Binûn

Hac Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وضعف هذا ابن حجر، وقيل: نزلت في شيبة ابن ربيعة أسلم قبل ظهوره ﵊ وارتد بعد ظهوره وروي ذلك عن ابن عباس، وعن الحسن أنها نزلت في المنافقين خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ جملة مستأنفة أو بدل من «انقلب» كما قال أبو الفضل الرازي أو حال من فاعله بتقدير قد أو بدونها كما هو رأي ابي حيان، والمعنى فقد الدنيا والآخرة وضيعهما حيث فاته ما يسره فيهما.

İbn Hacer bu [rivayeti] zayıf bulmuştur. Bir görüşe göre de bu ayet, Peygamber'in aleyhisselâm zuhurundan önce Müslüman olup zuhurundan sonra dinden dönen Şeybe b. Rebîa hakkında inmiştir; bu [rivayet] İbn Abbas'tan nakledilmiştir. Hasan'dan ise münafıklar hakkında indiği rivayet edilmiştir. { خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ } “Dünyayı da ahireti de kaybetmiştir” [ifadesi] müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir veya Ebü'l-Fazl er-Râzî'nin dediği gibi { انْقَلَبَ } fiilinden bedeldir yahut Ebû Hayyân'ın görüşü olduğu üzere “kad” takdiriyle veya takdirsiz olarak onun failinden haldir. Manası ise; her ikisinde de kendisini sevindirecek şeyleri elden kaçırdığı için dünyayı ve ahireti yitirmiş ve onları zayi etmiştir.

وقرأ مجاهد وحميد والأعرج وابن محيصن من طريق الزعفراني وقعنب والجحدري وابن مقسم «خاسر» بزنة فاعل منصوبا على الحال لأن إضافته لفظية، وقرىء «خاسر» بالرفع على أنه فاعل «انقلب» وفيه وضع الظاهر موضع المضمر ليفيد تعليل انقلابه بخسرانه، وقيل: إنه من التجريد ففيه مبالغة، وجوز أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي هو خاسر، والجملة واردة على الذم والشتم ذلِكَ أي ما ذكر من الخسران، وما فيه من معنى البعد للإيذان بكونه في غاية ما يكون، وقيل إن أداة البعد لكون المشار إليه غير مذكور صريحا هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ أي الواضح كونه خسرانا لا غير يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قيل استئناف ناع عليه بعض قبائحه، وقيل استئناف مبين لعظم الخسران، ويجوز أن يكون حالا من فاعل انْقَلَبَ وما تقدمه اعتراض، وأيا ما كان فهو يبعد كون الآية في أحد من اليهود لأنهم لا يدعون الأصنام وأن اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله.

Mücâhid, Humeyd, el-A'rec ve Za'ferânî yoluyla İbn Muhaysın, Ka'neb, el-Cahderî ve İbn Miksem, tamlaması lafzî olduğu için hal olarak mensup kılan fâil vezninde «خاسر» (hâsira) şeklinde okumuşlardır. { انْقَلَبَ } fiilinin faili olmak üzere «خاسر» (hâsirun) şeklinde merfû olarak da okunmuştur; bunda, yüz çevirişini hüsranıyla gerekçelendirmeyi ifade etmek amacıyla zamir yerine zahir ismin konulması söz konusudur. Bunun tecrit sanatından olduğu ve dolayısıyla mübalağa içerdiği de söylenmiştir. Mahzûf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür, yani “o hüsrana uğrayandır”; bu cümle kınama ve yerme amacıyla gelmiştir. { ذلِكَ } “İşte bu” yani zikredilen hüsran [demektir]; buradaki uzaklık anlamı, onun son derece büyük ve zirvede olduğunu bildirmek içindir. Bir görüşe göre de uzaklık edatı, işaret edilen şeyin açıkça zikredilmemiş olmasından dolayıdır. { هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِينُ } “apaçık hüsranın ta kendisidir” yani hüsran olduğu kesinlikle şüphe götürmez biçimde ortada olandır. { يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp [yalvarır / ibadet eder]” [ifadesinin], onun bazı çirkinliklerini kınayan müste'nefe bir cümle olduğu söylenmiştir. Hüsranın büyüklüğünü açıklayan müste'nefe bir cümle olduğu da söylenmiştir. { انْقَلَبَ } fiilinin failinden hal olması da caizdir, öncesi ise itiraziyyedir (ara cümledir). Her ne olursa olsun bu durum, ayetin Yahudilerden biri hakkında olması ihtimalini uzaklaştırır; zira onlar hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edinmiş olsalar da putlara yalvarıp tapmazlar.

والظاهر أن المدعو الأصنام لمكان ما في قوله تعالى: ما لا يَضُرُّهُ وَما لا يَنْفَعُهُ والمراد بالدعاء العبادة أي يعبد متجاوزا عبادة الله تعالى ما لا يضره إن لم يعبده وما لا ينفعه إذا عبده، وجوز أن يراد بالدعاء النداء أي ينادي لأجل تخليصه مما أصابه من الفتنة جمادا ليس من شأنه الضر والنفع، ويلوح بكون المراد جمادا كذلك كما في إرشاد العقل السليم تكرير كلمة ما ذلِكَ أي الدعاء هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ عن الحق والهدى مستعار من ضلال من أبعد في التيه ضالا عن الطريق.

Zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın: { ما لا يَضُرُّهُ وَما لا يَنْفَعُهُ } “kendisine ne zarar ne de fayda verebilen şeylere” kavlindeki { ما } lafzından ötürü kendisine dua/ibadet edilen şey putlardır. Duadan murat ise ibadettir; yani Allah Teâlâ'ya ibadeti bırakıp, tapmadığı takdirde kendisine zarar vermeyecek ve taptığı takdirde kendisine fayda sağlamayacak olan şeylere tapar. Duadan muradın nida (yardım çağrısı) olması da caiz görülmüştür; yani başına gelen fitneden/musibetten kurtulmak için, tabiatında zarar veya fayda vermek bulunmayan cansız bir varlığa seslenir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği gibi { ما } kelimesinin tekrar edilmesi, muradın böyle cansız varlıklar olduğunu ima etmektedir. { ذلِكَ } “İşte bu” yani bu dua/ibadet { هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ } “[haktan ve hidayetten] pek uzak bir sapıklıktır”; çölde yoldan sapıp iyice uzaklaşan kimsenin sapkınlığından istiare edilmiştir.

يَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ استئناف يبين مآل دعائه وعبادته غير الله تعالى ويقرر كون ذلك ضلالا بعيدا مع إزاحة ما عسى أن يتوهم من نفي الضرر عن معبوده بطريق المباشرة ونفيه عنه بطريق التسبب أيضا فالدعاء هنا بمعنى القول كما في قول عنترة:

{ يَدْعُوا لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } “O, zararı faydasından daha yakın olana yalvarır” [ayeti], onun Allah'tan başkasına yaptığı duanın ve ibadetin akıbetini açıklayan, bunun pek uzak bir sapıklık olduğunu teyit eden ve aynı zamanda mabudundan bizzat zarar gelmesinin nefyedilmesiyle sebebiyet yoluyla da zararın nefyedilmiş olabileceği vehmini ortadan kaldıran müste'nefe bir cümledir. Buradaki dua, Antere'nin şu sözünde olduğu gibi 'söylemek' manasındadır:

يدعون عنتر والرماح كأنها ... أشطان بئر في لبان الأدهم

Mızraklar yağız atın göğsünde kuyu ipleri gibiyken, 'Ey Anter!' diye haykırıyorlar (يدعون).

واللام داخلة في الجملة الواقعة مقولا له وهي لام الابتداء ومن مبتدأ وضَرُّهُ أَقْرَبُ مبتدأ وخبر والجملة صلة له، وقوله تعالى: لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ جواب قسم مقدر واللام فيه جوابية وجملة القسم وجوابه خبر (من) أي يقول الكافر يوم القيامة برفع صوت وصراخ حين يرى تضرره بمعبوده ودخوله النار بسببه ولا يرى منه أثرا مما كان يتوقعه منه من النفع لمن ضره أقرب تحققا من نفعه: والله لبئس الذي يتخذ ناصرا ولبئس الذي يعاشر ويخالط فكيف بما هو ضرر محض عار عن النفع بالكلية، وفي هذا من المبالغة في تقبيح حال الصنم والإمعان في ذمّه ما لا يخفى، وهو سر إيثار من على ما وإيراد صيغة التفضيل، وهذا الوجه من الإعراب اختاره السجاوندي والمعنى عليه مما لا إشكال فيه.

Lâm harfi, sözün içeriğini (makūlü'l-kavl) oluşturan cümlenin başına dahil olmuştur ve o ibtihâ/ibtida lâmıdır. { مَنْ } mübtedadır; { ضَرُّهُ أَقْرَبُ } ise mübteda ve haber olup bu cümle onun sılasıdır. Allah Teâlâ'nın: { لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ } “O ne kötü bir yardımcı ve ne kötü bir yoldaştır!” kavli ise takdirî bir yeminin cevabıdır; oradaki lâm cevvâbiyedir. Yemin ve cevabından oluşan cümle ise { مَنْ } lafzının haberidir. Yani kâfir, kıyamet gününde mabudu yüzünden zarar gördüğünü, onun sebebiyle ateşe girdiğini ve ondan beklediği faydadan hiçbir eser görmediğini fark ettiği anda sesini yükselterek ve feryat ederek, zararı gerçekleşme bakımından faydasından daha yakın olan o varlık için şöyle der: "Vallahi o, yardımcı edinilecek ne kötü bir varlıktır ve birlikte yaşanıp düşüp kalkılacak ne kötü bir yoldaştır!" Kaldı ki tamamen faydadan yoksun olan sırf zarar hakkında durum nasıl olmasın! Bunda, putun durumunun çirkinliğini vurgulamada ve onu yermeyi derinleştirmede gizlenemez bir mübalağa vardır; { ما } yerine { مَنْ } lafzının tercih edilmesinin ve ism-i tafdil sîgasının getirilmesinin sırrı da budur. Bu irap vechini Secâvendî tercih etmiştir ve buna göre mana hiçbir müşkillik barındırmamaktadır.

وقد ذهب إليه أيضا جار الله، جوز أن يكون يَدْعُوا هنا إعادة ليدعو السابق تأكيدا له وتمهيدا لما بعد من بيان سوء حال معبوده إثر بيان سوء حال عبادته بقوله تعالى: ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ كأنه قيل من جهته سبحانه بعد ذكر عبادة الكافر ما لا يضره ولا ينفعه يدعو ذلك ثم قيل لمن ضره بكونه معبودا أقرب من نفعه بكونه شفيعا والله لبئس المولى إلخ، ولا تناقض عليه أيضا إذا الضر المنفي ما يكون بطريق المباشرة والمثبت ما يكون بطريق التسبب، وكذا النفع المنفي هو الواقعي والمثبت هو التوقعي، قيل ولهذا الإثبات عبر بمن فإن الضر والنفع من شأنهما أن يصدرا عن العقلاء، وفي إرشاد العقل السليم أن يراد كلمة من وصيغة التفضيل على تقدير أن يكون ذلك إخبارا من جهته سبحانه عن سوء حال معبود الكفرة للتهكم به. ولا مانع عندي أن يكون ذلك كما في التقدير الأول للمبالغة في تقبيح حال الصنم والإمعان في ذمه.

Cârullah [Zemahşerî] de bu görüşe meyletmiştir. O, buradaki { يَدْعُوا } fiilinin, tekit amacıyla ve Allah Teâlâ'nın { ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ } kavliyle onun ibadetinin kötü durumunu beyan etmesinin hemen ardından mabudunun da kötü durumunu açıklamaya bir zemin hazırlamak üzere önceki { يدعو } fiilinin bir tekrarı olmasını caiz görmüştür. Sanki Allah Teâlâ tarafından kâfirin kendisine ne zarar ne fayda veren şeylere ibadeti zikredildikten sonra “İşte bunu çağırır/ibadet eder” denilmiş; ardından “Zararı mabut olması sebebiyle, faydası ise şefaatçi olması bakımından daha yakın olan kimseye gelince, vallahi o ne kötü bir yardımcıdır...” buyrulmuştur. Bu durumda da bir çelişki yoktur; zira nefyedilen zarar doğrudan doğruya olandır, ispat edilen zarar ise sebebiyet yoluyla olandır. Aynı şekilde nefyedilen fayda fiilen gerçekleşendir, ispat edilen ise beklenen (umulan) faydadır. Fayda ve zararın akıl sahiplerinden sudûr etmesi şanından olduğu için bu ispat makamında { مَنْ } lafzıyla ifade edildiği söylenmiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de ise, bunun Allah Teâlâ tarafından kâfirlerin mabudunun kötü halini alay yoluyla (tehekkümle) bildirmesi takdirine göre { مَنْ } kelimesinin ve tafdil sîgasının murat edildiği belirtilmiştir. Bana göre bunun, birinci takdirde olduğu gibi putun durumunun çirkinliğini mübalağalı kılmak ve onu yermede ileri gitmek için olmasına bir engel yoktur.

واعترض ابن هشام على هذا الوجه بأن فيه دعوى خلاف الأصل مرتين إذ الأصل عدم التوكيد والأصل أن لا يفصل المؤكد عن توكيده ولا سيما في التوكيد اللفظي، وقال الأخفش: إن يَدْعُوا بمعنى يقول واللام للابتداء ومن موصول مبتدأ صلته الجملة بعده وخبره محذوف تقديره إله أو إلهي، والجملة محكية بالقول. واعترض بأنه فاسد المعنى لأن هذا القول من الكافر إنما يكون في الدنيا وهو لا يعتقد فيها أن الأوثان ضرها أقرب من نفعها.

İbn Hişâm bu veche iki açıdan asla muhalefet iddiası bulunduğu gerekçesiyle itiraz etmiştir: Zira asıl olan tekidin olmamasıdır ve asıl olan tekit edilen ile tekit edicinin arasının ayrılmamasıdır, bilhassa lafzî te倖tte. Ahfeş ise şöyle demiştir: { يَدْعُوا } “söyler” anlamındadır; lâm ibtida içindir; { مَنْ } mübteda olan bir mevsûldür, sılası arkasındaki cümledir ve haberi mahzûftur, takdiri “ilâhtır” veya “ilâhımdır” şeklindedir; cümle ise söz ile hikâye edilmiştir (makūldür). Ancak buna, anlamı bozduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; çünkü kâfirin bu sözü ancak dünyada vuku bulur, oysa dünyada putların zararının faydasından daha yakın olduğuna inanmaz.

وأجيب بأن المراد إنكار قولهم بألوهية الأوثان إلا أن الله تعالى عبر عنها بما ذكر للتهكم. نعم الأولى أن يقدر الخبر مولى لأن قوله تعالى: لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ أدل عليه، ومع هذا لا يخفى بعد هذا الوجه، وقيل:

Buna, onların putların ilahlığına dair sözlerinin inkâr edilmesinin kastedildiği, ancak Allah Teâlâ'nın alay etmek (tehekküm) maksadıyla onları bu şekilde ifade ettiği cevabı verilmiştir. Evet, haberin “mevlâ/yardımcı” olarak takdir edilmesi daha uygundur; çünkü Allah Teâlâ'nın: { لَبِئْسَ الْمَوْلى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ } kavli buna daha açık delalet etmektedir. Bununla birlikte bu vechin uzaklığı gizli değildir. Şöyle de denilmiştir:

يَدْعُوا مضمن معنى يزعم وهي ملحقة بأفعال القلوب لكون الزعم قولا مع اعتقاد. واللام ابتدائية معلقة للفعل ومن مبتدأ وخبرها محذوف كما في الوجه السابق، والجملة في محل نصب بيدعو، وإلى هذا الوجه أشار الفارسي ولا يخفى عليك ما فيه.

{ يَدْعُوا } fiili “iddia eder/zanneder” (yez'umu) anlamını içermektedir ve zannetmek inançla birlikte bir söz olduğundan kalb fiillerine (ef'âl-i kulûb) mülhaktır. Lâm ibtida lâmı olup fiili amelden alıkoymuştur (ta'lîk etmiştir); { مَنْ } mübtedadır ve haberi önceki vecihte olduğu gibi mahzûftur; cümle ise { يدعو } fiili sebebiyle nasb mahallindedir. Fârisî bu veche işaret etmiştir ve bundaki [tekellüf] sana gizli değildir.

