شيء؟ قال: نعم كنت أخشى العاقبة فأمنت لثناء الله تعالى عليّ في القرآن بقوله سبحانه: ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ [التكوير: ٢٠]
[Cibrîl] şöyle dedi: "Evet, akıbetimden endişe ederdim; ancak Yüce Allah'ın Kur'an'da: { ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ } “Arşın sahibi katında çok güçlü, çok itibarlıdır” [Tekvîr: 20] sözüyle beni övmesi sayesinde güvende oldum."
وإذا صح هذا الحديث لزم القول بشمول العالمين للملائكة ﵈ إلا أن الجلال السيوطي ذكر في تزيين الأرائك أنه لم يوقف له على إسناد، وقيل المراد بالعالمين جميع الخلق فإن العالم ما سوى الله تعالى وصفاته جل شأنه، وجمع جمع العقلاء تغليبا للأشرف على غيره.
Eğer bu hadis sahih ise, âlemler [kelimesinin] melekleri aleyhimüsselâm da kapsadığını söylemek gerekir; ne var ki Celâleddin es-Süyûtî Tezyînü'l-Erâik'te bu hadis için bir senede rastlanmadığını belirtmiştir. Bir görüşe göre de âlemlerden murat bütün yaratılmışlardır; çünkü âlem, şânı yüce olan Allah Teâlâ ve sıfatları dışındaki her şeydir. Şerefli olanın diğerine galebe çalınması (tağlîb) suretiyle akıl sahiplerinin çoğulu ile çoğul yapılmıştır.
وكونه ﷺ رحمة للجميع باعتبار أنه ﵊ واسطة الفيض الإلهي على الممكنات على حسب القوابل، ولذا كان نوره ﷺ أول المخلوقات،
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem herkes için bir rahmet olması ise, kabil olana göre mümkün varlıklara ilâhî feyzin ulaşmasında onun aleyhisselâm bir vasıta olması itibarıyladır. Bundan dolayıdır ki onun sallallâhu aleyhi ve sellem nuru yaratılanların ilki olmuştur.
ففي الخبر أول ما خلق الله تعالى نور نبيك يا جابر
Nitekim bir haberde: "Ey Câbir! Allah Teâlâ'nın ilk yarattığı şey, senin peygamberinin nurudur" [buyrulmuştur].
،
,
وجاء «الله تعالى المعطي وأنا القاسم»
Bir diğer rivayette de "Veren Allah Teâlâ'dır, ben ise taksim ediciyim" gelmiştir.
وللصوفية قدست أسرارهم في هذا الفصل كلام فوق ذلك، وفي مفتاح السعادة لابن القيم أنه لولا النبوات لم يكن في العالم علم نافع البتة ولا عمل صالح ولا صلاح في معيشة ولا قوام لمملكة ولكان الناس بمنزلة البهائم والسباع العادية والكلاب الضارية التي يعدو بعضها على بعض، وكل خير في العالم فمن آثار النبوة وكل شر وقع في العالم أو سيقع فبسبب خفاء آثار النبوة ودروسها فالعالم جسد روحه النبوة ولا قيام للجسد بدون روحه، ولهذا إذا انكسفت شمس النبوة من العالم ولم يبق في الأرض شيء من آثارها البتة انشقت سماؤه وانتشرت كواكبه وكورت شمسه وخسف قمره ونسفت جباله وزلزلت أرضه وأهلك من عليها فلا قيام للعالم إلا بآثار النبوة اهـ وإذا سلم هذا علم منه بواسطة كونه ﷺ أكمل النبيين وما جاء به أجل مما جاؤوا به ﵈ وإن لم يكن في الأصول اختلاف وجه كونه ﵊ أرسل رحمة للعالمين أيضا لكن لا يخلو ذلك عن بحث.
Sûfîlerin -sırları mukaddes kılınsın- bu bahiste bundan da öte sözleri vardır. İbnü'l-Kayyim'in Miftâhu Dâri's-Saâde adlı eserinde şöyle denmektedir: "Eğer peygamberlikler olmasaydı âlemde asla faydalı bir ilim, salih bir amel, yaşayışta bir dirlik ve düzenlik, bir mülk ve nizamın bekası olmazdı; insanlar da birbirine saldıran yırtıcı hayvanlar, azgın canavarlar ve vahşi köpekler mesabesinde olurdu. Âlemdeki her hayır nübüvvetin eserlerindendir; âlemde vuku bulmuş veya bulacak olan her şer ise nübüvvetin eserlerinin gizlenmesi ve silinip gitmesi sebebiyledir. Âlem bir beden, onun ruhu ise nübüvvettir; ruhu olmaksızın bedenin ayakta durması mümkün değildir. Bu sebepledir ki nübüvvet güneşi âlemden tutulduğunda ve yeryüzünde onun eserlerinden hiçbir şey kalmadığında göğü yarılacak, yıldızları dağılacak, güneşi dürülecek, ayı tutulacak, dağları savrulacak, yeri sarsılacak ve üzerindekiler helak edilecektir; binaenaleyh nübüvvetin eserleri olmaksızın âlemin bekası mümkün değildir." [İbnü'l-Kayyim'in sözü bitti]. Bu teslim edildiğinde, onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin en kâmili olması ve getirdiği şeylerin -esaslarda (usûlde) bir ihtilaf bulunmasa da- onların aleyhimüsselâm getirdiklerinden daha yüce olması vasıtasıyla, onun aleyhisselâm aynı zamanda âlemlere rahmet olarak gönderilmesinin vechi de bundan anlaşılmış olur; ancak bu durum da incelemeye muhtaçtır.
