Binûn

Enbiyâ Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال أبو عتبة: المعنى وممتنع على قرية قدرنا هلاكها أو حكمنا به رجوعهم إلينا أي توبتهم على أن لا سيف خطيب مثلها في قوله تعالى: ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الأعراف: ١٢] في قول، وقيل حَرامٌ بمعنى واجب كما في قول الخنساء:

Ebû Utbe şöyle demiştir: Mana, 'Helakini takdir ettiğimiz yahut [helakine] hükmettiğimiz bir kentin bize dönmesi, yani tövbe etmesi imkânsızdır' şeklindedir; 'lâ' harfi ise, bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın: {ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُd} “Sana secde etmemeni emreden nedir?” kavlinde olduğu gibi zâiddir. Bir görüşe göre de {حَرامٌ}, el-Hansâ'nın şu beytinde olduğu gibi 'vâcip (kaçınılmaz)' manasındadır:

وإن حراما لا أرى الدهر باكيا ... على شجوة إلا بكيت على صخر

Ve gerçekten vaciptir ki ömür boyu bir kederliye ağlayan görmeyeyim de... kalkıp Sahr'a ağlamayayım.

ومن ذلك قوله تعالى: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا [الأنعام: ١٥١] إلخ فإن ترك الشرك واجب، وعلى هذا قال مجاهد والحسن لا يَرْجِعُونَ لا يتوبون عن الشرك.

Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: {قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا} “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” Zira şirki terk etmek vâciptir. Bu esasa göre Mücâhid ve Hasan el-Basrî: {لا يَرْجِعُونَ} ifadesini, 'şirkten tövbe edip dönmezler' şeklinde açıklamışlardır.

وقال قتادة ومقاتل: لا يرجعون إلى الدنيا، والظاهر على هذا أن المراد بأهلكناها أوجدنا إهلاكها بالفعل، والمراد بالهلاك الهلاك الحسي، ويجوز على القول بأن المراد بعدم الرجوع عدم التوبة أن يراد به الهلاك المعنوي بالكفر والمعاصي. وقرىء «إنهم» بكسر الهمزة على أن الجملة استئناف تعليلي لما قبلها فحرام خبر مبتدأ محذوف أي حرام عليها ذلك وهو ما ذكر في الآية السابقة من العمل الصالح المشفوع بالإيمان والسعي المشكور ثم علل بقوله تعالى:

Katâde ve Mukâtil ise: 'Dünyaya dönmezler' demişlerdir. Buna göre zâhir olan, 'ehleknâhâ' ile kastedilenin fiilen helak etmemiz, helak ile kastedilenin de hissî helak olmasıdır. Dönmemekten maksadın tövbe etmemek olduğu görüşüne göre ise bununla küfür ve isyanlar sebebiyle manevi helakin kastedilmiş olması caizdir. Hemzenin kesresiyle 'innehüm' şeklinde de okunmuştur; bu durumda cümle, öncesinin gerekçesini açıklayan bir istînâf (başlangıç) cümlesi olur. Böylece 'harâmün', hazfedilmiş bir mübtedânın haberi olur; yani 'onlar için bu haramdır/imkânsızdır'; bu da önceki ayette zikredilen imanla taçlandırılmış salih amel ve karşılığı verilen çabadır. Ardından Allah Teâlâ'nın şu kavliyle gerekçelendirilmiştir:

أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ عماهم عليه من الكفر فكيف لا يمتنع ذلك، ويجوز حمل الكلام على قراءة الجمهور بالفتح على هذا المعنى بحذف حرف التعليل أي لأنهم لا يرجعون. والزجاج قدر المبتدأ في ذلك أن يتقبل عملهم فقال: المعنى وحرام على قرية حكمنا بهلاكها أن يتقبل عملهم لأنهم لا يتوبون ودل على ذلك قوله تعالى قبل: فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ حيث إن المراد منه يتقبل عمله وحَتَّى في قوله تعالى: حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ ابتدائية والكلام بعدها غاية لما يدل عليه ما قبلها كأنه قيل: يستمرون على ما هم عليه من الهلاك حتى إذا قامت القيامة يرجعون إلينا ويقولون يا ويلنا إلخ أو غاية للحرمة أي يستمر امتناع رجوعهم إلى التوبة حتى إذا قامت القيامة يرجعون إليها وذلك حين لا ينفعهم الرجوع أو غاية لعدم الرجوع عن الكفر أي لا يرجعون عنه حتى إذا قامت القيامة يرجعون عنه وهو حين لا ينفعهم ذلك، وهذا بحسب تعدد الأقوال في معنى الآية المتقدمة والتوزيع غير خفي، وقال ابن عطية حتى متعلقة بقوله تعالى: تَقَطَّعُوا إلخ قال أبو حيان: وفيه بعد من كثرة الفصل لكنه من جهة المعنى جيد، وحاصله أنهم لا يزالون مختلفين غير مجتمعين على دين الحق إلى قرب مجيء الساعة فإذا جاءت الساعة انقطع ذلك الاختلاف وعلم الجميع أن مولاهم الحق وأن الدين المنجي كان دين التوحيد، ونسبة الفتح إلى يأجوج ومأجوج مجاز وهي حقيقة إلى السد أو الكلام على حذف المضاف وهو السد وإقامة المضاف إليه مقامه. وقرأت فرقة «فتّحت» بالتشديد، وتقدم الكلام في يأجوج ومأجوج وَهُمْ أي يأجوج ومأجوج، وقيل الناس وروي عن مجاهد مِنْ كُلِّ حَدَبٍ أي مرتفع من الأرض كجبل وأكمة. وقرأ ابن عباس «جدث» بالجيم الثاء المثلثة وهو القبر، وهذه القراءة تؤيد رجوع الضمير إلى الناس، وقرىء بالجيم والفاء وهي بدل الثاء عند تميم ولا يختص إبدالها عندهم في آخر الكلمة فإنهم يقولون مغثور مكان مغفور يَنْسِلُونَ أي يسرعون، وأصل النسلان بفتحتين مقاربة الخطو مع الإسراع، وقيل ويختص وضعا بالذئاب وعليه يكون مجازا هنا. وقرأ ابن إسحاق وأبو السمال بضم السين وَاقْتَرَبَ أي قرب،

{أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ} “onların dönmemeleri”; yani içinde bulundukları küfürden dönmezler, hal böyleyken bu nasıl imkânsız olmasın? Cumhurun fetha ile okuyuşunda da ta'lîl (gerekçe) harfinin hazfiyle bu manaya hamledilmesi caizdir; yani 'çünkü onlar dönmezler'. ez-Zeccâc bu takdirde mübtedâyı 'amellerinin kabul edilmesi' olarak takdir etmiş ve şöyle demiştir: Mana, 'Helakine hükmettiğimiz bir kentin -tövbe etmedikleri için- amelinin kabul edilmesi haramdır/imkânsızdır' şeklindedir. Buna, öncesinde geçen Allah Teâlâ'nın: {فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ} “çabası asla inkâr edilmez” kavli delalet etmektedir; çünkü bundan maksat amelinin kabul edilmesidir. Allah Teâlâ'nın: {حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı zaman” kavlindeki {حَتَّى} ibtidâiyyedir; sonrasındaki söz, öncesinin delalet ettiği şeyin nihayetidir. Sanki şöyle denilmiştir: Kıyamet kopup da bize dönünceye ve 'eyvah bize' deyinceye kadar içinde bulundukları helak üzere devam ederler... Yahut حرمة (imkânsızlık) için bir gayedir; yani kıyamet kopup da tövbeye dönecekleri vakte kadar tövbeye dönmelerinin imkânsızlığı devam eder; o da dönüşün kendilerine fayda vermeyeceği andır. Yahut da küfürden dönmeyişin gayesidir; yani kıyamet kopup da küfürden dönecekleri vakte kadar ondan dönmezler; bu da bunun kendilerine fayda vermeyeceği andır. Bu, önceki ayetin manasındaki görüşlerin çeşitliliğine göredir ve taksim gizli değildir. İbn Atıyye, 'hattâ' edatının Allah Teâlâ'nın: {تَقَطَّعُوا} kavline taalluk ettiğini söylemiştir. Ebû Hayyân şöyle der: Araya çok fasıla girmesinden ötürü bunda bir uzaklık vardır, fakat mana bakımından güzeldir. Özeti şudur: Kıyametin yaklaşmasına kadar hak din üzerinde birleşmeyip ihtilaf üzere kalmaya devam ederler; kıyamet geldiğinde ise bu ihtilaf son bulur ve herkes gerçek Mevlâ'larının O olduğunu, kurtarıcı dinin de tevhid dini olduğunu anlar. Açılma fiilinin Ye'cûc ve Me'cûc'e nispet edilmesi mecazdır; hakikatte ise sedde aittir. Yahut kelam, muzaf olan 'sed' kelimesinin hazfedilip muzafun ileyhin onun yerine ikame edilmesi kabilindendir. Bir grup kıraat imamı şedde ile 'füttihat' okumuştur. Ye'cûc ve Me'cûc hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. {وَهُمْ} “ve onlar”; yani Ye'cûc ve Me'cûc; bir görüşe göre de insanlardır ve bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ} “her tepeden”; yani dağ ve tepe gibi yeryüzünün her yüksek yerinden. İbn Abbâs cim ve üç noktalı peltek sâ ile kabir anlamına gelen 'cedesin' şeklinde okumuştur; bu kıraat, zamirin insanlara dönmesini destekler. Cim ve fâ ile 'cedefin' şeklinde de okunmuştur; bu, Temîm kabilesinde sâ harfinin bedelidir ve onlarda bu tebdil sadece kelimenin sonunda olmaz; nitekim 'mağfûr' yerine 'mağsûr' derler. {يَنْسِلُونَ} “akın ederler”; yani süratle koşarlar. Neselân kelimesinin aslı fetha ile, süratle birlikte adımları sıklaştırmaktır. Bir görüşe göre vaz'an (sözlük anlamı olarak) kurtlara mahsustur ve buna göre burada mecazdır. İbn İshâk ve Ebü's-Semmâl sîn'in dammesiyle okumuşlardır. {وَاقْتَرَبَ} “ve yaklaştığı zaman”; yani yaklaştığında.

وقيل هو أبلغ في القرب من قرب الْوَعْدُ الْحَقُّ وهو ما بعد النفخة الثانية من البعث والحساب والجزاء لا النفخة الأولى، والجملة عطف على فُتِحَتْ يَأْجُوجُ ثم إن هذا الفتح في زمن نزول عيسى ﵇ من السماء وبعد قتله الدجال عند باب لد الشرقي،

Bunun, 'karube' fiilinden yakınlık bildirmede daha beliğ olduğu da söylenmiştir. {الْوَعْدُ الْحَقُّ} “gerçek vaad”; o da birinci sûr değil, ikinci sûr üflemesinden sonraki diriliş, hesap ve cezadır. Cümle, {فُتِحَتْ يَأْجُوجُ} üzerine matuftur. Sonra bu açılma, İsa aleyhisselâm'ın semadan indiği zamanda ve Deccâl'i doğu Lüd kapısında öldürmesinden sonra vuku bulacaktır.

فقد أخرج مسلم وأبو داود والترمذي والنسائي وابن ماجه من حديث طويل «إن الله تعالى يوحي إلى عيسى ﵇ بعد أن يقتل الدجال إني قد أخرجت عبادا من عبادي لا يدان لك بقتالهم فحرز عبادي إلى الطور فيبعث الله تعالى يأجوج ومأجوج وهم كما قال الله تعالى مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ فيرغب عيسى ﵇ وأصحابه إلى الله ﷿ فيرسل عليهم نغفا في رقابهم فيصبحون موتى كموت نفس واحدة فيهبط عيسى ﵇ وأصحابه فيرسل عليهم طيرا كأعناق البخت فتحملهم فتطرحهم حيث شاء الله تعالى ويرسل الله ﷿ مطرا لا يكن منه نبت مدر ولا وبر أربعين يوما فيغسل الأرض حتى يتركها زلفة ويقال للأرض انبتي ثمرتك فيومئذ يأكل النفر من الرماية ويستظلون بقحفها ويبارك في الرسل حتى إن اللقحة من الإبل لتكفي الفئام من الناس واللقحة من البقر تكفي الفخذ والشاة من الغنم تكفي البيت فبينما هم على ذلك إذ بعث الله تعالى ريحا طيبة تحت آباطهم فتقبض روح كل مسلم ويبقى شرار الناس يتهارجون تهارج الحمر وعليهم تقوم الساعة»

Nitekim Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce uzun bir hadiste rivayet etmişlerdir: «Şüphesiz Allah Teâlâ, Deccâl'i öldürdükten sonra İsa aleyhisselâm'a şöyle vahyeder: 'Ben kullarımdan öyle kullar çıkardım ki onları öldürmeye hiç kimsenin gücü yetmez; kullarımı Tûr Dağı'na sığındır.' Bunun üzerine Allah Teâlâ Ye'cûc ve Me'cûc'ü gönderir. Onlar Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} 'her tepeden akın ederler'. İsa aleyhisselâm ve ashabı Allah azze ve celle'ye yalvarırlar. Allah da onların boyunlarına nagaf (kurtçuklar) musallat eder; böylece hepsi tek bir nefsin ölümü gibi bir anda ölüverirler. Sonra İsa aleyhisselâm ve ashabı [aşağı] inerler. Allah onların üzerine Baht develerinin boyunları gibi kuşlar gönderir; onlar da bunları yüklenip Allah Teâlâ'nın dilediği yere atarlar. Allah azze ve celle kırk gün boyunca hiçbir kerpiç evin ve kıl çadırın engel olamayacağı bir yağmur gönderir; yeryüzünü yıkayıp ayna gibi tertemiz bırakır. Sonra yeryüzüne: 'Meyveni bitir' denilir. O gün bir grup insan tek bir nardan yer ve onun kabuğu altında gölgelenir. Sütte öyle bereket kılınır ki, sağımlı bir deve büyük bir insan topluluğuna, sağımlı bir sığır bir kabileye, sağımlı bir koyun da bir ev halkına yeter. Onlar bu haldeyken Allah Teâlâ koltuk altlarından esen hoş bir rüzgâr gönderir; her Müslümanın ruhunu kabzeder. Geriye insanların en şerlileri kalır; eşekler gibi uluorta birbirleriyle çiftleşirler ve kıyamet onların üzerine kopar.»

وجاء من حديث رواه أحمد وجماعة «إن الساعة بعد أن يهلك يأجوج ومأجوج كالحامل المتم لا يدري أهلها حتى تفجأهم بولادها ليلا أو نهارا»

Ahmed ve bir topluluğun rivayet ettiği bir hadiste şöyle gelmiştir: «Ye'cûc ve Me'cûc helak olduktan sonra kıyamet, süresini tamamlamış hamile kadın gibidir; ailesi gece mi gündüz mü aniden doğuruvereceğini bilemez.»

وأخرج ابن المنذر عن ابن جريج قال: ذكر لنا أن النبي ﷺ قال: «لو نتجت فرس عند خروجهم ما ركب فلوها حتى تقوم الساعة»

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Onların çıkışı esnasında bir kısrak doğuracak olsa, kıyamet kopuncaya kadar onun tayına binilemez.»

وهذا مبالغة في القرب كالخبر الذي قبله.

Bu da önceki rivayet gibi [kıyametin] yakınlığında mübalağa bildirmektedir.

فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا جواب الشرط، وإذا للمفاجأة وهي تسد مسد الفاء الجزائية في الربط وليست عوضا عنها فمتى كانت الجملة الاسمية الواقعة جزاء مقترنة بها لم تحتج إلى الفاء نحو إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ [الروم: ٣٦] وإذا جيء بهما معا كما هنا يتقوى الربط، والضمير للقصة هو الشأن هو مبتدأ وشاخِصَةٌ خبر مقدم وأَبْصارُ مبتدأ مؤخر، والجملة خبر الضمير، ولا يجوز أن يكون شاخِصَةٌ الخبر وأَبْصارُ مرفوعا به لأن خبر الضمير الشأن لا يكون إلا جملة مصرحا بجزأيها، وأجاز بعض الكوفيين كونه مفردا فيجوز ما ذكر عنده.

{فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İşte o zaman, inkâr edenlerin gözleri donakalır” şartın cevabıdır. Buradaki 'izâ' sürpriz/ani durum (müfâceet) içindir; rabt (bağlama) hususunda ceza fâ'sının yerine geçer, onun ivazı (bedeli) değildir. Dolayısıyla ceza olarak gelen isim cümlesi onunla bitişik olduğunda fâ harfine ihtiyaç duymaz; nitekim {إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ} “bir de bakarsın ki ümitsizliğe düşerler” ayetinde böyledir. Burada olduğu gibi her ikisi birlikte getirildiğinde ise bağ kuvvetlenir. Zamir kıssa/şân zamiridir; o mübtedadır, {شاخِصَةٌ} öne geçmiş haber, {أَبْصارُ} ise tehir edilmiş mübtedadır. Bu cümle zamirin haberidir. {شاخِصَةٌ} kelimesinin haber, {أَبْصارُ} kelimesinin de onunla merfû bir fâil olması caiz değildir; çünkü şân zamirinin haberi ancak iki cüzü de açıkça zikredilmiş bir cümle olabilir. Bazı Kûfeliler onun müfred olmasını caiz görmüşlerdir; buna göre zikredilen görüş onlara göre caiz olur.