وقال الفراء: إن اللام دخلت في غير موضعها والتقدير يدعو من لضره أقرب من نفعه فمن في محل نصب بيدعو. وتعقبه أبو حيان وغيره بأنه بعيد لأن ما في صلة الموصول لا يتقدم على الموصول، وقال ابن الحاجب: قيل اللام زائدة للتوكيد ومن مفعول يدعو وليس بشيء لأن اللام المفتوحة لا تزاد بين الفعل ومفعوله لكن قوي القول بالزيادة هنا بقراءة عبد الله يَدْعُوا من ضره بإسقاط اللام، وقيل يَدْعُوا بمعنى يسمي (ومن) مفعوله الأول

Ferrâ şöyle demiştir: Lâm asıl yerinden başka bir yere girmiştir; takdiri ise «يدعو من لضره أقرب من نفعه» şeklindedir. Dolayısıyla { مَنْ } lafzı { يدعو } fiiliyle nasb mahallindedir. Ebû Hayyân ve başkaları buna karşı çıkarak bunun uzak bir görüş olduğunu belirtmişlerdir; çünkü sılanın içindeki bir öge mevsûlün önüne geçemez. İbnü'l-Hâcib ise şöyle demiştir: Lâmın tekit için zâit olduğu ve { مَنْ } lafzının { يدعو } fiilinin mef'ûlü olduğu söylenmiştir, fakat bu bir şey değildir; çünkü fetha ile okunan lâm (lâm-ı meftûha), fiil ile mef'ûlü arasına fazladan girmez. Ancak buradaki zâitlik görüşü, Abdullah'ın lâmı düşürerek «يَدْعُوا من ضره» şeklindeki kıraatiyle güç kazanmıştır. { يَدْعُوا } fiilinin “isimlendirir” (yüsemmî) manasında olduğu, { مَنْ } lafzının onun birinci mef'ûlü olduğu,

ومفعوله الثاني محذوف أي إلها، ولا يخفى عليك ما فيه، وقيل إن يدعو ليست عاملة فيما بعدها وإنما هي عاملة في ذلك قبلها وهو موصول بمعنى الذي، ونقل هذا عن الفارسي أيضا، وهو على بعده لا يصح إلا على قول الكوفيين إذ يجيزون في اسم الإشارة مطلقا أن يكون موصولا، وأما البصريون فلا يجيزون إلا في ذا بشرط أن يتقدمها الاستفهام بما أو من، وقيل هي عاملة في ضمير محذوف راجع إلى ذلك أي دعوه، والجملة في موضع الحال والتقدير ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ مدعوا وفيه مع بعده أن يَدْعُوا لا يقدر بمدعوا وإنما يقدر بداعيا والذي يقدر بمدعوا إنما هو يدعى المبني للمفعول، وقيل يَدْعُوا عطف على يدعو الأول وأسقط حرف العطف لقصد تعداد أحوال ذلك المذبذب واللام زائدة و (من) مفعول يَدْعُوا وهي واقعة على العاقل والدعاء في الموضعين إما بمعنى العبادة وإما بمعنى النداء، والمراد وما بيان حال طائفة منهم على معنى أنهم تارة يدعون ما لا يضر ولا ينفع وتارة يدعون من ضره أقرب من نفعه، وإما بيان حال الجنس باعتبار ما تحته على معنى أن منهم من يدعو ما لا يضر ولا ينفع ومنهم من يدعو من ضره أقرب من نفعه وهو كما ترى، وبالجملة أحسن الوجوه أولها.

ikinci mef'ûlünün ise “ilâh olarak” şeklinde mahzûf olduğu da söylenmiştir; bundaki zorlama da sana gizli değildir. { يدعو } fiilinin kendisinden sonrakinde amel etmediği, bilakis kendisinden önceki { ذلك } lafzında amel ettiği, onun da “ellezî” manasında bir mevsûl olduğu söylenmiş; bu görüş Fârisî'den de nakledilmiştir. Bu görüş uzaklığıyla beraber ancak Kûfelilerin görüşüne göre sahih olur; zira onlar işaret isminin mutlak olarak mevsûl olmasını caiz görürler. Basralılar ise «mâ» veya «men» ile istifhamın önüne geçmesi şartıyla sadece «zâ» lafzında bunu caiz görürler. Fiilin { ذلك } lafzına dönen mahzûf bir zamirde amel ettiği, yani «دعوه» (ona yalvardılar/taptılar) takdirinde olduğu ve cümlenin hal konumunda bulunup takdirin { ذلِكَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ } «med'uvven» (yalvarılmış/tapınılmış olarak) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu görüşte uzaklığıyla birlikte şu da vardır ki { يَدْعُوا } malum fiili «med'uvven» şeklinde değil ancak «dâiyen» şeklinde takdir edilir; «med'uvven» şeklinde takdir edilen ise meçhul olan «yud'â» fiilidir. { يَدْعُوا } fiilinin birinci { يدعو } fiiline matuf olduğu ve o tereddüt içindeki kişinin hallerini peş peşe saymak amacıyla atıf harfinin düşürüldüğü, lâmın zâit olduğu, { مَنْ } lafzının { يَدْعُوا } fiilinin mef'ûlü olup akıl sahibi için kullanıldığı da söylenmiştir. Her iki yerdeki dua ya ibadet ya da nida manasındadır. Muradın ya bazen fayda ve zarar vermeyene, bazen de zararı faydasından yakın olana yalvardıkları manasıyla onlardan bir grubun durumunu açıklamak olduğu ya da bir kısmının fayda ve zarar vermeyene, bir kısmının da zararı faydasından yakın olana yalvardığı manasında kapsamındakiler itibarıyla cinsin durumunu açıklamak olduğu söylenmiştir; bu ise gördüğün gibidir. Özetle, vecihlerin en güzeli ilkidir.

إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ استئناف لبيان كمال حسن حال المؤمنين العابدين له تعالى وأنه تعالى يتفضل عليهم بالنعيم الدائم إثر بيان غاية سوء حال الكفرة. وجملة تَجْرِي إلخ صفة لجنات فإن أريد بها الأشجار المتكاثفة السائرة لما تحتها فجريان الأنهار من تحتها ظاهر، وإن أريد بها الأرض فلا بد من تقدير مضاف أي من تحت أشجارها وإن جعلت عبارة عن مجموع الأرض والأشجار فاعتبار التحتية بالنظر إلى الجزء الظاهر المصحح لإطلاق اسم الجنة على الكل كما في إرشاد العقل السليم.

{ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır” [ayeti], kâfirlerin son derece kötü durumunun beyan edilmesinin hemen ardından, Allah Teâlâ'ya ibadet eden müminlerin durumunun mükemmel güzelliğini ve Allah Teâlâ'nın onlara daimi nimetler lütfedeceğini beyan eden müste'nefe bir cümledir. { تَجْرِي } ile başlayan cümle cennetlerin sıfatıdır. Şayet bununla altındakileri gölgeleyen sık ağaçlar kastediliyorsa ırmakların bunların altından akması açıktır. Eğer bununla zemin kastediliyorsa bir muzaf takdir etmek gerekir, yani “ağaçlarının altından” demektir. Şayet yer ve ağaçların toplamından ibaret kılınırsa 'altında' olma durumu, İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği gibi cennet isminin bütüne verilmesini sağlayan zâhir parçaya bakılarak değerlendirilir.

وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ تعليل لما قبله وتقرير يطريق التحقيق أي هو تعالى يفعل البتة كل ما يريده من الأفعال المتقنة المبنية على الحكم الرائقة التي من جملتها إثابة من آمن به وصدق برسوله ﷺ وعقاب من كفر به وكذب برسوله ﵊.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ } “Şüphesiz Allah dilediğini yapar” kavli, öncesinin gerekçesi ve tahkik yoluyla bir pekiştirmedir; yani O Teâlâ, kendisine iman edip Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik edeni ödüllendirmek ve O'nu inkâr edip Resûlü'nü aleyhisselâm yalanlayanı cezalandırmak da dâhil olmak üzere, kusursuz hikmetlere dayalı dilediği her sağlam ve muhkem fiili muhakkak yapar.

مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ الضمير في يَنْصُرَهُ لرسول الله ﷺ على ما روي عن ابن عباس والكلبي ومقاتل والضحاك وقتادة وابن زيد والسدي واختاره الفراء والزجاج كأنه لما ذكر المجادل بالباطل وخذلانه في الدنيا لأنه لا يدلي بحجة ما ضرورية أو نظرية أو سمعية ولما يؤول إليه أمره من النكال، وفي الآخرة بما هو أطم وأطم ثم ذكر سبحانه مشايعيه وعمم خسارهم في الدارين ذكر في مقابلهم المؤمنين وأتبعه ذكر المجادل عنهم وعن دين الله تعالى بالتي هي أحسن وهو رسوله ﵊، وبالغ في كونه منصورا بما لا مزيد عليه، واختصر الكلام دلالة على أنه ﷺ العلم الذي لا يشتبه وأن الكلام فيه وله ومعه وإن ذكر غيره بتبعية ذكره، فالمعنى أنه تعالى ناصر لرسوله ﷺ في الدنيا بإعلاء كلمته وإظهار دينه وفي الآخرة بإعلاء درجته وإدخال من صدقه جنات تجري من تحتها الأنهار والانتقام ممن كذبه وإذاقته عذاب الحريق لا يصرفه سبحانه عن ذلك صارف ولا يعطفه عنه عاطف فمن كان يفيظه ذلك من أعاديه وحساده ويظن أن لن يفعله تعالى بسبب مدافعته ببعض الأمور ومباشرة ما يريده من المكائد فليبالغ في استفراغ المجهود وليتجاوز في الجد كل حد معهود فقصارى أمره خيبة مساعيه وعقم مقدماته ومباديه وبقاء ما يغيظ على حاله ودوام شجوه وبلباله، وقد وضع مقام هذا الجزاء.

{ مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Kim Allah'ın ona dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini zannediyorsa...” [ayetindeki] { يَنْصُرَهُ } fiilindeki zamir, İbn Abbas, Kelbî, Mukâtil, Dahhâk, Katâde, İbn Zeyd ve Süddî'den rivayet edildiği ve Ferrâ ile Zeccâc'ın da tercih ettiği üzere Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem aittir. Sanki bâtıl ile mücadele eden kimseyi, zarûrî, nazarî veya sem'î hiçbir delil getiremediği için dünyadaki hüsranını ve varacağı azabı, ahirette ise çok daha büyük ve dehşetli felaketleri zikrettikten; ardından ona tâbi olanları anıp onların her iki dünyadaki hüsranlarını genelledikten sonra, onların karşısında müminleri zikretmiş ve peşinden de onlar adına ve Allah Teâlâ'nın dini adına en güzel şekilde mücadele eden zatı, yani Resûlü'nü aleyhisselâm anmıştır. O'nun zafere erdirileceğini başka söze yer bırakmayacak derecede mübalağa ile vurgulamış ve O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem asla şüpheye düşülmeyecek apaçık bir şahsiyet olduğuna, başkası O'na bağlı olarak anılsa bile sözün aslında O'nun hakkında, O'nun lehine ve O'nunla ilgili olduğuna delalet etmesi için sözü veciz kılmıştır. Buna göre mana şudur: Allah Teâlâ, dünyada kelimesini yücelterek ve dinini üstün kılarak, ahirette ise derecesini yükselterek, O'nu tasdik edenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyarak ve O'nu yalanlayanlardan intikam alıp onlara yakıcı azabı tattırarak Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem muhakkak yardım edecektir; hiçbir engelleyici O'nu bundan alıkoyamaz ve hiçbir saptırıcı O'nu bundan çeviremez. Düşmanlarından ve hasetçilerinden her kim bu duruma öfkelenir ve birtakım hususlarla karşı koyarak ve arzuladığı hilelere başvurarak Allah'ın bunu asla yapmayacağını sanırsa, var gücünü harcamada aşırıya gitsin ve gayretinde bilinen her sınırı aşsın; varacağı son nokta çabalarının boşa çıkması, kurduğu plan ve başlangıçların kısırlığı, kendisini öfkelendiren şeyin olduğu gibi kalması, keder ve ıstırabının sürüp gitmesidir. İşte bu şart cümlesi, bu cezanın (karşılığın) yerine konulmuştur.

قوله سبحانه فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إلخ أي فليمدد حبلا إِلَى السَّماءِ أي إلى سقف بيته كما أخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن الضحاك ثُمَّ لْيَقْطَعْ أي ليختنق كما فسره بذلك ابن عباس رضي الله تعالى عنهما من قطع إذا اختنق كان أصله قطع نفسه بفتحتين أو أجله ثم ترك المفعول نسيا منسيا فصار بمعنى اختنق لازم خنقه، وذكروا أن

Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ } “bir ip uzatsın...” kavli, yani bir ip uzatsın { إِلَى السَّماءِ } “göğe” yani Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Dahhâk'ten rivayet ettiği üzere evinin tavanına [uzatsın]; { ثُمَّ لْيَقْطَعْ } “sonra [bağlantısını] kessin / kendini assın” yani İbn Abbas'ın radıyallâhu anhümâ tefsir ettiği gibi kendini assın/boğsun demektir. «Kata'a» fiili, nefesini kestiğinde ya da ecelini kestiğinde 'kendini astı/boğuldu' manasında kullanılır; sonra mef'ûl tamamen unutulup terk edilmiş ve fiil 'boğulmak' manasında boğmanın lâzımı haline gelmiştir. Zikretmişlerdir ki

قطع النفس كناية عن الاختناق، وقيل المعنى ليقطع الحبل بعد الاختناق على أن المراد به فرض القطع وتقديره كما أن المراد بالنظر في قوله تعالى: فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ ما يَغِيظُ تقدير النظر وتصويره وإلا فبعد الاختناق لا يتأتى منه ذلك أي فليقدر في نفسه النظر هل يذهبن كيده غيظه أو الذي يغيظه من النصر، ويجوز أن يراد فلينظر الآن أنه إن فعل ذلك هل يذهب ما يغيظه، وجوز أن يكون المأمور بالنظر غير المأمور الأول ممن يصح منه النظر، وأن يكون الكلام خارجا مخرج التهكم كما قيل إن تسمية فعله ذلك كيدا خارجة هذا المخرج، وقال جمع: إن إطلاق الكيد على ذلك لشبهه به فإن الكائد إذا كاد أتى بغاية ما يقدر عليه وذلك الفعل غاية ما يقدر عليه ذلك العدو الحسود، ونقل عن ابن زيد أن المعنى فليمدد حبلا إلى السماء المظلة وليصعد عليه ثم ليقطع الوحي عنه ﷺ، وقيل: ليقطع المسافة حتى يبلغ عنان السماء فيجهد في دفع نصره ﵊ النازل من جهتها. وتعقبه المولى أبو السعود بأنه يأباه مساق النظم الكريم بيان أن الأمور المفروضة على تقدير وقوعها وتحققها بمعزل من إذهاب ما يغيظ، ومن البين أن لا معنى لفرض وقوع الأمور الممتنعة وترتيب الأمر بالنظر عليه لا سيما قطع الوحي فإن فرض وقوعه مخل بالمرام قطعا، ونوقش في ذلك بما لا يخفى على الناظر، نعم المعنى السابق هو الأولى، وأيا ما كان فمن يظن ذلك هم الكفرة الحاسدون له ﷺ، وقيل: أعراب من أسلم. وغطفان تباطؤوا عن الإسلام وقالوا: نخاف أن لا ينصر محمد ﵊ فينقطع ما بيننا وبين حلفائنا من يهود فلا يقرونا ولا يؤونا، وقيل: قوم من المسلمين كانوا لشدة غيظهم من المشركين يستبطئون ما وعد الله تعالى لرسوله ﷺ من النصر والمعنى عليه وكذا على سابقه أن قيل إن أولئك الأعراب كانوا يستبطئون النصر أيضا من استبطأ نصر الله تعالى وطلبه عاجلا فليقتل نفسه لأن له وقتا اقتضت الحكمة وقوعه فيه فلا يقع في غيره، وأنت تعلم بعد هذين القولين وأن ثانيهما أبعده.