وزعم بعضهم أن العالمين هنا خاص بالمؤمنين وليس بشيء، ولواحد من الفضلاء كلام طويل في هذه الآية الكريمة نقض فيه وأبرم ومنع وسلم ولا أرى منشأ سوى قلة الاطلاع على الحق الحقيق بالاتباع، وأنت متى أخذت العناية بيدك بعد الاطلاع عليه سهل عليك رده ولم يهولك هزله وجده، والذي أختاره أنه ﷺ إنما بعث رحمة لكل فرد فرد من العالمين ملائكتهم وإنسهم وجنهم ولا فرق بين المؤمن والكافر من الانس والجن في ذلك، والرحمة متفاوتة ولبعض من العالمين المعلى والرقيب منها، وما يرى أنه ليس من الرحمة فهو إما منها في النظر الدقيق أو ليس مقصودا بالقصد الأولى كسائر الشرور الواقعة في العالم بناء على ما حقق في محله أن الشر ليس داخلا في قضاء الله تعالى بالذات، ومما هو ظاهر في عموم العالمين الكفار ما
Bazıları burada âlemler kelimesinin sadece müminlere has olduğunu iddia etmiştir ki bu bir şey değildir. Fazilet sahiplerinden birinin bu ayet-i kerime hakkında; yıkıp yaptığı, reddedip kabul ettiği uzun bir sözü vardır; ben bunun kaynağını, uyulmaya lâyık olan hakikati yeterince kavrayamamaktan başka bir şey olarak görmüyorum. Sen hakikate vâkıf olduktan sonra [ilâhî] inayet elinden tuttuğunda, onun sözünü reddetmek sana kolay gelir; latifesi de ciddiyeti de seni dehşete düşürmez. Benim tercih ettiğim görüş şudur: O sallallâhu aleyhi ve sellem melekleri, insanları ve cinleriyle âlemlerin her bir ferdine rahmet olarak gönderilmiştir; insan ve cinlerden mümin ile kâfir arasında bu hususta bir fark yoktur. Ancak rahmet dereceleri farklıdır; âlemlerden bazısı bu rahmetten en yüksek payı (el-muallâ ve'r-rakîb) almıştır. Rahmet gibi görünmeyen şeyler ise ya derin bir bakışla bakıldığında aslında ondandır ya da âlemde vuku bulan diğer şerler gibi aslî gaye (kast-ı evvel) değildir; nitekim kendi yerinde tahkik edildiği üzere şer, bizzat Allah Teâlâ'nın kazasına dahil değildir. Âlemler kavramının kâfirleri de kapsadığı hususunda açık olan delillerden biri de şudur:
أخرج مسلم عن أبي هريرة قال: قيل يا رسول الله ادع على المشركين قال: «إني لم أبعث لعانا وإنما بعثت رحمة»
Müslim'in Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resulü! Müşriklere beddua et!" denildi. O da: "Ben lânet edici olarak gönderilmedim; ben ancak bir rahmet olarak gönderildim" buyurdu.
ولعله يؤيد نصب رَحْمَةً في الآية على الحال
Belki bu [hadis], ayetteki { رَحْمَةً } kelimesinin hal olarak mansub olmasını teyit etmektedir;
كقوله ﷺ الذي أخرجه البيهقي في الدلائل عن أبي هريرة «إنما أنا رحمة مهداة»
Nitekim Beyhakî'nin Delâil'de Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği onun sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ben ancak hediye edilmiş bir rahmetim" sözü de böyledir.
ولا يشين احتمال التعليل ما ذهب إليه الأشاعرة من عدم تعليل أفعاله ﷿ فإن الماتريدية وكذا الحنابلة ذهبوا إلى خلافه وردوه بما لا مزيد عليه، على أنه لا مانع من أن يقال فيه كما قيل في سائر ما ظاهره التعليل ووجود المانع هنا توهم محض فتدبر ثم لا يخفى أن تعلق لِلْعالَمِينَ برحمة هو الظاهر.
Eş'arîlerin, [Yüce Allah'ın] azze ve celle fiillerinin bir illetle gerekçelendirilemeyeceğine (ta'lîl edilemeyeceğine) dair görüşü, gerekçe (ta'lîl) ihtimaline bir nakisa getirmez; zira Mâtürîdîler ve aynı şekilde Hanbelîler bunun aksini savunmuş ve bu görüşü fazlasıyla çürütmüşlerdir. Kaldı ki zahiri gerekçelendirme bildiren diğer hususlarda ne söylenmişse burada da aynısının söylenmesine hiçbir engel yoktur; burada bir engelin varlığını düşünmek ise sırf bir vehimden ibarettir, öyleyse iyi düşün! Sonra gizli değildir ki { لِلْعالَمِينَ } ifadesinin { رَحْمَةً } kelimesine taalluk etmesi zahir olandır.
وقال ابن عطية: يحتمل أن يتعلق بأرسلناك، وفي البحر لا يجوز على المشهور أن يتعلق الجار بعد إلا بالفعل قبلها إلا إن كان العامل مفرغا له نحو ما مررت إلا بزيد.
İbn Atiyye şöyle demiştir: { أَرْسَلْنَاكَ } fiiline taalluk etmesi de muhtemeldir. el-Bahr'da ise şöyle denmektedir: Meşhur görüşe göre { إِلَّا } edatından sonraki harf-i cerrin, amel eden lafzın (âmilin) onun için boşa çıkarılmış (müferrağ) olması hariç -örneğin "Zeyd'den başkasına uğramadım (ما مررت إلا بزيد)" gibi- kendisinden önceki fiile taalluk etmesi caiz değildir.
قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ ذهب جماعة إلى أن في الآية حصرين بناء على أن أنما المفتوحة تفيد ذلك كالمكسورة، والأول لقصر الصفة على الموصوف والثاني لقصر الموصوف على الصفة فالثاني قصر فيه الله تعالى على الوحدانية والأول قصر فيه الوحي على الوحدانية، والمعنى ما يوحى إليّ إلا اختصاص الله تعالى بالوحدانية.
{ قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “De ki: 'Bana ancak sizin ilâhınızın tek bir ilâh olduğu vahyolunuyor'” [ifadesine gelince], bir cemaat fethalı "ennema"nın da kesreli "innema" gibi hasr ifade ettiği esasına dayanarak ayette iki hasrın bulunduğu görüşüne varmıştır. Birincisi sıfatın mevsufa hasredilmesi, ikincisi ise mevsufun sıfata hasredilmesi içindir. Dolayısıyla ikincisinde Allah Teâlâ vahdaniyete hasredilmiş, birincisinde ise vahiy vahdaniyete hasredilmiştir. Manası da şöyledir: "Bana vahyedilen şey, ancak Allah Teâlâ'nın vahdaniyete mahsus oluşudur."
واعترض بأنه كيف يقصر الوحي على الوحدانية وقد أوحي إليه ﷺ أمور كثيرة غير ذلك كالتكاليف والقصص، وأجيب بوجهين: الأول أن معنى قصره عليه أنه الأصل الأصيل وما عداه راجع إليه أو غير منظور إليه في جنبه فهو قصر ادعائي، والثاني أنه قصر قلب بالنسبة إلى الشرك الصادر من الكفار، وكذا الكلام في القصر الثاني.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Ona sallallâhu aleyhi ve sellem mükellefiyetler ve kıssalar gibi bunun dışında pek çok şey vahyedilmişken, vahiy vahdaniyete nasıl hasredilebilir? Buna iki yönden cevap verilmiştir: Birincisi, vahyin ona hasredilmesinin manası, onun asıl ve temel olması; diğer şeylerin ise ona raci bulunması veya onun yanında dikkate alınmamasıdır; dolayısıyla bu, iddiaî bir hasrdır (kasr-ı iddiâî). İkincisi ise, kâfirlerden sadır olan şirke nispetle bir yer değiştirme hasrıdır (kasr-ı kalb). İkinci hasr hakkındaki söz de böyledir.
وأنكر أبو حيان إفادة أنما المفتوحة الحصر لأنها مؤولة بمصدر واسم مفرد وليست كالمكسورة المؤولة بما وإلا وقال: لا نعلم خلافا في عدم إفادتها ذلك والخلاف إنما هو في إفادة إنما المكسورة إياه.
Ebû Hayyân, fethalı "ennema"nın hasr ifade ettiğini inkâr etmiştir; çünkü o masdara ve müfred bir isme tevil edilir, "mâ" ve "illâ" ile tevil edilen kesreli "innema" gibi değildir. Şöyle demiştir: "Onun bunu ifade etmediği konusunda bir ihtilaf bilmiyoruz; ihtilaf ancak kesreli 'innema'nın bunu ifade edip etmediğindedir."
وأنت تعلم أن الزمخشري وأكثر المفسرين ذهبوا إلى إفادتها ذلك، والحق مع الجماعة ويؤيده هنا أنها بمعنى المكسورة لوقوعها بعد الوحي الذي هو في معنى القول ولأنها مقولة قُلْ في الحقيقة ولا شك في إفادتها التأكيد فإذا اقتضى المقام القصر كما فيما نحن فيه انضم إلى التأكيد لكنه ليس بالوضع كما في المكسورة فقد جاء ما لا يحتمله كقوله تعالى: وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ [ص: ٢٤] ولذا فسره الزمخشري بقوله ابتليناه لا محالة مع تصريحه بالحصر هنا، نعم في توجيه القصر هنا بما سمعت من كونه قصر الله تعالى على الوحدانية ما سمعته في آخر سورة الكهف فتذكر.
Sen de bilirsin ki Zemahşerî ve müfessirlerin çoğu onun bunu ifade ettiği görüşüne gitmişlerdir; hakikat de çoğunluğun tarafındadır. Burada şunu da teyit eder ki [fethalı olan], kavil (söz) manasında olan vahiy kelimesinden sonra geldiği ve hakikatte { قُلْ } kelimesinin mekulü (sözü) olduğu için kesreli manasındadır. Onun tekit ifade ettiğinde ise şüphe yoktur; makam, içinde bulunduğumuz yerde olduğu gibi hasrı gerektirdiğinde bu tekide eklenir; ancak kesrelide olduğu gibi vazediliş (vaz') bakımından değildir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ } [Sâd: 24] sözünde olduğu gibi bunu taşımayan kullanımlar da gelmiştir; bu sebeple Zemahşerî burada hasrı açıkça ifade etmesine rağmen orayı "Onu muhakkak imtihan ettiğimizi [anladı]" şeklinde tefsir etmiştir. Evet, buradaki hasrın Allah Teâlâ'yı vahdaniyete hasretmek olduğuna dair işittiğin tevcih hususunda Kehf Suresi'nin sonunda işittiklerin vardır, öyleyse hatırla!
وجوز في. ما. إِنَّما يُوحى أن تكون موصولة وهو خلاف الظاهر. وتجويزه فيما بعد بعيد جدا موجب لتكلف لا يخفى فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي منقادون لما يوحى إليّ من التوحيد، وهو استفهام يتضمن الأمر بالانقياد، وبعضهم فسر الإسلام بلازمه وهو إخلاص العبادة له تعالى وما أشرنا إليه أولى.
{ إِنَّما يُوحى } ifadesindeki "mâ"nın mevsûle olması caiz görülmüştür ki bu zahire aykırıdır; bundan sonrakinde caiz görülmesi ise pek uzaktır ve gizli olmayan bir tekellüfe (zorlamaya) yol açar. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Artık siz Müslüman oluyor musunuz? / teslim oluyor musunuz?” yani bana vahyolunan tevhide boyun eğiyor musunuz demektir. Bu, boyun eğmeyi emretme anlamı taşıyan bir soru (istifham) cümlesidir. Bazıları İslâm'ı onun gereği (lâzımı) olan ibadeti Yüce Allah'a ihlasla yapmak şeklinde tefsir etmiştir; bizim işaret ettiğimiz mana ise daha evladır.
