir; bir cemaate göre burada kastedilen de budur; yani {وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا} [Meryem: 20] dediği gibi fercini nikâhın her iki türünden de (helal ve haramdan) korumuştur. O dönemde tebettül (kendini tamamen ibadete verip evlenmeme) kadınlar ve erkekler için meşru idi. Buradaki fercin gömleğinin yakası olduğu, üflemesi için yaklaştığında tanımadığı için onu Cibrîl'den aleyhisselâm koruduğu da söylenmiştir.

وعبر عنها بما ذكر لتفخيم شأنها وتنزيهها عما زعموه في حقها، والمراد من الروح معناه المعروف، والإضافة إلى ضميره تعالى للتشريف، ونفخ الروح عبارة عن الإحياء وليس هناك نفخ حقيقة. ثم هذا الإحياء لعيسى ﵇ وهو لكونه في بطنها صح أن يقال: نفخنا فيها فإن ما يكون فيما في الشيء يكون فيه فلا يلزم أن يكون المعنى أحييناها وليس بمراد، وهذا كما يقول الزمار. نفخت في بيت فلان وهو قد نفخ في المزمار في بيته، وقال أبو حيان: الكلام على تقدير مضاف أي فنفخنا في ابنها.

Şanını yüceltmek ve hakkında iddia ettikleri şeylerden onu tenzih etmek için ondan bu şekilde bahsedilmiştir. Ruh ile kastedilen bilinen manasıdır; Cenâb-ı Hakk'ın zamirine izafe edilmesi ise şereflendirme (teşrif) içindir. Ruhun üflenmesi diriltmekten ibarettir; hakiki manada bir üfleme söz konusu değildir. Sonra bu diriltme Îsâ aleyhisselâm içindir; o da Meryem'in karnında olduğu için 'ona üfledik' denmesi sahih olmuştur; zira bir şeyin içindeki şeyde bulunan durum o şeyin kendisinde de sayılır. Dolayısıyla 'onu dirilttik' manasına gelmesi gerekmez ki kastedilen de bu değildir. Bu durum, kavalcının: 'Filanın evinde üfledim' demesine benzer; oysa o sadece evindeki kavalın içine üflemiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Kelam muzâf takdiri üzeredir; yani 'oğluna üfledik' demektir.

ويجوز أن يكون المراد من الروح جبريل ﵇ كما قيل في قوله تعالى: فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا

Allah Teâlâ'nın: {فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا}

[مريم: ١٧] ومن ابتدائية وهنك نفخ حقيقة وإسناده إليه تعالى مجاز أي فنفخنا فيها من جهة روحنا، وكان جبريل ﵇ قد نفخ من جيب درعها فوصل النفخ إلى جوفها فصح أن النفخ فيها من غير غبار يحتاج إلى النفخ، ثم النفخ لازم وقد يتعدى فيقال نفخنا الروح.

[Meryem: 17] kavlinde söylendiği gibi ruhtan maksadın Cibrîl aleyhisselâm olması da caizdir. {مِنْ} ibtidâiyyedir; burada hakiki bir üfleme vardır, bunun Allah Teâlâ'ya isnadı ise mecazdır; yani 'Ruhumuz cihetinden ona üfledik' demektir. Cibrîl aleyhisselâm onun gömleğinin yakasından üflemiş, bu üfleme de içine ulaşmıştır; böylece üflemeyi gerektirecek hiçbir toz toprak olmaksızın üflemenin onda gerçekleştiği sahih olmuştur. Ayrıca 'nefaha' (üfledi) fiili lazımdır; bazen geçişli yapılarak 'ruhu üfledik' de denilir.

وقد جاء في ذلك بعض الشواذ ونص عليه بعض الأجلة فإنكاره من عدم الاطلاع وَجَعَلْناها وَابْنَها أي جعلنا قصتهما أو حالهما آيَةً لِلْعالَمِينَ فإن من تأمل حالتهما تحقق كمال قدرته ﷿، فالمراد بالآية ما حصل بهما من الآية مع تكاثر آيات كل واحد منهما، وقيل أريد بالآية الجنس الشامل ما لكل واحد منهما من الآيات المستقلة، وقيل: المعنى وجعلناها آية وابنها آية فحذفت الأولى لدلالة الثانية عليها واستدل بذكر مريم ﵍ مع الأنبياء في هذه السورة على أنها كانت نبية إذ قرنت معهم في الذكر.