nefesin kesilmesi kendini asmaktan kinayedir. Bir görüşe göre mana; 'asılmanın gerçekleşmesinin ardından ipi kessin' şeklindedir; şu kadar ki bundan murat kesmenin varsayılması ve tasavvur edilmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ ما يَغِيظُ } “baksın bakalım, kurduğu tuzak öfkelendiği şeyi giderecek mi?” kavlindeki bakmaktan murat da bakmayı tasavvur ve farz etmektir; yoksa boğulduktan sonra ondan böyle bir şey sadır olamaz. Yani içinden farz edip baksın: Acaba bu tuzağı kendi öfkesini veya [Peygamber'e gelen] zaferden ötürü kendisini öfkelendiren şeyi giderecek mi? 'Bunu yaptığı takdirde kendisini öfkelendiren şeyin gidip gitmeyeceğini şimdi düşünsün' anlamının kastedilmiş olması da caizdir. Bakmakla emrolunan kimsenin, bakması mümkün olan birinci kişiden başkası olması da caiz görülmüştür. Ayrıca sözün alay (tehekküm) üslubuyla sevk edilmiş olması da caizdir; nitekim onun bu fiiline 'tuzak/düzen' (keyd) denilmesinin de bu kabilden olduğu söylenmiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: Buna tuzak (keyd) denilmesi ona benzemesinden ötürüdür; çünkü tuzak kuran kimse elinden gelenin en son noktasını yapar, bu eylem de o hasetçi düşmanın elinden gelenin son noktasıdır. İbn Zeyd'den ise mananın şöyle olduğu nakledilmiştir: Gökyüzüne bir ip uzatsın ve onun üzerine tırmansın, sonra da O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem vahyi kessin. Bir görüşe göre de: Göğün bulutlarına ulaşana dek mesafeyi katetsin ve O'na aleyhisselâm o cihetten inen yardımı savuşturmaya çalışsın demektir. Allâme Ebüssuûd buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Yüce kelâmın akışı, varsayılan bu şeylerin gerçekleştiği ve vuku bulduğu takdirde bile öfkelendiren şeyi gidermekten uzak olduğunu beyan etmeyi gerektirir. İmkânsız olan şeylerin gerçekleştiğini varsayıp bakma emrini buna bağlamanın bir manası olmadığı açıktır; bilhassa vahyin kesilmesi varsayımı amaca kesinlikle aykırıdır. Buna karşı dikkatli bir gözden kaçmayacak itirazlar yapılmıştır; evet, önceki mana daha uygundur. Her ne olursa olsun bunu zannedenler, O'na sallallâhu aleyhi ve sellem haset eden kâfirlerdir. Bir görüşe göre: Müslüman olan Esed ve Gatafân bedevileridir; İslam'a girmekte ağır davranıp: 'Muhammed'in aleyhisselâm zafere erdirilemeyeceğinden, Yahudilerden olan müttefiklerimizle aramızın açılacağından ve böylece bizi ağırlayıp barındırmayacaklarından korkuyoruz' demişlerdir. Bir görüşe göre de: Müşriklere duydukları şiddetli öfkeden ötürü Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem vadettiği yardımın geciktiğini düşünen bir grup Müslümandır. Bu görüşe ve bir öncekine göre -o bedevilerin de yardımın geciktiğini düşündükleri söylenirse- mana şöyle olur: Kim Allah Teâlâ'nın yardımının geciktiğini düşünüp onu acele isterse kendini öldürsün; çünkü o yardımın hikmetin gerektirdiği bir vakti vardır ve o vakitten başkasında vuku bulmaz. Sen bu iki görüşün uzaklığını ve ikincisinin en uzak olanı olduğunu bilirsin.

واستظهر أبو حيان كون ضمير ينصره عائدا على من لأنه المذكور وحق الضمير أن يعود على مذكور، وهو قول مجاهد وإليه ذهب بعضهم وفسر النصر بالرزق، قال أبو عبيدة: وقف علينا سائل من بني بكر فقال: من ينصرني نصرة الله تعالى وقالوا: أرض منصورة أي ممطورة، وقال الفقعسي:

Ebû Hayyân, { ينصره } fiilindeki zamirin { مَنْ } lafzına dönmesini daha kuvvetli görmüştür; çünkü bizzat zikredilen odur ve zamirin zikredilene dönmesi asıldır. Bu, Mücâhid'in sözüdür ve bazısı da buna meyletmiştir. Yardımı (nasr) ise rızık ile tefsir etmişlerdir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Benî Bekr'den bir dilenci yanımıza gelip: 'Bana yardım edene (rızık verene) Allah Teâlâ yardım etsin' dedi. 'Toprak yağmurla rızıklandırıldı' anlamında da «أرض منصورة» derler. Fak'asî şöyle demiştir:

وإنك لا تعطي امرأ فوق حقه ... ولا تملك الشيء الذي أنت ناصره

Ve sen hiçbir kimseye hakkından fazlasını vermezsin; rızık vericisi (nâsır) olduğun şeye de sahip olamazsın.

أي معطيه وكأنه مستعار من النصر بمعنى العون فالمعنى أن الأرزاق بيد الله تعالى لا تنال إلا بمشيئته فلا بد للعبد من الرضا بقسمته فمن ظن أن الله تعالى غير رازقه ولم يصبر ولم يستسلم فليبلغ غاية الجزع وهو الاختناق فإن ذلك لا يقلب القسمة ولا يرده مرزوقا والغرض الحث على الرضا بما قسم الله تعالى لا كمن يعبده على حرف وكأنه سبحانه لما ذكر المؤمنين عقيبهم على ما مر حذرهم عن مثل حالهم لطفا في شأنهم. ولا يخلو عن بعد وإن كان ربط الآية بما قبلها عليه قريبا، وقيل: الضمير لمن والنصر على المتبادر منه والمعنى من كان يظن أن لن ينصره الله تعالى فيغتاظ لانتفاء نصره فليحتل بأعظم حيلة في نصر الله تعالى إياه وليستفرغ جهده في إيصال النصر إليه فلينظر هل يذهبن ذلك ما يغيظه من انتفاء النصر. ولا يخفى ما في وجه الربط على هذا من الخفاء.

Yani onu veren [demektir]; sanki yardım etmek manasındaki nasrdan istiare edilmiştir. Buna göre mana: Rızıklar Allah Teâlâ'nın elindedir, ancak O'nun dilemesiyle elde edilir; kulun O'nun taksimine razı olması gerekir. Kim Allah Teâlâ'nın kendisini rızıklandırmayacağını zanneder, sabretmez ve teslim olmazsa, tahammülsüzlüğün son noktasına varsın, yani kendini assın; zira bu durum taksimi değiştirmez ve onu rızıklandırılmış kılmaz. Amaç, O'na kıyıda köşede ibadet eden kimse gibi olmaksızın Allah Teâlâ'nın taksim ettiğine rızaya teşvik etmektir. Sanki O Sübhânehu, müminleri zikrettikten sonra, onlara bir lütuf olarak durumlarını takdir edip onları böyle bir duruma düşmekten sakındırmıştır. Bu vecih, ayetin öncesiyle irtibatı buna göre yakın olsa da uzaklıktan uzak değildir. Bir görüşe göre de: Zamir { مَنْ } lafzına aittir ve yardım (nasr) lafzı ilk akla gelen anlamındadır; mana ise: Kim Allah Teâlâ'nın kendisine yardım etmeyeceğini zanneder de O'nun yardımının bulunmayışına öfkelenirse, Allah Teâlâ'nın kendisine yardım etmesi hususunda en büyük çareye başvursun ve yardımın kendisine ulaşması için bütün gayretini sarf etsin; baksın bakalım bu durum yardımın yokluğundan kaynaklanan öfkesini giderecek mi? Bu vecihte irtibat yönündeki kapalılık gizli değildir.

ومن كما أشرنا إليه شرطية، وجوز أن تكون موصولة والفاء في خبرها لتضمنها معنى الشرط وهل يذهبن في محل نصب بينظر، وذكر أنه على إسقاط الخافض، وقرأ البصريون وابن عامر وورش ثم ليقطع بكسر لام الأمر والباقون بسكونها على تشبيه ثم بالواو والفاء لأن الجميع عواطف وَكَذلِكَ أي مثل ذلك الإنزال البديع المنطوي على الحكم البالغة أَنْزَلْناهُ أي القرآن الكريم كله آياتٍ بَيِّناتٍ واضحات الدلالة على معانيها الرائقة فالمشار إليه الإنزال المذكور بعد اسم الإشارة، ويجوز أن يكون المراد انزل الآيات السابقة. وأيا ما كان ففيه أن القرآن الكريم في

İşaret ettiğimiz gibi { مَنْ } şartiyedir. Şart anlamını içerdiği için haberinde fâ harfi bulunmak üzere mevsûle olması da caiz görülmüştür. { هَلْ يُذْهِبَنَّ } cümlesi { ينظر } fiiliyle nasb mahallindedir; harf-i cerrin düşürülmesi (hazzfü'l-hâfız) üzere olduğu zikredilmiştir. Basralılar, İbn Âmir ve Verş, { ثم ليقطع } ibaresini emir lâmını kesre ile «ثُمَّ لِيَقْطَعْ» şeklinde; diğerleri ise hepsi atıf harfi olduğu için «ثم» lafzını «vav» ve «fâ» harflerine benzeterek lâmın sükûnu ile okumuşlardır. { وَكَذلِكَ } “Ve işte böylece” yani yüce hikmetleri içeren o eşsiz indiriş gibi { أَنْزَلْناهُ } “onu indirdik” yani Kur'ân-ı Kerîm'in tamamını { آياتٍ بَيِّناتٍ } latîf manalarına delaleti gayet açık “apaçık ayetler olarak” [indirdik]. İşaret edilen husus, işaret isminden sonra zikredilen indirmedir; muradın önceki ayetleri indirmek olması da caizdir. Her ne olursa olsun bunda, Kur'ân-ı Kerîm'in

جميع أبوابه كامل البيان لا في أمر البعث وحده. ونصب آياتٍ على الحال من الضمير المنصوب وقوله تعالى:

yalnızca yeniden diriliş konusunda değil, bütün konularında beyanının tastamam olduğuna işaret vardır. { آياتٍ } lafzı mensup zamirden hal olarak mensuptur. Allah Teâlâ'nın kavli:

وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ بتقدير اللام وهو متعلق بمحذوف يقدر مؤخرا إفادة للحصر الإضافي أي ولأن الله تعالى يهدي به ابتداء أو يثبت على الهدى أو يزيد فيه من يريد هدايته أو ثباته أو زيادته فيها أنزله كذلك أو في تأويل مصدر مرفوع على أنه خبر لمبتدأ محذوف أي والأمر أن الله يهدي إلخ.

{ وَأَنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يُرِيدُ } “ve şüphesiz Allah dilediğini hidayete erdirir” [ifadesi], lâm takdiriyle gelmiştir ve izâfî hasr ifade etmek üzere sonraya takdir edilen mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani 've Allah Teâlâ onunla hidayetini, sebatını veya artışını dilediği kimseyi baştan hidayete erdirdiği, hidayet üzere sabit kıldığı veya hidayetini artırdığı için onu böylece indirdi' demektir; yahut mahzûf bir mübtedanın haberi olarak merfû bir masdar tevilindedir, yani 'işin aslı şudur ki Allah hidayet eder...' demektir.

وجوز أن يكون معطوفا على محل مفعول أَنْزَلْناهُ أي وأنزلناه أن الله يهدي إلخ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا أي بما ذكر من المنزل بهداية الله تعالى أو بكل ما يجب أن يؤمن به ويدخل فيه ما ذكر دخولا أوليا وَالَّذِينَ هادُوا وَالصَّابِئِينَ هم على ما أخرج ابن جرير وغيره عن قتادة قوم يعبدون الملائكة ويصلون إلى القبلة ويقرؤون الزبور، وفي القاموس هم قوم يزعمون أنهم على دين نوح ﵇ وقبلتهم من مهب الشمال عند منتصف النهار، وفي كتاب الملل والنحل للشهرستاني أن الصابئة كانوا على عهد ابراهيم ﵇ ويقال لمقابليهم الحنفاء وكانوا يقولون: إنا نحتاج في معرفة الله تعالى ومعرفة طاعته وأمره وأحكامه جل شأنه إلى متوسط روحاني لا جسماني.

{ أَنْزَلْناهُ } fiilinin mef'ûlünün mahalline matuf olması da caiz görülmüştür; yani 've Allah'ın hidayet edeceğini indirdik...' demektir. { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler” yani Allah Teâlâ'nın hidayetiyle indirilen söz konusu vahye veya inanılması gereken her şeye iman edenler -ki zikredilenler buna öncelikle dahildir-; { وَالَّذِينَ هادُوا } “Yahudiler”, { وَالصَّابِئِينَ } “Sâbiîler”; bunlar, İbn Cerîr ve başkalarının Katâde'den rivayet ettiğine göre meleklere tapan, kıbleye yönelerek namaz kılan ve Zebûr okuyan bir topluluktur. el-Kāmûs'ta onların Nûh'un aleyhisselâm dini üzere olduklarını iddia eden ve kıbleleri gün ortasında kuzey rüzgârının estiği yön olan bir kavim oldukları belirtilir. Şehristânî'nin el-Milel ve'n-Nihal adlı kitabında ise Sâbiîlerin İbrâhim aleyhisselâm döneminde bulundukları, onların karşısındakilere Hunefâ dendiği ve şöyle dedikleri geçer: 'Biz Allah Teâlâ'yı bilmede, O'na itaati, emrini ve şanı yüce olan hükümlerini tanımada cismanî değil ruhanî bir aracıya muhtacız.'

ومدار مذاهبهم على التعصب للروحانيات وكانوا يعظمونها غاية التعظيم ويتقربون إليها ولما لم يتيسر لهم التقرب إلى أعيانها والتلقي منها بذواتها فزعت جماعة إلى هياكلها وهي السبع السيارات وبعض الثوابت، فصابئة الروم مفزعها السيارات وصائبة الهند مفزعها الثوابت، وربما نزلوا عن الهياكل إلى الأشخاص التي لا تسمع ولا تبصر ولا تغني شيئا، والفرقة الأولى هم عبدة الكواكب، والثانية هم عبدة الأصنام. وقد أفحم إبراهيم ﵇ كلتا الفرقتين وألزمهم الحجة.

Mezheplerinin esası ruhanî varlıklara taassupla bağlılık üzerine kuruludur; onları son derece yüceltir ve onlara yakınlaşmaya çalışırlardı. Onların bizzat kendilerine yaklaşmak ve doğrudan doğruya kendilerinden feyiz almak mümkün olmayınca, bir grup onların heykellerine (mabetlerine/cisimlerine) yani yedi gezegen ile bazı sabit yıldızlara yöneldi. Rum Sâbiîlerinin sığınağı gezegenler, Hint Sâbiîlerinin sığınağı ise sabit yıldızlardı. Kimi zaman da heykellerden işitmeyen, görmeyen ve hiçbir fayda sağlamayan şahıslara (putlara) indiler. Birinci fırka yıldızlara tapanlar, ikinci fırka ise putlara tapanlardır. İbrâhim aleyhisselâm her iki fırkayı da susturmuş ve delille onları ilzam etmiştir.

وذكر في موضع آخر أن ظهورهم كان في أول سنة من ملك طهمورث من ملوك الفرس، ولفظ الصابئة عربي من صبا كمنع وكرم صبا وصبوءا خرج من دين إلى آخر وَالنَّصارى وَالْمَجُوسَ هم على ما روي عن قتادة أيضا قوم يعبدون الشمس والقمر والنيران، واقتصر بعضهم على وصفهم بعبادة الشمس والقمر، وآخرون على وصفهم بعبادة النيران. وقيل: هم قوم اعتزلوا النصارى ولبسوا المسوح. وقيل: قوم أخذوا من دين النصارى شيئا ومن دين اليهود شيئا وهم قائلون بأن للعالم أصلين نورا وظلمة. وفي كتاب الملل والنحل ما يدل على أنهم طوائف وأنهم كانوا قبل اليهود والنصارى وأنهم يقولون بالشرائع على خلاف الصابئة وأن لهم شبهة كتاب وأنهم يعظمون النار، وفيه أن بيوت النيران للمجوس كثيرة فأول بيت بناه أفريدون بيت نار بطوس، وآخر بمدينة بخارى هو بردسون، واتخذ بهمن بيتا بسجستان يدعى كركو، ولهم بيت نار ببخارى أيضا يدعى قبادان وبيت نار يسمى كونشه بين فارس وأصفهان بناه كيخسرد.