والفاء للدلالة على أن ما قبلها موجب لما بعدها قالوا: فيه دلالة على أن صفة الوحدانية يصح أن يكون طريقها السمع بخلاف إثبات الواجب فإن طريقه العقل لئلا يلزم الدور.
Fâ harfi, kendisinden öncekilerin kendisinden sonrakileri gerektirdiğini göstermek içindir. Dediler ki: Bunda vahdaniyet sıfatının yolunun nakil (sem') olmasının sahih olduğuna bir delil vardır; Vâcib'in ispatı ise böyle değildir, zira kısır döngü (devr) gerekmesin diye onun yolu akıldır.
قال في شرح المقاصد: إن بعثة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وصدقهم لا يتوقف على الوحدانية فيجوز التمسك بالأدلة السمعية كإجماع الأنبياء ﵈ على الدعوة إلى التوحيد ونفي الشريك وكالنصوص القطعية من كتاب الله تعالى على ذلك، وما قيل إن التعدد يستلزم الإمكان لما عرفت من أدلة التوحيد وما لم تعرف أن الله تعالى واجب الوجود خارج عن جميع الممكنات لم يتأت إثبات البعثة والرسالة ليس بشيء لأن غاية استلزام الوجوب الوحدة لا استلزام معرفته معرفتها فضلا عن التوقف، وسبب الغلط عدم التفرقة بين ثبوت الشيء والعلم بثبوته انتهى.
Şerhu'l-Makâsıd'da şöyle denmiştir: Peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm gönderilmesi ve onların doğruluğu vahdaniyete bağlı değildir; bu sebeple peygamberlerin aleyhimüsselâm tevhide davet ve ortağı nefyetme konusundaki icmâı ile Allah Teâlâ'nın kitabından buna dair kesin naslar gibi naklî (sem'î) delillere tutunmak caizdir. Tevhid delillerinden bildiğin üzere taaddüdün (birden fazla olmanın) imkânı gerektirdiği ve Allah Teâlâ'nın bütün mümkünlerin dışında vacibü'l-vücûd olduğunu bilmedikçe bi'set ve risaletin ispatının mümkün olmayacağı yönündeki söz bir şey değildir; çünkü vücûbun (zorunlu varlık olmanın) en fazla gerektirdiği şey birliktir, onu bilmenin birliği bilmeyi gerektirmesi değildir, nerede kaldı ki [biri diğerine] bağlı olsun. Yanılgının sebebi ise bir şeyin sübûtu ile o şeyin sübûtunun bilinmesi arasındaki farkın gözetilmemesidir. [Şerhu'l-Makâsıd'dan nakil bitti].
وتفريع الاستفهام هنا صريح في ثبوت الوحدانية بما ذكر، وقول صاحب الكشف: إن الآية لا تصلح دليلا لذلك لأنه إنما يوحى إليه ﷺ ذلك مبرهنا لا على قانون الخطابة فلعل نزولها كان مصحوبا بالبرهان العقلي ليس بشيء لظهور أن التفريع على نفس هذا الموحى، وكون نزوله مصحوبا بالبرهان العقلي والتفريع باعتباره غير ظاهر فَإِنْ تَوَلَّوْا عن الإسلام ولم يلتفتوا إلى ما يوجبه فَقُلْ لهم آذَنْتُكُمْ أي أعلمتكم ما أمرت به أو حربي لكم، والإيذان إفعال من الإذن وأصله العلم بالإجازة في شيء وترخيصه ثم تجوز به عن مطلق العلم وصيغ منه الأفعال، وكثيرا ما يتضمن معنى التحذير، والإنذار وهو يتعدى لمفعولين الثاني منهما مقدر كما أشير إليه. وقوله تعالى: عَلى سَواءٍ في موضع الحال من المفعول الأول أي كائنين على سواء في الاعلام بذلك لم أخص أحدا منكم دون أحد.
Burada istifhamın (sorunun) [fâ ile] tafri edilip bağlanması, vahdaniyetin zikredilen hususla sabit olduğu konusunda açıktır. Keşşâf hâşiyesi sahibinin: "Ayet buna delil olmaya elverişli değildir; zira ona sallallâhu aleyhi ve sellem bu hitabet kaidesine göre değil, delillendirilmiş olarak vahyedilmektedir; dolayısıyla inişi aklî bürhanla birlikte olmuş olabilir" sözü bir şey değildir; çünkü tafriin bizzat bu vahyedilen üzerine yapıldığı açıktır. İnişinin aklî bürhanla birlikte olması ve tafriin buna göre yapılması ise zahir değildir. { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” yani İslâm'dan yüz çevirip onu gerektiren şeylere iltifat etmezlerse { فَقُلْ } “de ki” onlara: { آذَنْتُكُمْ } “Size bildirdim” yani bana emredilen şeyi veya size karşı harbimi bildirdim. el-İ'zân, izn kökünden if'âl babıdır; aslı bir şeydeki izin ve ruhsatı bilmektir, sonra mutlak ilim anlamında mecaz yapılmış ve bundan fiiller türetilmiştir. Çoğunlukla sakındırma ve uyarma manasını da içerir; işaret edildiği üzere ikincisi takdir edilen iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olur. Yüce Allah'ın { عَلى سَواءٍ } “eşit olarak” sözü, birinci mef'ûlden hal konumundadır; yani bunun bildirilmesinde hiçbirinizi diğerine ayırmaksızın eşit olarak [bulunmanız şartıyla bildirdim demektir].
وجوز أن يكون في موضع الحال من الفاعل والمفعول معا أي مستويا أنا وأنتم في المعاداة أو في العلم بما أعلمتكم به من وحدانية الله تعالى لقيام الأدلة عليها. وقيل ما أعلمهم ﷺ به يجوز أن يكون ذلك وأن يكون وقوع الحرب في البين واستوائهم في العلم بذلك جاء من إعلامهم به وهم يعلمون أنه ﵊ الصادق الأمين وإن كانوا يجحدون بعض ما يخبر به عنادا فتدبر.