Bu konuda bazı şâz rivayetler gelmiş ve bazı büyük âlimler bunu açıkça belirtmiştir; dolayısıyla bunu inkâr etmek bilgisizlikten kaynaklanır. {وَجَعَلْناها وَابْنَها} “Onu da oğlunu da kıldık”; yani ikisinin kıssasını yahut durumunu kıldık {آيَةً لِلْعالَمِينَ} “âlemlere bir ibret/ayet”; zira onların durumunu düşünen kimse O'nun azze ve celle kamil kudretini kesin olarak anlar. Ayet ile kastedilen, her birinin ayetlerinin çokluğuyla birlikte ikisi vasıtasıyla hâsıl olan ayettir. Ayet ile her birine ait müstakil ayetleri kapsayan cinsin kastedildiği de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Onu bir ayet, oğlunu da bir ayet kıldık' şeklindedir; ikincisi birincisine delalet ettiği için birincisi hazfedilmiştir. Meryem'in aleyhessalâm bu surede peygamberlerle birlikte anılmasından ötürü onun da peygamber olduğuna delil getirilmiştir; zira zikirde onlarla yan yana getirilmiştir.

وفيه أنه لا يلزم ذكرها معهم كونها منهم ولعلها إنما ذكرت لأجل عيسى ﵇، وناسب ذكرهما هنا قصة زكريا وزوجه وابنهما يحيى للقرابة التي بينهم ﵈ إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ خطاب للناس قاطبة، والإشارة إلى ملة التوحيد والإسلام وذلك من باب هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ [الكهف: ٧٨] وهذا أخوك تصور المشار إليه في الذهن

Fakat burada onun peygamberlerle birlikte anılmasının onlardan biri olmasını gerektirmediği açıktır; nitekim o belki de sadece Îsâ'dan aleyhisselâm ötürü zikredilmiştir. Onların burada Zekeriyyâ, eşi ve oğulları Yahyâ kıssasına uygun düşmesi ise aralarındaki aleyhimüsselâm akrabalıktan dolayıdır. {إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ} “Şüphesiz bu sizin ümmetinizdir”; bütün insanlara bir hitaptır. İşaret ise tevhid ve İslam dininedir; bu durum: {هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} [el-Kehf: 78] “İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır” ve 'İşte bu senin kardeşindir' sözleri kabilindendir; işaret edilen şey zihinde tasavvur edilmiştir

وأشير إليه، وفيه أنه متميز أكمل التمييز ولهذا لم يبين بالوصف، والأمة على ما قاله صاحب المطلع أصلها القوم يجتمعون على دين واحد ثم اتسع فيها حتى أطلقت على نفس الدين، والأشهر أنها الناس المجتمعون على أمر أو في زمان وإطلاقها على نفس الدين مجاز، وظاهر كلام الراغب أنه حقيقة أيضا وهو المراد هنا، وأريد بالجملة الخبرية الأمر بالمحافظة على تلك الملة ومراعاة حقوقها، والمعنى أن ملة الإسلام ملتكم التي يجب أن تحافظوا على حدودها وتراعوا حقوقها فافعلوا ذلك، وقوله تعالى: أُمَّةً واحِدَةً نصب على الحال من أُمَّةً والعامل فيها اسم الإشارة، ويجوز أن يكون العامل في الحال غير العامل في صاحبها وإن كان الأكثر الاتحاد كما في شرح التسهيل لأبي حيان، وقيل بدل من هذِهِ ومعنى وحدتها اتفاق الأنبياء ﵈ عليها أي إن هذه أمتكم أمة غير مختلفة فيما بين الأنبياء ﵈ بل أجمعوا كلهم عليها فلم تتبدل في عصر من الأعصار كما تبدلت الفروع، وقيل: معنى وحدتها عدم مشاركة غيرها وهو الشرك لها في القبول وصحة الأتباع.