وعن الفراء أن هِيَ ضمير الأبصار فهو ضمير مبهم يفسره ما في حيز خبره وعود الضمير على متأخر لفظا ورتبة في مثل ذلك جائز عند ابن مالك. وغيره كما في ضمير الشأن، ومن ذلك قوله:

Ferrâ'dan nakledildiğine göre {هِيَ}, gözlerin zamiridir; bu durumda haberinin konumundaki şeyin tefsir ettiği müphem bir zamirdir. Bu gibi durumlarda zamirin lafzan ve rütbeten sonra gelen bir şeye dönmesi, şân zamirinde olduğu gibi İbn Mâlik ve başkalarına göre caizdir. Şu söz de bu kabildendir:

هو الجد حتى تفضل العين أختها بل نقل عن الفراء أنه متى دل الكلام على المرجع وذكر بعده ما يفسره وإن لم يكن في حيز خبره لا يضر تقدمه، وأنشد قوله:

O talihtir; ta ki bir göz diğerinden üstün oluncaya dek. Hatta Ferrâ'dan nakledildiğine göre, kelam mercie delalet ettiğinde ve sonrasında -haberinin konumunda olmasa bile- onu tefsir eden şey zikredildiğinde, öne geçmesi zarar vermez. Şu beyti buna delil getirmiştir:

فلا وأبيها لا تقول خليلتي ... ألا فرّ عني مالك بن أبي كعب

Hayır, babasına andolsun ki sevgilim: 'Haberin olsun, Mâlik b. Ebî Ka'b benden kaçtı' diyemez.

ونقل عنه أيضا أن هِيَ ضمير فصل وعماد يصلح موضعه هو وأنشد قوله:

Yine ondan nakledildiğine göre {هِيَ}, yerine 'hüve' gelebilecek bir fasl ve ımâd zamiridir. Şu beyti buna delil getirmiştir:

بثوب ودينار وشاة ودرهم ... فهل هو مرفوع بما هاهنا رأس

Bir elbise, bir dinar, bir koyun ve bir dirhemle... Acaba şurada bir baş mı kaldırılmıştır?

وهذا لا يتمشى إلا على أحد قولي الكسائي من إجازته تقديم الفصل مع الخبر على المبتدأ وقول من أجاز كونه قبل خبر نكرة، وذكر الثعلبي أن الكلام قد تم عند قوله تعالى: فَإِذا هِيَ أي فإذا هي أي الساعة حاصلة أو بارزة أو واقعة ثم ابتدئ فقيل «شاخصة أبصار الذين كفروا» وهو وجه متكلف متنافر التركيب، وقيل: جواب الشرط اقْتَرَبَ والواو سيف خطيب. ونقل ذلك في مجمع البيان عن الفراء.

Bu ise ancak Kisâî'nin haberle birlikte fasl zamirinin mübtedânın önüne geçirilmesini caiz görmesine dair iki görüşünden birine ve nekre haberden önce gelmesini caiz görenlerin görüşüne göre yürür. es-Sa'lebî, Allah Teâlâ'nın: {فَإِذا هِيَ} kavlinde kelamın tamamlandığını, yani 'o vakit o (kıyamet) gerçekleşmiş, ortaya çıkmış yahut vaki olmuştur' manasında olduğunu; sonra yeniden başlanarak: 'inkâr edenlerin gözleri donakalır' denildiğini zikretmiştir; ancak bu, tekellüflü ve terkibi uyumsuz bir vecihtir. Şartın cevabının {اقْتَرَبَ} olduğu, vâv harfinin ise zâid olduğu söylenmiştir. Bu görüş Mecmeu'l-Beyân'da Ferrâ'dan nakledilmiştir.

ونقل عن الزجاج أن البصريين لا يجوزون زيادة الواو وأن الجواب عندهم قوله تعالى: يا وَيْلَنا أي القول المقدر قبله فإنه بتقدير قالوا يا ويلنا، ومن جعل الجواب ما تقدم قدر القول هاهنا أيضا وجعله حالا من الموصول يقولون أو قائلين «يا ويلنا» وجوز كون جملة يقولون يا ويلنا استئنافا، وشخوص الأبصار رفع أجفانها إلى فوق من دون أن تطرف وذلك للكفرة يوم القيامة من شدة الهول، وأرادوا من نداء الويل التحسر وكأنهم قالوا: يا ولينا تعال فهذا أوان حضورك قَدْ كُنَّا في الدنيا فِي غَفْلَةٍ تامة مِنْ هذا الذي دهمنا من البعث والرجوع إليه ﷿ للجزاء، وقيل: من هذا اليوم ولم نعلم أنه حق بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ إضراب عن وصف أنفسهم بالغفلة أي لم نكن في غفلة منه حيث نبهنا عليه بالآيات والنذر بل كنا ظالمين بترك الآيات والنذر مكذبين بها أو ظالمين لأنفسنا بتعريضها للعذاب الخالد بالتكذيب.

ez-Zeccâc'dan nakledildiğine göre Basralılar vâv harfinin zâid olmasını caiz görmezler ve onlara göre cevap, Allah Teâlâ'nın: {يا وَيْلَنا} kavlidir; yani öncesinde takdir edilen sözdür; zira bu, 'eyvah bize dediler' takdirindedir. Cevabı önceki takdire göre yapan kimse, 'kavl'i burada da takdir etmiş ve bunu mevsûlden hâl yaparak 'Eyvah bize diyerek / derler bir halde' takdirinde bulunmuştur. 'Eyvah bize derler' cümlesinin istînâf olması da caiz görülmüştür. Gözlerin donakalması (şuhûs), göz kapaklarının kırpılmaksızın yukarı dikilmesidir; bu da kıyamet günü dehşetin şiddetinden dolayı kâfirlerin başına gelir. 'Veyl' nidasından maksatları hayıflanmaktır; sanki şöyle demişlerdir: 'Ey helakimiz, gel! Zira senin hazır bulunma vaktindir. Gerçekten biz dünyada, kıyamet ve ceza için O'na azze ve celle dönmekten ibaret başımıza gelen {مِنْ هذا} bu şeyden tam bir {فِي غَفْلَةٍ} gaflet içindeydik.' Bir görüşe göre: 'Bu günden gafletteydik ve onun hak olduğunu bilmiyorduk.' {بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ} “Hayır, biz zalimlermişiz”; kendilerini gafletle nitelemekten vazgeçip (idrâb) 'Biz ayetlerle ve uyarıcılarla uyarıldığımız için ondan gaflet içinde değildik; bilakis ayetleri ve uyarıcıları terk edip onları yalanlayarak zalim kimselerdik' yahut 'yalanlamak suretiyle nefsimizi ebedî azaba maruz bırakarak kendimize zulmedenlerdik' demektir.

وقوله تعالى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ خطاب لكفار مكة وتصريح بمآل أمرهم مع كونه معلوما مما سبق على وجه الإجمال مبالغة في الإنذار وإزاحة الأعذار، فما عبارة عن أصنامهم، والتعبير عنها بما على بابه لأنها على المشهور لما لا يعقل فلا يرد أن عيسى وعزيرا والملائكة عليهم الصلاة والسلام عبدوا من دون الله تعالى مع أن الحكم لا يشملهم

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” kavli, Mekke kâfirlerine bir hitaptır ve uyarıda mübalağa yapmak ve mazeretleri ortadan kaldırmak için, durumları önceden icmâlî olarak bilinmekle beraber varacakları akıbetin açıkça beyanıdır. 'Mâ' onların putlarından ibarettir; onlardan 'mâ' ile bahsedilmesi kendi asıl kuralı üzeredir; çünkü meşhur olduğu üzere akıl sahibi olmayanlar içindir. Dolayısıyla İsa, Üzeyir ve meleklerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- Allah'tan başka kendilerine tapılmış olması ve hükmün onları kapsamaması bir itiraz olarak ileri sürülemez.

وشاع أن عبد الله بن الزبعري القرشي اعترض بذلك قبل إسلامه على رسول الله ﷺ فقال له ﵊: يا غلام ما أجهلك بلغة قومك لأني قلت وَما تَعْبُدُونَ وما لما لم يعقل ولم أقل ومن تعبدون.

Abdullah b. ez-Ziba'râ el-Kureşî'nin Müslüman olmadan önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu hususta itiraz ettiği; bunun üzerine [Aleyhisselâm]'ın ona şöyle buyurduğu şöhret bulmuştur: «Ey delikanlı! Kavminin diline ne kadar da cahilsin! Zira ben {وَما تَعْبُدُونَ} 'taptığınız şeyler' dedim; 'mâ' ise akıl sahibi olmayanlar içindir; 've men ta'büdûn (taptığınız kimseler)' demedim.»

وتعقبه ابن حجر في تخريج أحاديث الكشاف بأنه أشهر على ألسنة كثير من علماء العجم وفي كتبهم وهو لا أصل له ولم يوجد في شيء من كتب الحديث مسندا ولا غير مسند والوضع عليه ظاهر والعجب ممن نقله من المحدثين انتهى، ويشكل على ما قلنا ما

İbn Hacer Tahrîcü Ehâdîsi'l-Keşşâf'ta buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu rivayet birçok Acem âliminin dilinde ve kitaplarında meşhurdur, ancak hiçbir aslı yoktur; müsned olarak veya müsned olmaksızın hiçbir hadis kitabında bulunmamaktadır, uydurma olduğu açıktır ve bunu nakleden muhaddislere hayret edilir, vesselam. Söylediğimiz hususa şu rivayet müşkil kılmaktadır:

أخرجه أبو داود في ناسخه وابن المنذر وابن مردويه والطبراني عن ابن عباس قال: لما نزل إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ إلخ شق ذلك على أهل مكة وقالوا: أتشتم آلهتنا فقال ابن الزبعري: أنا أخصم لكم محمدا ادعوه لي فدعي ﵊ فقال: يا محمد هذا شيء لآلهتنا خاصة أم لكل من عبد من دون الله تعالى؟ قال:

Ebû Dâvûd Nâsih'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ} ayeti inince bu Mekkelilere çok ağır geldi ve: 'Bizim ilahlarımıza sövüyor musun?' dediler. İbnü'z-Ziba'râ: 'Ben Muhammed'e karşı delil getirip onu sustururum, onu bana çağırın' dedi. [Aleyhisselâm] çağrıldı; İbnü'z-Ziba'râ: 'Ey Muhammed! Bu sadece bizim ilahlarımıza has bir şey midir, yoksa Allah'tan başka tapılan her varlık için midir?' dedi. Buyurdu ki:

بل لكل من عبد من دون الله تعالى فقال ابن الزبعرى: خصمت ورب هذه البنية. يعني الكعبة. ألست تزعم يا محمد أن عيسى عبد صالح وأن عزيرا عبد صالح وأن الملائكة صالحون؟ قال: بلى قال: فهذه النصارى تعبد عيسى وهذه اليهود تعبد عزيرا وهذه بنو مليح تعبد الملائكة فضج أهل مكة وفرحوا فنزلت إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى

«Bilakis, Allah'tan başka tapılan her varlık içindir.» İbnü'z-Ziba'râ dedi ki: 'Şu Beyt'in (yani Kâbe'nin) Rabbine andolsun ki mağlup oldun! Ey Muhammed, sen İsa'nın salih bir kul olduğunu, Üzeyir'in salih bir kul olduğunu ve meleklerin salih kimseler olduğunu iddia etmiyor musun?' Buyurdu ki: «Evet.» İbnü'z-Ziba'râ: 'İşte bu Hristiyanlar İsa'ya tapıyor, şu Yahudiler Üzeyir'e tapıyor, şu Benî Melîh de meleklere tapıyor' dedi. Bunun üzerine Mekkeliler gürültü koparıp sevindiler; ardından şu ayet indi: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى}

إلخ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ [الزخرف: ٥٧] إلخ، وجاء في روايات أخر ما يعضده فإن ظاهر ذلك أن ما هنا شامل للعقلاء وغيرهم. وأجيب بأن الشمول للعقلاء الذي ادعاه رسول الله ﷺ كان بطريق دلالة النص بجامع الشركة في المعبودية من دون الله تعالى فلما أشار ﷺ إلى عموم الآية بطريق الدلالة اعترض ابن الزبعري بما اعترض وتوهم أنه قد بلغ الغرض فتولى الله تعالى الجواب بنفسه بقوله ﷿: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى الآية، وحاصله تخصيص العموم المفهوم من دلالة النص بما سوى الصلحاء الذين سبقت لهم الحسنى فيبقى الشياطين الذين عبدوا من دون الله سبحانه داخلين في الحكم بحكم دلالة النص فيفيد النص بعد هذا التخصيص عبارة ودلالة حكم الأصنام والشياطين ويندفع الاعتراض، وقال بعضهم: إن ما تعم العقلاء وغيرهم وهو

...vb. ve { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ } “Meryem oğlu [İsa] bir misal olarak verilince, hemen kavmin bundan ötürü bağrışıp neşelenmeye başladı” [ez-Zuhruf: 57] vb. ayetler indi. Başka rivayetlerde de bunu destekleyen hususlar gelmiştir; zira bunun zahiri, buradaki 'mâ' (ما) edatının akıl sahiplerini ve diğerlerini kapsadığıdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in akıl sahiplerini de kapsadığı yönündeki beyanı, Allah Teâlâ'dan başka tapınılmadaki ortaklık paydası ile nassın delaleti (delâletü'n-nass) yoluylaydı. [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem delalet yoluyla ayetin umumuna (kapsamına) işaret edince, İbnü'z-Ziba'râ o itirazını yaptı ve hedefine ulaştığını sandı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Azze ve Celle: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [akıbet/cennet] takdir edilmiş olanlar...” ayetiyle cevabı bizzat üstlendi. Bunun neticesi; nassın delaletinden anlaşılan umumun, kendileri için en güzel akıbet takdir edilmiş salih kimseler dışındakilerle tahsis edilmesidir. Böylece Allah Teâlâ'dan başka kendilerine tapılmış olan şeytanlar, nassın delaletinin hükmü gereğince bu hükme dahil kalırlar. Dolayısıyla nass, bu tahsisten sonra ibaresi ve delaletiyle putların ve şeytanların hükmünü ifade eder ve itiraz ortadan kalkar. Bazıları ise şöyle demiştir: 'Mâ' (ما) edatı akıl sahiplerini de diğerlerini de kapsar ki bu,

مذهب جمهور أئمة اللغة كما قال العلامة الثاني في التلويح ودليل ذلك النص والإطلاق والمعنى، أما النص فقوله تعالى: وَما خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [الليل: ٣] وقوله سبحانه: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشمس: ٥] وقوله سبحانه: وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ [الكافرون: ٣] وأما الإطلاق فمن وجهين، الأول أن ما قد تطلق بمعنى الذي باتفاق أهل اللغة والذي يصح إطلاقه على من يعقل بدليل قولهم الذي جاء زيدا فما كذلك، الثاني أنه يصح أن يقال ما في داري من العبيد أحرار، وأما المعنى فمن وجهين أيضا، الأول أن مشركي قريش كما جاء من عدة طرق عن ابن عباس لما سمعوا هذه الآية اعترضوا بعيسى وعزير والملائكة ﵈. وهم من فصحاء العرب فلو لم يفهموا العموم لما اعترضوا، الثاني أن ما لو كانت مختصة بغير العالم لما احتيج إلى قوله تعالى: مِنْ دُونِ اللَّهِ وحيث كانت بعمومها متناولة له ﷿ احتيج إلى التقييد بقوله سبحانه مِنْ دُونِ اللَّهِ وحينئذ تكون الآية شاملة عبادة لأولئك الكرام عليهم الصلاة والسلام ويكون الجواب الذي تولاه الله تعالى بنفسه جوابا بالتخصيص، وفي ذلك حجة للشافعي في قوله بجواز تخصيص العام بكلام مستقل متراخ خلافا للحنفية. وأجيب بأن ما ذكر من النصوص والإطلاقات فغايته جواز اطلاق ما على من يعلم لا يلزم من ذلك أن تكون ظاهرة فيه أو فيما يعمه بل هي ظاهرة في غير العالم لا سيما هنا لأن الخطاب مع عبدة الأصنام وإذا كانت ظاهرة فيما لا يعقل وجب تنزيلها عليه، وما ذكر من الوجه الأول في المعنى فليس بنص في أن المعترضين إنما اعترضوا لفهمهم العموم من ما وضعا لجواز أن يكون ذلك لفهمهم إياه من دلالة النص كما مر، وما ذكر من الوجه الثاني من عدم الاحتياج إلى قوله تعالى: مِنْ دُونِ اللَّهِ فإنما يصح أن لو لم تكن فيه فائدة، وفائدته مع التأكيد تقبيح ما كانوا عليه، وإن سلمنا أن ما حقيقة فيمن يعقل فلا نسلم أن بيان التخصيص لم يكن مقارنا للآية فإن دليل العقل صالح للتخصيص خلافا لطائفة شاذة من المتكلمين، والعقل قد دل على امتناع تعذيب أحد بجرم صادر من غيره اللهم إلا أن يكون راضيا بجرم ذلك الغير، وأحد من العقلاء لم يخطر بباله رضا المسيح وعزير والملائكة ﵈ بعبادة من عبدهم وما مثل هذا الدليل العقلي فلا نسلم عدم مقارنته للآية، وأما قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى الآية فإنما ورد تأكيدا بضم الدليل الشرعي إلى الدليل العقلي مع الاستغناء عن أصله أما أن يكون هو المستقل بالبيان فلا، وعدم تعرضه ﷺ للدليل العقلي لم يكن لأنه لم يكن بل لأنه ﵊ لما رآهم لم يلتفتوا إليه وأعرضوا عنه فاعترضوا بما اعترضوا مع ظهوره انتظر ما يقويه من الدليل السمعي أو لأن الوحي سبقه ﵊ فنزلت الآية قبل أن ينبههم على ذلك، وقيل: إنهم تعنتوا بنوع من المجاز فنزل ما يدفعه، وقيل: إن هذا خبر لا تكليف فيه والاختلاف في جواز تأخير البيان مخصوص بما فيه تكليف، وفيه نظر، وقال العلامة ابن الكمال: لا خلاف بيننا وبين الشافعي في قصر العام على بعض ما يتناوله بكلام مستقل متراخ إنما الخلاف في أنه تخصيص حتى يصير العام به ظنيا في الباقي أو نسخ حتى يبقى على ما كان فلا وجه للاحتجاج بقوله تعالى: وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لأن الثابت به على تقدير التمام قصر العام بالمتراخي والخلاف فيما وراءه والدليل قاصر عن بيانه ولا للجواب بأن تعبدون لا يتناول عيسى وعزيرا والملائكة ﵈ لا لأن ما لغير العقلاء لما أنه على خلاف ما عليه الجمهور بل لأنهم ما عبدوا حقيقة على ما أفصح عنه ﷺ حين قال ابن الزبعري: أليس اليهود عبدوا عزيرا والنصارى عبدوا المسيح وبنوا مليح عبدوا الملائكة