Başka bir yerde, onların ortaya çıkışının Fars krallarından Tahmûres'in hükümdarlığının ilk yılında olduğu zikredilmiştir. es-Sâbie (الصَّابِئَة) lafzı Arapça olup; 'mene'a' ve 'kerume' bâblarından «sabâ», «sabven» ve «subûen» kökünden gelir ve bir dinden diğerine geçti manasındadır. { وَالنَّصارى } “Hristiyanlar”, { وَالْمَجُوسَ } “Mecûsîler”; bunlar da Katâde'den rivayet edildiğine göre Güneş'e, Ay'a ve ateşlere tapan bir topluluktur. Bazıları onları yalnızca Güneş ve Ay'a tapmakla, bazıları ise ateşe tapmakla nitelemiştir. Bir görüşe göre: Hristiyanlardan ayrılıp çul giyen bir topluluktur. Bir görüşe göre de: Hristiyanların dininden bir şeyler, Yahudilerin dininden de bir şeyler almış olan ve âlemin nur ve zulmet olmak üzere iki aslı olduğunu söyleyen bir topluluktur. el-Milel ve'n-Nihal'de onların çeşitli fırkalar olduğuna, Yahudilerden ve Hristiyanlardan önce var olduklarına, Sâbiîlerin aksine şeriatları kabul ettiklerine, kendilerinde kitap şüphesi bulunduğuna ve ateşi yücelttiklerine delalet eden bilgiler vardır. Orada Mecûsîlerin ateşgedelerinin çok olduğu; Efrîdûn'un inşa ettiği ilk ateşgedenin Tûs'taki bir ateş evi olduğu, Buhara şehrindeki bir diğerinin Berdesûn olduğu, Behmen'in Sicistan'da Kerkû adı verilen bir ateş evi edindiği, Buhara'da da Kubâdân denilen bir ateş evlerinin bulunduğu, Fars ile İsfahan arasında Keyhusrev'in inşa ettiği Kûneşe adlı bir ateş evinin yer aldığı,

وآخر بقومش يسمى جرير. وبيت نار كيكدر بناه في مشرق الصين، وآخر بأرجان من فارس اتخذه أرجان جد كشتاسف، وكل هذه البيوت كانت قبل زرادشت. ثم جدد زرادشت بيت نار بنيسا بعد كشتاسف أن تطلب النار التي كان يعظمها جم فوجدوها بمدينة خوارزم فنقلها إلى دارابجرد والمجوس يعظمونها أكثر من غيرها وكيخسرد، ولما غزا افراسياب عظمها وسجد لها. ويقال: إن أنوشروان هو الذي نقلها إلى كارشان فتركوا بعضها هناك وحملوا بعضها إلى نسا. وفي بلاد الروم على باب قسطنطينية بيت نار اتخذه شابور بن أزدشير فلم تزل كذلك إلى أيام المهدي.

Kūmis'te Cerîr denilen bir diğerinin bulunduğu, Keyküder'in ateş evini Çin'in doğusunda inşa ettiği, Fars'ın Ercân bölgesinde Güştâsb'ın dedesi Ercân tarafından yapılan bir diğerinin olduğu ve bütün bu ateş evlerinin Zerdüşt'ten önce var olduğu zikredilir. Daha sonra Zerdüşt, Cem'in yücelttiği ateşin aranmasını Güştâsb'ın emretmesi üzerine Nisâ'daki ateş evini yeniledi; onu Hârizm şehrinde bulup Dârâbcerd'e naklettiler; Mecûsîler onu diğerlerinden daha çok yüceltirler. Keyhusrev ve Efrâsiyâb savaş açtığında onu yüceltip ona secde etti. Rivayete göre onu Kâreşân'a nakleden Enûşirvân'dır; bir kısmını orada bırakıp bir kısmını Nisâ'ya taşımışlardır. Rum diyarında, Kostantiniyye kapısında Şâpûr b. Erdeşîr'in yaptırdığı bir ateş evi vardı ve Mehdî'nin günlerine kadar öylece kaldı.

وبيت نار باسفيتا على قرب مدينة السلام لبوران بنت كسرى. وفي الهند والصين بيوت نيران أيضا والمجوس إنما يعظمون النار لمعان. منها أنها جوهر شريف علوي يظنون أن ذلك ينجيهم من عذاب نار يوم القيامة ولم يدروا أن ذلك السبب الأعظم لعذابهم اهـ.

Bağdat (Medînetü's-Selâm) yakınlarında Esfîtâ'da Kisrâ'nın kızı Bûrân'a ait bir ateş evi vardı. Hindistan ve Çin'de de ateş evleri bulunmaktadır. Mecûsîler ateşi birtakım anlamlardan ötürü yüceltirler: Bunlardan biri, onun yüce ve şerefli bir cevher olması ve bunun kendilerini kıyamet gününde cehennem ateşinin azabından kurtaracağını zannetmeleridir; oysa bunun azaplarının en büyük sebebi olduğunu bilememişlerdir. (Alıntı bitti).

وفيه ما لا يخفى على من راجع التواريخ. وفي القاموس مجوس كصبور رجل صغير الأذنين وضع دينا ودعا إليه

Bunda tarih kitaplarına başvuran kimse için gizli kalmayacak hususlar vardır. el-Kāmûs'ta: Mecûs, sabûr vezninde olup küçük kulaklı bir adamdır; bir din uydurmuş ve ona davet etmiştir;

معرب ميخ وكوش. وفي الصحاح المجوسية نحلة والمجوسي نسبة إليها والجمع المجوس. قال أبو علي النحوي:

Mîh ve Kûş kelimelerinin muarrebidir (Arapçalaştırılmışıdır). es-Sıhâh'ta ise: Mecûsiyye bir mezheptir, Mecûsî ona mensubiyettir, çoğulu da Mecûs'tur. Nahivci Ebû Ali şöyle demiştir:

المجوس واليهود إنما عرفا على حد يهودي ويهود ومجوسي ومجوس فجمع على قياس شعيرة وشعير ثم عرف الجمع بالألف واللام ولولا ذلك لم يجز دخول الألف واللام عليهما لأنهما معرفتان مؤنثان فجريا في كلامهم مجرى القبلتين ولم يجعلا كالحيين في باب الصرف. وأنشد:

Mecûs ve Yehûd kelimeleri ancak 'yehûdî-yehûd' ve 'mecûsî-mecûs' ölçüsünde mârife kılınmıştır; 'şaîre-şaîr' kıyasına göre cemilenmiş, ardından bu çoğul harf-i tarif (elif-lâm) ile mârife yapılmıştır. Böyle olmasaydı her ikisine de elif-lâmın girmesi caiz olmazdı; çünkü onlar müennes iki mârifedir. Bu yüzden onların kelâmında iki kabile hükmünde cereyan etmişler, gayr-i munsarif bahsinde iki erkek kabile gibi kabul edilmemişlerdir. Ve şu beyti okumuştur:

أحار أريك برقا هبّ وهنا ... كنار مجوس يستعر استعارا

Ey Hâris! Sana gecenin bir vaktinde çakan, Mecûsîlerin alev alev yanan ateşi gibi parıldayan bir şimşek göstereyim mi?

انتهى. وذكر بعضهم أن مجوس معرب موكوش وأطلق على أولئك القوم لأنهم كانوا يرسلون شعور رؤوسهم إلى آذانهم. ونقل في البحر أن الميم بدل من النون، وأطلق ذلك عليهم لاستعمالهم النجاسات وهو قول لا يعول عليه وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا المشهور أنهم عبدة الأوثان، وقيل ما يعمهم وسائر من عبد مع الله تعالى إلها آخر من ملك وكوكب وغيرهما ممن لم يشتهر باسم خاص كالصابئة والمجوس، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ في حيز الرفع على أنه خبر لأن السابقة وأدخلت إن على كل واحد من جزئي الجملة لزيادة التأكيد كما في قول جرير:

Söz bitti. Bazıları Mecûs kelimesinin 'Mûkûş'un muarrebi olduğunu ve başlarının saçlarını kulaklarına kadar uzattıkları için bu kavme bu ismin verildiğini zikretmiştir. el-Bahr'da mîm harfinin nûn harfinden bedel olduğu ve necasetleri kullandıkları için onlara bu ismin verildiği nakledilmiştir; ancak bu itibar edilmeyen bir görüştür. { وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } “ve Allah'a ortak koşanlar”; meşhur olan görüşe göre bunlar putperestlerdir. Bunları ve Sâbiîler ile Mecûsîler gibi özel bir isimle meşhur olmayan melek, yıldız vb. Allah Teâlâ ile birlikte başka bir ilaha tapan herkesi kapsadığı da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “şüphesiz Allah kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir” kavli, önceki { إِنَّ } edatının haberi olarak ref mahallindedir; Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi cümlenin iki cüzünün her birine tekit fazlalığı için { إنّ } dahil edilmiştir:

إن الخليفة إن الله سربله ... سربال ملك به تزجى الخواتيم

Şüphesiz Halife'ye, muhakkak ki Allah, mühürlerin kendisiyle yürütüldüğü bir mülk elbisesi giydirmiştir.

وقيل: خبر إن الأولى محذوف أي مفترقون يوم القيامة أو نحو ذلك مما يدل عليه قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ إلخ فإن قولك: إن زيدا إن عمرا يضربه رديء، والبيت لا يتعين فيه جعل الجملة المقترنة بأن خبرا بل يجوز أن تكون معترضة والخبر جملة به تزجى الخواتيم، ولا يخفى عليك بعد تسليم الرداءة أن الآية ليست كالمثال المذكور لطول الفاصل فيها، قال في البحر: وحسن دخول إن في الجملة الواقعة خبرا في الآية طول الفصل بالمعاطيف، وقال الزجاج: زعم قوم أن قولك: إن زيدا أنه قائم رديء وأن هذه الآية إنما صلحت بتقدم الموصول ولا فرق بين الموصول وغيره في باب إن وليس بين البصريين خلاف في أن إن تدخل على كل مبتدأ وخبر فعلى هذا لا ينبغي العدول عن الوجه المتبادر، والمراد بالفصل القضاء أي إنه تعالى يقضي بين المؤمنين والفرق الخمس المتفقة على الكفر بإظهار المحق من المبطل وتوفية كل منهما حقه من الجزاء بإثابة المؤمنين وعقاب الفرق الآخرين بحسب استحقاق أفراد كل منهما، وقيل: المراد أنه تعالى يفصل بين الفرق الست في الأحوال والأماكن جميعا فلا يجازيهم جزاء واحدا بلا تفاوت بل يجزي المؤمنين بما يليق واليهود بما يليق بهم وهكذا ولا يجمعهم في موطن واحد بل يجعل المؤمنين في الجنة وكلا من الفرق الكافرة في طبقة من طبقات النار، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ تعليل لما قبله من الفصل أي إنه تعالى عالم بكل شيء من الأشياء ومراقب لأحواله ومن قضيته الإحاطة بتفاصيل ما صدر عن كل فرد من أفراد الفرق المذكورة وإجراء جزائه اللائق به عليه.

Bir görüşe göre: Birinci { إنّ } edatının haberi mahzûftur; yani Allah Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ } kavlinin delalet ettiği 'kıyamet günü ayrılacaklardır' veya benzeri bir takdirdedir; zira senin 'İnne Zeyden inne Amran yadribuhu' (Şüphesiz Zeyd'i şüphesiz Amr dövüyor) demen kusurludur (fasittir). Beyitte de inne ile başlayan cümlenin haber yapılması taayyün etmez; bilakis itiraziyye olması ve haberin { به تزجى الخواتيم } cümlesi olması da caizdir. Kusurluluk kabul edilse bile ayetin aradaki fasılanın uzunluğu sebebiyle zikredilen misal gibi olmadığı sana gizli kalmaz. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Ayette haber konumundaki cümleye inne'nin girmesini, matuflarla aranın uzamış olması güzelleştirmiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bir topluluk senin 'İnne Zeyden innehû kâimün' demenin kusurlu olduğunu, bu ayetin ise ancak mevsûlün öne geçmesiyle düzgün olduğunu iddia etmiştir; oysa inne konusunda mevsûl ile başkası arasında fark yoktur ve Basralılar arasında inne'nin her mübteda ve haberin başına girebileceği konusunda hiçbir ihtilaf bulunmamaktadır. Buna göre ilk akla gelen vecihten vazgeçmemek gerekir. 'Fasl'dan murat hükümdür; yani O Teâlâ, haklıyı bâtıldan ayırt ederek, her iki tarafa da ceza/mükâfattan hakkını tam vererek, her birinin fertlerinin hak edişine göre müminleri mükâfatlandırıp diğer fırkaları cezalandırarak müminler ile küfürde birleşen beş fırka arasında hüküm verecektir. Bir görüşe göre: Muradın, Allah Teâlâ'nın altı fırka arasında hem haller hem de mekânlar bakımından tamamen bir ayrım yapacağı; dolayısıyla onlara hiçbir fark gözetmeksizin tek bir karşılık vermeyip bilakis müminlere layık olanı, Yahudilere layık olanı ve diğerlerine de layık olanı vereceği; onları tek bir yerde toplamayıp müminleri cennete, kâfir fırkaların her birini ise cehennemin tabakalarından bir tabakaya koyacağı olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir” kavli, öncesindeki hüküm verme işleminin gerekçesidir; yani O Teâlâ her şeyi bilendir ve onun hallerini gözetendir; zikredilen fırkaların her bir ferdinden sâdır olanların ayrıntılarını kuşatması ve ona layık olan ceza/mükâfatı uygulaması da O'nun [şahitliğinin] gereğindendir.

وقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إلخ بيان لما يوجب الفصل المذكور من أعمال الفرق مع الاشارة إلى كيفيته وكونه بطريق التعذيب والإثابة والإكرام والإهانة، وجوز أن يكون تنويرا لكونه تعالى شهيدا على كل شيء، وقيل: هو تقريع على اختلاف الكفرة واستبعاد له لوجوب الصارف، والمراد بالرؤية العلم والخطاب لكل من يتأتى منه ذلك. والمراد بالسجود دخول الأشياء تحت تسخيره تعالى وإرادته سبحانه وقابليتها لما يحدث فيها ﷿، وظاهر كلام الآمدي أنه معنى حقيقي للسجود. وفي مفردات الراغب السجود في الأصل التطامن والتذلل وجعل ذلك عبارة عن التذلل لله تعالى وعبادته وهو عام في الإنسان والحيوان والجماد. وذلك ضربان بأن سجود باختيار يكون للإنسان وبه يستحق الثواب وسجود بتسخير يكون للإنسان وغيره من الحيوانات والنباتات. وخص في الشريعة بالركن المعروف من الصلاة وما جرى مجراه من سجود التلاوة وسجود الشكر انتهى.

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi ki göklerde olanlar ve yerde olanlar Allah'a secde etmektedir...” kavli, keyfiyetine, cezalandırma, mükâfatlandırma, ikram etme ve zillete düşürme yoluyla oluşuna işaretle birlikte zikredilen hükmü gerektiren fırkaların amellerinin bir beyanıdır. Allah Teâlâ'nın her şeye şahit oluşunu aydınlatıcı (tenvir) olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre de: Kâfirlerin ihtilafına yönelik bir azarlama ve caydırıcının bulunmasının zorunluluğuna binaen bunu yadırgamadır. Görmekten murat bilmektir; hitap ise bunu yapabilecek durumdaki herkese yöneliktir. Secdeden murat, varlıkların Allah Teâlâ'nın teshiri ve iradesi altına girmesi ve O Azze ve Celle'nin kendilerinde meydana getireceği şeyleri kabullenmeleridir. Âmidî'nin sözünün zahiri, bunun secde için hakiki bir anlam olduğu yönündedir. Râgıb'ın el-Müfredât'ında ise şöyle denir: Secde aslen alçalmak ve boyun eğmektir; bu da Allah Teâlâ'ya boyun eğmek ve ibadet etmekten ibaret kılınmıştır ve insan, hayvan ve cansız varlıklar hakkında geneldir. Bu iki kısımdır: İnsana ait olan ve sevabı hak ettiren ihtiyarî (iradî) secde; insana ve diğer hayvanat ile nebatata ait olan teshirî (zorunlu) secde. Şeriatta ise namazın bilinen rüknüne ve tilavet secdesi ile şükür secdesi gibi onun yerine geçen şeylere tahsis edilmiştir. (Alıntı bitti).