Hem failden hem de mef'ûlden birlikte hal konumunda olması da caiz görülmüştür; yani aramızdaki düşmanlıkta veya delillerin varlığı sebebiyle Allah Teâlâ'nın birliğine dair size bildirdiğim husustaki bilgide ben ve siz eşit olarak [demektir]. Bir görüşe göre de onun sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bildirdiği şeyin bu olması da aralarında savaşın vuku bulması olması da caizdir. Bunda bilgice eşit olmaları ise onlara bunu bildirmesinden ileri gelmiştir; onlar inatları yüzünden haber verdiği şeylerin bir kısmını inkâr etseler de onun aleyhisselâm sâdık ve emîn olduğunu bilmektedirler; öyleyse iyi düşün!
وجوز أن يكون الجار والمجرور في موضع الصفة لمصدر مقدر أي إيذانا على سواء. وأن يكون في موضع الخبر لأن مقدرة أي أعلمتكم أني على سواء أي عدل واستقامة رأي بالبرهان النير وهذا خلاف المتبادر جدا.
Harf-i cer ve mecrûrun takdirî bir masdarın sıfatı konumunda olması da caiz görülmüştür; yani "eşit bir bildirişle bildirdim" demektir. Takdir edilen bir "enne"nin haberi konumunda olması da caiz görülmüştür; yani "parlak delille adalet ve dosdoğru bir görüş üzere olduğumu size bildirdim" demektir; ancak bu [ihtimal], ilk akla gelen manaya son derece aykırıdır.
وفي الكشاف أن قوله تعالى: آذَنْتُكُمْ إلخ استعارة تمثيلية شبه بمن بينه وبين أعدائه هدنة فأحس بغدرهم فنبذ إليهم العهد وشهر النبذ وإشاعة وآذانهم جميعا بذلك وهو من الحسن بمكان وَإِنْ أَدْرِي أي ما أدري أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ من غلبة المسلمين عليكم وظهور الدين أو الحشر مع كونه آتيا لا محالة، والجملة في موضع نصب بأدري. ولم يجىء التركيب أقريب ما توعدون أم بعيد لرعاية الفواصل.
Keşşâf'ta Yüce Allah'ın { آذَنْتُكُمْ } vb. sözünün temsîlî bir istiâre olduğu belirtilmiştir; kendisiyle düşmanları arasında bir mütareke bulunup da onların hıyanetini hissederek ahdi onlara bozan, bunu açıkça ilan edip yayan ve hepsine birden bildiren kimseye benzetilmiştir ki bu son derece güzeldir. { وَإِنْ أَدْرِي } “Bilmiyorum” yani bilmem, { أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ } “tehdit edildiğiniz o şey yakın mıdır, yoksa uzak mıdır?” ki bu [tehdit edilen şey], Müslümanların size galip gelmesi, dinin üstün kılınması veya muhakkak gelecek olmakla birlikte kıyametin kopmasıdır (haşr). Cümle { أَدْرِي } fiiliyle mansub konumundadır. Terkip, fasılaların riayeti sebebiyle "tehdit edildiğiniz şey yakın mıdır yoksa uzak mı" şeklinde gelmemiştir.
إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ أي ما تجهرون به من الطعن في الإسلام وتكذيب الآيات التي من جملتها ما نطق بمجيء الموعود وَيَعْلَمُ ما تَكْتُمُونَ من الاحن والأحقاد للمسلمين فيجازيكم عليه نقيرا وقطميرا وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ أي ما أدري لعل تأخير جزائكم استدراج لكم وزيادة في افتنانكم أو امتحان لكم لينظر كيف تعملون. وجملة لَعَلَّهُ إلخ في موضع المفعول على قياس ما تقدم.
{ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını bilir” yani İslâm'a dil uzatma ve vaad olunan şeyin geleceğini bildiren ayetlerin de dahil olduğu ayetleri yalanlama kabilinden açıkça söylediklerinizi bilir; { وَيَعْلَمُ ما تَكْتُمُونَ } “ve gizlediklerinizi de bilir” yani Müslümanlara karşı beslediğiniz kin ve nefretleri de bilir ve zerre kadar şaşmaksızın (nakîran ve kıtmîran) size bunun cezasını verir. { وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ } “Bilmiyorum, belki de bu sizin için bir fitnedir” yani bilmem, belki cezanızın ertelenmesi sizi derece derece helake götürmek (istidrâc) ve fitnenizi artırmak içindir yahut nasıl amel edeceğinizi görmek için bir imtihandır. { لَعَلَّهُ } vb. cümlesi daha önce geçtiği kıyas üzere mef'ûl konumundadır.
والكوفيون يجرون لعل مجرى هل في كونها معلقة. قال أبو حيان: ولا أعلم أحدا ذهب إلى أن لعل من أدوات التعليق وإن كان ذلك ظاهرا فيها. وعن ابن عباس في رواية أنه قرأ «أدري» بفتح الياء في الموضعين تشبيها لها بياء الإضافة لفظا وإن كانت لام الفعل ولا تفتح إلا بعامل. وأنكر ابن مجاهد فتح هذه الياء.
Kûfeliler, "lealle"yi ameli askıya alma (ta'lîk) hususunda "hel" gibi değerlendirirler. Ebû Hayyân şöyle demiştir: "Kendisinde bu durum zahir olsa da 'lealle'nin ta'lîk edatlarından olduğunu söyleyen bir kimse bilmiyorum." İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette, fiilin lâm'ı olmasına ve bir âmil olmaksızın fethalanmamasına rağmen, lafzen izâfet yâ'sına benzeterek her iki yerde de "edriye" şeklinde yâ'nın fethasıyla okuduğu nakledilmiştir. İbn Mücâhid ise bu yâ'nın fethalanmasını reddetmiştir.
وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ أي وتمتيع لكم وتأخير إلى أجل مقدر تقتضيه مشيئته المبنية على الحكم البالغة ليكون ذلك حجة عليكم. وقيل المراد بالحين يوم بدر. وقيل يوم القيامة قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ حكاية لدعائه ﷺ. وقرأ الأكثر «قل» على صيغة الأمر. والحكم القضاء. والحق العدل أي رب اقض بيننا وبين أهل مكة بالعدل المقتضي لتعجيل العذاب والتشديد عليهم فهو دعاء بالتعجيل والتشديد وإلا فكل قضائه تعالى عدل وحق. وقد استجيب ذلك حيث عذبوا ببدر أي تعذيب.
{ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “ve bir süreye kadar bir faydalanmadır” yani sizin için aleyhinize bir hüccet olsun diye sonsuz hikmetlere dayanan meşîetinin gerektirdiği takdir edilmiş bir ecele kadar bir faydalandırma ve ertelemedir. Bir görüşe göre "hîn"den murat Bedir günüdür. Bir diğer görüşe göre de kıyamet günüdür. { قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “[Peygamber]: 'Rabbim, hak ile hükmet!' dedi” ifadesi, onun sallallâhu aleyhi ve sellem duasının bir hikâyesidir. Çoğunluk emir sîgasıyla "Kul" şeklinde okumuştur. Hüküm kazâ, hak ise adalettir; yani: "Rabbim, bizimle Mekke ehli arasında, azabın acele gelmesini ve onlara şiddetli olmasını gerektiren adaletle hükmet!" [demektir]. Dolayısıyla bu, [azabın] acele gelmesi ve şiddetli olması için yapılan bir duadır; aksi takdirde Yüce Allah'ın her hükmü zaten adalet ve haktır. Bedir'de şiddetle azap edildiklerinde bu dua kabul olunmuştur.
وقرأ أبو جعفر «ربّ» بالضم على أنه منادى مفرد كما قال صاحب اللوامح، وتعقبه بأن حذف حرف النداء من اسم الجنس شاذ بابه الشعر. وقال أبو حيان: إنه ليس بمنادى مفرد بل هو منادى مضاف إلى الياء حذف المضاف إليه وبني على الضم كقبل وبعد وذلك لغة حكاها سيبويه في المضاف إلى ياء المتكلم حال ندائه ولا شذوذ فيه. وقرأ ابن عباس وعكرمة والجحدري وابن محيصن «ربّي» بياء ساكنة «أحكم» على صيغة التفضيل أي أنفذ أو أعدل حكما أو أعظم حكمة. فربي أحكم مبتدأ وخبر.
Ebû Ca'fer, Levâmih sahibinin belirttiği gibi müfred münâdâ kabul ederek zamme ile "Rabbu" şeklinde okumuştur; ancak [müellif] cins isminden nida harfinin hazfedilmesinin şaz olduğunu ve bunun yerinin şiir olduğunu belirterek onu tenkit etmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Bu müfred münâdâ değil, bilakis yâ'ya muzaf olan, muzafun ileyhi hazfedilip "kable" ve "ba'de" gibi zamme üzere mebnî kılınan bir münâdâdır; bu, Sîbeveyhi'nin nida halinde mütekellim yâ'sına muzaf olan kelimede naklettiği bir lehçedir ve bunda hiçbir şazlık yoktur. İbn Abbâs, İkrime, Cahderî ve İbn Muhaysın sâkin yâ ile "Rabbî", tafdîl sîgasıyla "ahkemu" yani hükmü en geçerli veya en âdil yahut hikmeti en büyük anlamında okumuşlardır. Bu takdirde "Rabbî ahkem", mübteda ve haber olur.
وقرأت فرقة «أحكم» فعلا ماضيا وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ مبتدأ وخبر أي كثير الرحمة على عباده. وقوله سبحانه:
Bir zümre "ahkama" kelimesini mazi fiil olarak okumuştur. { وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ } “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır” ifadesi mübteda ve haberdir; yani kullarına rahmeti pek çok olandır. Yüce Allah'ın:
الْمُسْتَعانُ أي المطلوب منه العون خبر آخر للمبتدأ. وجوز كونه صفة للرحمن بناء على إجرائه مجرى العلم.
{ الْمُسْتَعانُ } “kendisine sığınılan/yardımı istenendir” yani kendisinden yardım talep edilendir; mübtedanın bir diğer haberidir. Özel isim (alem) yerine geçtiği kabulüne dayanılarak Rahmân kelimesinin sıfatı olması da caiz görülmüştür.
وإضافة الرب فيما سبق إلى ضميره ﷺ خاصة لما أن الدعاء من الوظائف الخاصة به ﵊ كما أن إضافته هاهنا إلى ضمير الجمع المنتظم للمؤمنين أيضا لما أن الاستعانة من الوظائف العامة لهم.
Önceki kısımda Rabb lafzının yalnızca onun sallallâhu aleyhi ve sellem zamirine izâfe edilmesi, duanın ona aleyhisselâm has vazifelerden olması sebebiyledir; nitekim burada müminleri de içine alan çoğul zamirine izâfe edilmesi de yardım istemenin (istiâne) onlar için genel vazifelerden olması sebebiyledir.