Allâme-i Sânî'nin et-Telvîh'te belirttiği gibi dil âlimlerinin cumhurunun mezhebi budur. Bunun delili nass, ıtlak ve manadır. Nassa gelince; Allah Teâlâ'nın: {وَما خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى} “Erkeği ve dişiyi yaratana...” kavli, {وَالسَّماءِ وَما بَناها} “Göğe ve onu bina edene...” kavli ve {وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ ما أَعْبُدُ} “Siz de benim taptığıma tapıcılar değilsiniz” kavlidir. Itlaka gelince iki vecihtendir: Birincisi, dil ehlinin ittifakıyla 'mâ' bazen 'ellezî' manasında kullanılır; 'ellezî' ise 'Zeyd'e gelen kimse' sözlerinde olduğu gibi akıl sahibi için kullanılması sahihtir, öyleyse 'mâ' da böyledir. İkincisi, 'Evimdeki köleler hürdür' [anlamında mâ fî dârî...] denilmesi sahihtir. Manaya gelince, o da iki vecihtendir: Birincisi, İbn Abbâs'tan birçok tarikle geldiği üzere Kureyş müşrikleri bu ayeti işitince İsa, Üzeyir ve melekleri aleyhimüsselâm öne sürerek itiraz etmişlerdir. Onlar fasih Araplardır; şayet umumilik anlamasalardı itiraz etmezlerdi. İkincisi, şayet 'mâ' akıl sahibi olmayanlara mahsus olsaydı, Allah Teâlâ'nın: {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka” kavline ihtiyaç kalmazdı; umumiyetiyle O'nu azze ve celle kapsadığı için {مِنْ دُونِ اللَّهِ} kavliyle kayıtlamaya ihtiyaç duyulmuştur. Bu durumda ayet ibare olarak o yüce zatları [aleyhimüssalâtü vesselâm] kapsar ve Allah Teâlâ'nın bizzat üstlendiği cevap da tahsis yoluyla bir cevap olur. Bunda, Hanefîlerin aksine, müstakil ve sonradan gelen bir kelamla âmmın tahsis edilmesinin caiz olduğu görüşünde Şâfiî için bir delil vardır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilen nasslar ve ıtlakların nihai noktası, 'mâ' lafzının bilen (akıllı) varlık için kullanılmasının caiz olmasıdır; bundan onun akıl sahibinde veya onu da kapsayan şeyde zâhir olması gerekmez; bilakis o, özellikle burada akıl sahibi olmayan varlıkta zâhirdir, çünkü hitap putperestleredir; akıl sahibi olmayanda zâhir olunca da ona hamledilmesi vacip olur. Manadaki birinci veçhe gelince; itiraz edenlerin sırf vaz' bakımından 'mâ'dan umum anladıkları için itiraz ettiklerine dair kesin bir nass değildir; zira daha önce geçtiği üzere bunu delâletü'n-nastan anlamış olmaları da mümkündür. İkinci vecihte geçen {مِنْ دُونِ اللَّهِ} kavline ihtiyaç olmaması meselesi ise ancak onda bir fayda bulunmasaydı sahih olurdu; oysa onun tekitle birlikte faydası, üzerinde bulundukları hali çirkin göstermektir. 'Mâ'nın akıl sahibi için hakikat olduğunu kabul etsek bile, tahsis beyanının ayetle birlikte bulunmadığını kabul etmeyiz; zira kelamcılardan şâz bir fırka müstesna, akıl delili tahsise elverişlidir. Akıl, başkasından sadır olan bir suç sebebiyle -o başkasının suçuna razı olması müstesna- bir kimseye azap edilmesinin imkânsızlığına delalet etmiştir. Akıl sahiplerinden hiçbirinin aklına Mesih, Üzeyir ve meleklerin aleyhimüsselâm kendilerine tapanların ibadetine razı oldukları gelmemiştir; böylesi aklî bir delilin ayetle birlikte bulunmadığını ise kabul etmeyiz. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى} kavline gelince, bu ancak aslî ihtiyacı karşılamış olmakla beraber aklî delile şer'î delili ekleyerek bir tekit olarak vârid olmuştur; yoksa beyanda müstakil olanın o olması söz konusu değildir. sallallâhu aleyhi ve sellem'in aklî delile değinmemesi ise onun bulunmamasından değil, bilakis [Aleyhisselâm] onların buna iltifat etmeyip yüz çevirdiklerini ve açık olmasına rağmen böyle itiraz ettiklerini görünce, onu kuvvetlendirecek sem'î delili beklemesindendir; yahut da vahiy [Aleyhisselâm]'dan önce davranmış ve kendilerine bunu hatırlatmadan önce ayet inmiştir. Bir görüşe göre: Onlar bir tür mecaz ile inatlaşmışlar, bunu defedecek ayet inmiştir. Bir görüşe göre de: Bu, içinde teklif bulunmayan bir haberdir; beyanın ertelenmesinin caiz olup olmamasındaki ihtilaf ise teklif içeren şeylere mahsustur; fakat bu tartışmalıdır. Allâme İbn Kemal şöyle demiştir: Âmmın sonradan gelen müstakil bir sözle kapsadığı şeylerin bir kısmına hasredilmesi hususunda bizimle Şâfiî arasında ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak bunun, âmmın kalanda zannî hale geleceği bir tahsis mi, yoksa olduğu gibi kalacağı bir nesh mi olduğundadır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} kavliyle delil getirmeye imkân yoktur; zira tam olduğu takdirde bununla sabit olan şey, âmmın sonradan gelenle sınırlandırılmasıdır; ihtilaf ise bunun ötesindedir ve delil bunu açıklamaktan uzaktır. 'Ta'büdûn' ifadesinin İsa, Üzeyir ve melekleri aleyhimüsselâm kapsamadığı şeklindeki cevaba da gerek yoktur; bu, 'mâ'nın gayri âkiller için olmasından ötürü değildir -zira bu cumhurun benimsediğine aykırıdır-; bilakis İbnü'z-Ziba'râ: 'Yahudiler Üzeyir'e, Hristiyanlar Mesih'e, Benî Melîh de meleklere tapmadı mı?' dediğinde sallallâhu aleyhi ve sellem'in beyan ettiği üzere onların hakikatte bunlara tapmamış olmalarındandır;

بقوله ﷺ: بل هم عبدوا الشياطين التي أمرتهم بذلك

Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bilakis onlar, kendilerine bunu emreden şeytanlara taptılar.»

فقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ الآية لدفع ذهاب الوهم إلى التناول لهم نظرا إلى الظاهر.

Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ الَّذِينَ} ayeti, zâhire bakarak vehmin onları da kapsayacağı zannını defetmek içindir.

وجوابه ﷺ بذلك مما رواه ابن مردويه والواحدي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وفيه فأنزل الله تعالى إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ الآية، وعلى وفق هذا ورد جواب الملائكة ﵈ في قوله تعالى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً

[Aleyhisselâm]'ın bu şekildeki cevabı, İbn Merdûye ve el-Vâhidî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettikleri hususlardandır ve bu rivayette: 'Bunun üzerine Allah Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ} ayetini indirdi' denilmektedir. Buna uygun olarak meleklerin aleyhimüsselâm cevabı Allah Teâlâ'nın şu kavlinde yer almıştır: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً}

ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَ

{ ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَ } “Sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' der. [Melekler]: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlar değil, Sensin. Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı' derler”

[سبأ: ٤، ٤١] والجمع بي هذه الرواية والرواية السابقة أنه ﷺ بعد أن ذكر لابن الزبعري أن الآية عامة لكل من عبد من دون الله تعالى بطريق دلالة النص وقال ابن الزبعري: أليس اليهود إلخ ذكر عدم تناولها المذكورين ﵈ من حيث إنهم لم يشاركوا الأصنام في المعبودية من دون الله تعالى لعدم أمرهم ولأرضاهم بما كان الكفرة يفعلون، ولعل فيه رمزا خفيا إلى الدليل العقلي على عدم مؤاخذتهم ثم نزلت الآية تأكيدا لعدم التناول، لكن لا يخفى أن هذه الرواية إن صحت تقتضي أن لا تكون الأصنام معبودة أيضا لأنها لم تأمرهم بالعبادة فلا تكون ما مطلقة عليها بل على الشياطين بناء على أنها هي الآمرة الراضية بذلك فهي معبوداتهم، ولذا قال إبراهيم ﵇ يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ [مريم:

“Sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' der. [Melekler]: 'Seni tenzih ederiz, bizim dostumuz onlar değil, Sensin. Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı' derler” [Sebe: 40-41]. Bu rivayet ile önceki rivayetin cem edilmesi şöyledir: [Aleyhisselâm], İbnü'z-Ziba'râ'ya delâletü'n-nas yoluyla ayetin Allah'tan başka tapılan herkes için genel olduğunu belirttikten ve İbnü'z-Ziba'râ: 'Yahudiler... tapmadı mı?' dedikten sonra; kâfirlerin yaptıklarını ne emrettikleri ne de buna razı oldukları için Allah'tan başka tapılma hususunda putlara ortak olmadıkları cihetinden zikredilen zevâtı aleyhimüsselâm kapsamadığını belirtmiştir. Muhtemelen bunda, onların sorumlu tutulmayacaklarına dair aklî delile gizli bir işaret vardır; ardından ayet, kapsamadığını teyit etmek üzere inmiştir. Ancak gizli değildir ki bu rivayet şayet sahih ise, putların da ibadet edilen varlıklar olmamasını gerektirir; zira onlar da kendilerine ibadeti emretmemişlerdir. Dolayısıyla 'mâ' onlara değil, emreden ve buna razı olanlar olmaları hasebiyle şeytanlara ıtlak edilmiş olur; yani onların ma'budları şeytanlardır. Nitekim İbrahim aleyhisselâm zâhirde putlara taptığı halde şöyle demiştir: {يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ} “Babacığım, şeytana tapma!” [Meryem:

٤٤] مع أنه كان يعبد الأصنام ظاهرا.

44].

ووجه إطلاقها عليها بناء على أنها ليست لذوي العقول أنها أجريت مجرى الجمادات لكفرها، وفي قوله ﷺ التي أمرتهم دون الذين أمروهم إشارة إلى ذلك، ثم في عدم تناول الآية الأصنام هنا من البعد ما فيه فلعل هذه الرواية لم تثبت، ولمولانا أبي السعود كلام مبناه خبر أنه ﷺ رد على ابن الزبعرى بقوله ما أجهلك بلغة قومك إلخ، وقد علمت ما قاله الحافظ ابن حجر فيه وهو وأمثاله المعول عليهم في أمثال ذلك فلا ينبغي الاغترار بذكره في أحكام الآمدي وشرح المواقف وفصول البدائع للفناري وغير ذلك مما لا يحصى كثرة فماء ولا كصداء ومرعى ولا كالسعدان. وأورد على القول بأن العموم بدلالة النص والتخصيص بما نزل بعد حديث الخلاف في التخصيص بالمستقل المتراخي ويعلم الجواب عنه مما تقدم، وقيل هنا زيادة على ذلك إن ذلك ليس من تخصيص العام المختلف فيه لأن العام هناك هو اللفظ الواحد الدال على مسميين فصاعدا مطلقا معا وهو ظاهر فيما فيه الدلالة عبارة والعموم هنا إنما فهم من دلالة النص، ولا يخفى أن الأمر المانع من التأخير ظاهر في عدم الفرق فتدبر فالمقام حري به، والحصب ما يرمى به وتهيج به النار من حصبه إذا رماه بالحصباء وهي صغار الحجارة فهو خاص وضعا عام استعمالا. وعن ابن عباس أنه الحطب بالزنجية. وقرأ علي وأبي وعائشة وابن الزبير وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهم «حطب بالطاء. وقرأ ابن أبي السميقع وابن أبي عبلة ومحبوب وأبو حاتم عن ابن بشير «حضب» بإسكان الصاد، ورويت عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وهو مصدر وصف به للمبالغة، وفي رواية أخرى عنه أنه قرأ «حصب» بالضاد المعجمة المفتوحة، وجاء عنه أيضا إسكانها وبه قرأ كثير عزة، ومعنى الكل واحد وهو معنى الحصب بالصاد أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ استئناف نحوي مؤكد لما قبله أو بدل من حَصَبُ جَهَنَّمَ وتبدل الجملة من المفرد ولا يضر كونه في حكم النتيجة، وجوز أبو البقاء كون الجملة حالا من جَهَنَّمَ وهو كما ترى، واللام معوضة من على للدلالة على الاختصاص وأن ورودهم لأجلها وهذا مبني على أن الأصل تعدى الورود إلى ذلك بعلى كما أشار إليه في القاموس بتفسيره بالإشراف على الماء وهو في الاستعمال كثير وإلا فقد قيل إنه متعد بنفسه كما في قوله تعالى: وَرَدُوها فاللام للتقوية لكون المعمول مقدما والعامل فرعي، وقيل إن اللام بمعنى إلى كما في قوله تعالى: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها [الزلزلة: ٥] وليس بذلك.

Akıl sahibi olmadıkları esasına dayanarak 'mâ' lafzının şeytanlara ıtlak edilmesinin vechi, küfürleri sebebiyle cemâdât (cansız varlıklar) mesabesinde tutulmuş olmalarıdır; [Aleyhisselâm]'ın 'ellezîne emerûhüm' yerine {التي أمرتهم} 'onlara emreden [dişil/gayri âkil tekil zamir]' buyurmasında buna işaret vardır. Sonra ayetin burada putları kapsamayışında açık bir uzaklık vardır; binaenaleyh bu rivayet belki de sabit olmamıştır. Mevlânâ Ebussuûd'un, temeli [Aleyhisselâm]'ın İbnü'z-Ziba'râ'ya «Kavminin diline ne kadar da cahilsin...» sözüyle cevap verdiği haberine dayanan bir açıklaması vardır. Hâfız İbn Hacer'in bu haber hakkında ne dediğini öğrendin; bu gibi konularda güvenilecek olan o ve onun gibilerdir. Dolayısıyla bunun Âmidî'nin el-İhkâm'ında, Şerhu'l-Mevâkıf'ta, Fenârî'nin Fusûlü'l-Bedâyi'inde ve sayılamayacak kadar çok diğer kaynaklarda zikredilmesine aldanmamak gerekir; 'Su vardır ama Sadâ suyu gibi değildir, otlak vardır ama Sa'dân otu gibi değildir.' Umumun delâletü'n-nas ile olduğu ve tahsisin sonradan inenle yapıldığı görüşüne, sonradan gelen müstakil delille tahsis ihtilafı hadisi itiraz olarak getirilmiştir; bunun cevabı ise yukarıda geçenlerden anlaşılmaktadır. Burada buna ilaveten şöyle denilmiştir: Bu durum, hakkında ihtilaf edilen âmmın tahsisi kabilinden değildir; çünkü oradaki âmm, mutlak olarak birden fazla müsemmâya birlikte delalet eden tek bir lafızdır ve bu, ibare delaleti olan şeyde açıktır; buradaki umum ise ancak delâletü'n-nastan anlaşılmıştır. Gizli değildir ki geciktirmeyi engelleyen durum, aralarında fark bulunmadığında açıktır; iyi düşün, zira bu makam buna layıktır. Hasab (حَصَب), ateşe atılan ve ateşin kendisiyle tutuşturulduğu şeydir; 'onu taşladı / çakıl taşı fırlattı' anlamına gelen 'hasabehû' fiilindendir; hasbâ ise küçük taşlardır. Dolayısıyla vaz'an özel, kullanım bakımından geneldir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu, Zenci dilinde 'odun' demektir. Ali, Übeyy, Âişe, İbnü'z-Zübeyr ve Zeyd b. Ali radıyallâhu anhüm tı ile 'hatab' (حطب) şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî Semeyka', İbn Ebî Able, Mahbûb ve İbn Beşîr'den Ebû Hâtim, sâd'ın sükûnu ile 'hadb' (حضب) okumuşlardır; bu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan da rivayet edilmiştir ve mübalağa için vasıf kılınmış bir masdardır. Ondan gelen başka bir rivayette ise meftûh noktalı dâd ile 'hasab' (حضب) okuduğu nakledilmiştir; ondan sükûn ile okuduğu da rivayet edilmiştir ve Kuseyyir Azze de böyle okumuştur. Bunların hepsinin manası birdir ve sâd ile olan 'hasab' manasındadır. {أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ} “Siz oraya gireceksiniz”; öncesini pekiştiren nahvî bir istînâftır yahut {حَصَبُ جَهَنَّمَ} ifadesinden bedeldir; cümlenin müfredden bedel olması mümkündür ve netice hükmünde olması buna zarar vermez. Ebü'l-Bekâ cümlenin {جَهَنَّمَ} lafzından hâl olmasını da caiz görmüştür; ancak bu gördüğün gibidir. Lâm harfi, ihtisasa ve onların girişlerinin cehennem için olduğuna delalet etmek üzere 'alâ' harfinin yerine konulmuştur; bu da, Kāmûs'ta suya yönelmek manasıyla tefsir edilerek işaret edildiği üzere vürûd fiilinin aslen 'alâ' ile geçişli olmasına dayanır ve bu kullanımda çoktur; aksi takdirde Allah Teâlâ'nın: {وَرَدُوها} kavlinde olduğu gibi bizzat geçişli olduğu söylenmiştir; bu durumda lâm, mamûlün öne geçmesi ve âmilin fer'î olması sebebiyle takviye içindir. Bir görüşe göre de Allah Teâlâ'nın: {بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها} [Zelzele: 5] kavlinde olduğu gibi lâm harfi 'ilâ' manasındadır; fakat bu pek öyle değildir.

والظاهر أن الورود هنا ورود دخول والخطاب للكفرة وما يعبدون تغليبا لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً كما تزعمون أيها العابدون إياها ما وَرَدُوها وحيث تبين ورودهم إياها على أتم وجه حيث إنهم حصب جهنم امتنع كونهم آلهة بالضرورة، وهذا ظاهر في أن المراد مما يعبدون الأصنام لا الشياطين لأن المراد به إثبات نقيض ما يدعونه وهم يدعون إلهية الأصنام لا إلهيتها حتى يحتج بورودها النار على عدمها، نعم الشياطين التي تعبد داخلة في حكم النص بطريق الدلالة فلا تغفل.