وذكر بعضهم أنه كما خص في الشريعة بذلك خص في عرف اللغة به. وقال ابن كمال: إن حقيقته على ما نص عليه في المجمل وضع الرأس، وقال العلامة الثاني: حقيقته وضع الجبهة لا الرأس حتى لو وضع الرأس من جانب القفا لم يكن ساجدا، وعلى هذين القولين على علاتهما قيل السجود هنا مجاز عن الدخول تحت تسخيره تعالى والانقياد لإرادته سبحانه. وجوز أن يكون مجازا عن دلالة لسان حال الأشياء بذلتها وافتقارها على صانعها وعظمته جلت عظمته، ووجه التنوير على هذا ظاهر وكذا التقريع على الاختلاف. ومَنْ إما خاصة بالعقلاء وإما عامة لهم ولغيرهم بطريق التغليب وهو الأولى لأنه الأنسب بالمقام لإفادته شمول الحكم لكل ما فيهما بطريق القرار فيهما أو بطريق الجزئية منهما، ويكون قوله تعالى:

Bazıları, şeriatta ona tahsis edildiği gibi lügat örfünde de ona tahsis edildiğini zikretmiştir. İbn Kemâl şöyle demiştir: el-Mücmel'de açıkça belirtildiği üzere onun hakikati başı koymaktır. Allâme-i Sânî ise şöyle demiştir: Hakikati başı değil alnı koymaktır; hatta baş ense tarafından konsa secde eden sayılmaz. Kusurlarıyla birlikte bu iki görüşe göre buradaki secdenin, Allah Teâlâ'nın teshiri altına girmekten ve iradesine boyun eğmekten mecaz olduğu söylenmiştir. Varlıkların hal dilinin zillet ve ihtiyaçlarıyla yaratıcılarına ve O'nun yüce azametine delalet etmesinden mecaz olması da caiz görülmüştür; buna göre tenvir (aydınlatma) yönü açıktır, ihtilaftan ötürü kınama da böyledir. { مَنْ } edatı ya sadece akıl sahiplerine mahsustur ya da tağlîb yoluyla hem onları hem de başkalarını kapsar; en uygun olanı da budur, zira her ikisinde de yerleşik olmaları veya ikisinin birer parçası olmaları yoluyla oradakilerin tamamını kapsadığını ifade etmesi bakımından makama en layık olanıdır. Bu durumda Allah Teâlâ'nın kavli:

وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ أفرادا لها بالذكر لشهرتها واستبعاد ذلك منها بحسب الظاهر في بادىء النظر القاصر كما قيل أو لأنها قد عبدت من دون الله تعالى إما باعتبار شخصها أو جنسها.

{ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ } “Güneş, Ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar ve bütün canlılar da...” [ifadesi], denildiği gibi meşhur olmaları ve ilk dar bakışta zâhiren bunlardan secdenin uzak görülmesi sebebiyle yahut bizzat kendileri veya cinsleri itibarıyla Allah'tan başka ilah edinilip tapıldıkları için bunların zikirde tek tek tahsis edilmesidir.

فالشمس عبدتها حمير والقمر عبدته كنانة وعبد الدبران من النجوم تميم والشعري لخم وقريش، والثريا طيىء، وعطاردا أسد والمرزم ربيعة، وعبد أكثر العرب الأصنام المنحوتة من الجبال. وعبدت غطفان العزى وهي سمرة واحدة السمر شجر معروف، ومن الناس من عبد البقر. وقرأ الزهري وابن وثاب «الدّواب» بتخفيف الباء. وخص ابن جني في المحتسب هذه القراءة بالزهري، وقال: لا أعلم من خففها سواء وهو قليل ضعيف قياسا وسماعا لأن التقاء الساكنين على حده وعذره كراهة التضعيف ولذا قالوا في ظللت ظلت وقالوا جان بالتخفيف وذكر له نظائر كثيرة.

Nitekim Güneş'e Himyer, Ay'a Kinâne tapmıştır; yıldızlardan Debarân'a Temîm, Şi'râ'ya Lahm ve Kureyş, Süreyyâ'ya Tay, Utarid'e Esed ve Mirzem'e Rebîa tapmıştır. Arapların çoğu dağlardan yontulmuş putlara tapmıştır. Gatafân ise Uzzâ'ya tapmıştır ki o bir semure (selem ağacı) olup semür ağaç cinsinin tekidir; insanlardan sığıra tapanlar da olmuştur. Zührî ve İbn Vessâb «الدّواب» kelimesini bâ harfini şeddesiz (hafifleterek) okumuşlardır. İbn Cinnî el-Muhteseb'de bu kıraati sadece Zührî'ye has kılmış ve şöyle demiştir: 'Ondan başka hafifleten olduğunu bilmiyorum; bu kıyasen ve semâen az ve zayıftır, çünkü iki sakinin birleşmesi kuralına göredir; onun mazereti ise şeddeli okumayı kerih görmesidir; nitekim «ظَلِلْتُ» yerine «ظَلْتُ» demişler, «جانّ» yerine de tahfif ile «جان» demişlerdir' ve buna pek çok benzer örnek zikretmiştir.

وقوله تعالى: وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ قيل مرفوع بفعل مضمر يدل عليه المذكور أي ويسجد له كثير من الناس سجود الطاعة المعروف. واعترض بأنه صرح في المغني بأن شرط الدليل اللفظي على المحذوف أن يكون طبقة لفظا ومعنى أو معنى لا لفظا فقط فلا يجوز زيد ضارب وعمرو على أن خبر عمرو محذوف وهو ضارب من الضرب في الأرض أي مسافر والمذكور بمعناه المعروف. وأجاب الخفاجي بأن ما ذكر غير مسلم لما ذكره النحاة من أن المقدر قد يكون لازما للمذكور نحو زيدا ضربت غلامه أي أهنت زيدا ولا يكون مشتركا كالمثال المذكور إلا أن يكون بينهما ملاءمة فيصح إذا اتحدا لفظا وكان من المشترك وبينهما ملازمة تدل على المقدر ولذا لم يصح المثال المذكور انتهى، وعطفه بعضهم على المذكورات قبله وجعل السجود بالنسبة إليه بمعنى السجود المعروف وفيما تقدم بمعنى الدخول تحت التسخير أو الدلالة على عظمة الصانع جل شأنه.

Allah Teâlâ'nın: { وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan birçoğu da...” kavlinin, zikredilenin delalet ettiği gizli bir fiille merfû olduğu söylenmiştir; yani 'insanlardan birçoğu da O'na bilinen itaat secdesiyle secde eder' demektir. Buna, el-Mugnî'de mahzûfa lafzî delilin şartının lafız ve mana bakımından veya sadece mana bakımından aynı tabakadan olması gerektiği, sadece lafızda kalmaması gerektiği açıkça belirtildiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim 'Zeydün dâribün ve Amrun' ifadesinde Amr'ın haberinin yeryüzünde dolaşmak (yolculuk yapmak) manasındaki darbdan gelen 'dâribün' (yolcu) olduğu, zikredilenin ise bilinen manasında olduğu takdir caiz değildir. Hafâcî buna şöyle cevap vermiştir: Zikredilen bu husus kabul edilemez; çünkü nahivcilerin belirttiği üzere takdir edilen şey bazen zikredilenin gereği (lâzımı) olabilir, nitekim «زَيْدًا ضَرَبْتُ غُلَامَهُ» (Zeyd'in kölesini dövdüm) sözünün takdiri 'Zeyd'i tahkir ettim/aşağıladım' şeklindedir; zikredilen misaldeki gibi müşterek (eş sesli) olmaz, meğerki aralarında bir uygunluk bulunsun; lafızda birleşirlerse ve müşterekten olup aralarında takdir edilene delalet eden bir birliktelik (mülâzemet) bulunursa caiz olur, işte bu yüzden zikredilen misal sahih olmamıştır. (Alıntı bitti). Bazıları ise bunu kendisinden önce zikredilenlere atfetmiş ve secdeyi ona nispetle bilinen secde, öncekilerde ise teshir altına girmek veya Yaratıcı'nın şânı yüce azametine delalet etmek manasında kılmıştır.

واستدل بذلك على جواز استعمال المشترك في معنييه أو استعمال اللفظ في حقيقته ومجازه، والجواب ما علمت، ولا يجوز العطف وجعل السجود في الجميع بمعنى الدخول تحت التسخير أو الدلالة على العظمة لأن ذلك عام لجميع الناس فلا يليق حينئذ ذكر كَثِيرٌ وغير العام إنما هو السجود بالمعنى المعروف فيفيد ذكر كَثِيرٌ إذا أريد أن منهم من لم يتصف بذلك وهو كذلك، وما قيل: إنه يجوز أن يكون تخصيص الكثير على إرادة السجود العام للدلالة على شرفهم والتنويه بهم ليس بشيء إذ كيف يتأتى التنويه وقد قرن بهم غير العقلاء كالدواب، وقال ابن كمال:

Bununla, müşterek lafzın iki anlamında birden kullanılmasının veya lafzın hem hakikatinde hem de mecazında kullanılmasının caiz olduğuna delil getirilmiştir; cevabı ise bildiğin gibidir. Atıf yapıp secdeyi hepsinde teshir altına girmek veya azamete delalet etmek manasında kılmak caiz değildir; çünkü bu bütün insanlar için geneldir, o takdirde { كَثِيرٌ } “birçoğu” lafzını zikretmek uygun düşmez. Genel olmayan ise ancak bilinen anlamdaki secdedir; dolayısıyla onlardan bu vasıfla nitelenmeyenlerin de bulunduğu kastedildiğinde { كَثِيرٌ } kelimesinin zikredilmesi fayda verir ve durum da böyledir. Birçoğunun tahsis edilmesinin, genel secde murat edildiğinde onların şerefini göstermek ve onları yüceltmek için olmasının caiz olduğu yönündeki söz ise bir şey değildir; zira canlılar (hayvanlar) gibi akıl sahibi olmayanlar onlarla birlikte zikredilmişken yüceltme nasıl mümkün olsun! İbn Kemâl şöyle demiştir:

تمسك من جوز حمل المشترك في استعمال واحد على أكثر من معنى بقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ الآية بناء على أن المراد بالسجود المنسوب إلى غير العقلاء الانقياد لتعذر السجود المعهود في حقه ومن المنسوب إليهم ما هو المعهود دون الانقياد لأنه شامل للكل غير مخصوص بالكثير ولا متمسك لهم في ذلك لأن كلا من التعليلين في معرض المنع، أما الأول فلأن حقيقة السجود وضع الرأس ولا تعذر في نسبته إلى غير العقلاء ولا حاجة إلى إثبات حقيقة الرأس في الكل لأن التغليب سائغ شائع، وأما الثاني فلأن الكفار لا سيما المتكبرين منهم لا حظ لهم من الانقياد لأن المراد منه الإطاعة بما ورد في حقه من الأمر تكليفيا كان أو تكوينيا على وجه ورد به الأمر وتقدير فعل آخر في هذا المقام من ضيق العطن كما لا يخفى على أرباب الفطن انتهى. وفيه القول بجواز العطف على كلا معنى السجود وضع الرأس والانقياد وبيان فائدة تخصيص الكثير على الثاني، ولا يخفى أن المتبادر من معتبرات كتب اللغة أن السجود حقيقة لغوية في الخضوع مطلقا وأن ما ذكره من حديث التغليب خلاف الظاهر وكذا حمل الانقياد على ما ذكره، وقد أخذ رحمه الله تعالى كلا المعنيين من التوضيح وقد أسقط مما فيه ما عنه غنى، وما زعم أنه من ضيق العطن هو الذي ذهب إليه أكثر القوم وعليه يكون مِنَ النَّاسِ صفة كَثِيرٌ وأورد أنه حينئذ يرد أن سجود الطاعة المعروف لا يختص بكثير من الناس فإن كثيرا من الجن متصف به أيضا، وكونهم غير مكلفين خلاف القول الأصح. نعم يمكن أن يقال: إنهم لم يكونوا مأمورين بالسجود عند نزول الآية وعلى مدعيه البيان، والقول بأنه يجوز أن يراد بالناس ما يعم الجن فإنه يطلق عليهم حسب إطلاق النفر والرجال عليهم ليس بشيء. ومن الناس من أجاب عن ذلك بأن يسجد المقدر داخل في الرؤية وقد قالوا: المراد بها العلم والتعبير بها عنه للإشعار بظهور المعلوم وظهور السجود بمعنى الدخول تحت التسخير في الأشياء المنسوب هو إليها مما لا سترة عليها وكذا ظهوره بمعنى السجود المعروف في كثير من الناس، وأما في الجن فليس كذلك فلذا وصف الكثير بكونه من الناس. وتعقب بأن الخطاب في أَلَمْ تَرَ لمن يتأتى منه ذلك ولا سترة في ظهور أمر السجود مطلقا بالنسبة إليه. ورد بأن مراد المجيب في أن سجود الجن ليس بظاهر في نفس الأمر ومع قطع النظر عن المخاطب كائنا من كان ظهور دخول

Müşterek bir lafzın tek bir kullanımda birden fazla manaya hamledilmesini caiz görenler, akıl sahibi olmayanlara nispet edilen secdeden muradın boyun eğme (inkıyad) olduğu -zira onlar hakkında bilinen secde imkânsızdır- ve insanlara nispet edilenden muradın ise boyun eğme değil bilinen secde olduğu -çünkü boyun eğme birçoğuna mahsus olmayıp herkesi kapsar- esasına dayanarak Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } ayetine tutunmuşlardır. Oysa bunda onlar için tutunacak bir delil yoktur; zira her iki gerekçe de men edilmeye (reddedilmeye) açıktır: Birincisi, çünkü secdenin hakikati başı koymaktır ve bunun akıl sahibi olmayanlara nispet edilmesinde bir imkânsızlık yoktur; hepsinde hakiki başın varlığını ispat etmeye de gerek yoktur, çünkü tağlîb caiz ve yaygındır. İkincisi ise, kâfirlerin, bilhassa onların kibirlenenlerinin boyun eğmeden hiçbir payları yoktur; çünkü boyun eğmekten murat, ister teklifî ister tekvînî olsun hakkında gelen emre, emredildiği şekilde itaat etmektir. Bu makamda başka bir fiil takdir etmek ise feraset sahiplerine gizli kalmayacağı üzere bir ufuk darlığıdır. (Alıntı bitti). Bunda, secdenin başı koymak ve boyun eğmek şeklindeki her iki manasına göre de atfın caiz olduğunu söylemek ve ikinci manaya göre 'birçoğunun' tahsis edilmesinin faydasını açıklamak vardır. Gizli değildir ki, muteber lügat kitaplarından ilk akla gelen, secdenin mutlak anlamda boyun eğmede lügavî bir hakikat olduğu ve onun tağlîb meselesinden zikrettiği şeyin zâhire aykırı olduğu gibi, boyun eğmeyi zikrettiği şeye hamletmenin de öyle olduğudur. Rahmetullahi aleyh her iki manayı da et-Tavzîh'ten almış, oradaki ihtiyaç duyulmayan kısımları ise atmıştır. Onun 'ufuk darlığı' zannettiği şey ise ulemanın çoğunun benimsediği görüştür; buna göre { مِنَ النَّاسِ } ibaresi { كَثِيرٌ } lafzının sıfatı olur. Ancak buna şöyle bir itiraz getirilmiştir: O takdirde bilinen itaat secdesinin insanların birçoğuna has olmadığı, zira cinlerin birçoğunun da bununla vasıflandığı itirazı vârit olur; cinlerin mükellef olmadıkları iddiası ise daha sahih olan görüşe aykırıdır. Evet, şöyle denilebilir: Ayetin inişi esnasında onlar secdeyle emrolunmamışlardı; bunu iddia edenin açıklama yapması gerekir. İnsanlar lafzından cinleri de kapsayan bir anlamın murat edilmesinin caiz olduğu -nitekim 'nefer' ve 'ricâl' lafızlarının onlar için de kullanıldığı gibi- yönündeki görüş ise bir şey değildir. İnsanlardan bazıları buna şöyle cevap vermiştir: Takdir edilen { يسجد } fiili görme/bilme alanına dâhildir; ulema 'görmekten' muradın bilmek olduğunu ve bilinen şeyin açıklığını hissettirmek için bununla ifade edildiğini söylemişlerdir; nitekim kendilerine nispet edilen varlıklarda teshir altına girme anlamındaki secdenin açıklığı üzerinde hiçbir örtü bulunmayan bir husustur, aynı şekilde insanların birçoğunda bilinen secde anlamındaki açıklığı da böyledir; cinlerde ise durum böyle değildir, işte bu yüzden 'birçoğu' insanlardan olmakla vasıflanmıştır. Buna karşılık; { أَلَمْ تَرَ } ayetindeki hitabın bunu yapabilecek herkese yönelik olduğu ve ona nispetle secde meselesinin mutlak olarak açıklığında hiçbir örtü bulunmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Cevap verenin muradı, cinlerin secdesinin işin aslında ve muhatap kim olursa olsun ondan bağımsız olarak zâhir olmadığıdır;

الأشياء المذكورة أولا تحت التسخير بخلاف سجود كثير من الناس فإنه ظاهر ظهور ذلك في نفس الأمر فخص الكثير بكونه من الناس ليكون الداخل في حيز الرؤية من صقع واحد من الظهور في نفس الأمر.

ilk zikredilen varlıkların teshir altına girmesinin açıklığının aksinedir; insanların birçoğunun secdesi ise işin aslında bunun açıklığı gibidir. Dolayısıyla görme/bilme alanına giren şeyin işin aslında açıklık bakımından aynı düzeyde olması için 'birçoğu' insanlardan olmakla tahsis edilmiştir.