عَلى ما تَصِفُونَ من الحال فإنهم كانوا يقولون: إن الشركة تكون لهم وإن راية الإسلام تخفق ثم تسكن
{ عَلى ما تَصِفُونَ } “niteleyegeldiğiniz şeylere karşı” [yani nitelediğiniz] duruma karşı [yardımı istenendir]. Zira onlar şöyle diyorlardı: Üstünlük kendilerinin olacak, İslâm’ın sancağı dalgalanıp ardından sönecektir/dinecektir
وإن المتوعد به لو كان حقا لنزل بهم إلى غير ذلك مما لا خير فيه فاستجاب الله ﷿ دعوة رسوله ﷺ فخيب آمالهم وغير أحوالهم ونصر أولياءه عليهم فأصابهم يوم بدر ما أصابهم، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله.
ve tehdit edilen şey şayet hak olsaydı başlarına inerdi" gibi hiçbir hayır taşımayan daha başka sözler söylüyorlardı. Allah azze ve celle Resulü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem duasını kabul etti, onların ümitlerini boşa çıkardı, hallerini değiştirdi, dostlarını onlara karşı muzaffer kıldı ve Bedir günü başlarına gelenler geldi. Bu cümle, kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren tezyîlî bir ara cümledir (itirâz-ı tezyîlî).
وروي أن النبي ﵊ قرأ على أبيّ رضي الله تعالى عنه «يصفون» بياء الغيبة ورويت عن ابن عامر وعاصم. هذا وفي جعل خاتم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وما يتعلق به خاتمة لسورة الأنبياء طيب كما قال الطيبي يتضوع منه مسك الختام.
Peygamber'in aleyhisselâm Übeyy'e -Allah Teâlâ ondan razı olsun- [bu kelimeyi] gayb yâ'sı ile "yesıfûn" şeklinde okuttuğu rivayet edilmiştir; bu kıraat İbn Âmir ve Âsım'dan da rivayet olunmuştur. Şunu da belirtelim ki Tîbî'nin dediği gibi, peygamberlerin sonuncusunun aleyhimüssalâtü vesselâm ve onunla ilgili hususların Enbiyâ Suresi'nin sonu kılınmasında, etrafa misk kokuları yayan bir güzellik vardır.
ومن باب الإشارة في الآيات وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ قيل ذلك الرشد إيثار الحق جل شأنه على ما سواه سبحانه، وسئل الجنيد متى أتاه ذلك؟ فقال: حين لا متى قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ فيه إشارة إلى أن طلب المحتاج من المحتاج سفه في رأيه وضلة في عقله اهـ.
Ayetlerdeki işârî yorumlar cümlesinden olarak: { وَلَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun biz daha önce İbrâhim'e de rüşdünü vermiştik”. Bu rüşdün, Hak celle şânühû Hazretlerini O'nun dışındaki her şeye tercih etmek olduğu söylenmiştir. Cüneyd'e: "Bu ona ne zaman verildi?" diye sorulduğunda: "Zamanın olmadığı bir zamanda" demiştir. { قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ } “[İbrâhim] dedi ki: 'Hâlâ Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz?'” [ayetinde], muhtacın muhtaçtan [bir şey] istemesinin görüşünde bir sefahat, aklında bir sapıklık olduğuna işaret vardır. [İşârî izah bitti].
وقال حمدون القصار: استعانة الخلق بالخلق كاستعانة المسجون بالمسجون قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ قال ابن عطاء: كان ذلك لسلامة قلب ابراهيم ﵇ وخلوه من الالتفات إلى الأسباب وصحة توكله على الله تعالى، ولذا
Hamdûn el-Kassâr şöyle demiştir: "Yaratılmışın yaratılmıştan yardım istemesi, mahpusun mahpustan yardım istemesi gibidir." { قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “Biz dedik ki: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selâmet ol!'” İbn Atâ şöyle demiştir: "Bu, İbrâhim'in aleyhisselâm kalbinin selâmeti, sebeplere iltifattan uzak durması ve Allah Teâlâ'ya olan tevekkülünün sıhhati sebebiyledir. Bundan dolayıdır ki
قال ﵇ حين قال له جبريل ﵇: ألك حاجة؟ أما إليك فلا
Cibrîl aleyhisselâm kendisine: 'Bir ihtiyacın var mı?' dediğinde, o aleyhisselâm: 'Sana gelince, hayır!' demiştir."
فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ فيه إشارة إلى أن الفضل بيد الله تعالى يؤتيه من يشاء ولا تعلق له بالصغر والكبر فكم من صغير أفضل من كبير بكثير وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً قيل معرفة بأحكام الربوبية وَعِلْماً معرفة بأحكام العبودية وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ قيل كان ﵇ يخلو في الكهوف لذكره تعالى وتسبيحه فيشاركه في ذلك الجبال ويسبحن معه، وذكر بعضهم أن الجبال لكونها خالية عن صنع الخلق حالية بأنوار قدره الحق يحب العاشقون الخلوة فيها، ولذا تحنث ﷺ في غار حراء.
{ فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } “Biz onu Süleyman'a kavrattık” [ayetinde], lütfun Allah Teâlâ'nın elinde olduğuna, onu dilediğine verdiğine, bunun küçüklük ve büyüklükle bir alakasının bulunmadığına işaret vardır; zira nice küçük vardır ki büyükten katbekat üstündür. { وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً } “Ve her birine bir hüküm verdik”; bunun rubûbiyyet hükümlerine dair bir marifet olduğu söylenmiştir. { وَعِلْماً } “ve bir ilim [verdik]” ifadesinin ise ubûdiyyet hükümlerine dair bir marifet olduğu belirtilmiştir. { وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ } “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları boyun eğdirdik”; Dâvûd'un aleyhisselâm Allah Teâlâ'yı zikretmek ve tesbih etmek için mağaralarda halvete çekildiği, bu hususta dağların da ona katılıp onunla birlikte tesbih ettiği söylenmiştir. Bazıları, dağların yaratılmışların müdahalesinden uzak ve Hakk'ın kudret nurlarıyla süslü olması hasebiyle âşıkların buralarda halvete çekilmeyi sevdiklerini, nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem de Hira Mağarası'nda bu sebeple ibadete (tahannüs) çekildiğini zikretmişlerdir.