ve ona işaret edilmiştir. Bunda, onun en mükemmel şekilde temayüz etmiş olduğuna işaret vardır; bu yüzden vasıfla açıklanmamıştır. el-Matla' sahibinin belirttiğine göre 'ümmet' kelimesinin aslı tek bir din üzerinde birleşen topluluktur; daha sonra genişletilerek bizzat dinin kendisine de ıtlak edilmiştir. Daha meşhur olanı ise bir mesele etrafında veya aynı çağda bir araya gelen insanlardır; bizzat din için kullanılması mecazdır. Râgıb'ın sözünün zâhiri ise bunun da hakikat olduğu yönündedir ki burada kastedilen de budur. Haber cümlesiyle, o dine sarılma ve onun haklarını gözetme emri kastedilmiştir. Mana şudur: İslam dini, sınırlarını korumanız ve haklarına riayet etmeniz gereken dininizdir; öyleyse bunu yerine getirin! Allah Teâlâ'nın: {أُمَّةً واحِدَةً} “tek bir ümmet olarak” kavli, {أُمَّةً} lafzından hâl olarak mensuptur; onda amel eden ise işaret ismidir. Ebû Hayyân'ın Şerhu't-Teshîl'inde belirtildiği üzere, çoğunlukla aynı olsa da hâl ile zü'l-hâlin âmillerinin farklı olması caizdir. {هذِهِ} lafzından bedel olduğu da söylenmiştir. Onun tek bir ümmet/din olmasının manası ise peygamberlerin aleyhimüsselâm onun üzerinde ittifak etmesidir; yani bu ümmetiniz, peygamberler aleyhimüsselâm arasında ihtilaflı olmayan, bilakis hepsinin üzerinde icma ettiği bir ümmettir/dindir; fürûatın değiştiği gibi hiçbir çağda değişmemiştir. Tek olmasının manasının, onun kabul edilmesinde ve tâbi olunmasının sıhhatinde şirkin ona ortak olmaması olduğu da söylenmiştir.

وجوز أن تكون الإشارة إلى طريقة الأنبياء المذكورين ﵈ والمراد بها التوحيد أيضا، وقيل: هي إشارة إلى طريقة ابراهيم ﵇ والكلام متصل بقصته وهو بعيد جدا، وأبعد منه بمراحل ما قيل إنها إشارة إلى ملة عيسى ﵇ والكلام متصل بما عنده كأنه قيل وجعلناها وابنها آية للعالمين قائلين لهم: إن هذه أي الملة التي بعث بها عيسى أمتكم إلخ بل لا ينبغي أن يلتفت إليه أصلا، وقيل: إن هذِهِ إشارة إلى جماعة الأنبياء المذكورين ﵈ والأمة بمعنى الجماعة أي إن هؤلاء جماعتكم التي يلزمكم الاقتداء بهم مجتمعين على الحق غير مختلفين، وفيه جهة حسن كما لا يخفى، والأول أحسن وعليه جمهور المفسرين وهو المروي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة، وجوز بعضهم كون الخطاب للمؤمنين كافة، وجعله الطيبي للمعاندين خاصة حيث قال في وجه ترتيب النظم الكريم: إن هذه السورة نازلة في بيان النبوة وما يتعلق بها والمخاطبون المعاندون من أمة محمد ﷺ فلما فرغ من بيان النبوة وتكريره تقريرا ومن ذكر الأنبياء ﵈ مسليا عاد إلى خطابهم بقوله تعالى شأنه إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ إلخ أي هذه الملة التي كررتها عليكم ملة واحدة أختارها لكم لتتمسكوا بها وبعبادة الله تعالى والقول بالتوحيد وهي التي أدعوكم إليها لتعضوا عليها بالنواجذ لأن سائر الكتب نازلة في شأنها والأنبياء كلهم مبعثون للدعوة إليها ومتفقون عليها، ثم لما علم إصرارهم قيل: وَتَقَطَّعُوا إلخ، وحاصل المعنى الملة واحدة والرب واحد والأنبياء ﵈ متفقون عليها وهؤلاء البعداء جعلوا أمر الدين الواحد فيما بينهم قطعا كما يتوزع الجماعة الشيء الواحد انتهى، والأظهر العموم، وأمر النظم عليه يؤخذ من كلام الطيبي بأدنى التفات وقرأ الحسن «أمّتكم» بالنصب على أنه بدل من هذِهِ أو عطف بيان عليه و «أمة واحدة» بالرفع على أنه خبر إن. وقرأ هو أيضا وابن إسحاق والأشهب العقيلي وأبو حيوة وابن أبي عبلة والجعفي وهارون عن أبي عمرو. والزعفراني برفعهما على أنهما خبر إن، وقيل: الأول خبر والثاني بدل منه بدل نكرة من معرفة أو هو خبر مبتدأ محذوف أي هي أمة واحدة وَأَنَا رَبُّكُمْ أي أنا إلهكم إله واحد فَاعْبُدُونِ خاصة، وتفسير الرب بالإله لأنه رتب عليه الأمر بالعبادة، والدلالة على الوحدة من حدة الملة، وفي لفظ الرب إشعار بذلك من حيث إن الرب إن توهم جواز تعدده في نفسه لا يمكن أن يكون لكل مربوب إلا رب واحد لأنه مفيض الوجود وكمالاته معا، وفي العدول إلى لفظ الرب ترجيح جانب الرحمة وأنه تعالى يدعوهم إلى عبادته بلسان الترغيب والبسط قاله في الكشف.