Zâhir olan, buradaki vürûdun 'duhûl (girme)' vürûdu olmasıdır; hitap tağlîb yoluyla kâfirlere ve taptıkları şeyleredir. {لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً} “Eğer bunlar ilah olsalardı”; ey bunlara tapanlar, iddia ettiğiniz gibi şayet bunlar ilah olsalardı, {ما وَرَدُوها} “oraya girmezlerdi”. Onların cehennem yakıtı olmaları hasebiyle oraya girecekleri en mükemmel şekilde açığa çıkınca, ilah olmaları zorunlu olarak imkânsız hale gelmiştir. Bu durum, taptıkları şeylerden maksadın şeytanlar değil putlar olduğunu açıkça göstermektedir; çünkü bundan maksat iddia ettiklerinin zıddını ispat etmektir; onlar ise ateşe girmeleriyle ilah olmadıklarına delil getirilsin diye şeytanların değil putların ilahlığını iddia ediyorlardı. Evet, kendilerine tapılan şeytanlar da delalet yoluyla nassın hükmüne dâhildir, gafil olma!

وَكُلٌّ من العبدة والمعبودين فِيها خالِدُونَ باقون إلى الأبد لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ هو صوت نفس المغموم يخرج من أقصى الجوف، وأصل الزفر كما قال الراغب: ترديد النفس حتى تنتفخ منه الضلوع، والظاهر أن ضمير لَهُمْ للكل أعني العبدة والمعبودين، وفيه تغليب العقلاء على غيرهم من الأصنام حيث جيء بضمير العقلاء راجعا إلى الكل، ويجري ذلك في خالِدُونَ أيضا، وكذا غلب من يتأتى منه الزفير ممن فيه حياة على غيره من الأصنام أيضا حيث نسب الزفير للجميع، وجوز أن يجعل الله تعالى للأصنام التي عبدت حياة فيكون حالها حال من معها ولها ما لهم فلا تغليب، وقيل: الضمير للمخاطبين في إِنَّكُمْ خاصة على سبيل الالتفات فلا حاجة إلى القول بالتغليب أصلا. ورد بأنه يوجب تنافر النظم الكريم ألا ترى قوله تعالى: أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ كيف يجمع بينهم تغليبا للمخاطبين فلو خص لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ لزم التفكيك، وكذا الكلام في قوله تعالى: وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ أي لا يسمع بعضهم زفير بعض لشدة الهول وفظاعة العذاب على ما قيل، وقيل: لا يسمعون لو نودي عليهم لشدة زفيرهم، وقيل:

{وَكُلٌّ} “Ve hepsi”; tapanlardan ve tapılanlardan her biri, {فِيها خالِدُونَ} “orada ebedî kalıcıdırlar”; sonsuza dek kalacaklardır. {لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ} “Onlar için orada derin bir inilti/hırıltı vardır”; zefîr, göğsün en derininden çıkan kederli kimsenin nefes sesidir. Râgıb'ın belirttiği gibi zefirin aslı, kaburgalar şişecek derecede nefesi alıp vermektir. Zâhir olan, {لَهُمْ} zamirinin hepsine, yani tapanlara ve tapılanlara ait olmasıdır. Zamirin akıl sahipleri zamiri olarak hepsine döndürülmesi sebebiyle burada akıl sahiplerinin putlara tağlîbi vardır; bu durum {خالِدُونَ} kelimesinde de geçerlidir. Aynı şekilde inilti herkese nispet edildiğinden, canlı olup kendisinden inilti sadır olabilecek kimseler cansız putlara tağlîb edilmiştir. Allah Teâlâ'nın kendilerine tapılan putlara hayat vermesi, böylece durumlarının yanlarındakilerin durumu gibi olması ve onlar için olan şeyin bunlar için de geçerli kılınması caiz görülmüştür; bu takdirde tağlîb olmaz. Bir görüşe göre de zamir, iltifat yoluyla özellikle {إِنَّكُمْ} hitabındaki muhataplara aittir; bu durumda tağlîb olduğunu söylemeye hiç gerek kalmaz. Ancak buna, yüce nazmın ahengini bozacağı gerekçesiyle karşı çıkılmıştır; görmez misin ki Allah Teâlâ'nın: {أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ} kavli muhatapları tağlîb ederek aralarını nasıl birleştirmektedir; dolayısıyla şayet {لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ} ifadesi tahsis edilirse kopukluk gerekir. Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ} “ve onlar orada işitmezler” kavlindeki durum da böyledir; yani denildiğine göre korkunun dehşetinden ve azabın korkunçluğundan ötürü birbirlerinin iniltisini işitmezler. Bir görüşe göre: Çıkardıkları şiddetli iniltiden dolayı kendilerine seslenilse bile işitmezler. Bir görüşe göre de:

لا يسمعون ما يسرهم من الكلام إذ لا يكلمون إلا بما يكرهون، وقيل: إنهم يبتلون بالصمم حقيقة لظاهر قوله تعالى:

Kendilerini sevindirecek hiçbir söz işitmezler; zira kendilerine ancak hoşlanmadıkları şeyler söylenir. Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın şu kavlinin zâhiri gereğince gerçekten sağırlığa müptela kılınırlar:

وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا [الإسراء: ٩٧] وهو كما ترى، وذكر في حكمة إدخال المشركين النار مع معبوداتهم أنها زيادة غمهم برؤيتهم إياها معذبة مثلهم وقد كانوا يرجون شفاعتها، وقيل: زيادة غمهم برؤيتها معهم وهي السبب في عذابهم فقد قيل:

{وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا} “Ve kıyamet günü onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak yüzüstü haşrederiz” [İsrâ: 97]; fakat bu gördüğün gibidir. Müşriklerin taptıkları şeylerle birlikte ateşe sokulmalarının hikmeti hususunda; şefaatlerini umdukları ilahlarını kendileri gibi azap görür halde görmeleriyle kederlerinin artması olduğu zikredilmiştir. Bir görüşe göre de: Azaplarına sebep olan bu ilahları yanlarında görmeleriyle kederlerinin artmasıdır; nitekim şöyle denilmiştir:

واحتمال الأذى ورؤية جاني ... هـ غذاء تضنى به الأجسام

Ezaya katlanmak ve suçluyu görmek... bedenleri eriten bir azıktır.

وظاهر بعض الأخبار أن نهاية المخلدين أن لا يرى بعضهم بعضا فقد روى ابن جرير وجماعة عن ابن مسعود أنه قال: إذا بقي في النار من يخلد فيها جعلوا في توابيت من حديد فيها مسامير من حديد ثم جعلت تلك التوابيت في توابيت من حديد ثم قذفوا في أسفل الجحيم فما يرى أحدهم أنه يعذب في النار غيره ثم قرأ الآية لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ ومنه يعلم قول آخر في «لا يسمعون» والله تعالى أعلم.

Bazı rivayetlerin zâhiri, ebedî kalacak olanların son halinin birbirlerini görememeleri olduğunu göstermektedir. Nitekim İbn Cerîr ve bir topluluk İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Ateşte ebedî kalacak olanlar kaldığında, içlerinde demir çiviler bulunan demir tabutlara konulurlar; sonra o tabutlar da demir tabutlara konulur, sonra cehennemin en dibine atılırlar; öyle ki onlardan hiçbiri ateşte kendisinden başkasına azap edildiğini görmez.' Sonra şu ayeti okudu: {لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ} 'Onlar için orada derin bir inilti vardır ve onlar orada işitmezler.' Buradan 'işitmezler' ifadesine dair bir başka görüş de anlaşılmış olur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أي الخصلة المفضلة في الحسن وهي السعادة، وقيل: التوفيق للطاعة، والمراد من سبق ذلك تقديره في الأول، وقيل: الحسنى الكلمة الحسنى وهي المتضمنة للبشارة بثوابهم وشكر أعمالهم، والمراد من سبق ذلك تقدمه في قوله تعالى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ [الأنبياء: ٩٤] وهو خلاف الظاهر، والظاهر أن المراد من الموصول كل من اتصف بعنوان الصلة وخصوص السبب لا يخصص، وما ذكر في بعض الآثار من تفسيره بعيسى وعزير والملائكة ﵈ فهو من الاقتصار على بعض أفراد العام حيث إنه السبب في النزول. وينبغي أن يجعل من باب الاقتصار ما

{إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel olan takdir edilmiş bulunanlar”; yani güzellikte üstün kılınmış haslet ki o da mutluluktur (saadet). Bir görüşe göre: İtaate muvaffak kılınmaktır. Bunun önceden geçmiş olmasından maksat, ezelde takdir edilmesidir. Bir görüşe göre: el-Hüsnâ, güzel kelimedir; o da onların mükâfatını müjdelemeyi ve amellerine teşekkür etmeyi içeren sözdür. Bunun önceden geçmiş olmasından maksat, Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ} “Kim mümin olarak salih amellerden işlerse, onun çabası asla inkâr edilmez; şüphesiz biz onu yazmaktayız” [Enbiyâ: 94] kavlinde öne geçmiş olmasıdır; fakat bu zâhire aykırıdır. Zâhir olan, mevsûl ile sıla kaydıyla nitelenen herkesin kastedildiğidir; sebebin hususiliği hükmü tahsis etmez. Bazı rivayetlerde bunun İsa, Üzeyir ve melekler aleyhimüsselâm olarak tefsir edilmesi ise nüzul sebebi olması hasebiyle âmmın bazı fertleriyle yetinme kabilindendir. Şunun da bu kısıtlama kabilinden sayılması gerekir:

أخرجه ابن أبي شيبة وغيره عن محمد بن حاطب عن عليّ كرم لله تعالى وجهه أنه فسر الموصول بعثمان وأصحابه رضي الله تعالى عنهم.

İbn Ebî Şeybe ve başkalarının Muhammed b. Hâtıb'dan, onun da Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'den rivayet ettiğine göre o, mevsûlü Osman ve ashabı radıyallâhu anhüm ile tefsir etmiştir.

وروى ابن أبي حاتم وجماعة عن النعمان بن بشير أن عليّا كرم الله تعالى وجهه قرأ الآية فقال: أنا منهم وعمر منهم وعثمان منهم والزبير منهم وطلحة منهم وسعد وعبد الرحمن منهم كذا رأيته في الدر المنثور، ورأيت في غيره عد العشرة المبشرة رضي الله تعالى عنهم

İbn Ebî Hâtim ve bir topluluk Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etmişlerdir ki Ali kerremallâhu teâlâ vecheh bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir: 'Ben onlardanım, Ömer onlardandır, Osman onlardandır, Zübeyr onlardandır, Talha onlardandır, Sa'd ve Abdurrahman onlardandır.' ed-Dürrü'l-Mensûr'da böyle gördüm; başka kaynaklarda ise Aşere-i Mübeşşere'nin radıyallâhu anhüm sayıldığını gördüm.

، والجدران متعلقان بسبقت.

İki câr-mecrûr da 'sebekat' fiiline taalluk etmektedir.

وجوز أبو البقاء في الثاني كونه متعلقا بمحذوف ووقع حالا من الْحُسْنى وقوله تعالى: أُولئِكَ إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة، وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو درجتهم، وبعد منزلتهم في الشرف والفضل أي أولئك المنعوتون بما ذكر من النعت عَنْها أي عن جهنم مُبْعَدُونَ لأنهم في الجنة وشتان بينها وبين النار.

Ebü'l-Bekâ ikincisinin mahzûfa müteallık olup {الْحُسْنى} lafzından hâl olmasını da caiz görmüştür. Allah Teâlâ'nın: {أُولئِكَ} kavli, sıla konumundaki vasıfla nitelenmesi hasebiyle mevsûle bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, derecelerinin yüceliğini, şeref ve faziletteki mertebelerinin yüksekliğini bildirmek içindir; yani zikredilen sıfatla vasıflanan o kimseler, {عَنْها} “ondan”; yani cehennemden, {مُبْعَدُونَ} “uzak tutulmuşlardır”; çünkü onlar cennettedirler ve cennet ile cehennem arasında ne kadar da büyük fark vardır!

لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها أي صوتها الذي يحس من حركتها، والجملة بدل من «مبعدون» ، وجوز أن تكون حالا من ضميره، وأن تكون خبرا بعد خبر، واستظهر كونها مؤكدة لما أفادته الجملة الأولى من بعدهم عنها، وقيل إن الأبعاد يكون بعد القرب فيفهم منه أنه أوردها أولا، ولما كان مظنة التأذي بها دفع بقوله سبحانه لا يَسْمَعُونَ فهي مستأنفة لدفع ذلك، فعلى هذا يكون عدم سماع الحسيس قبل الدخول إلى الجنة، ومن قال به قال: إن ذلك حين المرور على الصراط وذلك لأنهم على ما

{لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها} “Onun uğultusunu bile duymazlar”; yani hareketinden hissedilen sesini duymazlar. Cümle, 'müb'adûn' lafzından bedeldir; onun zamirinden hâl olması ve haberden sonra haber olması da caiz görülmüştür. İlk cümlenin ifade ettiği ondan uzak olma durumunu tekit edici olması ise daha zâhir bulunmuştur. Bir görüşe göre uzaklaştırma yakınlıktan sonra olur; bundan da onları önce oraya yaklaştırdığı anlaşılır; bu sebeple oradan eziyet görme ihtimali belirince Allah Teâlâ'nın: {لا يَسْمَعُونَ} kavliyle bu ihtimal savuşturulmuştur; binaenaleyh bu cümle bunu defetmek için gelen bir müste'nefedir. Buna göre hışırtıyı işitmeyiş cennete girmeden önce gerçekleşir; bu görüşü savunanlar bunun sırat üzerinden geçiş esnasında olduğunu söylemişlerdir; çünkü onlar,

ورد في بعض الآثار يمرون عليها وهي خامدة لا حركة لها حتى أنهم يظنون وهم في الجنة أنهم لم يمروا عليها

bazı rivayetlerde geldiği üzere, cehennem sönük ve hiçbir hareketi yokken onun üzerinden geçerler; öyle ki cennetteyken onun üzerinden geçmediklerini zannederler.

، وقيل لا يسمعون ذلك لسرعة مرورهم وهو ظاهر ما

Bir görüşe göre de geçişlerinin süratinden ötürü bunu işitmezler; bu da şu rivayetin zâhiridir:

أخرجه ابن المنذر. وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية: أولئك أولياء الله تعالى يمرون على الصراط مرا هو أسرع من البرق فلا تصيبهم ولا يسمعون حسيسها ويبقى الكفار جثيا

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Onlar Allah Teâlâ'nın veli kullarıdır; sırat üzerinden şimşekten daha hızlı bir geçişle geçerler, böylece ateş onlara dokunmaz ve onun uğultusunu işitmezler; kâfirler ise dizüstü çökmüş kalırlar.'

، لكن

Fakat

جاء في خبر آخر رواه عنه ابن أبي حاتم أيضا وابن جرير أنه قال في لا يَسْمَعُونَ إلخ لا يسمع أهل الجنة حسيس النار إذا نزلوا منازلهم في الجنة

yine ondan İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr'in rivayet ettiği başka bir haberde şöyle gelmiştir: {لا يَسْمَعُونَ} ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Cennet ehli cennetteki konaklarına yerleştiklerinde cehennemin uğultusunu işitmezler.'

، وقيل إن الابعاد عنها قبل الدخول إلى الجنة ايضا، والمراد بذلك حفظ الله تعالى إياهم عن الوقوع فيها كما يقال أبعد الله تعالى فلانا عن فعل الشر، والأظهر أن كلا الأمرين بعد دخول الجنة وذلك بيان لخلاصهم عن المهالك والمعاطب.

Bir görüşe göre de ondan uzaklaştırılmaları cennete girmeden önce de [söz konusu]dur. Bununla kastedilen, Allah Teâlâ'nın onları cehenneme düşmekten korumasıdır; nitekim 'Allah Teâlâ falanı kötülük yapmaktan uzak tuttu' denilir. Daha zâhir olan ise her iki durumun da cennete girdikten sonra olmasıdır; bu da onların helak ve tehlikelerden kurtuluşlarının bir beyanıdır.

وقوله تعالى: وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ بيان بفوزهم بالمطالب بعد ذلك الخلاص، والمراد أنهم دائمون في غاية التنعم، وتقديم الظرف للقصر والاهتمام ورعاية الفواصل.

Allah Teâlâ'nın: {وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ} “Onlar nefislerinin arzuladığı şeyler içinde ebedî kalacaklardır” kavli, o kurtuluştan sonra arzu ettikleri şeylere kavuşup zafer elde ettiklerinin bir beyanıdır. Kastedilen, onların nimetlerin en doruk noktasında daim olmalarıdır. Zarfın öne alınması ise hasr (tahsis), ihtimam ve fâsıla uyumu içindir.

وقوله تعالى: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ بيان لنجاتهم من الإفزاع بالكلية بعد نجاتهم من النار لأنهم إذا لم يحزنهم أكبر الإفزاع لم يحزنهم ما عداه بالضرورة كذا قيل، وليلاحظ ذلك مع ما جاء في الاخبار أن النار تزفر في الموقف زفرة لا يبقى نبي ولا ملك إلا جثا على ركبتيه فإن قلنا: إن ذلك لا ينافي عدم الحزن فلا إشكال وإذا قلنا: إنه ينافي فهو مشكل إلا أن يقال: إن ذلك لقلة زمانه وسرعة الأمن مما يترتب عليه نزل منزلة العدم فتأمل، والفزع كما قال الراغب انقباض ونفار يعتري الإنسان من الشيء المخيف وهو من جنس الجزع ويطلق على الذهاب بسرعة لما يهول.