وقيل المقام يقتضي تكثير الرائين لما يذكر في حيز الرؤية والتخصيص أوفق بذلك فلذا خص الكثير بكونهم من الناس والكل كما ترى، والأولى أن يقال: تخصيص الكثير من الناس بنسبة السجود بالمعنى المعروف إليهم على القول بأن كثيرا من الجن كذلك للتنويه بهم، ولا يرد عليه ما مر لأنه لم يقرن بهم في هذا السجود غير العقلاء فتأمل، وقيل:

Makamın, görme/bilme alanında zikredilen şeyi görenleri çoğaltmayı gerektirdiği ve tahsisin buna daha uygun olduğu, bu yüzden de 'birçoğunun' insanlardan olmakla tahsis edildiği de söylenmiştir; hepsi de gördüğün gibidir. En doğrusu şöyle denilmesidir: Cinlerin birçoğunun da böyle olduğu görüşüne göre, bilinen anlamdaki secdenin insanların birçoğuna nispet edilerek tahsis edilmesi, onları yüceltmek (tenbih/tenvîh) içindir; bu durumda daha önce geçen itiraz vârit olmaz, çünkü bu secdede akıl sahibi olmayanlar onlarla birlikte anılmamıştır; iyi düşün! Şöyle de denilmiştir:

إن كَثِيرٌ مرفوع على الابتداء حذف خبره ثقة بدلالة خبر قسيمه عليه نحو حق له الثواب ويفيد الكلام كثرة الفريقين والأول أولى لما فيه من الترغيب في السجود والطاعة للحق المعبود، وجوز أن يكون كَثِيرٌ مبتدأ ومِنَ النَّاسِ خبره والتعريف فيه للحقيقة والجنس أي وكثير من الناس الذين هم الناس على الحقيقة وهم الصالحون المتقون، وقال الراغب: قد يذكر الناس ويراد به الفضلاء دون من يتناوله اسم الناس تجوزا، وذلك إذا اعتبر معنى الانسانية وهو وجود العقل والذكر وسائر القوى المختصة به فإن كل شيء عدم فعله المختص به لا يكاد يستحق اسمه والمخصص للمبتدأ النكرة أنه صفة محذوف بالحقيقة على أن المعادلة من المخصصات إذا قلت رجال مكرمون ورجال مهانون لأنه تفصيل مجمل فهو موصوف تقديرا ولأن كلا من المقابلين موصوف بمغايرة الآخر فهذا داخل في الوصف المعنوي، وأن يكون كَثِيرٌ مبتدأ ومِنَ النَّاسِ صفته وقوله تعالى: وَكَثِيرٌ معطوف عليه وقوله سبحانه: حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ أي ثبت وتقرر خبر، ويكون الكلام على حد قولك: عندي ألف وألف أي ألوف كثيرة ومثله شائع في كلامهم فيفيد كثرة من حق عليه العذاب من الناس، وهذان الوجهان بعيدان، وقال في البحر: ضعيفان.

{ كَثِيرٌ } lafzı mübteda olarak merfûdur; karşılığının haberinin ona delaletine güvenilerek haberi mahzûftur, takdiri 'sevabı hak etmiştir' şeklindedir ve bu ifade her iki grubun da çokluğunu bildirir; birinci görüş ise tapılan Hakka secde ve itaate teşvik içermesi sebebiyle daha uygundur. { كَثِيرٌ } lafzının mübteda, { مِنَ النَّاسِ } ibaresinin onun haberi olması ve buradaki harf-i tarifin hakikat ve cins için olması da caiz görülmüştür; yani 've birçoğu, hakikatte insan olan kimselerdir ki onlar salihler ve muttakilerdir'. Râgıb şöyle demiştir: Bazen insanlar zikredilir ve mecaz yoluyla insan isminin kapsadığı kimseler değil sadece faziletli kimseler murat edilir; bu da insanlık manası yani akıl, zikir ve insana has diğer kuvvetlerin varlığı dikkate alındığında söz konusudur; zira kendisine has fiili bulunmayan hiçbir şey neredeyse kendi ismini hak edemez. Nekre mübtedayı tahsis eden şey, hakikatte mahzûf bir sıfat olmasıdır; nitekim 'Bir kısım adamlar ikram görür, bir kısım adamlar da hakarete uğrar' dediğinde denkleştirme (muâdele) tahsis edici unsurlardandır, çünkü bu mücmelin tafsilidir, dolayısıyla takdiren mevsûftur ve karşılıklı taraflardan her biri diğerinin zıddıyla mevsûftur; işte bu da manevî vasfa dâhildir. { كَثِيرٌ } lafzının mübteda, { مِنَ النَّاسِ } ibaresinin onun sıfatı olması; Allah Teâlâ'nın: { وَكَثِيرٌ } kavlinin ona matuf olması ve Allah Sübhânehu'nun: { حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذابُ } yani 'azap sabit ve kesinleşti' kavlinin de haber olması caizdir. Bu durumda söz senin 'Yanımda bin ve bin (yani binlerce) var' sözün kabilinden olur ve bunun benzeri Arapların kelâmında yaygındır; dolayısıyla insanlardan üzerlerine azap hak olanların çokluğunu ifade eder. Bu iki vecih uzaktır; el-Bahr'da ise 'zayıftır' denilmiştir.

والظاهر أن كَثِيرٌ الثاني مبتدأ والجملة بعده خبره وقد أقيمت مقام لا يسجد فكأنه قيل ويسجد كثير من الناس ولا يسجد كثير منهم، ولا يخفى ما في تلك الإقامة من الترهيب عن ترك السجود والطاعة، ولا يخفى ما في عدم التصريح بتقييد الكثير بكونه من الناس مما يقوي دعوى أن التقييد فيما تقدم للتنويه، وحمل عدم التقييد ليعم الكثير من الجن خلاف الظاهر جدا.

Zâhir olan şudur ki ikinci { كَثِيرٌ } lafzı mübtedadır ve arkasındaki cümle onun haberidir; bu cümle 'secde etmez' ifadesinin yerine ikâme edilmiştir. Sanki 'İnsanlardan birçoğu secde eder, onların birçoğu da secde etmez' denilmiştir. Bu ikâmede secdeyi ve itaati terk etmekten sakındırma (terhib) yönü gizli değildir. 'Birçoğunun' insanlardan oluşunun açıkça zikredilmeyip mutlak bırakılmasında, daha önceki kaydın yüceltme (tenbih) amaçlı olduğu iddiasını güçlendiren bir yön bulunduğu da açıktır; kayıtsız bırakılmasını cinlerin birçoğunu kapsasın diye yorumlamak ise zâhire son derece aykırıdır.

وجوز أن يكون معطوفا على من والسجود بأحد المعنيين السابقين وجملة حَقَّ إلخ صفته ويقدر وصف لكثير الأول بقرينة مقابله أي حق له الثواب ومِنَ النَّاسِ صفة له أيضا، ولا يخفى ما فيه، وقرىء «حقّ» بضم الحاء و «حقا» أي حق عليه العذاب حقا فهو مصدر مؤكد لمضمون الجملة وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ بأن كتب الله تعالى عليه الشقاء حسبما استعدت له ذاته من الشر، ومن مفعول مقدر ليهن فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ يكرمه بالسعادة.

{ مَنْ } lafzına matuf olması, secdenin önceki iki anlamdan birinde bulunması, { حَقَّ } ile başlayan cümlenin onun sıfatı olması ve karşılığının karinesiyle birinci 'çoğu' lafzına bir sıfat takdir edilip 'onun için sevap hak oldu' denilmesi, { مِنَ النَّاسِ } ibaresinin de onun sıfatı olması caiz görülmüştür; bundaki zorlama gizli değildir. «حقّ» fiili hâ harfinin zammesiyle «حُقَّ» ve cümlenin içeriğini tekit eden bir masdar olarak «حقًّا» yani 'azap onun üzerine tam manasıyla hak oldu' şeklinde de okunmuştur. { وَمَنْ يُهِنِ اللَّهُ } “Allah kimi alçaltırsa” yani zâtının kötülükten yana istidadına göre Allah Teâlâ onun aleyhine şekaveti (bedbahtlığı) yazarsa -buradaki { من } lafzı { يهن } fiilinin takdirî mef'ûlüdür-; { فَما لَهُ مِنْ مُكْرِمٍ } “artık ona [saadetle] ikram edecek / değer verecek hiçbir kimse yoktur”.

وقرأ ابن أبي عبلة «مكرم» بفتح الراء على أنه مصدر ميمي كما في القاموس أي مما له إكرام، وقيل اسم مفعول بمعنى المصدر ولا حاجة إلى التزامه، وقيل يجوز أن يكون باقيا على ما هو الشائع في هذه الصيغة من كونه اسم مفعول، والمعنى ما له من يكرم ويشفع فيه ليخلص من الإهانة. ولا يخفى بعده إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ من الأشياء التي من جملتها الإكرام والإهانة، وهذا أولى من تخصيص ما بقرينة السياق بهما.

İbn Ebî Able «مكرم» kelimesini rā harfinin fethasıyla, el-Kāmûs'ta belirtildiği üzere mîmî masdar olarak «مُكْرَم» şeklinde okumuştur; yani 'artık onun için hiçbir ikram yoktur' demektir. Masdar manasında ism-i mef'ûl olduğu da söylenmiştir, ancak bunu benimsemeye gerek yoktur. Bu sîgada yaygın olan ism-i mef'ûl hali üzere kalmasının caiz olduğu da söylenmiştir; buna göre mana 'onu zillete düşmekten kurtarmak için kendisine ikramda bulunulacak ve şefaat edilecek hiçbir kimsesi yoktur' şeklinde olur; bunun uzaklığı gizli değildir. { إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğini yapar”; aralarında ikram etme ve zillete düşürmenin de bulunduğu şeyleri yapar; bu [genel takdir], siyâkın karinesiyle { ما } lafzını sadece bu ikisine tahsis etmekten daha evlâdır.

هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ تعيين لطرفي الخصام وتحرير لمحله فالمراد بهذان فريق المؤمنين وفريق الكفرة المنقسم إلى الفرق الخمس. وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ومجاهد وعطاء بن أبي رباح والحسن وعاصم والكلبي ما يؤيد ذلك وبه يتعين كون الفصل السابق بين المؤمنين ومجموع من عطف عليهم، ولما كان كل خصم فريقا يجمع طائفة جاء اخْتَصَمُوا بصيغة الجمع.

{ هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ } “Şu iki hasım, Rableri hakkında çekişip tartışmışlardır” [ayeti], hasımlaşmanın iki tarafının belirlenmesi ve çekişme konusunun tayinidir. Dolayısıyla { هذانِ } “bu ikisi” lafzından murat, müminler fırkası ile beş fırkaya ayrılan kâfirler fırkasıdır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ, Mücâhid, Atâ b. Ebî Rabâh, Hasan, Âsım ve Kelbî'den bunu teyit eden rivayetler nakledilmiştir; bununla daha önce geçen ayrımın (fasl), müminler ile onlara matuf olanların tamamı arasında olduğu kesinlik kazanır. Her bir hasım bir topluluğu barındıran bir fırka olduğu için { اخْتَصَمُوا } fiili çoğul sîgasıyla gelmiştir.

وقرأ ابن أبي عبلة «اختصما» مراعاة اللفظ خَصْمانِ وهو تثنية خصم وذكروا أنه في الأصل مصدر يستوي

İbn Ebî Able, { خَصْمانِ } lafzının lafzına riayet ederek tesniye şeklinde «اختصما» okumuştur; bu kelime «hasm» lafzının tesniyesidir ve aslen [tekil, tesniye ve cemide] eşit olan bir masdar olduğunu zikretmişlerdir.

فيه الواحد المذكر وغيره، قال أبو البقاء: وأكثر الاستعمال توحيده فمن ثناه وجمعه حمله على الصفات والأسماء، وعن الكسائي أنه قرأ «خصمان» بكسر الخاء، ومعنى اختصامهم في ربهم اختصامهم في شأنه عزّ شأنه، وقيل في دينه، وقيل في ذاته وصفاته والكل من شؤونه تعالى واعتقاد كل من الفريقين حقية ما هو عليه وبطلان ما عليه صاحبه وبناء أقواله وأفعاله عليه يكفي في تحقق خصومته للفريق الآخر ولا يتوقف عن التحاور.

müzekker tekil ve başkası için de aynı şekilde kullanılır. Ebu'l-Bekā şöyle demiştir: 'Yaygın kullanım tekil olmasıdır; kim onu tesniye veya cemi yaparsa sıfatlara ve isimlere hamletmiştir.' Kisâî'den hā harfinin kesresiyle «خِصْمان» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Rableri hakkında çekişmelerinin anlamı, şânı yüce olan [Allah]'ın şânı hakkında çekişmeleridir; dininde çekişmeleridir veya zâtı ve sıfatları hakkında çekişmeleridir de denilmiştir. Bunların hepsi de Allah Teâlâ'nın şe'nlerindendir. İki fırkadan her birinin kendi üzerinde bulunduğu şeyin hak, diğerinin üzerinde bulunduğu şeyin batıl olduğuna inanması ve sözleri ile eylemlerini bunun üzerine bina etmesi, karşı tarafa olan husumetinin gerçekleşmesi için yeterlidir; [bunun fiilî bir] karşılıklı tartışmaya dayanması şart değildir.

وأخرج ابن جرير وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال: تخاصمت المؤمنون واليهود فقالت اليهود: نحن أولى بالله تعالى وأقدم منكم كتابا ونبيا قبل نبيكم، وقال المؤمنون: نحن أحق بالله تعالى آمنا بمحمد ﷺ وآمنا بنبيكم وبما أنزل الله تعالى من كتاب وأنتم تعرفون كتابنا ونبينا ثم تركتموه وكفرتم به حسدا فنزلت.

İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müminler ile Yahudiler tartıştılar. Yahudiler: 'Biz Allah Teâlâ'ya daha yakınız, kitabımız sizinkinden daha eski ve peygamberimiz de sizin peygamberinizden öncedir' dediler. Müminler ise: 'Biz Allah Teâlâ'ya daha layığız; biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ettik, sizin peygamberinize ve Allah Teâlâ'nın indirdiği kitaba da iman ettik. Siz ise bizim kitabımızı ve peygamberimizi tanıyorsunuz, sonra da haset yüzünden onu terk ettiniz ve onu inkâr ettiniz' dediler. Bunun üzerine [bu ayet] indi.