İşaretin, daha önce zikredilen peygamberlerin aleyhimüsselâm yoluna olması da caiz görülmüştür ki bununla kastedilen de tevhiddir. İbrâhîm'in aleyhisselâm yoluna işaret olduğu ve sözün onun kıssasına bağlı bulunduğu da söylenmiştir ki bu oldukça uzaktır. Bundan katbekat daha uzak olanı ise Îsâ'nın aleyhisselâm dinine işaret olduğu ve sözün onun yanındaki kısma bağlı bulunduğu görüşüdür; sanki onlara: 'Biz onu ve oğlunu âlemlere bir ibret kıldık, onlara: Şüphesiz Îsâ'nın tebliğ ettiği bu din sizin ümmetinizdir diyerek...' denilmiş gibi kabul edilmesidir; bilakis buna hiç iltifat edilmemelidir. {هذِهِ} ifadesinin zikredilen peygamberler aleyhimüsselâm topluluğuna işaret olduğu, ümmetin de cemaat manasına geldiği söylenmiştir; yani 'İşte bunlar, hak üzere toplanmış, ihtilaf etmeksizin kendilerine uymanız gereken cemaatinizdir' demektir; bunda gizli olmayan bir güzellik ciheti vardır. Ancak ilk görüş daha güzeldir ve müfessirlerin cumhurunun benimsediği, İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde'den rivayet edilen görüş de budur. Bazıları hitabın bütün müminlere olduğunu caiz görmüştür. et-Tîbî ise Kur'an nazmının tertip vecihleri hakkında şöyle diyerek hitabı özellikle inatçılara has kılmıştır: Bu sure nübüvveti ve onunla ilgili hususları beyan etmek üzere inmiştir; muhataplar ise Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden olan inatçılardır. Nübüvvetin beyanını pekiştirmek için tekrar edip peygamberleri aleyhimüsselâm teselli sadedinde zikretmeyi tamamlayınca Şânı Yüce olan Allah'ın: {إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ} ilh. kavliyle onlara hitaba dönmüştür; yani 'Size defalarca tekrarladığım bu din tek bir dindir; ona, Allah Teâlâ'ya ibadete ve tevhid inancına sarılmanız için sizin adınıza onu seçtim. Dişlerinizle sımsıkı sarılmanız için sizi davet ettiğim din budur; zira diğer bütün kitaplar onun hakkında inmiş, bütün peygamberler ona davet için gönderilmiş ve onun üzerinde ittifak etmişlerdir.' Sonra onların ısrarı bilinince: {وَتَقَطَّعُوا} ilh. buyrulmuştur. Mananın özü şudur: Din birdir, Rab birdir, peygamberler aleyhimüsselâm onun üzerinde ittifak etmiştir; bu haktan uzak kimseler ise bir topluluğun tek bir şeyi aralarında paylaştığı gibi tek olan din işini aralarında parça parça etmişlerdir, vesselam. Zâhir olan ise umumiliktir; bu durumda nazmın durumu küçük bir dikkatle Tîbî'nin sözünden anlaşılır. el-Hasan {أمّتكم} kelimesini {هذِهِ} lafzından bedel veya atf-ı beyân olarak nasb ile; {أمة واحدة} kelimesini ise 'inne'nin haberi olarak ref ile okumuştur. Yine Hasan, İbn İshâk, el-Eşheb el-Ukaylî, Ebû Hayve, İbn Ebî Abele, el-Cu'fî, Ebû Amr'dan rivayetle Hârûn ve ez-Za'ferânî her iki kelimeyi de 'inne'nin haberi olarak ref ile okumuşlardır. Birincisinin haber, ikincisinin ise nekirenin marifeden bedeli olarak ondan bedel olduğu yahut 'O tek bir ümmettir' takdirinde mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir. {وَأَنَا رَبُّكُمْ} “ve Ben de sizin Rabbinizim”; yani tek bir ilah olarak sizin ilahınızım {فَاعْبُدُونِ} “şu halde yalnız Bana kulluk edin”. Rabb kelimesinin ilah olarak tefsir edilmesi, üzerine ibadet emrinin terettüp etmesinden ötürüdür; vahdaniyete delalet ise dinin birliğinden kaynaklanır. Rab lafzında buna bir işaret vardır; çünkü Rabbin zatında çokluğu caiz görülse bile, her terbiye edilen için ancak tek bir Rab olabilir; zira varlığı ve onun bütün kemalatını aynı anda bahşeden O'dur. Rab lafzına yönelişte ise rahmet cihetinin tercih edilmesi ve Allah Teâlâ'nın onları rağbet ve lütuf diliyle ibadetine davet etmesi anlamı vardır; bunu el-Keşf sahibi söylemiştir.

وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ أي جعلوا أمر دينهم فيما بينهم قطعا على أن تقطع مضمن معنى الجعل فلذا تعدى إلى أَمْرَهُمْ بنفسه، وقال أبو البقاء: تقطعوا أمرهم أي في أمرهم أي تفرقوا، وقيل: عدي بنفسه لأنه بمعنى قطعوا أي فرقوا، وقيل. أَمْرَهُمْ تمييز محول عن الفاعل أي تقطع أمرهم انتهى، وما ذكر أولا أظهر وأمر التمييز لا يخفى على

{وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Kendi aralarındaki işlerini parça parça böldüler”; yani 'tekattaa' fiili kılmak/yapmak manasını tazammun ettiğinden dolayı {أَمْرَهُمْ} kelimesine bizzat geçişli olmuş ve din işlerini aralarında parça parça kılmışlardır. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: 'Tekattaû emrahum', yani işlerinde ayrılığa düştüler, tefrikaya saptılar demektir. 'Kataû' (ayırdılar, parçaladılar) manasında olduğu için bizzat geçişli kılındığı da söylenmiştir. {أَمْرَهُمْ} lafzının fâilden dönüştürülmüş temyiz olduğu, yani 'işleri parçalandı' demek olduğu da ileri sürülmüştür, vesselam. Ancak ilk zikredilen görüş daha açıktır; temyiz meselesi ise

ذي تمييز، ثم أصل الكلام وتقطعتم أمركم بينهم على الخطاب فالتفت إلى الغيبة لينعى عليهم ما فعلوا من التفرق في الدين وجعله قطعا موزعة وينهي ذلك إلى الآخرين كأنه قيل ألا ترون إلى عظم ما ارتكب هؤلاء في دين الله تعالى الذي أجمعت عليه كافة الأنبياء ﵈ وفي ذلك ذم للاختلاف في الأصول.

temyiz sahibi bir kimseye gizli kalmaz. Esasen kelam muhatap kipiyle 've tekatta'tüm emraküm beyneküm' şeklinde iken, dinde tefrikaya düşüp onu paylaştırılmış parçalara bölme eylemlerini kınamak ve bunu başkalarına duyurmak için gaibe iltifat edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: Bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm üzerinde icma ettiği Allah Teâlâ'nın dininde bunların işledikleri cürmün büyüklüğünü görmüyor musunuz? Bunda usûl meselelerindeki ihtilafı yerme vardır.

كُلٌّ أي كل واحدة من الفرق المتقطعة أو كل واحد من آحاد كل واحدة من تلك الفرق إِلَيْنا راجِعُونَ بالبعث لا إلى غيرنا فنجازيهم حينئذ بحسب أعمالهم، ولا يخفى ما في الجملة من الدلالة على الثبوت والتحقق.