Allah Teâlâ'nın: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “En büyük korku bile onları tasalandırmaz” kavli, onların cehennemden kurtuluşlarından sonra tüm korkulardan bütünüyle kurtulduklarının bir beyanıdır; zira en büyük korku onları tasalandırmadığına göre, bunun dışındakilerin onları öncelikle tasalandırmayacağı açıktır, denilmiştir. Bununla birlikte, rivayetlerde geçen ve mahşer yerinde cehennemin öyle bir kükreyeceği, hiçbir nebi ve meleğin kalmayıp hepsinin dizüstü çökeceği haberi de göz önünde bulundurulmalıdır. Eğer bunun hüzün duymamakla çelişmediğini söylersek bir problem kalmaz; fakat çeliştiğini söylersek müşkil olur. Ancak bunun çok kısa süreli olması ve ardından emniyetin hızla gelmesi sebebiyle yok hükmünde sayıldığı söylenebilir, iyice düşün! Feza' (*el-feza' / الفزع*), Râgıb'ın belirttiği gibi, korkutucu bir şeyden ötürü insana arız olan büzülme ve ürkmedir; bu da ceza' (*el-ceza' / الجزع*) cinsindendir ve dehşet verici bir duruma doğru süratle gitmek anlamında da kullanılır.

واختلف في وقت هذا الفزع فعن الحسن وابن جبير وابن جريج أنه حين انصراف أهل النار إلى النار.

Bu korkunun vakti konusunda ihtilaf edilmiştir: Hasan [el-Basrî], İbn Cübeyr ve İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre bu, cehennem ehlinin ateşe sevk edildiği andır.

ونقل عن الحسن أنه فسر الفزع الأكبر بنفس هذا الانصراف فيكون الفزع بمعنى الذهاب المتقدم، وعن الضحاك أنه حين وقوع طبق جهنم عليها وغلقها على من فيها، وجاء ذلك في رواية ابن أبي الدنيا عن ابن عباس، وقيل

Hasan'dan, en büyük korkuyu bizzat bu sevk edilişle tefsir ettiği nakledilmiştir; bu takdirde feza' yukarıda geçen gitmek anlamında olur. Dahhâk'tan gelen rivayete göre bu, cehennem kapağının üzerine kapatılıp içindekilerin üzerine kilitlendiği andır. Bu husus İbn Ebî'd-Dünyâ'nın İbn Abbâs'tan yaptığı rivayette de gelmiştir. Bir görüşe göre de

حين ينادى أهل النار اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ وقيل حين يذبح الموت بين الجنة والنار، وقيل يوم تطوى السماء، وقيل حين النفخة الأخيرة، وأخرج ذلك ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن عباس، والظاهر أن المراد بها النفخة للقيام من القبور لرب العالمين، وقال في قوله تعالى: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ أي تستقبلهم بالرحمة عند قيامهم من قبورهم، وقيل بالسلام عليهم حينئذ قائلين هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ في الدنيا مجيئه وتبشرون بما فيه لكم من المثوبات على الإيمان والطاعة. وأخرج ابن أبي حاتم عن مجاهد أنه قال في الآية: تتلقاهم الملائكة الذين كانوا قرناءهم في الدنيا يوم القيامة فيقولون نحن أولياؤكم في الحياة الدنيا وفي الآخرة لا نفارقكم حتى تدخلوا الجنة، وقيل تتلقاهم عند باب الجنة بالهدايا أو بالسلام، والأظهر أن ذلك عند القيام من القبور وهو كالقرينة على أن عدم الحزن حين النفخة الأخيرة، وظاهر أكثر الجمل يقتضي عدم دخول الملائكة في الموصول السابق بل قوله تعالى: «وتتلقاهم» إلخ نص في ذلك فلعل الإسناد في ذلك عند من أدرج الملائكة ﵈ في عموم الموصول لسبب النزول على سبيل التغليب أو يقال: إن استثناءهم من العموم السابق لهذه الآية بطريق دلالة النص كما أن دخولهم فيما قبل كان كذلك. وقرأ أبو جعفر «لا يحزنهم» مضارع أحزن وهي لغة تميم وحزن لغة قريش.

cehennem ehline: {اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ} “Yıkılıp kalın orada, benimle konuşmayın!” diye nida edildiği andır. Bir görüşe göre ölümün cennet ile cehennem arasında kurban edildiği andır. Bir görüşe göre göğün dürüldüğü gündür. Bir görüşe göre de son sûr üflenişi vaktidir; bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Zâhir olan, bununla âlemlerin Rabbi için kabirlerden kalkış nefhâsının kastedildiğidir. Allah Teâlâ'nın: {وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ} “Melekler onları karşılar”; yani kabirlerinden kalktıklarında onları rahmetle karşılarlar, denilmiştir. Bir görüşe göre de o esnada onlara selâm vererek: {هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, size vadedilen gününüzdür” derler; [yani] dünyadayken geleceği vadedilen ve iman ile itaate karşılık içindeki mükâfatlarla müjdelendiğiniz gündür. İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: 'Kıyamet günü dünyada onların yoldaşları olan melekler onları karşılar ve: Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız, siz cennete girinceye kadar sizden ayrılmayız, derler.' Bir görüşe göre cennet kapısında hediyelerle veya selâmla karşılarlar. Daha zâhir olan ise bunun kabirlerden kalkış anında olmasıdır; bu da hüznün olmayışının son üfleniş anında gerçekleştiğine dair bir karine gibidir. Cümlelerin çoğunun zâhiri meleklerin önceki mevsûle dahil olmamasını gerektirir; hatta Allah Teâlâ'nın {وَتَتَلَقَّاهُمُ} vb. kavli bu hususta nass gibidir. Nüzul sebebi sebebiyle melekleri aleyhimüsselâm mevsûlün umumuna dahil edenlere göre buradaki isnad tağlîb yoluyladır; yahut önceki ayetteki umumdan onların istisna edilmesinin, nassın delaleti yoluyla olduğu söylenir, tıpkı önceki kısma girişlerinin de öyle olduğu gibi. Ebû Ca'fer {لا يحزنهم} lafzını {أحزن} fiilinin muzarisi olarak okumuştur ki bu Temîm lügatidir; {حزن} ise Kureyş lügatidir.

يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ منصوب بأذكر، وقيل ظرف للا يحزنهم، وقيل للفزع، والمصدر المعرف وإن كان ضعيفا في العمل لا سيما وقد فصل بينه وبين معموله بأجنبي إلا أن الظرف محل التوسع قاله في الكشف.

{يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ} “O gün göğü düreriz” [ayeti], takdirî bir 'üzkür' (hatırla) fiili ile mensuptur. Bir görüşe göre {لا يحزنهم} fiilinin zarfıdır; bir görüşe göre de {الفزع} lafzının zarfıdır. El-Keşşâf hâşiyesinde el-Keşf sahibi demiştir ki: Harf-i tarifli masdar, özellikle kendisi ile mamulü arasına yabancı bir lafız girdiğinde amel etme bakımından zayıf olsa da zarf genişletilmeye (müsâmahaya) elverişli bir konumdadır.

وقال الخفاجي: إن المصدر الموصوف لا يعمل على الصحيح وإن كان الظرف قد يتوسع فيه، وقيل ظرف لتتلقاهم، وقيل هو بدل من العائد المحذوف من تُوعَدُونَ بدل كل من كل وتوهم أنه بدل اشتمال، وقيل حال مقدرة من ذلك العائد لأن يوم الطي بعد الوعد.

Hafâcî şöyle demiştir: Sahih olan görüşe göre mevsuf masdar amel etmez, her ne kadar zarfta müsamaha gösterilse de. Bir görüşe göre {تتلقاهم} fiilinin zarfıdır; bir görüşe göre {تُوعَدُونَ} fiilindeki mahzûf âid zamirinden bedel-i kül minel-kül (bütünün bütünden bedeli)dir; bunun bedel-i iştimal olduğu da vehmedilmiştir. Bir görüşe göre de o âid zamirinden takdirî bir hâldir; zira dürme günü vadin sonrasındadır.

وقرأ شيبة بن نصاح وجماعة «يطوي» بالياء والبناء للفاعل وهو الله ﷿ وقرأ أبو جعفر وأخرى بالتاء الفوقية والبناء للمفعول ورفع «السماء» على النيابة، والطي ضد النشر، وقيل الإفناء والإزالة من قولك: اطو عني هذا الحديث، وأنكر ابن القيم إفناء السماء وإعدامها إعداما صرفا وادعى أن النصوص إنما تدل على تبديلها وتغييرها من حال إلى حال، ويبعد القول بالإفناء ظاهر التشبيه في قوله تعالى: كَطَيِّ السِّجِلِّ وهو الصحيفة على ما أخرج ابن جرير وغيره عن مجاهد ونسبه في مجمع البيان إلى ابن عباس وقتادة والكلبي أيضا، وخصه بعضهم بصحيفة العهد، وقيل: هو في الأصل حجر يكتب فيه ثم سمي به كل ما يكتب فيه من قرطاس وغيره، والجار والمجرور في موضع الصفة لمصدر مقدر أي طيا كطي الصحيفة، وقرأ أبو هريرة، وصاحبه أبو زرعة بن عمرو بن جرير «السجل» بضمتين وشد اللام، والأعمش وطلحة وأبو السمال «السّجلّ» بفتح السين، والحسن وعيسى بكسرها والجيم في هاتين القراءتين ساكنة واللام مخففة، وقرأ أبو عمرو: قرأ أهل مكة كالحسن، واللام في قوله تعالى: لِلْكُتُبِ متعلق بمحذوف هو حال من السِّجِلِّ أو صفة له على رأي من يجوز حذف الموصول مع بعض صلته أي كطي السجل كائنا للكتب أو الكائن للكتب فإن الكتب عبارة عن الصحائف وما كتب فيها فسجلها بعض أجزائها وبه يتعلق الطي حقيقة، وقرأ الأعمش «للكتب» بإسكان التاء، وقرأ الأكثر «للكتاب» بالإفراد وهو إما مصدر واللام للتعليل أي كما يطوى الطومار للكتابة أي ليكتب فيه وذلك كناية عن اتخاذه لها ووضعه مسوى مطويا حتى إذا احتيج إلى الكتابة لم يحتج إلى تسويته فلا يرد أن المعهود نشر الطومار للكتابة لا طيه لها، وإما اسم كالإمام فاللام كما ذكر أولا.

Şeybe b. Nassâh ve bir topluluk, faili Allah azze ve celle olmak üzere etken fiille ve yâ ile {يَطْوِي} şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ve diğer bir rivayet ise üstten iki noktalı tâ ile ve edilgen fiille [okumuş], {السَّماءُ} kelimesini de nâib-i fâil olarak merfû kılmıştır. Tayy (دürme/katlama), neşrin (yaymanın) zıddıdır. Bir görüşe göre de senin "Şu sözü benden dürüver (bu konuyu kapat)" ifaden gibi yok etme ve ortadan kaldırmadır. İbnü'l-Kayyim ise göğün tamamen yok edilmesini ve büsbütün ademe mahkûm edilmesini reddetmiş; nassların sadece onun bir hâlden başka bir hâle dönüştürülüp tebdil edilmesine delalet ettiğini ileri sürmüştür. Yüce Allah'ın {كَطَيِّ السِّجِلِّ} “yazı tomarının dürülmesi gibi” buyruğundaki teşbihin zahiri de yok etme görüşünü uzak kılmaktadır. İbn Cerîr ve başkalarının Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o (sicil), sahifedir (yazı kâğıdı/tomar). Mecmeu'l-Beyân'da bu [görüş] İbn Abbâs, Katâde ve Kelbî'ye de nispet edilmiştir. Bazıları onu ahit sahifesine tahsis etmiştir. Bir görüşe göre de o aslen üzerine yazı yazılan taştır; daha sonra kâğıt ve benzeri üzerine yazı yazılan her şeye bu ad verilmiştir. Câr ve mecrûr, takdirî bir masdarın sıfatı konumundadır; yani "sahifenin dürülmesi gibi bir dürmeyle" [demektir]. Ebû Hureyre ve arkadaşı Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr, «السُّجُلّ» şeklinde iki zamme ve lâmın şeddesiyle okumuştur. A'meş, Talha ve Ebu's-Simâl sînin fethasıyla «السَّجْل» şeklinde; Hasan ve Îsâ ise sînin kesresiyle [«السِّجْل» şeklinde] okumuştur ki bu iki kıraatte cîm sakin ve lâm hafiftir (şeddesizdir). Ebû Amr, Mekkelilerin Hasan gibi okuduğunu nakletmiştir. Yüce Allah'ın {لِلْكُتُبِ} buyruğundaki lâm, {السِّجِلِّ} kelimesinden hâl olan veya mevsûlün sılasının bir kısmıyla birlikte hazfedilmesini caiz görenlerin görüşüne göre onun sıfatı olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani "yazılar için olan sicilin dürülmesi gibi" [demektir]. Zira kütüb, sahifeler ve içlerinde yazılı olan şeylerden ibarettir; dolayısıyla onların sicili parçalarından bir parçadır ve dürme fiili hakikat anlamıyla buna taalluk eder. A'meş «لِلْكُتْبِ» şeklinde t层nin sükûnuyla okumuştur. Çoğunluk ise müfred olarak «لِلْكِتَابِ» şeklinde okumuştur. Bu ya masdardır ve lâm ta'lîl (gerekçe) içindir; yani yazı yazılması için tomarın dürülmesi gibi demektir ki bu, onun yazı için hazır tutulmasından ve yazıya ihtiyaç duyulduğunda düzeltilmeye gerek kalmayacak biçimde düzeltilip dürülmüş olarak konulmasından kinayedir; dolayısıyla bilinen âdetin yazı için tomarın dürülmesi değil açılması olduğu şeklindeki itiraz vârid olmaz. Ya da [«للكتاب» kelimesi] 'imâm' vezninde bir isimdir; bu takdirde lâm, ilk zikredilen veçhe göredir.

وأخرج عبد بن حميد عن عليّ كرم الله تعالى وجهه أن السجل اسم ملك

Abd b. Humeyd'in Ali kerremallâhu vecheh'den rivayet ettiğine göre Sicil, bir meleğin adıdır

،

,

وأخرج ذلك ابن أبي حاتم وابن عساكر عن الباقر رضي الله تعالى عنه، وأخرج ابن جرير وغيره عن السدي نحوه إلا أنه قال: إنه موكل بالصحف فإذا مات الإنسان وقع كتابه إليه فطواه ورفعه إلى يوم القيامة

İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir bunu el-Bâkır radıyallâhu anh'den rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve başkaları Süddî'den benzerini rivayet etmiş, ancak o şöyle demiştir: 'O sahifelerle görevlidir; insan öldüğünde kitabı ona ulaşır, o da onu dürer ve kıyamet gününe kadar kaldırır.'

، واللام على هذا قيل متعلقة بطي، وقيل سيف خطيب، وكونها بمعنى على كما ترى. واعترض هذا القول بأنه لا يحسن التشبيه عليه إذ ليس المشبه به أقوى ولا أشهر. وأجيب بأنه أقوى نظرا لما في أذهان العامة من قوة الطاوي وضعف المطوي وصغر حجمه بالنسبة للسماء أي نظرا لما في أذهانهم من مجموع الأمرين فتأمل، وأخرج أبو داود والنسائي وجماعة منهم البيهقي في سننه وصححه عن ابن عباس أن السجل كاتب للنبي ﷺ وأخرج جماعة عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما نحوه، وضعف ذلك بل قيل إنه قول واه جدا لأنه لم يعرف أحد من الصحابة رضي الله تعالى عنهم اسمه السجل ولا حسن للتشبيه عليه أيضا، وأخرج النسائي وابن جرير وابن أبي حاتم وابن عساكر وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الرجل زاد ابن مردويه بلغة الحبشة ونقل ذلك عن الزجاج، وقال بعضهم: يمكن حمل الرواية السابقة عن ابن عباس على هذا والأكثر على ما قيل على تفسير السجل بالصحيفة. واختلف في أنه عربي أو معرب فذهب البصريون إلى أنه عربي، وقال أبو الفضل الرازي الأصح أنه فارسي معرب، هذا ثم إن الآية نص في دثور السماء وهو خلاف ما شاع عن الفلاسفة، نعم ذكر صدر الدين الشيرازي في كتابه الأسفار أن مذهب أساطين الفلاسفة المتقدمين القول بالدثور والقول بخلاف ذلك إنما هو لمتأخريهم لقصور أنظارهم وعدم صفاء ضمائرهم، فمن الأساطين انكسيمائس الملطي قال: إنما ثبات هذا العالم بقدر ما فيه من قليل نور ذلك العالم وأراد به عالم المجردات المحضة وإلا لما ثبت طرفة عين، ويبقى ثباته إلى أن يصفى جزؤه الممتزج جزأها المختلط فإذا صفي الجزءان عند ذلك دثرت أجزاء هذا العالم وفسدت وبقيت مظلمة وبقيت الأنفس الدنسة في هذه الظلمة لا نور لها ولا سرور ولا راحة ولا سكون ولا سلوة.