واختار كثير من الصالحين الانقطاع للعبادة فيها وَأَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ ذكر أنه ﵇ قال ذلك حين قصدت دودة قلبه ودودة لسانه فخاف أن يشغل موضع فكره وموضع ذكره، وقال جعفر: كان ذلك منه ﵇ استدعاء للجواب من الحق سبحانه ليسكن إليه ولم يكن شكوى وكيف يشكو المحب حبيبه وكل ما فعل المحبوب محبوب وقد حفظ ﵇ آداب الخطاب وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ قيل إن ذلك رشحة من دن خمر الدلال، وذكروا أن مقام الدل دون مقام العبودية المحضة لعدم فناء الإرادة فيه ولذا نادى ﵇ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ أي حيث اختلج في سري أن أريد غيره ما أردت وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ قيل إنه ﵇ أراد ولدا يصلح لأن يكون محلا لإفشاء الأسرار الإلهية إليه فإن العارف متى كان فردا غير واجد من يفشي إليه السر ضاق ذرعه وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً قيل أي رغبة فينا ورهبة عما سوانا أو رغبة في لقائنا ورهبة من الاحتجاب عنا وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ.
Salihlerden birçoğu da buralarda ibadet için inzivaya çekilmeyi tercih etmiştir. { وَأَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Eyyûb'u da [an]; hani Rabbine: 'Başıma bu dert geldi, sen merhametlilerin en merhametlisisin' diye nida etmişti”. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm bunu, bir kurt kalbine bir kurt da diline yönelip fikir mahallini ve zikir mahallini meşgul etmesinden korktuğu zaman söylemiştir. Ca'fer şöyle demiştir: "Onun aleyhisselâm bu nidası, kalbinin sükûnete ermesi için Hak Sübhânehu'dan bir cevap talebiydi, asla bir şikâyet değildi; nitekim seven sevdiğini nasıl şikâyet eder ki? Mahbubun yaptığı her şey sevilir; o aleyhisselâm hitap âdâbını muhafaza etmiştir." { وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “Zünnûn'u da [an]; hani o öfkelenerek gitmişti de kendisini sıkıştırmayacağımızı sanmıştı”. Bunun naz/cilve (delâl) şarabı küpünden sızan bir damla olduğu söylenmiştir; nitekim arifler naz makamının, içinde iradenin tam fenâ bulmaması sebebiyle sırf kulluk (ubûdiyyet-i mahza) makamından daha aşağıda olduğunu belirtmişlerdir. Bundan dolayıdır ki o aleyhisselâm: { لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka ilâh yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin; gerçekten ben zalimlerden oldum” yani kalbime senin dilediğinden başkasını isteme meyli geldiği için [zalimlerden oldum] diye nida etmiştir. { وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ } “Zekeriyyâ'yı da [an]; hani o Rabbine: 'Rabbim, beni tek başıma bırakma, sen vârislerin en hayırlısısın' diye nida etmişti”. Onun aleyhisselâm ilâhî sırların kendisine açılabileceği elverişli bir evlat istediği söylenmiştir; zira ârif tek başına kalıp sırrını açacağı kimse bulamadığında içi daralır. { وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “Bize umarak ve korkarak dua ederlerdi”; bunun bize rağbet ederek ve bizim dışımızdakilerden korkarak yahut bize kavuşmayı arzulayarak ve bizden perdelenmekten korkarak [dua ederlerdi] demek olduğu söylenmiştir. { وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ } “ve bize karşı derin bir saygı içindeydiler”.
قال أبو يزيد: الخشوع خمود القلب عن الدعاوى، وقيل الفناء تحت أذيال العظمة ورداء الكبرياء وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ أكثر الصوفية قدست أسرارهم على أن المراد من العالمين جميع الخلق وهو ﷺ رحمة لكل منهم إلا أن الحظوظ متفاوتة ويشترك الجميع في أنه ﵊ سبب لوجودهم بل قالوا: إن العالم كله مخلوق من نوره ﷺ، وقد صرح بذلك الشيخ عبد الغني النابلسي قدس سره في قوله وقد تقدم غير مرة:
Ebû Yezîd şöyle demiştir: "Huşû, kalbin iddialardan sönüp dinginleşmesidir." Bir görüşe göre de azamet etekleri ve kibriyâ örtüsü altında fenâ bulmaktır. { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik”. Sûfîlerin -sırları mukaddes kılınsın- çoğuna göre âlemlerden murat bütün yaratılmışlardır ve o sallallâhu aleyhi ve sellem her biri için bir rahmettir; ancak paylar farklıdır. Hepsinin ortak noktası ise onun aleyhisselâm varlıklarının sebebi olmasıdır; hatta bütün âlemin onun sallallâhu aleyhi ve sellem nurundan yaratıldığını söylemişlerdir. Nitekim Şeyh Abdülganî en-Nablusî -sırrı mukaddes kılınsın- daha önce defalarca geçen şu beytinde bunu açıkça belirtmiştir:
طه النبي تكونت من نوره ... كل الخليقة ثم لو ترك القطا
Tâhâ Peygamber'in nurundan var oldu... Bütün mahlûkat; sonra eğer bağırtlak kuşu bırakılsaydı...
وأشار بقوله لو ترك القطا إلى أن الجميع من نوره ﵊ وجه الانقسام إلى المؤمن والكافر بعد تكونه فتأمل، هذا ونسأل الله تعالى أن يجعل حظنا من رحمته الحظ الوافر وأن ييسر لنا أمور الدنيا والآخرة بلطفه المتواتر.
Şair, "eğer bağırtlak kuşu bırakılsaydı" sözüyle hepsinin onun aleyhisselâm nurundan meydana gelmesinden sonra mümin ve kâfir olarak taksim edilmesinin vechine işaret etmiştir, öyleyse derin düşün! İşte böyle; Yüce Allah'tan O'nun rahmetinden payımızı bol kılmasını, ardı arkası kesilmeyen lütfuyla dünya ve ahiret işlerimizi bize kolaylaştırmasını niyaz ederiz.