{كُلٌّ} “Hepsi”; yani parçalanan fırkaların her biri yahut o fırkalardan her birinin fertlerinin her biri {إِلَيْنا راجِعُونَ} “yalnız Bize döneceklerdir”; başkasına değil, yeniden dirilme ile Bize döneceklerdir; Biz de o vakit amellerine göre onları cezalandıracağız/mükâfatlandıracağız. Cümlenin sübût ve tahakkuka delalet ettiği ise izahtan varestedir.

وقوله تعالى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ تفضيل للجزاء أي فمن يعمل بعض الصالحات أو بعضا من الصالحات وَهُوَ مُؤْمِنٌ بما يجب الإيمان به فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ أي لا حرمان لثواب عمله ذلك، عبر عنه بالكفران الذي هو ستر النعمة وجحودها لبيان كمال نزاهته تعالى عنه بتصويره بصورة ما يستحيل صدوره عنه سبحانه من القبائح، وإبراز الإثابة في معرض الأمور الواجبة عليه تعالى ونفى نفي الجنس المفيد للعموم للمبالغة في التنزيه، والظاهر أن التركيب على طرز «لا مانع لما أعطيت» والكلام فيه مشهور بين علماء العربية وعبر عن العمل بالسعي لإظهار الاعتداد به، وفي حرف عبد الله «فلا كفر» والمعنى واحد وَإِنَّا لَهُ أي لسعيه، وقيل: الضمير لمن وليس بشيء كاتِبُونَ أي مثبتون في صحيفة عمله لا يضيع بوجه ما، واستدل بالآية على أن قبول العمل الصالح مطلقا مشروط بالإيمان وهو قول لبعضهم، وقال آخرون: الإيمان شرط لقبول ما يحتاج إلى النية من الأعمال، وتحقيقه في موضعه.

Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ} “Artık kim salih amellerden işlerse” kavli, mükâfatın tafsilatıdır; yani kim salih amellerin bir kısmını veya salih amellerden bir pay işlerse {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “ve kendisi mümin olarak”; inanılması gereken şeylere iman etmiş olarak [bunu yaparsa], {فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ} “onun çabası asla inkâr edilmez (karşılıksız bırakılmaz)”; yani o amelinin sevabından asla mahrum bırakılmaz. Nimeti örtmek ve inkâr etmek demek olan küfran ile ifade edilmesi, Sübhânehu'dan sadır olması imkânsız çirkinlikler suretinde tasvir edilerek Allah Teâlâ'nın bundan son derece münezzeh olduğunu beyan etmek, sevap vermeyi Allah Teâlâ üzerine vacip olan hususlar tarzında göstermek ve tenzihte mübalağa için umum ifade eden cins nefyini getirmek içindir. Zâhir olan, bu terkibin 'lâ mânia limâ a'tayte' (verdiğine mani olacak yoktur) üslubunda olmasıdır; bu konudaki izahat Arap dili âlimleri arasında meşhurdur. Amelden 'sa'y' (çaba) diye bahsedilmesi ise ona verilen değeri göstermek içindir. Abdullah'ın kıraatinde ise mana aynı olmak üzere 'felâ küfre' şeklindedir. {وَإِنَّا لَهُ} “Ve şüphesiz Biz onun için”; yani onun sa'yi/çabası için -zamirin 'men'e raci olduğu da söylenmiştir ki bir değeri yoktur-, {كاتِبُونَ} “yazmaktayız”; yani amel defterine kaydetmekteyiz, hiçbir surette zayi olmaz. Bu ayetten, salih amelin mutlak olarak kabul edilmesinin imana bağlı olduğuna delil getirilmiştir ki bazı âlimlerin görüşü budur. Diğerleri ise şöyle demiştir: İman, amellerden ancak niyete ihtiyaç duyanların kabulü için şarttır; bunun tahkiki kendi yerindedir.

وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أي على أهل قرية. فالكلام على تقدير مضاف أو القرية مجاز عن أهلها. والحرام مستعار للممتنع وجوده بجامع أن كل واحد منهما غير مرجو الحصول، وقال الراغب: الحرام الممنوع منه إما بتسخير إلهي وإما بمنع قهري وإما بمنع من جهة العقل أو من جهة الشرع أو من جهة من يرتسم أمره، وذكر أنه قد حمل في هذه الآية على التحريم بالتسخير كما في قوله تعالى: وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ [القصص: ١٢] وقرأ أبو حنيفة وحمزة والكسائي وأبو بكر وطلحة والأعمش وأبو عمرو في رواية «وحرم» بكسر الحاء وسكون الراء اهـ.

{وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ} “Bir kente haram kılınmıştır”; yani bir kentin ahalisine. Dolayısıyla söz muzâf takdiri üzeredir yahut karye kelimesi ahalisinden mecazdır. Harâm kelimesi, her ikisinin de vukuunun umulmaması ortak paydasıyla, varlığı imkânsız olan şey için istiare edilmiştir. Râgıb şöyle der: Harâm, ya ilahî bir teshirle ya kahredici bir engelleme ile ya akıl cihetinden ya şeriat cihetinden ya da emrine uyulan kimse tarafından menedilen şeydir. Bu ayette de Allah Teâlâ'nın: {وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ} [el-Kasas: 12] kavlinde olduğu gibi teshir yoluyla haram kılmaya hamledildiğini zikretmiştir. Ebû Hanîfe, Hamza, Kisâî, Ebû Bekir, Talha, el-A'meş ve bir rivayette Ebû Amr hâ'nın kesresi ve râ'nın sükûnu ile 've hirmün' okumuşlardır, vesselam.

وقرأ قتادة ومطر الوراق ومحبوب عن أبي عمرو بفتح الحاء وسكون الراء، وقرأ عكرمة «وحرم» الحاء وكسر الراء والتنوين. وقرأ ابن عباس وعكرمة أيضا وابن المسيب وقتادة أيضا بكسر الراء وفتح الحاء والميم على المضي وقرأ ابن عباس وعكرمة بخلاف عنهما وأبو العالية وزيد بن علي بضم الراء وفتح الحاء والميم على المضي أيضا، وفي رواية أخرى عن ابن عباس أنه قرأ بفتح الحاء والراء والميم على المضي أيضا.

Katâde, Matar el-Varrâk ve Ebû Amr'dan Mahbûb, hâ'nın fethası ve râ'nın sükûnu ile ['ve hermün'] okumuşlardır. İkrime hâ'nın fethası, râ'nın kesresi ve tenvin ile 've harimin' okumuştur. İbn Abbâs, yine İkrime, İbnü'l-Müseyyeb ve yine Katâde mâzî fiil olarak râ'nın kesresi, hâ ve mîm'in fethasıyla ['harime'] okumuşlardır. İbn Abbâs ve İkrime'den gelen farklı bir rivayette, Ebû'l-Âliye ve Zeyd b. Ali'den ise yine mâzî fiil olarak râ'nın dammesi, hâ ve mîm'in fethasıyla ['harume'] okunmuştur. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette ise yine mâzî olarak hâ, râ ve mîm'in fethasıyla ['harame'] okuduğu nakledilmiştir.

وقرأ اليماني «وحرّم» بضم الحاء وكسر الراء مشددة وفتح الميم على أنه فعل ماض مبني لما لم يسم فاعله.

el-Yemânî ise fâili adlandırılmamış (meçhul) mâzî bir fiil olarak hâ'nın dammesi, şeddeli râ'nın kesresi ve mîm'in fethasıyla 've hurrime' okumuştur.

أَهْلَكْناها أي قدرنا هلاكها أو حكمنا به في الأزل لغاية طغيانهم وعتوهم فيما لا يزال.

{أَهْلَكْناها} “helak ettiğimiz”; yani gelecekteki azgınlık ve taşkınlıklarının son noktaya varması sebebiyle ezelde helakini takdir ettiğimiz yahut hükme bağladığımız [kente].