Buna göre lâm harfinin 'tayy' lafzına müteallık olduğu söylenmiştir; zayıf ve temelsiz olduğu da söylenmiştir; 'alâ' manasında olması ise gördüğün gibidir. Bu görüşe, kendisine benzetilen (müşebbehün bih) daha güçlü ve daha meşhur olmadığı için teşbihin buna göre güzel olmayacağı şeklinde itiraz edilmiştir. Buna karşılık, avamın zihnindeki dürenin gücü, dürülenin zayıflığı ve göğe nispetle hacminin küçüklüğü nazara alındığında, yani zihinlerindeki bu iki durumun mecmuu dikkate alındığında daha güçlü olduğu şeklinde cevap verilmiştir, iyice düşün! Ebû Dâvûd, Nesâî ve içlerinde Beyhakî'nin de bulunduğu bir cemaat es-Sünen'inde tahriç edip Beyhakî'nin sahih kabul ettiği İbn Abbâs rivayetinde Sicil'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâtibi olduğu belirtilmiştir. Bir cemaat İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan da benzerini rivayet etmiştir. Bu rivayet zayıf sayılmış, hatta son derece çürük bir kavil olduğu söylenmiştir; zira sahâbe radıyallâhu anhüm arasında Sicil adında biri bilinmediği gibi teşbih de buna göre güzel olmaz. Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Asâkir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre [o şöyle demiştir]: 'O, adam [demektir].' İbn Merdûye 'Habeş dilinde' ziyadesini yapmıştır; bu görüş Zeccâc'dan da nakledilmiştir. Bazıları: İbn Abbâs'tan gelen önceki rivayetin buna hamledilmesi mümkündür, demiştir. Belirtildiğine göre çoğunluk ise 'sicil'i sahife olarak tefsir etme görüşündedir. Kelimenin Arapça mı yoksa muarreb (Arapçalaşmış) mi olduğunda ihtilaf edilmiştir: Basralılar Arapça olduğu görüşüne gitmişlerdir; Ebü'l-Fazl er-Râzî ise en sahih görüşün onun Farsçadan muarreb olduğu yönünde olduğunu söylemiştir. Şunu da belirtelim ki ayet, göğün yok olup bozulacağına (düsûruna) nass niteliğindedir; bu ise felsefecilerden şayia bulan görüşe aykırıdır. Evet, Sadreddîn Şîrâzî el-Esfâr adlı kitabında, kadim felsefe otoritelerinin mezhebinin yok oluşu (düsûru) kabul etmek olduğunu; aksini söylemenin ise bakışlarının darlığı ve zihinlerinin duru olmayışı sebebiyle müteahhir felsefecilere ait olduğunu zikretmiştir. Bu otoritelerden Miletli Anaksimenes şöyle demiştir: 'Bu âlemin sebatı, ancak o âlemin -bununla sırf mücerredler âlemini kastetmiştir- onda bulunan azıcık nuru kadardır; aksi takdirde göz açıp kapayıncaya kadar bile sebat bulamazdı. Onun sebatı, birbirine karışmış parçası arınıncaya kadar sürer; iki parça arındığında ise bu âlemin parçaları darmadağın olur, bozulur ve karanlıkta kalır; kirli nefisler de bu karanlıkta nursuz, sevinçsiz, rahatsız, sükûnetsiz ve tesellisiz kalakalır.'

ومنهم فيثاغورس نقل عنه أنه قيل له: لم قلت بإبطال العالم؟ فقال: لأنه يبلغ العلة التي من أجلها كان فإذا بلغها سكنت حركته، ومنهم أفلاطون حكى الشيخ أبو الحسن العامري أنه ذكر في كتابه المعروف بطيماوس أن العالم مكون وأن الباري تعالى قد صرفه من لا نظام إلى نظام وأن جواهره كلها مركبة من المادة والصورة وأن كل مركب معرض للانحلال، نعم إنه قال في أسولوطيقوس أي تدبير البدن. إن العالم أبدي غير مكون دائم البقاء وتعلق بهذا ابرقلس فبين كلاميه تناف، قد وفق بينهما تلميذه أرسطاطاليس بما فيه نظر، ولعل الأوفق أن يقال على مشربهم: أراد بالعالم الأبدي عالم المفارقات المحضة، ومنهم أرسطاطاليس قال في كتاب أثولوجيا إن الأشياء العقلية تلزم الأشياء الحسية والباري سبحانه لا يلزم الأشياء الحسية والعقلية بل هو سبحانه ممسك لجميع الأشياء غير أن الأشياء العقلية هي آنيات حقية لأنها مبتدعة من العلة الأولى بغير وسط وأما الأشياء الحسية فهي آنيات دائرة لأنها رسوم الآنيات الحقية ومثالها وإنما قوامها ودوامها بالكون والتناسل كي تدوم وتبقى تشبيها بالأشياء العقلية الثابتة الدائمة، وقال في كتاب الربوبية: أبدع العقل صورة النفس من غير أن يتحرك تشبيها بالواحد الحق وذلك أن العقل أبدعه الواحد الحق وهو ساكن فكك النفس ابدعها العقل وهو ساكن أيضا غير أن الواحد الحق أبدع هوية العقل وأبدع العقل صورة النفس ولما كانت معلولة من معلول لم تقو أن تفعل فعلها بغير حركة بل فعلته بحركة وأبدعت صنما وإنما سمي صنما

Onlardan biri de Pisagor'dur. Kendisine: 'Âlemin yok olacağını niçin söyledin?' diye sorulduğunda şöyle dediği nakledilmiştir: 'Çünkü o, varoluş gayesi olan illete ulaşacaktır; ona ulaştığında ise hareketi duracaktır.' Onlardan biri de Platon'dur. Şeyh Ebu'l-Hasan el-Âmirî, onun Timaios adıyla bilinen kitabında âlemin sonradan meydana getirilmiş olduğunu, Bârî Teâlâ'nın onu düzensizlikten düzene sevk ettiğini, bütün cevherlerinin madde ve sûretten mürekkep olduğunu ve her mürekkebin çözülmeye maruz bulunduğunu zikrettiğini nakletmiştir. Evet, o Esûlûtîkûs'ta -yani bedenin tedbirinde- âlemin ebedî, sonradan meydana getirilmemiş ve bekâsı daim olduğunu söylemiş; Proklos da buna tutunmuştur. Dolayısıyla onun iki sözü arasında bir çelişki bulunmaktadır. Talebesi Aristoteles bu ikisini tartışmaya açık bir şekilde telif etmiştir. Belki de onların meşrebine göre en uygun olanı şöyle denilmesidir: 'O, ebedî âlem ile sırf mücerret varlıklar (müfârakât) âlemini kastetmiştir.' Onlardan biri de Aristoteles'tir. O, Etolojya kitabında şöyle demiştir: 'Aklî varlıklar hissî varlıkları gerektirir; Bârî Sübhânehu ise hissî ve aklî varlıkları gerektirmez, bilakis O Sübhânehu bütün varlıkları tutandır. Ne var ki aklî varlıklar hakiki vücutlardır; zira onlar İlk İllet'ten vasıtasız olarak ibda edilmiştir. Hissî varlıklar ise dönüp duran varlıklardır; çünkü onlar hakiki vücutların resimleri ve misalleridir. Onların kıvamı ve devamı ancak kevn ve tenasül iledir; ta ki sabit ve daim olan aklî varlıklara benzemek suretiyle devam edip baki kalsınlar.' Yine o, Kitâbü'r-Rubûbiyye'de şöyle demiştir: 'Akıl, Bir ve Hak olana benzemek üzere hareket etmeksizin nefsin sûretini ibda etmiştir. Şöyle ki, Aklı Bir ve Hak olan sükûn halindeyken ibda etmiştir; aynı şekilde nefsi de akıl sükûn halindeyken ibda etmiştir. Ancak şu var ki, Bir ve Hak olan Aklın hüviyetini ibda etmiş, Akıl ise nefsin sûretini ibda etmiştir. Nefis, bir illetin neticesi (ma‘lûlün ma‘lûlü) olduğu için fiilini hareketsiz yapmaya güç yetirememiş, bilakis onu hareketle yapmış ve bir sûret/put (sanem) ibda etmiştir. Ona bu ismin verilmesi ise...'

لأنه فعل داثر غير ثابت ولا باق لأنه كان بحركة والحركة لا تأتي بالشيء الثابت الباقي بل إنما تأتي بالشيء الداثر وإلا لكان فعلها أكرم منها وهو قبيح جدا، وسأله بعض الدهرية إذا كان المبدع لم يزل ولا شيء غيره ثم أحدث العالم فلم أحدثه؟ فقال: لم غير جائزة عليه لأن لم تقتضي علة والعلة محمولة فيما هي علة عليه من معل فوقه وليس بمركب يتحمل ذاته العلل فلم عنه منفية فإنما فعل ما فعل لأنه جواد فقيل يجب أن يكون فاعلا لم يزل لأنه جواد لم يزل فقال:

onun zevale mahkûm, sebatsız ve baki olmayan bir fiil olmasındandır; çünkü hareketle meydana gelmiştir, hareket ise sabit ve baki bir şey meydana getirmez, aksine ancak zevale mahkûm bir şey meydana getirir; aksi takdirde fiili kendisinden daha üstün olurdu ki bu son derece çirkindir. Dehrîlerden (materyalistlerden) biri ona: 'Eğer Yaratan ezelî ise ve O'ndan başka hiçbir şey yok idiyse, sonra da âlemi ihdas ettiyse, onu niçin ihdas etti?' diye sormuş; o da şöyle cevap vermiştir: 'Niçin sorusu O'nun hakkında caiz değildir; zira 'niçin' bir illet gerektirir, illet ise üzerinde illet olduğu şeyde, üstündeki bir illet yapıcı tarafından yüklenir. O ise zâtı illetleri taşıyan bir mürekkep değildir; dolayısıyla 'niçin' O'ndan nefyedilmiştir. O, yaptığını sırf cömert olduğu için yapmıştır.' Bunun üzerine: 'O halde ezelî olarak cömert olduğu için ezelî olarak fâil olması gerekmez mi?' denilmiş; o da şöyle demiştir:

معنى لم يزل لا أول له وفعل فاعل يقتضي أولا واجتماع يكون ما لا أول له وذا أول في القول والذات محض متناقض، فقيل: فهل يبطل هذا العالم؟ قال: نعم فقيل: فإذا أبطله بطل الجود فقال: يبطل ليصوغه الصيغة التي لا تحتمل الفساد لأن هذه الصيغة تحتمل الفساد، ومنهم فرفوريوس واضع ايساغوجي قال المكونات كلها إنما تتكون بتكون الصورة على سبيل التغير وتفسد بخلو الصورة إلى غير ذلك من الفلاسفة وأقوالهم.

'Ezelînin manası, başlangıcı olmayandır; fâilin fiili ise bir başlangıç gerektirir. Başlangıcı olmayan ile başlangıcı olanın hem sözde hem zâtta bir araya gelmesi ise katıksız bir çelişkidir.' Kendisine: 'Peki bu âlem yok olur mu?' denildiğinde; 'Evet' demiştir. 'Onu yok ettiğinde cömertlik yok olmaz mı?' denilince de şöyle demiştir: 'Bozulmaya elverişli olmayan bir sûrette yeniden biçimlendirmek için onu yok eder; zira şu anki sûreti bozulmaya elverişlidir.' Onlardan İsagoci müellifi Porphyrios şöyle demiştir: 'Oluşa tâbi bütün varlıklar ancak değişme yoluyla sûretin oluşmasıyla meydana gelir ve sûretin ayrılmasıyla bozulur.' Diğer felsefeciler ve sözleri de bu kabildendir.

وذكر جميع ذلك مما يفضي إلى الملل، ومن أراده فليرجع إلى الاسفار وغيره من كتب الصدر، والحق أنه قد وقع في كلام متقدمي الفلاسفة كثيرا مما هو ظاهر في مخالفة مدلول الآية الكريمة ولا يكاد يحتمل التأويل وهو مقتضى أصولهم وما يتراءى منه الموافقة فإنما يتراءى منه الموافقة في الجملة والتزام التوفيق بين ما يقوله المسلمون في أمر العالم بأسره وما يقوله الفلاسفة في ذلك كالتزام التوفيق بين الضب والنون بل كالتزام الجمع بين الحركة والسكون.

Bunların hepsini zikretmek bıkkınlığa yol açar; bunu arzu eden el-Esfâr'a ve Sadr'ın diğer kitaplarına baksın. Hakikat şu ki, kadim felsefecilerin sözlerinde yüce ayetin medlulüne açıkça aykırı olan ve neredeyse tevil kaldırmayan pek çok ifade yer almıştır ki bu onların esaslarının da bir gereğidir. Uygun gibi görünen kısımlar ise ancak genel hatlarıyla uygun görünür. Bütün âlem konusunda Müslümanların söyledikleri ile felsefecilerin bu konudaki sözlerini telif etmeye kalkışmak; keler (kertenkele) ile balığı uzlaştırmaya kalkışmak, hatta hareket ile sükûnu bir araya getirmeye çalışmak gibidir.

أيها المنكح الثريا سهيلا ... عمرك الله كيف يلتقيان

Ey Süreyyâ'yı Süheyl ile evlendiren kişi! ... Allah aşkına, onlar nasıl bir araya gelir?

هي شامية إذا ما استقلت ... وسهيل إذا ما استقل يماني

O [Süreyyâ] yükseldiği zaman Şamlıdır [kuzeydedir] ... Süheyl ise yükseldiğinde Yemenlidir [güneyde]!

فعليك بما نطق به الكتاب المبين أو صح عن الصادق الأمين ﷺ، وما عليك إذا خالفت الفلاسفة فأغلب ما جاؤوا به جهل وسفه ولعمري لقد ضل بكلامهم كثير من الناس وباض وفرخ في صدورهم الوسواس الخناس، وهو جعجعة بلا طحن وقعقعة كقعقعة شن ولولا الضرورة التي لا أبديها والعلة التي عز مداويها لما أضعت في درسه وتدريسه شرخ شبابي ولما ذكرت شيئا منه خلال سطور كتابي، هذا وأنا أسأل الله تعالى التوفيق للتمسك بحبل الحق الوثيق، ثم إن الظاهر من الأخبار الصحيحة أن العرش لا يطوى كما تطوى السماء فإن كان هو المحدد كما يزعمه الفلاسفة ومن تبع آثارهم فعدم دثوره بخصوصه مما صرح به من الفلاسفة الإسكندر الافروديسي من كبار اصحاب أرسطاطاليس وإن خالفه في بعض المسائل ومن حمل كلامه على خلاف ذلك فقد تعسف وأتى بما لا يسلم له، وظاهر الآية الكريمة أيضا مشعر بعدم طيه للاقتصار فيها على طي السماء. والشائع عدم إطلاقها على العرش، ثم إن الطي لا يختص بسماء دون سماء بل تطوى جميعها لقوله تعالى: وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ [الزمر: ٦٧] .

Şu halde sen apaçık Kitap'ın beyan ettiğine yahut Sâdık ve Emîn [olan Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak gelen rivayetlere sarıl! Felsefecilere muhalefet ettiğinde sana hiçbir vebal yoktur; zira onların ortaya koyduklarının çoğu cehalet ve akılsızlıktır. Ömrüme yemin olsun ki, onların sözleriyle pek çok insan sapıtmış, sinsi vesveseci (el-vesvâsü'l-hannâs) onların göğüslerinde yuvalayıp yumurtlamıştır. Bu, unsuz değirmen gürültüsü ve kuru kırbanın tıkırtısı gibidir. Açıklayamayacağım bir zaruret ve tabibi bulunmayan bir illet olmasaydı, gençliğimin baharını onu okuyup okutmakla heba etmez ve kitabımın satırları arasında ondan hiçbir şeye yer vermezdim. Bununla beraber ben, Allah Teâlâ'dan hakkın sağlam ipine sarılma konusunda muvaffakiyet dilerim. Sahih haberlerden zâhir olan şudur ki, arş göğün dürüldüğü gibi dürülmez. Şayet felsefecilerin ve onların izinden gidenlerin iddia ettiği gibi muhaddid (en dış kuşatıcı felek) o ise, onun bilhassa yok olmaması, bazı meselelerde ona muhalefet etse de Aristoteles'in büyük talebelerinden olan felsefeci İskender el-Afrûdîsî'nin açıkça belirttiği hususlardandır; onun sözünü aksine hamleden ise zorlamaya kaçmış ve kabul görmeyecek bir iddia ortaya koymuş olur. Yüce ayetin zâhiri de arşın dürülmeyeceğini hissettirmektedir; çünkü ayette sadece göğün dürülmesiyle yetinilmiştir; şayi olan da gök lafzının arş için kullanılmamasıdır. Kaldı ki dürme işlemi belirli bir göğe mahsus olmayıp hepsini kapsar; nitekim Allah Teâlâ: {وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ} [ez-Zümer: 67] “Gökler de O'nun sağ elinde dürülmüştür” buyurmuştur.

كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ الظاهر أن الكاف جارة وما مصدرية والمصدر مجرور بها والجار والمجرور صفة مصدر مقدر وأَوَّلَ مفعول بدأنا أي نعيد أول خلق إعادة مثله بدئنا إياه أي في السهولة وعدم التعذر وقيل: أي في كونها إيجادا بعد العدم أو جمعا من الأجزاء المتفرقة، ولا يخفى أن في كون الإعادة إيجادا بعد العدم مطلقا بحثا، نعم قال اللقاني: مذهب الأكثرين أن الله سبحانه يعدم الذوات بالكلية ثم يعيدها وهو قول أهل السنة والمعتزلة القائلين بصحة الفناء على الأجسام بل وقوعه.

{كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratılışa nasıl başladıysak onu öylece yeniden iade ederiz” kavlinde zâhir olan, kâf'ın harf-i cer, mâ'nın masdariyye, masdarın onunla mecrûr, câr ve mecrûrun ise takdirî bir masdarın sıfatı olmasıdır; {أَوَّلَ} lafzı ise {بدأنا} fiilinin mef'ûlüdür; yani 'ilk yaratılışı, onu ilk defa başlatmamız gibi bir iade ile yeniden yaratırız' demektir; yani kolaylıkta ve imkânsız olmayışında [öyledir]. Bir görüşe göre de yokluktan sonra var kılınmasında yahut dağınık parçaların toplanmasında [öyledir]. İadenin mutlak surette yokluktan sonra var kılma oluşunda tartışma bulunduğu gizli değildir. Evet, Lekânî şöyle demiştir: Çoğunluğun mezhebine göre Allah Sübhânehu zâtları bütünüyle yok eder, sonra onları iade eder; bu, Ehl-i Sünnet ile cisimlerin fâni olmasının caiz olduğunu, hatta vuku bulduğunu söyleyen Mu'tezile'nin görüşüdür.

وقال البدر الزركشي والآمدي: إنه الصحيح. والقول بأن الإعادة عن تفريق محض قول الأقل وحكاه جمع بصيغة التمريض لكن في المواقف وشرحه هل يعدم الله تعالى الأجزاء البدنية ثم يعيدها أو يفرقها ويعيد فيها التآلف؟

Bedreddin ez-Zerkeşî ve Âmidî bunun sahih görüş olduğunu söylemişlerdir. İadenin sırf parçalanıp dağılmadan ibaret olduğu görüşü ise azınlığın görüşüdür ve bir topluluk bunu temrîz sîgasıyla aktarmıştır. Fakat el-Mevâkıf ve şerhinde [şöyle denilmiştir]: Allah Teâlâ bedenî cüzleri yok edip sonra mı iade eder, yoksa onları birbirinden ayırıp dağıtarak sonra aralarında yeniden birleşmeyi mi sağlar?