وقرأ السلمي وقتادة «أهلكتها» بتاء المتكلم، وقوله تعالى: أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ في تأويل اسم مرفوع على الابتداء خبره «حرام» قال ابن الحاجب في أماليه: ويجب حينئذ تقديمه لما تقرر في النحو من أن الخبر عن أن يجب تقديمه، وجوز أن يكون «حرام» مبتدأ و «أنهم» فاعل له سد مسد خبره وإن لم يعتمد على نفي أو استفهام بناء على مذهب الأخفش فإنه لا يشترط في ذلك الاعتماد خلافا للجمهور كما هو المشهور.

es-Sülemî ve Katâde mütekellim tâ'sı ile 'ehlektühâ' şeklinde okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın: {أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ} “onların dönmemeleri” kavli, mübteda olarak merfû bir isim tevilindedir; haberi ise 'harâm' kelimesidir. İbnü'l-Hâcib Emâlî'sinde şöyle der: Bu durumda haberin öne geçmesi vaciptir; zira nahivde yerleştiği üzere 'enne'den haber olan lafzın takdimi vaciptir. 'Harâm' kelimesinin mübteda, 'ennehüm'ün ise nefy veya istifhama dayanmasa bile haberin yerine geçen fâili olması da caiz görülmüştür; bu, meşhur olduğu üzere cumhurun aksine bu hususta istinadı şart koşmayan Ahfeş'in mezhebine dayanır.

وذهب ابن مالك أن رفع الوصف الواقع مبتدأ لمكتفى به عن الخبر من غير اعتماد جائز بلا خلاف وإنما الخلاف في الاستحسان وعدمه فسيبويه يقول: هو ليس بحسن والأخفش يقول: هو حسن وكذا الكوفيون كما شرح التسهيل والجملة لتقرير ما قبلها من قوله تعالى: كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ وما في أن من معنى التحقيق معتبر في النفي

İbn Mâlik ise mübteda vaki olan vasfın, bir şeye dayanmaksızın haber yerine geçen merfû almasının hilafsız caiz olduğu; ihtilafın ise bunun güzel sayılıp sayılmamasında bulunduğu görüşüne varmıştır. Şerhu't-Teshîl'de geçtiği üzere Sîbeveyhi: 'Bu güzel değildir' derken, Ahfeş ve Kûfeliler: 'Güzeldir' demektedirler. Bu cümle, öncesinde geçen Allah Teâlâ'nın: {كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ} kavlini pekiştirmek içindir; 'enne'deki tahkik (pekiştirme) manası ise nefiyde muteberdir.

المستفاد في حَرامٌ لا في المنفي أي ممتنع البتة عدم رجوعهم إلينا للجزاء لا أن عدم رجوعهم المحقق ممتنع، وتخصيص امتناع عدم رجوعهم بالذكر مع شمول الامتناع لعدم رجوع الكل حسبما نطق به قوله تعالى: كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ لأنهم المنكرون للبعث والرجوع دون غيرهم، وهذا المعنى محكي عن ابي مسلم بن بحر، ونقله أبو حيان عنه لكنه قال: إن الغرض من الجملة على ذلك إبطال قول من ينكر البعث، وتحقيق ما تقدم من أنه لا كفران لسعي أحد وأنه يجزى على ذلك يوم القيامة، ولا يخفى ما فيه.

{حَرامٌ} “haram kılınmıştır / imkânsızdır” lafzından anlaşılan olumsuzluk, menfî (olumsuzlanan) şeyde değil; yani onların ceza için bize dönmemeleri kesinlikle imkânsızdır, yoksa onların gerçekleşmiş olan dönmeyişleri imkânsız değildir. Allah Teâlâ'nın: {كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ} “Hepsi ancak bize döneceklerdir” kavlinin ifade ettiği üzere, imkânsızlık herkesin dönmeyişini kapsadığı halde özellikle onların dönmeyişinin imkânsızlığının zikredilmesi, başkalarının değil yalnızca onların yeniden dirilmeyi ve dönüşü inkâr etmelerindendir. Bu mana Ebû Müslim b. Bahr'dan nakledilmiştir; Ebû Hayyân da bunu ondan aktarmış, fakat şöyle demiştir: Bu takdire göre cümlenin gayesi, yeniden dirilişi inkâr edenlerin sözünü boşa çıkarmak ve daha önce geçen, hiç kimsenin amelinin inkâr edilmeyeceği ve kıyamet günü bununla cezalandırılacağı/mükâfatlandırılacağı hususunu pekiştirmektir; ancak buradaki sakınca gizli değildir.