الحق أنه لم يثبت في ذلك شيء بلا جزم فيه نفيا ولا إثباتا لعدم الدليل على شيء من الطرفين.

Hak olan şudur ki, bu konuda hiçbir şey sabit olmamıştır; her iki taraf hakkında da delil bulunmadığından ne nefy ne de ispat cihetiyle kesin bir hüküm verilemez.

وفي الاقتصاد لحجة الإسلام الغزالي فإن قيل هل تعدم الجواهر والاعراض ثم تعادان جميعا أو تعدم الاعراض دون الجواهر وتعاد الأعراض؟ قلنا: كل ذلك ممكن، والحق أنه ليس في الشرع دليل قاطع على تعيين أحد هذه الممكنات.

Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî'nin el-İktisâd adlı eserinde şöyle denilmektedir: 'Eğer: Cevherler ve arazlar yok edilip sonra hepsi birlikte mi iade edilir, yoksa arazlar yok edilip cevherler bırakılır ve arazlar mı iade edilir? diye sorulursa; deriz ki: Bunların hepsi mümkündür; hakikat şu ki şeriatta bu mümkünlerden birini tayin eden kesin bir delil yoktur.'

وقال بعضهم: الحق وقوع الأمرين جميعا إعادة ما انعدم بعينه وإعادة ما تفرق بأعراضه، وأنت تعلم أن الأخبار صحت ببقاء عجب الذنب من الإنسان فإعادة الإنسان ليست كبدئه، وكذا

Bazıları şöyle demiştir: Doğru olan, her iki durumun da birlikte vuku bulmasıdır: Aynen yok olanın iadesi ve arazlarıyla dağılmış olanın yeniden bir araya getirilmesi. Sen de bilirsin ki insandan acbü'z-zeneb (kuyruk sokumu kemiği) parçasının baki kalacağına dair haberler sahih olmuştur; dolayısıyla insanın iadesi tamamen ilk başlangıcı gibi değildir. Nitekim

روي أن الله تعالى ﷿ حرّم على الأرض أجساد الأنبياء وهو حديث حسن عند ابن العربي

Allah Teâlâ azze ve celle'nin peygamberlerin bedenlerini toprağa haram kıldığı rivayet edilmiştir; bu, İbnü'l-Arabî'ye göre hasen bir hadistir

، وقال غيره: صحيح، وجاء نحو ذلك في المؤذنين احتسابا وحديثهم في الطبراني وفي حملة القرآن وحديثهم عند ابن منده، وفيمن لم يعمل خطيئة قط وحديثهم عن المروزي فلا تغفل، وكذا في كون البدء جمعا من الأجزاء المتفرقة إن صح في المركب من العناصر كالإنسان لا يصح في نفس العناصر مثلا لأنها لم تخلق أولا من أجزاء متفرقة بإجماع المسلمين فلعل ما ذكرناه في وجه الشبه أبعد عن القال والقيل.

; başkası ise sahih olduğunu söylemiştir. Benzer bir durum sevabını Allah'tan umarak ezan okuyan müezzinler hakkında da rivayet edilmiş olup onların hadisi Taberânî'dedir; Kur'an hâfızları hakkında da gelmiş olup hadisleri İbn Mende nezdindedir; hiçbir günah işlememiş kimseler hakkında da rivayet edilmiş olup hadisleri Mervezî'dendir, gafil olma! Aynı şekilde başlangıcın dağınık parçaları bir araya getirmek oluşu, insan gibi unsurlardan mürekkep varlıklar hakkında sahih olsa bile bizzat unsurların kendisinde sahih olmaz; çünkü Müslümanların icmâı ile onlar ilk defa dağınık parçalardan yaratılmamışlardır. Dolayısıyla benzerlik yönünde zikrettiğimiz izah, dedikodulardan ve tartışmalardan daha uzaktır.

واعترض جعل أَوَّلَ مفعول بدأنا بأن تعلق البداءة بأول الشيء المشروع فيه ركيك لا يقال بدأت أول كذا وإنما يقال بدأت كذا وذلك لأن بداية الشيء هي المشروع فيه والمشروع يلاقي الأول لا محالة فيكون ذكره تكرارا.

{أَوَّلَ} kelimesinin {بدأنا} fiilinin mef'ûlü yapılmasına şöyle itiraz edilmiştir: Başlama fiilinin, başlanan şeyin ilkine taalluk etmesi zayıf ve düşüktür; zira 'falan şeyin ilkine başladım' denilmez, sadece 'falan şeye başladım' denilir. Çünkü bir şeyin başlangıcı, bizzat başlanan şeydir ve başlanan şey de kaçınılmaz olarak ilkle örtüşür; dolayısıyla onun zikredilmesi tekrar olur.

ونظر فيه بأن المراد بدأنا ما كان أولا سابقا في الوجود وليس المراد بالأول أول الأجزاء حتى يتوهم ما ذكر، وقيل:

Bu itiraza şu şekilde cevap verilmiştir: Kastedilen, varlıkta ilk ve öncelikli olanı başlattığımızdır; yoksa ilkle kastedilen parçaların ilki değildir ki zikredilen vehim meydana gelsin. Bir görüşe göre de:

أَوَّلَ خَلْقٍ مفعول نعيد الذي يفسره نُعِيدُهُ والكاف مكفوفة بما أي نعيد أول خلق نعيده وقد تم الكلام بذلك ويكون كَما بَدَأْنا جملة منقطعة عن ذلك على معنى تحقق ذلك مثل تحققه، وليس المعنى على إعادة مثل البدء، ومحل الكاف في مثل الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف جيء به تأكيدا، والمقام يقتضيه كما يشعر به التذنيب فلا يقال: إنه لا داعي إلى ارتكاب خلاف الظاهر، وتنكير خَلْقٍ لإرادة التفصيل وهو قائم مقام الجمع في إفادة تناول الجميع فكأنه قيل نعيد المخلوقين الأولين.

{أَوَّلَ خَلْقٍ} tamlaması, {نُعِيدُهُ} fiilinin tefsir ettiği mahzûf {نعيد} fiilinin mef'ûlüdür; kâf ise mâ ile mekfûfedir (menedilmiştir). Yani 'Yeniden yaratacağımız ilk yaratılışı iade ederiz' demektir ve kelâm bununla tamamlanmıştır. {كَما بَدَأْنا} ise bunun gerçekleşmesinin tıpkı onun gerçekleşmesi gibi olduğu anlamında ondan müstakil bir cümle olur; mana başlangıcın benzerini iade etmek üzerine kurulu değildir. Bu takdirde kâf'ın mahalli, tekit için getirilmiş mahzûf bir mübtedânın haberi olarak ref konumundadır. Makam bunu gerektirmektedir, nitekim fezleke de bunu hissettirmektedir; dolayısıyla 'Zâhirin hilafına gitmeye gerek yoktur' denilemez. {خَلْقٍ} kelimesinin tenvinli/nekre gelmesi ise tafsilat kastıyladır ve hepsini kapsama faydası vermesi bakımından cemi (çoğul) makamına kaimdir; sanki 'İlk yaratılanları iade ederiz' denilmiştir.

وجوز أن تنصب الكاف بفعل مضمر يفسره نُعِيدُهُ وما موصولة وأَوَّلَ ظرف لبدأنا لأن الموصول يستدعي عائدا فإذا قدر هنا يكون مفعولا، ولأول قابلية النصب على الظرفية فينصب عليها، ويجوز أن يكون في موضع الحال من ذلك العائد، وحاصل المعنى نعيد مثل الذي بدأناه في أول خلق أو كائنا أول خلق، والخلق على الأول مصدر وعلى الثاني بمعنى المخلوق، وجوز كون ما موصوفة وباقي الكلام بحاله.

Kâf'ın, {نُعِيدُهُ} fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mensup olması, mâ'nın mevsûle, {أَوَّلَ} kelimesinin ise {بدأنا} fiilinin zarfı olması da caiz görülmüştür; zira mevsûl bir âid zamir gerektirir, o burada takdir edildiğinde mef'ûl olur; evvel lafzı ise zarf olarak mansup olmaya elverişlidir ve bu yüzden zarfiyyet üzere mansuptur. Onun o âid zamirinden hâl konumunda olması da caizdir. Mananın özeti şudur: 'İlk yaratılışta başlattığımız şeyin benzerini yahut ilk mahlûk iken başlattığımızı iade ederiz.' Halk lafzı birinci ihtimale göre masdardır, ikinciye göre mahlûk anlamındadır. Mâ'nın mevsûfe olması da caiz görülmüştür ve kelâmın geri kalanı aynı durumdadır.

وتعقب أبو حيان نصب الكاف بأنه قول باسميتها وليس مذهب الجمهور وإنما ذهب إليه الأخفش، ومذهب البصريين سواه أن كونها اسما مخصوص بالشعر، وأورد نحوه على القول بأن محلها الرفع في الوجه السابق، وإذا قيل بأن للمكفوفة متعلقا كما اختاره بعضهم خلافا للرضي ومن معه فليكن متعلقها خبر مبتدأ محذوف هناك، ورجح كون المراد نعيد مثل الذي بدأناه في أول خلق بما

Ebû Hayyân, kâf'ın mansup oluşunu, bunun kâf'ın isim olduğu görüşüne dayandığı ve cumhurun mezhebi olmayıp sadece Ahfeş'in buna gittiği gerekçesiyle tenkit etmiştir; onun dışındaki Basralıların mezhebine göre ise onun isim olması şiire mahsustur. Önceki vecihte onun ref mahallinde olduğu görüşüne karşı da benzer bir tenkitte bulunmuştur. Mekfûfe harfin bir müteallakı olduğu söylenirse -ki Radî ve beraberindekilerin hilafına bazılarının tercih ettiği görüş budur- onun müteallakı orada mahzûf bir mübtedânın haberi olsun. Kastedilenin 'İlk yaratılışta başlattığımız şeyin benzerini iade ederiz' şeklinde olmasını şu rivayet tercih ettirmiştir:

أخرجه ابن جرير عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: دخل عليّ رسول الله ﷺ وعندي عجوز من بني عامر فقال: من هذه العجوز يا عائشة؟ فقلت: إحدى خالاتي فقالت: ادع الله تعالى أن يدخلني الجنة فقال ﵊: إن الجنة لا يدخلها العجز فأخذ العجوز ما أخذها فقال ﷺ: إن الله تعالى ينشئهن خلقا غير خلقهن ثم قال: تحشرون حفاة عراة غلفا فقالت: حاش لله تعالى من ذلك فقال رسول الله ﷺ: بلى إن الله تعالى قال: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ

İbn Cerîr'in Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi, yanımda Âmiroğullarından yaşlı bir kadın vardı. 'Ey Âişe, bu yaşlı kadın kim?' buyurdu. Ben de: 'Teyzelerimden biri' dedim. Kadın: 'Allah Teâlâ'ya beni cennete koyması için dua et' dedi. Bunun üzerine aleyhisselâm: 'Cennete yaşlı kadınlar girmez' buyurdu. Yaşlı kadını bir telaş ve üzüntü kapladı. Bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah Teâlâ onları yaratılışlarından başka yepyeni bir yaratılışla inşa eder' buyurdu. Sonra da: 'Sizler yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşrolunacaksınız' buyurdu. Âişe: 'Hâşâ, Allah Teâlâ bundan münezzehtir!' deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet, nitekim Allah Teâlâ: {كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “İlk yaratılışa nasıl başladıysak onu öylece yeniden iade ederiz” buyurmuştur' dedi.

ومثل هذا المعنى حاصل على ما جوزه ابن الحاجب من كون كَما بَدَأْنا في موضع الحال من ضمير نُعِيدُهُ أي نعيد أول خلق مماثلا للذي بدأناه، ولا تغفل عما يقتضيه التشبيه من مغايرة الطرفين، وأيا ما كان فالمراد الإخبار بالبعث وليست ما في شيء من الأوجه خاصة بالسماء إذ ليس المعنى عليه ولا اللفظ يساعده.

Bu mananın benzeri, İbnü'l-Hâcib'in caiz gördüğü üzere {كَما بَدَأْنا} ifadesinin {نُعِيدُهُ} fiilindeki zamirden hâl olması durumunda da hasıldır; yani 'İlk yaratılanı, ilk defa başlattığımıza benzer bir şekilde iade ederiz' demektir. Teşbihin iki tarafın birbirinden farklı olmasını gerektirdiğini gözden kaçırma! Her halükârda maksat yeniden dirilişi (ba'sı) haber vermektir; hiçbir vecihte mâ semaya mahsus değildir; zira mana buna göre olmadığı gibi lafız da buna elvermez.

وأخرج ابن جرير عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن معنى الآية نهلك كل شيء كما كان أول مرة ويحتاج ذلك إلى تدبر فتدبر.

İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre ayetin manası: 'Her şeyi ilk başta olduğu gibi helak ederiz' şeklindedir; bu ise etraflıca düşünmeyi gerektirir, iyi düşün!

وَعْداً مصدر منصوب بفعله المحذوف تأكيدا له، والجملة مؤكدة لما قبلها أو منصوب بنعيد لأنه عدة بالإعادة وإلى هذا ذهب الزجاج، واستجود الأول الطبرسي بأن القراء يقفون على نُعِيدُهُ عَلَيْنا في موضع الصفة لوعدا أي وعدا لازما علينا، والمراد لزم إنجازه من غير حاجة إلى تكلف الاستخدام إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ ذلك بالفعل لا محالة، والأفعال المستقبلة التي علم الله تعالى وقوعها كالماضية في التحقق ولذا عبر عن المستقبل بالماضي في مواضع كثيرة من الكتاب العزيز أو قادرين على أن نغفل ذلك واختاره الزمخشري، وقيل عليه: إنه خلاف الظاهر وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ الظاهر أنه زبور داود ﵇ وروي ذلك عن الشعبي.

{وَعْداً} “bir vaat olarak” lafzı, onu tekit eden mahzûf fiiliyle mensup bir masdardır; cümle ise öncesini tekit etmektedir. Yahut {نعيد} fiiliyle mensuptur; çünkü o iadeyi vadetmektir; Zeccâc bu görüşe gitmiştir. Tabersî, kurrânın {نُعِيدُهُ} üzerinde vakf yapması sebebiyle birinci vechi daha uygun bulmuştur. {عَلَيْنا} “üzerimize” lafzı {وعدا} için sıfat konumundadır; yani 'üzerimize lüzumlu bir vaat' demektir; kastedilen ise istihdam külfetine girmeksizin yerine getirilmesinin lüzumudur. {إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ} “Şüphesiz biz bunu mutlaka yapanlarız”; [yani] bunu fiilen mutlaka yapıcılarız. Allah Teâlâ'nın vuku bulacağını bildiği müstakbel fiiller, gerçekleşme bakımından geçmiş fiiller gibidir; bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm'in pek çok yerinde gelecek zaman geçmiş zamanla ifade edilmiştir. Yahut 'bunu yapmaya muktedir idik' demektir ki Zemahşerî bunu tercih etmiştir; buna karşı ise bunun zâhire aykırı olduğu söylenmiştir. {وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ} “Andolsun biz Zebûr'da da yazdık” kavlinde zâhir olan, onun Dâvûd aleyhisselâm'ın Zebûr'u olduğudur; bu Şa'bî'den rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن جرير عن ابن عباس أنه الكتب، والذكر في قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ التوراة. وروي تفسيره بذلك عن الضحاك أيضا. وقال في الزبور: الكتب من بعد التوراة. وأخرج عن ابن جبير أن الذكر التوراة والزبور القرآن.

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, [bütün ilâhî] kitaplardır. Allah Teâlâ'nın: {مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} “Zikir'den sonra” kavlindeki zikir ise Tevrat'tır. Bununla tefsiri Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir. O, Zebûr hakkında: 'Tevrat'tan sonraki kitaplardır' demiştir. İbn Cübeyr'den ise Zikir'in Tevrat, Zebûr'un ise Kur'an olduğu rivayet edilmiştir.

وأخرج عن ابن زيد أن الزبور الكتب التي أنزلت على الأنبياء ﵈ والذكر أم الكتاب الذي يكتب فيه الأشياء قبل ذلك وهو اللوح المحفوظ كما في بعض الآثار، واختار تفسيره بذلك الزجاج وإطلاق الذكر عليه مجاز. وقد وقع

İbn Zeyd'den, Zebûr'un peygamberlere aleyhimüsselâm indirilen kitaplar, Zikir'in ise bundan önce şeylerin içine yazıldığı Ümmü'l-Kitâb olduğu rivayet edilmiştir ki bu, bazı rivayetlerde geçtiği üzere Levh-i Mahfûz'dur. Zeccâc da bu şekildeki tefsiri tercih etmiştir; zikir lafzının ona ıtlak edilmesi ise mecazdır. Nitekim

في حديث البخاري عنه ﷺ «كان الله تعالى ولم يكن قبله شيء وكان عرشه على الماء ثم خلق الله السماوات والأرض وكتب في الذكر كل شيء»

Buhârî'nin ondan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği hadiste şöyle yer almıştır: “Allah Teâlâ vardı ve O'ndan önce hiçbir şey yoktu; arşı su üzerindeydi. Sonra Allah gökleri ve yeri yarattı ve Zikir'de her şeyi yazdı.”

وقيل: الذكر العلم وهو المراد بأم الكتاب، وأصل الزبور كل كتاب غليظ الكتابة من زبرت الكتاب أزبر بفتح الموحدة وضمها كما في المحكم إذا كتبته كتابة غليظة وخص في المشهور بالكتاب المنزل على داود ﵇، وقال بعضهم: هو اسم للكتاب المقصور على الحكمة العقلية دون الأحكام الشرعية ولهذا يقال للمنزل على داود ﵇ إذ لا يتضمن شيئا من الأحكام الشرعية.

Bir görüşe göre de Zikir ilimdir ve Ümmü'l-Kitâb ile kastedilen de odur. Zebûr'un aslı kalın yazılmış her kitaptır; el-Muhkem'de geçtiği üzere, yazıyı kalın yazdığında 'be' harfinin fethası ve zammesiyle *zebertü'l-kitâbe ezbürü / ezberu* (زَبَرْتُ الكِتَابَ أَزْبُرُ / أَزْبَرُ) denilmesindendir. Meşhur olan kullanımda ise Dâvûd aleyhisselâm'a indirilen kitaba has kılınmıştır. Bazıları da şöyle demiştir: O, şer'î ahkâmı değil sadece aklî hikmeti içeren kitaba verilen isimdir; nitekim Dâvûd aleyhisselâm'a indirilen kitaba da şer'î ahkâmdan hiçbir şey içermediği için bu ad verilir.

والظاهر أنه اسم عربي بمعنى المزبور، ولذا جوز تعلق مِنْ بَعْدِ به كما جوز تعلقه بكتبنا، وقال حمزة: هو اسم سرياني، وأيا ما كان فإذا أريد منه الكتب كان اللام فيه للجنس أي كتبنا في جنس الزبور.

Zâhir olan, onun 'mezbûr' (yazılmış) anlamında Arapça bir isim olduğudur; bu sebeple {مِنْ بَعْدِ} car-mecrurunun {كتبنا} lafzına taallukunun caiz olduğu gibi ona taalluku da caiz görülmüştür. Hamza ise onun Süryânice bir isim olduğunu söylemiştir. Her halükârda, şayet bundan kitaplar kastedilirse başındaki lâm cins içindir; yani 'Zebûr cinsinde yazdık' demektir.

أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ أخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وغيرهما عن ابن عباس أن المراد بالأرض أرض الجنة قال الإمام: ويؤيده قوله تعالى: وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ [الزمر: ٧٤] وإنها الأرض التي يختص بها الصالحون لأنها لهم خلقت، وغيرهم إذا حصلوا فيها فعلى وجه التبع وأن الآية ذكرت عقيب ذكر الإعادة وليس بعد الإعادة أرض يستقر بها الصالحون ويمتن بها عليهم سوى أرض الجنة، وروي هذا القول عن مجاهد وابن جبير وعكرمة والسدي وأبي العالية، وفي رواية أخرى عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد بها ارض الدنيا يرثها المؤمنون ويستولون عليها وهو قول الكلبي وأيد بقوله تعالى: لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ [النور:

{أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ} “Yeryüzüne mutlaka sâlih kullarım vâris olacaktır” kavlinde, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre arz ile kastedilen cennet arzıdır. İmam [Râzî] şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: {وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ} [ez-Zümer: 74] “Ve bizi bu arza vâris kıldı; cennetten dilediğimiz yerde konaklarız” kavli de bunu desteklemektedir. Zira o, sâlih kullara has kılınan arz'dır; çünkü onlar için yaratılmıştır, onların dışındakiler orada bulunacak olursa bu ancak tebaîyet yoluyla olur. Ayrıca ayet iadenin (yeniden dirilişin) zikrinin hemen ardından gelmiştir; iadeden sonra ise sâlihlerin yerleşeceği ve kendilerine minnet olarak sunulacak cennet arzından başka bir arz yoktur. Bu görüş Mücâhid, İbn Cübeyr, İkrime, Süddî ve Ebü'l-Âliye'den de rivayet edilmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen diğer bir rivayette ise bununla dünya arzının kastedildiği, müminlerin ona vâris olup hâkim olacakları belirtilmiştir; bu Kelbî'nin görüşüdür ve Allah Teâlâ'nın: {لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} [en-Nûr:

٥٥] .

55] “Onları yeryüzünde mutlaka halifeler kılacaktır” kavliyle desteklenmiştir.

وأخرج مسلم وأبو داود والترمذي عن ثوبان قال: قال رسول الله ﷺ: «إن الله تعالى زوى لي الأرض فرأيت مشارقها ومغاربها وأن أمتي سيبلغ ملكها ما زوى لي منها»

Müslim, Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Sevbân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: “Allah Teâlâ yeryüzünü benim için dürüp topladı; ben de onun doğularını ve batılarını gördüm. Ümmetimin hâkimiyeti, benim için dürülen yerlere kadar mutlaka ulaşacaktır.”

وهذا وعد منه تعالى بإظهار الدين وإعزاز أهله واستيلائهم على أكثر المعمورة التي يكثر تردد المسافرين إليها وإلا فمن الأرض ما لم يطأها المؤمنون كالأرض الشهيرة بالدنيا الجديدة وبالهند الغربي، وإن قلنا بأن جميع ذلك يكون في حوزة المؤمنين أيام المهدي رضي الله تعالى عنه ونزول عيسى ﵇ فلا حاجة إلى ما ذكر، وقيل: المراد بها الأرض المقدسة، وقيل: الشام ولعل بقاء الكفار وحدهم في الأرض جميعها في آخر الزمان كما صحت به الأخبار لا يضر في هذه الوراثة لما أن بين استقلالهم في الأرض

Bu, Allah Teâlâ'dan dinin üstün kılınacağına, ehline izzet verileceğine ve yolcuların çokça gidip geldiği meskûn dünyanın çoğuna hâkim olacaklarına dair bir vaattir. Aksi takdirde yeryüzünde Yeni Dünya ve Batı Hint Adaları olarak meşhur olan yerler gibi müminlerin ayak basmadığı yerler de vardır. Şayet bütün buraların Mehdî radıyallâhu anh'in devrinde ve Îsâ aleyhisselâm'ın inişinde müminlerin hâkimiyetine gireceğini söylersek, bu zikredilene de ihtiyaç kalmaz. Bir görüşe göre kastedilen Arz-ı Mukaddes'tir; bir görüşe göre Şam'dır. Âhir zamanda sahih rivayetlerin bildirdiği üzere bütün yeryüzünde yalnızca kâfirlerin kalacak olması da bu verasete zarar vermez; zira onların yeryüzünde tek başlarına kalmaları ile

حينئذ وقيام الساعة زمنا يسيرا لا يعتد به وقد عد ذلك من المبادئ القريبة ليوم القيامة، والأولى أن تفسر الأرض بأرض الجنة كما ذهب إليه الأكثرون وهو أوفق بالمقام.

o vakitte kıyametin kopması arasında hesaba katılmayacak kadar pek az bir zaman vardır ve bu da kıyamet gününün çok yakın başlangıçlarından sayılmıştır. Evlâ olan ise çoğunluğun benimsediği gibi arzın cennet arzı olarak tefsir edilmesidir ki makama en uygun olanı da budur.

ومن الغرائب قصة تفاؤل السلطان سليم بهذه الآية حين أضمر محاربته للغوري وبشارة ابن كمال له أخذا مما رمزت إليه الآية بملكة مصر في سنة كذا ووقوع الأمر كما بشر وهي قصة شهيرة وذلك من الأمور الاتفاقية ومثله لا يعول عليه إِنَّ فِي هذا أي فيما ذكر في هذه السورة الكريمة من الأخبار والمواعظ البالغة والوعد والوعيد والبراهين القاطعة الدالة على التوحيد وصحة النبوة، وقيل: الإشارة إلى القرآن كله لَبَلاغاً أي كفاية أو سبب بلوغ إلى البغية أو نفس البلوغ إليها على سبيل المبالغة لِقَوْمٍ عابِدِينَ أي لقوم همهم العبادة دون العادة، وأخرج ابن أبي حاتم عن الحسن أنهم الذين يصلون الصلوات الخمس بالجماعة.

Garip hadiselerden biri de Sultan Selim'in Gavrî ile savaşmayı tasarladığı sırada bu ayetle tefe'ül etmesi ve İbn Kemâl'in, ayetin remzettiği işaretten hareketle falan senede Mısır mülküne [nail olacağı] müjdesini ona vermesi ve meselenin müjdelediği gibi gerçekleşmesi kıssasıdır; bu meşhur bir kıssadır fakat bu tür şeyler tevafuk kabilindendir ve benzerlerine itimat edilmez. {إِنَّ فِي هذا} “Şüphesiz bunda vardır”; yani bu yüce surede zikredilen haberlerde, beliğ öğütlerde, vaat ve tehditlerde, tevhide ve nübüvvetin sıhhatine delalet eden kesin bürhanlarda [vardır] -bir görüşe göre işaret Kur'an'ın tamamınadır-, {لَبَلاغاً} “elbette yeterli bir tebliğ”; yani kâfi gelecek bir şey yahut maksada ulaştıracak bir sebep veya mübalağa yoluyla bizzat hedefe ulaşmanın kendisi, {لِقَوْمٍ عابِدِينَ} “kulluk eden bir topluluk için”; yani âdet peşinde değil sadece ibadet derdinde olan bir topluluk için vardır. İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre onlar, beş vakit namazı cemaatle kılan kimselerdir.

وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قرأ ذلك فقال: هي الصلوات الخمس في المسجد الحرام جماعة

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okumuş ve şöyle buyurmuştur: “O, Mescid-i Harâm'da cemaatle [kılınan] beş vakit namazdır.”

، وضمير «هي» للعبادة المفهومة من «عابدين» وقال أبو هريرة. ومحمد بن كعب ومجاهد: هي الصلوات الخمس ولم يقيدوا بشيء، وعن كعب الأحبار تفسيرها بصيام شهر رمضان وصلاة الخمس والظاهر العموم وأن ما ذكر من باب الاقتصار على بعض الأفراد لنكتة وَما أَرْسَلْناكَ بما ذكر وبأمثاله من الشرائع والأحكام وغير ذلك مما هو مناط لسعادة الدارين إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ استثناء من أعم العلل أي وما أرسلناك بما ذكر لعلة من العلل إلا لترحم العالمين بإرسالك. أو من أعم الأحوال أي وما أرسلناك في حال من الأحوال إلا حال كونك رحمة أو ذا رحمة أو راحما لهم ببيان ما أرسلت به، والظاهر أن المراد بالعالمين ما يشمل الكفار، ووجه ذلك عليه أنه ﵊ أرسل بما هو سبب لسعادة الدارين، ومصلحة النشأتين إلا أن الكافر فوت على نفسه الانتفاع بذلك وأعرض لفساد استعداده عما هنالك، فلا يضر ذلك في كونه صلى الله تعالى عليه وسلّم أرسل رحمة بالنسبة إليه أيضا كما لا يضر في كون العين العذبة مثلا نافعة عدم انتفاع الكسلان بها لكسله وهذا ظاهر خلافا لمن ناقش فيه، وهل يراد بالعالمين ما يشمل الملائكة ﵈ أيضا فيه خلاف مبني على الخلاف في عموم بعثة ﷺ لهم، فإذا قلنا بالعموم كما رجحه من الشافعية البارزي. وتقي الدين السبكي والجلال المحلي في خصائصه، ومن الحنابلة ابن تيمية وابن حامد وابن مفلح في كتاب الفروع، ومن المالكية عبد الحق قلنا بشمول العالمين لهم هنا. وكونه ﷺ أرسل رحمة بالنسبة إليهم لأنه جاء ﵊ أيضا بما فيه تكليفهم من الأوامر والنواهي وإن لم نعلم ما هنا، ولا شك أن في امتثال المكلف ما كلف به نفعا له وسعادة، وإن قلنا بعدم العموم كما جزم به الحليمي والبيهقي والجلال المحلي في شرح جمع الجوامع وزين الدين العراقي في نكتة على ابن الصلاح من الشافعية ومحمود بن حمزة في كتابه العجائب والغرائب من الحنفية بل نقل البرهان النسفي والفخر الرازي في تفسيريهما الإجماع عليه وإن لم يسلم قلنا بعدم شموله لهم هنا وإرادة من عداهم منه، وقيل: هم داخلون هنا في العموم وإن لم نقل ببعثته ﷺ إليهم لأنهم وقفوا بواسطة إرساله ﵊ على علوم جمة وأسرار عظيمة مما أودع في كتابه الذي فيه بناء ما كان وما يكون عبارة وإشارة وأي سعادة أعظم من التحلي بزينة العلم؟ وكونهم ﵈ لا يجهلون شيئا مما لم يذهب إليه أحد من المسلمين، وقيل: لأنهم أظهر من فضلهم على لسانه الشريف ما أظهر.

'Hiye' zamiri, 'âbidîn' lafzından anlaşılan ibadete râcidir. Ebû Hureyre, Muhammed b. Ka'b ve Mücâhid: 'O beş vakit namazdır' demişler ve herhangi bir kayıt getirmemişlerdir. Ka'b el-Ahbâr'dan ise bunun ramazan ayı orucu ve beş vakit namaz olarak tefsiri nakledilmiştir. Zâhir olan ise umum ifade etmesidir; zikredilenler ise bir nükteden ötürü bazı fertlerle yetinme kabilindendir. {وَما أَرْسَلْناكَ} “Biz seni göndermedik”; zikredilenlerle ve iki cihan saadetinin dayanağı olan şeriatlar, hükümler ve benzeri şeylerle [göndermedik], {إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ} “ancak âlemlere bir rahmet olarak [gönderdik]”. Bu, illetlerin en umumisinden bir istisnadır; yani 'Seni zikredilenlerle herhangi bir illetten ötürü değil, ancak gönderilmenle âlemlere merhamet edesin diye gönderdik' demektir. Yahut hâllerin en umumisinden istisnadır; yani 'Seni hiçbir hâl üzere göndermedik, ancak rahmet olarak veya rahmet sahibi olarak yahut tebliğ ettiğin şeyleri açıklamak suretiyle onlara merhamet edici bir hâlde iken gönderdik' demektir. Zâhir olan, âlemler ile kâfirleri de içine alan bir mananın kastedildiğidir. Buna göre izahı şudur: O aleyhisselâm her iki cihan saadetine ve iki âlemin maslahatına vesile olan şeylerle gönderilmiştir; fakat kâfir, istidadının bozukluğu sebebiyle oradaki hakikatlerden yüz çevirmiş ve bundan faydalanmayı kendi aleyhine kaçırmıştır. Bu durum, tembel bir kimsenin tembelliği yüzünden faydalanamamasının örneğin tatlı bir su kaynağının faydalı oluşuna halel getirmemesi gibi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem kâfir hakkında da bir rahmet olarak gönderilmiş olmasına zarar vermez. Bu hususta tartışanların aksine bu durum gayet açıktır. Âlemler ile meleklerin aleyhimüsselâm de kastedilip kastedilmediği hususunda ise onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin onlara da şâmil olup olmadığı ihtilafına dayanan bir ihtilaf vardır. Şayet Şâfiîlerden el-Bârizî, Takıyyüddin es-Sübkî ve el-Hasâis adlı eserinde Celâleddin el-Mahallî'nin; Hanbelîlerden İbn Teymiyye, İbn Hâmid ve el-Fürû' kitabında İbn Müflih'in; Mâlikîlerden de Abdülhak'ın tercih ettiği üzere umumilik görüşünü kabul edersek, burada âlemler kavramının onları da kapsadığını söyleriz. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem melekler açısından bir rahmet olarak gönderilmiş olması ise, her ne kadar burada mahiyetini bilmesek de emir ve yasaklardan oluşan mükellefiyetlerini içeren hususlarla da gelmiş olmasındandır; şüphe yok ki mükellefin emrolunduğu şeyi yerine getirmesinde kendisi için bir fayda ve saadet vardır. Eğer Şâfiîlerden Halîmî, Beyhakî, Şerhu Cem'i'l-Cevâmi'de Celâleddin el-Mahallî ve İbnü's-Salâh üzerine yazdığı Nüket'inde Zeynüddin el-Irâkî'nin; Hanefîlerden de Mahmûd b. Hamza'nın el-Acâib ve'l-Garâib adlı kitabında kesin bir dille belirttikleri gibi umumun olmadığını söylersek -hatta Burhân en-Nesefî ile Fahreddîn er-Râzî tefsirlerinde teslim edilmese de bu konuda icmâ nakletmişlerdir- âlemler kavramının burada melekleri kapsamadığını ve bununla onların dışındakilerin kastedildiğini söyleriz. Bir görüşe göre de, onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlara peygamber olarak gönderildiğini söylemesek dahi melekler burada umuma dahildir; çünkü onlar, onun aleyhisselâm gönderilmesi vasıtasıyla, olmuş ve olacak şeylerin esasını ibare ve işaretle içeren kitabına tevdi edilen pek çok ilme ve büyük sırlara vâkıf olmuşlardır; ilim ziynetiyle süslenmekten daha büyük hangi saadet olabilir ki? Meleklerin aleyhimüsselâm hiçbir şeyi bilmedikleri iddiası ise Müslümanlardan hiç kimsenin gitmediği bir görüştür. Bir görüşe göre de onun mübarek lisanıyla faziletlerinden ortaya koyduğu bunca şeyi beyan ettiği içindir.

وقال بعضهم: إن الرحمة في حق الكفار أمنهم ببعثته ﷺ من الخسف والمسخ والقذف والاستئصال، وأخرج ذلك الطبراني والبيهقي وجماعة عن ابن عباس، وذكر أنها في حق الملائكة ﵈ الأمن من نحو ما ابتلي به هاروت وماروت، وأيد بما

Bazıları şöyle demiştir: Kâfirler hakkındaki rahmet, onun sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilmesi sayesinde yere batırılma, sûret değiştirme (mesh), taş yağması ve kökten yok edilme gibi azaplardan emniyette olmalarıdır; bunu Taberânî, Beyhakî ve bir cemaat İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Melekler aleyhimüsselâm hakkındaki rahmetin ise Hârût ile Mârût'un müptela kılındığı şeylerin benzerinden emniyette olmaları olduğu zikredilmiş ve bu şu rivayetle teyit edilmiştir:

ذكره صاحب الشفاء أن النبي ﷺ قال لجبريل ﵇: هل أصابك من هذه الرحمة

Şifâ sahibinin [Kâdî İyâz] zikrettiği şu rivayetle [teyit edilmiştir]: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Cibrîl'e aleyhisselâm: "Bu rahmetten sana da bir pay isabet etti mi?" buyurdu.