وأخرج جماعة عن قتادة نحو ذلك واعترض بأن الخصام على هذا ليس في الله تعالى بل في أيهما أقرب منه عزّ شأنه. وأجيب بأنه يستلزم ذلك وهو كما ترى وقيل عليه أيضا: إن تخصيص اليهود خلاف مساق الكلام في هذا المقام. وفي الكشف قالوا: إن هذا لا ينافي ما روي عن ابن عباس من أن الآية ترجع إلى أهل الأديان الستة في التحقيق لأن العبرة بعموم اللفظ لا بخصوص السبب.

Bir grup [müfessir] Katâde'den de buna benzer bir rivayet nakletmiştir. Buna, bu durumda çekişmenin Allah Teâlâ hakkında değil, hangisinin şânı yüce olan [Allah]'a daha yakın olduğu hususunda gerçekleştiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna karşılık, [bu durumun] onu gerektirdiği şeklinde cevap verilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Yine buna karşı, Yahudilerin tahsis edilmesinin bu makamdaki sözün akışına aykırı olduğu söylenmiştir. el-Keşşâf'ta ise şöyle demişlerdir: Bu durum, ayetin tahkik ehli nezdinde altı din ehline raci olduğu yönünde İbn Abbas'tan rivayet edilen görüşe aykırı değildir; zira itibar sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir.

وأخرج البخاري ومسلم والترمذي وابن ماجة والطبراني وغيرهم عن أبي ذر رضي الله تعالى عنه أنه كان يقسم قسما أن هذه الآية هذانِ خَصْمانِ إلى قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ نزلت في الثلاثة والثلاثة الذين بارزوا يوم بدر هم حمزة بن عبد المطلب وعبيدة بن الحارث وعلي بن أبي طالب وعتبة وشيبة ابنا ربيعة والوليد بن عتبة، وأنت تعلم أن هذا الاختصام ليس اختصاما في الله تعالى بل منشؤه ذلك فتأمل ولا تغفل.

Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, Taberânî ve diğerleri Ebû Zerr radıyallâhu anh'tan rivayet etmişlerdir ki o, { هذانِ خَصْمانِ } ayetinden { إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ } “Şüphesiz Allah dilediğini yapar” kavline kadar olan kısmın Bedir günü mübareze eden (teke tek çarpışan) üçer kişi hakkında indiğine yemin ederdi; onlar Hamza b. Abdilmuttalib, Ubeyde b. el-Hâris, Ali b. Ebî Tâlib ile Utbe ve Şeybe [adındaki] Rebîa'nın iki oğlu ve Velîd b. Utbe idi. Sen de bilirsin ki bu çekişme bizzat Allah Teâlâ hakkında bir çekişme olmayıp menşei odur; artık düşün ve gaflete düşme.

وأما ما قيل من أن المراد بهذين الخصمين الجنة والنار فلا ينبغي أن يختلف في عدم قبوله خصمان أو ينتطح فيه كبشان، وفي الكلام كما قال غير واحد تقسيم وجمع وتفريق فالتقسيم إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا- إلى قوله تعالى- وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا والجمع إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ إلى قوله تعالى: هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ والتفريق في قوله سبحانه: فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ إلخ أي أعد لهم ذلك، وكأنه شبه أعداد النار المحيطة بهم بتقطيع ثياب وتفصيلها لهم على قدر جثثهم ففي الكلام استعارة تمثيلية تهكمية وليس هناك تقطيع ولا ثياب حقيقة، وكأن جمع الثياب للإيذان بتراكم النار المحيطة بهم وكون بعضها فوق بعض.

Bu iki hasımdan muradın cennet ve cehennem olduğu yönündeki söze gelince, bunun kabul edilmeyeceği hususunda iki hasım dahi ihtilaf etmez ya da iki koç tokuşmaz. Birçok müfessirin belirttiği gibi kelamda taksim, cem ve tefrik vardır: Taksim, { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinden { وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } kavline kadar olan kısımdır; cem, { إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ } kavlinden { هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ } kavline kadar olan kısımdır; tefrik ise Cenâb-ı Hakk'ın: { فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ } “O inkâr edenler var ya, onlar için ateşten elbiseler biçilmiştir” kavlindedir; yani bu onlar için hazırlanmıştır. Sanki onları kuşatan ateşin hazırlanması, bedenlerinin ölçüsüne göre onlar için elbiselerin biçilip kesilmesine benzetilmiştir; dolayısıyla kelamda istiare-i temsîliyye-i tehakkümiyye (alay yollu temsili istiare) vardır, yoksa hakikatte bir biçme ve elbise söz konusu değildir. Elbiselerin çoğul getirilmesi ise sanki onları kuşatan ateşin yığılmasını ve bir kısmının diğerinin üzerinde bulunmasını bildirmek içindir.

وجوز أن يكون ذلك لمقابلة الجمع بالجمع والأول أبلغ، وعبر بالماضي لأن الأعداد قد وقع فليس من التعبير بالماضي لتحققه كما في «نفخ في الصور» .

Bunun çoğulun çoğula mukabelesi kabilinden olması da caiz görülmüştür; ancak birinci [yorum] daha beliğdir. Hazırlık vuku bulmuş olduğu için geçmiş zaman [kipi] ile ifade edilmiştir; yoksa «Sûra üflendi» ifadesinde olduğu gibi [gelecekte] gerçekleşmesi kesin olduğu için geçmiş zamanla ifade edilmiş değildir.

وأخرج جماعة عن سعيد بن جبير أن هذه الثياب من نحاس مذاب وليس شيء حمي في النار أشد حرارة منه فليست الثياب من نفس النار بل من شيء يشبهها وتكون هذه الثياب كسوة لهم وما أقبحها كسوة. ولذا قال وهب:

Bir grup [müfessir] Saîd b. Cübeyr'den bu elbiselerin erimiş bakırdan olduğunu, ateşte kızdırılan hiçbir şeyin ondan daha sıcak olmadığını rivayet etmiştir; dolayısıyla elbiseler ateşin bizzat kendisinden değil, ona benzeyen bir şeydendir ve bu elbiseler onlar için bir giysidir; o ne çirkin bir giysidir! Bundan dolayı Vehb şöyle demiştir:

يكسى أهل النار والعري خير لهم. وقرأ الزعفراني في اختياره «قطعت» بالتخفيف والتشديد أبلغ.

'Cehennem ehline giydirilir; oysa çıplak kalmaları onlar için daha hayırlıdır.' Za'ferânî kendi ihtiyarî kıraatinde «قُطِعَتْ» şeklinde hafifletme ile (şeddesiz) okumuştur; şeddeli olan ise daha beliğdir.

يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ أي الماء الحار الذي انتهت حرارته، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما لو سقط من الحميم نقطة على جبال الدنيا لأذابتها، وفسره ابن جبير بالنحاس المذاب، والمشهور التفسير السابق، ولعله إنما جيء بمن ليؤذن بشدة الوقوع والجملة مستأنفة أو خبر ثان للموصول أو في موضع الحال المقدرة من ضمير لَهُمْ يُصْهَرُ بِهِ أي يذاب ما فِي بُطُونِهِمْ من الأمعاء والأحشاء.

{ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ } “başlarının üstünden kaynar su dökülecektir”; yani sıcaklığı son noktaya ulaşmış sıcak su. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, şayet kaynar sudan dünya dağlarına bir damla düşseydi onları eritirdi. İbn Cübeyr ise onu erimiş bakır olarak tefsir etmiştir; meşhur olan ise önceki tefsirdir. { مِنْ } edatının getirilmesi, muhtemelen dökülüşün şiddetini bildirmek içindir. Cümle müste'nefedir veya ism-i mevsûlün ikinci haberidir ya da { لَهُمْ } zamirinden takdirî hâl konumundadır. { يُصْهَرُ بِهِ } “bununla eritilecektir”; yani { ما فِي بُطُونِهِمْ } “karınlarında bulunanlar” yani bağırsakları ve iç organları [eritilecektir].

وأخرج عبد بن حميد والترمذي وصححه وعبد الله بن أحمد في زوائد الزهد وجماعة عن أبي هريرة أنه تلا هذه

Abd b. Humeyd, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed ve bir grup [muhaddis] Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir ki o bu

الآية فقال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «إن الحميم ليصب على رؤوسهم فينفذ الجمجمة حتى يخلص إلى جوفه فيسلت ما في جوفه حتى يمرق إلى قدميه وهو الصهر ثم يعاد كما كان» .

ayeti okumuş ve şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Şüphesiz o kaynar su başlarına dökülür; kafatasını delip geçer ve nihayet içine kadar ulaşır. İçinde bulunanı tamamen eritip söker, öyle ki iki ayağından dışarı süzülür; işte sahr (eritme) budur. Sonra eski haline döndürülür.»

وقرأ الحسن وفرقة «يصهّر» بفتح الصاد وتشديد الهاء، والظاهر أن قوله تعالى: وَالْجُلُودُ عطف على ما وتأخيره عنه قيل إما لمراعاة الفواصل أو للإشعار بغاية شدة الحرارة بإيهام أن تأثيرها في الباطن أقدم من تأثيرها في الظاهر مع أن ملابستها على العكس، وقيل إن التأثير في الظاهر غني عن البيان وإنما ذكر للإشارة إلى تساويهما ولذا قدم الباطن لأنه المقصود الأهم، وقيل التقدير ويحرق الجلود لأن الجلود لا تذاب وإنما تجتمع على النار وتنكمش، وفي البحر أن هذا من باب علفتها تبنا وماء باردا. وقال بعضهم: لا حاجة إلى التزام ذلك فإن أحوال تلك النشأة أمر آخر، وقيل يُصْهَرُ بمعنى ينضج، وأنشد:

Hasan ve bir grup sād harfinin fethası ve he harfinin şeddesiyle «يُصَهَّرُ» şeklinde okumuştur. Zâhir olan, Allah Teâlâ'nın: { وَالْجُلُودُ } “ve derileri de” kavlinin { ما } lafzına matuf olmasıdır. Ondan sonraya bırakılmasının sebebi olarak; ya fâsıla uyumu veya sıcaklığın dışa olan teması aksine olmasına rağmen içteki tesirinin dıştaki tesirinden daha önce olduğu hissini vererek hararetin son derece şiddetli olduğunu bildirmek için olduğu söylenmiştir. Dıştaki tesirin açıklamaya ihtiyaç duymadığı, sadece ikisinin eşit olduğuna işaret etmek için zikredildiği, asıl maksat olduğu için de bâtının öne geçirildiği de söylenmiştir. Derilerin erimeyip sadece ateş karşısında büzüşüp toplandığı gerekçesiyle takdirin 'derileri de yakar' şeklinde olduğu da ileri sürülmüştür; el-Bahr'da bunun «Ona saman ve soğuk su yedirdim» kabîlinden olduğu belirtilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Buna sarılmaya gerek yoktur; zira o âlemin (öte âlemin) halleri bambaşka bir durumdur. { يُصْهَرُ } fiilinin 'pişirilir' manasında olduğu da söylenmiş ve şu beyit inşad edilmiştir:

تصهره الشمس ولا ينصهر وحينئذ لا كلام في نسبته إلى الجلود، والجملة حال من الْحَمِيمُ أو مستأنفة.

'Güneş onu pişirir ama o erimez.' Bu takdirde onun derilere isnat edilmesinde hiçbir itiraz kalmaz. Cümle, { الْحَمِيمُ } kelimesinden hâldir veya müste'nefedir.

وَلَهُمْ أي للكفرة، وكون الضمير للزبانية بعيد، واللام للاستحقاق أو للفائدة تهكما بهم، وقيل للأجل، والكلام على حذف مضاف أي لتعذيبهم، وقيل بمعنى على كما في قوله تعالى: وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ [غافر: ٥٢] أي وعليهم.

{ وَلَهُمْ } “ve onlar için vardır” yani kâfirler için vardır; zamirin zebânîlere ait olması uzaktır. Lam harfi istihkak (hak ediş) veya onlarla alay etmek maksadıyla fayda içindir. Sebep bildirmek için olduğu da söylenmiştir; bu takdirde kelam muzafın hazfi üzeredir, yani 'onlara azap etmek için' demektir. [Mü'min Suresi 52. ayetteki] { وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ } “lanet onlaradır” yani 'onların üzerinedir' kavlinde olduğu gibi { على } manasında olduğu da söylenmiştir.

مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ جمع مقمعة وحقيقتها ما يقمع به أي يكف بعنف. وفي مجمع البيان هي مدقة الرأس من قمعه قمعا إذا ردعه، وفسرها الضحاك وجماعة بالمطارق، وبعضهم بالسياط.

{ مَقامِعُ مِنْ حَدِيدٍ } “demirden kamçılar / topuzlar vardır”; mikmaa (kamçı/topuz) kelimesinin çoğuludur. Hakikati, kendisiyle kām' edilen yani şiddetle menedilen alettir. Mecmeu'l-Beyân'da, 'onu şiddetle menettiğinde kullanılan kameahu kam'an kökünden gelen baş tokmaklayıcı alet' olarak açıklanmıştır. Dahhâk ve bir grup onu çekiçler/balyozlar, bazıları ise kırbaçlar/kamçılar olarak tefsir etmiştir.

وفي الحديث «لو وضع مقمع منها في الأرض ثم اجتمع عليه الثقلان ما أقلوه من الأرض»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Onlardan bir kamçı/topuz yeryüzüne konsa, sonra insanlar ve cinler bir araya gelse onu yerden kaldıramazlardı.»

كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أي أشرفوا على الخروج من النار ودنوا منه حسبما يروى أنها تضربهم بلهبها فترفعهم فإذا كانوا في أعلاها ضربوا بالمقامع فهووا فيها سبعين خريفا، فالإرادة مجاز عن الإشراف والقرب كما في قوله تعالى: يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ [الكهف: ٧٧] وجعل بعضهم ضمير مِنْها للثياب وهو ركيك، وقوله تعالى: مِنْ غَمٍّ بدل اشتمال من ضمير مِنْها بإعادة الجار والرابط محذوف والتنكير للتفخيم، والمراد من غم عظيم من غمومها أو مفعول له للخروج أي كلما أرادوا الخروج منها لأجل غم عظيم يلحقهم من عذابها، والغم أخو الهم وهو معروف، وقال بعضهم: هو هنا مصدر غممت الشيء أي غطيته أي كلما أرادوا أن يخرجوا من تغطية العذاب لهم أو مما يغطيهم من العذاب أُعِيدُوا فِيها أي في قعرها بأن ردوا من أعاليها إلى أسافلها من غير أن يخرجوا منها إذ لا خروج لهم كما هو المشهور من حالهم، واستدل له بقوله تعالى: وَما هُمْ بِخارِجِينَ [البقرة: ١٦٧، المائدة: ٣٧] وفي اختيار فِيها دون إليها إشعار بذلك، وقيل الإعادة مجاز عن الإبقاء، وقيل التقدير كلما أرادوا أن يخرجوا منها فخرجوا أعيدوا فيها فالإعادة معلقة على الخروج وحذف للإشعار بسرعة تعلق الإرادة بالإعادة ويجوز أن يحصل لهم، والمراد من قوله تعالى: وَما هُمْ بِخارِجِينَ نفي الاستمرار أي لا يستمرون على الخروج لا استمرار النفي، وكثيرا ما يعدى العود بفي لمجرد الدلالة على التمكن والاستقرار، وقال بعضهم: إن الخروج ليس من النار وإنما هو من الأماكن المعدة لتعذيبهم فيها، والمعنى كلما أراد أحدهم أن يخرج من مكانه المعد له في النار إلى مكان آخر منها فخرج منه أعيد فيه وهو كما ترى، وهذه الإعادة على ما قيل بضرب الزبانية إياهم بالمقامع، وقوله تعالى: وَذُوقُوا على تقدير قول معطوف على أُعِيدُوا أي وقيل لهم ذوقوا عَذابَ الْحَرِيقِ قد مر الكلام فيه، والأمر للاهانة.

{ كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها } “Oradan her çıkmak istediklerinde”; yani ateşin alevinin onları çarpıp yukarı kaldırdığı, en tepesine vardıklarında kamçılarla/topuzlarla vurulup orada yetmiş yıl aşağı yuvarlandıkları yönünde rivayet edildiği üzere, ateşten çıkmaya yaklaşıp ona ramak kaldığında demektir. İrade, [Kehf Suresi 77. ayetteki] { يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ } “yıkılmak üzere olan” kavlinde olduğu gibi yaklaşmaktan ve sınırına gelmekten mecazdır. Bazıları { مِنْها } zamirini elbiselere raci kılmıştır ki bu zayıftır. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ غَمٍّ } “gamdan dolayı” kavli, cer edatının tekrarlanmasıyla { مِنْها } zamirinden bedel-i iştimaldir, rabıt ise mahzuftur; nekrelik tazim (büyütme) içindir. Muradı, cehennemin gamlarından büyük bir gamdır; veya çıkış için mef'ûlün lehdir, yani 'azabından kendilerine ulaşan büyük bir gam sebebiyle her ne zaman oradan çıkmak isteseler' demektir. Gam, hemmin (tasanın) kardeşidir ve bilinmektedir. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu kelime burada 'bir şeyi örttüm' manasındaki gamemtü'ş-şey' ifadesinin masdarıdır; yani 'azabın kendilerini örtmesinden veya azaptan onları örten şeyden her ne zaman çıkmak isteseler' demektir. { أُعِيدُوا فِيها } “oraya geri döndürülürler”; yani oradan hiç çıkamadıkları halde -zira hallerinin meşhur olduğu üzere onlar için çıkış yoktur- en üstünden en dibine geri itilerek onun derinliklerine iade edilirler. Buna [Bakara Suresi 167 ve Mâide Suresi 37. ayetlerdeki] { وَما هُمْ بِخارِجِينَ } “onlar oradan çıkacak değillerdir” kavliyle istidlal edilmiştir. { إليها } yerine { فِيها } lafzının tercih edilmesinde buna işaret vardır. İadenin [ateşte] tutmaktan mecaz olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre ise takdir 'oradan her çıkmak istediklerinde ve çıktıklarında oraya geri döndürülürler' şeklindedir; dolayısıyla iade çıkışa bağlanmıştır ve iradenin iadeye taallukundaki sürati bildirmek için hazfedilmiştir; bunun kendileri için vuku bulması da caizdir. Allah Teâlâ'nın: { وَما هُمْ بِخارِجِينَ } kavlinden murat devamlılığın nefyidir; yani nefyin devamı değil, çıkış hali üzere devam edemezler demektir. Avdet (dönüş) fiili çoğunlukla sadece yerleşmeyi ve istikrarı göstermek için { في } edatıyla müteaddi kılınır. Bazıları da şöyle demiştir: Çıkış ateşten değil, ateşte kendilerine azap edilmek üzere hazırlanan yerlerdendir. Mana 'onlardan biri ateşte kendisi için hazırlanan yerden başka bir yere her ne zaman çıkmak istese ve oradan çıksa, tekrar oraya iade edilir' şeklinde olur ki bu da gördüğün gibidir. Bu iade, nakledildiğine göre zebânîlerin onlara tokmaklarla vurmasıyla gerçekleşir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَذُوقُوا } kavli ise mahzuf bir kavl takdiriyle { أُعِيدُوا } fiiline matuftur; yani 've onlara tadın denilir'; { عَذابَ الْحَرِيقِ } “o yakıcı azabı” ifadesine dair açıklama daha önce geçmişti. Emir tahkir ve tezlil (aşağılama) içindir.

إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ بيان لحسن حال

{ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır”; [bu ayet,] kâfirlerin kötü halinin açıklanmasının hemen ardından müminlerin güzel halinin

المؤمنين إثر بيان سوء حال الكفرة، وغير الأسلوب فيه بإسناد الإدخال إلى الاسم الجامع وتصدير الجملة بحرف التحقيق وفصلها للاستئناف إيذانا بكمال مباينة حالهم لحال الكفرة وإظهارا لمزيد العناية بأمر المؤمنين ودلالة على تحقيق مضمون الكلام يُحَلَّوْنَ فِيها بالبناء للمفعول والتشديد من التحلية بالحلي أي تحليهم الملائكة ﵈ بأمره تعالى، وقوله تعالى: مِنْ أَساوِرَ قيل متعلق بيحلون، ومِنْ ابتدائية والفعل متعد لواحد وهو النائب عن الفاعل، وقيل: متعلق بمحذوف وقع صفة لمفعول محذوف ومن للبيان والفعل متعد لاثنين أحدهما النائب عن الفاعل والآخر الموصوف المحذوف أي يحلون حليا أو شيئا من أساور، وعلى القول بتعدي هذا الفعل لاثنين جوز أن تكون من للتبعيض واقعة موقع المفعول، وأن تكون زائدة على مذهب الأخفش من جواز زيادتها في الإيجاب وأَساوِرَ مفعول يُحَلَّوْنَ وقوله تعالى: مِنْ ذَهَبٍ صفة لأساور، ومِنْ للبيان، وقيل: لابتداء الغاية أي أنشئت من ذهب، وقيل: للتبعيض، وتعلقه بيحلون لا يخفى حاله، وقرىء «يحلون» بضم الياء والتخفيف، وهو على ما في البحر بمعنى المشدد، ويشعر كلام بعض أنه متعد لواحد وهو النائب الفاعل فمن أساور متعلق به ومن ابتدائية.

açıklanmasıdır. Burada idhal (içeri alma) fiili cami reaches olan isme (Allah lafzına) isnat edilerek, cümle tahkik harfiyle başlatılarak ve onların halinin kâfirlerin halinden tamamen farklı olduğunu bildirmek, müminlerin durumuna verilen ilave önemi göstermek ve kelamın içeriğinin tahakkuk ettiğine delalet etmek üzere istinaf yoluyla fasledilerek üslup değiştirilmiştir. { يُحَلَّوْنَ فِيها } “Orada süslenirler”; meçhul bina ve ziynet takınmak manasında tef'îl babından şedde iledir; yani Allah Teâlâ'nın emriyle melekler aleyhimüsselâm onları süsler. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ أَساوِرَ } “bileziklerle” kavlinin { يحلون } fiiline taalluk ettiği söylenmiştir; buradaki { مِنْ } ibtida (başlangıç) içindir ve fiil tek bir mef'ûle müteaddidir ki o da naib-i fâildir. Mahzuf bir mef'ûlün sıfatı olan mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği, { من } edatının beyan için olduğu ve fiilin birisi nâib-i fâil, diğeri mahzuf mevsuf olmak üzere iki mef'ûle müteaddi olduğu da söylenmiştir; yani 'ziynetle veya bileziklerden bir şeyle süslenirler' demektir. Bu fiilin iki mef'ûle müteaddi olduğu görüşüne göre, { من } edatının mef'ûl konumunda vaki olan teb'îz (kısmîlik) için olması ve Ahfeş'in olumlu cümlede ziyadeliğini caiz görmesi mezhebine göre zaid olması da caiz görülmüştür; bu takdirde { أَساوِرَ } kelimesi { يُحَلَّوْنَ } fiilinin mef'ûlü olur. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ ذَهَبٍ } “altından” kavli ise bileziklerin sıfatıdır; { مِنْ } beyan içindir. İbtidâ-i gāye için olduğu yani 'altından var edilmiş' manasına geldiği de söylenmiştir. Teb'îz için olduğu da söylenmiştir; bunun { يحلون } fiiline taallukunun durumu ise gizli değildir. «يُحَلَّوْنَ» fiili yâ harfinin zammesi ve [lâm'ın] tahfifiyle (şeddesiz) de okunmuştur; el-Bahr'daki bilgiye göre şeddeli olanla aynı manadadır. Bazılarının ifadesi, bunun tek bir mef'ûle müteaddi olduğunu ve onun da nâib-i fâil olduğunu ihsas ettirir; dolayısıyla { من أساور } ona mütealliktir ve { من } ibtida içindir.

وقرأ ابن عباس «يحلون» بفتح الياء واللام وسكون الحاء من حليت المرأة إذا لبست حليها. وقال أبو حيان: إذا صارت ذات حلي، وقال أبو الفضل الرازي: يجوز أن يكون من حلي بعيني يحلى إذا استحسنته وهو في الأصل من الحلاوة وتكون من حينئذ زائدة، والمعنى يستحسنون فيها الأساور، وقيل: هذا الفعل لازم ومن سببية، والمعنى يحلى بعضهم بعين بعض بسبب لباس أساور الذهب.

İbn Abbas yâ ve lâm harflerinin fethası, hâ harfinin sükûnu ile «يَحْلَوْنَ» şeklinde okumuştur; bu da kadının ziynetini takınması manasındaki 'haliyet' fiilindendir. Ebû Hayyân: 'Ziynet sahibi olduğunda kullanılır' demiştir. Ebü'l-Fazl er-Râzî ise şöyle demiştir: 'Onu güzel buldum' manasındaki 'haliye bi-aynî yahle' fiilinden olması caizdir; aslen tatlılıktan (halâvet) gelir ve bu takdirde { من } zaid olur, mana da 'Orada bilezikleri pek beğenirler' şeklinde olur. Bu fiilin lâzım olduğu, { من } edatının sebebiyet bildirdiği ve mananın 'Altın bilezikler takınmaları sebebiyle birbirlerinin gözüne tatlı ve güzel görünürler' şeklinde olduğu da söylenmiştir.

وجوز أبو الفضل أن يكون من حليت به إذا ظفرت به، ومنه قولهم: لم يحل فلان بطائل، ومن حينئذ بمعنى الباء أي يظفرون فيها بأساور من ذهب. وقرأ ابن عباس «من أسور» بفتح الراء من غير ألف ولا هاء، وكان قياسه أن يصرف لأنه نقص بناؤه فصار كجندل لكنه قدر المحذوف موجودا فمنع الصرف، قد تقدم الكلام على نظير هذه الجملة في الكهف فتذكر، وقوله تعالى: وَلُؤْلُؤاً عطف على محل مِنْ أَساوِرَ أو على الموصوف المحذوف، وحمله أبو الفتح على إضمار فعل أي ويؤتون لؤلؤا أو نحو ذلك.

Ebü'l-Fazl, 'ona nail oldu / onu elde etti' manasındaki 'haliytü bihî' fiilinden olmasını da caiz görmüştür; Arapların 'Falanca dişe dokunur bir şey elde edemedi' sözü de bundandır. Bu takdirde { من }, bâ manasındadır; yani 'Orada altından bilezikler elde ederler' demektir. İbn Abbas elifsiz ve he'siz, rā harfinin fethasıyla «مِنْ أَسْوَرَ» şeklinde okumuştur; bunun kural gereği munsarif olması gerekirdi, çünkü vezni eksilerek «cendel» gibi olmuştur; ancak mahzuf olanı mevcut farz ederek gayr-i munsarif kılmıştır. Bu cümlenin benzerine dair açıklama Kehf Suresi'nde geçmişti, hatırlayınız. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلُؤْلُؤاً } kavli, { مِنْ أَساوِرَ } lafzının mahalline veya mahzuf mevsufe matuftur; Ebü'l-Feth ise bunu mahzuf bir fiil takdirine hamletmiştir, yani 've kendilerine inci verilir' veya benzeri bir takdirdedir.

وقرأ أكثر السبعة والحسن في رواية وطلحة وابن وثاب والأعمش وأهل مكة «ولؤلؤا» بالخفض عطفا على أَساوِرَ أو على ذَهَبٍ لأن السوار قد يكون من ذهب مرصع بلؤلؤ وقد يكون من لؤلؤ فقط كما رأيناه ويسمى في ديارنا حضرا أو أكثر ما يكون من المرجان. واختلفوا هل في الإمام ألف بعد الواو فقال الجحدري: نعم، وقال الأصمعي: لا، وروى يحيى عن أبي بكر همز الآخر وقلب الهمزة الأولى واوا، وروى المعلى بن منصور عنه ضد ذلك.

Yedi kıraat imamının ekserisi, bir rivayette Hasan, Talha, İbn Vessâb, A'meş ve Mekke ehli; { أَساوِرَ } veya { ذَهَبٍ } lafızlarına matuf olarak mecrur şeklinde «وَلُؤْلُؤٍ» okumuşlardır; zira bilezik bazen inci ile süslenmiş altından olabilir, bazen de bizim gördüğümüz ve memleketimizde «hadar» denilen veya çoğunlukla mercandan olan tür gibi sadece inciden olabilir. İmam Mushaf'ta vâv harfinden sonra elif olup olmadığında ihtilaf ettiler; Cahderî 'Evet [vardır]' dedi, Asmaî ise 'Hayır [yoktur]' dedi. Yahyâ, Ebû Bekir'den son harfin hemzelenip ilk hemzenin vâv'a dönüştürüldüğünü rivayet etti; Muallâ b. Mansûr ise ondan bunun tam aksini nakletti.

وقرأ الفياض «لوليا» قلب الهمزتين واوين فصارت الثانية واوا قبلها ضمة وحيث لم يكن في كلامهم اسم متمكن آخره واو قبلها ضمة قلب الواو ياء والضمة قبلها كسرة. وقرأ ابن عباس «وليليا» بقلب الهمزتين واوين ثم قبلهما ياءين، أما قلب الثانية فلما علمت وأما قلب الأولى فللاتباع. وقرأ طلحة «ولول» كادل في جمع دلو قلبت الهمزتان واوين ثم قلبت ضمة اللام كسرة والواو ياء ثم أعل إعلال قاض وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ غير الأسلوب حيث لم يقل ويلبسون فيها حريرا للإيذان بأن ثبوت اللباس لهم أمر محقق غني عن البيان إذ لا يمكن عراؤهم عنه وإنما المحتاج إلى البيان أن لباسهم ماذا بخلاف التحلية فإنها ليست من لوازمهم الضرورية فلذا جعل بيانها مقصودا بالذات. ولعل هذا هو السر في تقديم بيان التحلية على بيان حال اللباس قاله العلامة شيخ الإسلام، ولم يرتض ما قيل: إن التغيير لدلالة على أن الحرير لباسهم المعتاد أو لمجرد المحافظة على هيئة الفواصل، وظاهر كلامهم أن الجملة معطوفة على السابقة، وجوز أن تكون في موضع الحال من ضمير يُحَلَّوْنَ ثم إن الظاهر أن هذا الحكم عام في كل أهل الجنة،

Fayyâd her iki hemzeyi vâv'a dönüştürerek «لُولِيًا» şeklinde okumuştur; böylece ikincisi kendisinden önce zamme bulunan bir vâv haline gelmiştir. Onların dilinde sonunda kendisinden önce zamme bulunan bir vâv olan mütemekkin (çekimli) bir isim bulunmadığından, vâv'ı yâ'ya ve kendisinden önceki zammeteyi de kesreye dönüştürmüştür. İbn Abbas iki hemzeyi iki vâv'a, sonra da onların önündekileri iki yâ'ya dönüştürerek «وَلِيلِيًا» şeklinde okumuştur; ikincinin dönüşümü bildiğin nedenden ötürü, birincinin dönüşümü ise ittibâ (uyum) içindir. Talha, «delv» kelimesinin çoğulu olan «edül» gibi «وَلُولٍ» şeklinde okumuştur; iki hemze iki vâv'a dönüştürülmüş, sonra lâm'ın zammesi kesreye ve vâv da yâ'ya çevrilmiş, ardından da «kādın» kelimesinin i'lâli gibi i'lâl yapılmıştır. { وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ } “Oradaki elbiseleri de ipektir”; 'orada ipek giyerler' demeyip üslubu değiştirmiştir; çünkü giysinin onlar için sabit oluşu açıklamaya ihtiyaç bırakmayacak derecede muhakkak bir durumdur, zira çıplak kalmaları düşünülemez. Açıklanmaya muhtaç olan şey ise elbiselerinin ne olduğudur; süslenme ise böyle değildir, zira o onların zaruri gereklerinden değildir, bu yüzden onun açıklanması bizzat maksat kılınmıştır. Süslenmenin açıklanmasının elbisenin durumunun açıklanmasından öne geçirilmesindeki sır da muhtemelen budur; bunu allâme Şeyhülislâm söylemiştir. Değişikliğin ipeğin onların mutat elbisesi olduğuna delalet etmek için veya sırf fâsıla veznini korumak için olduğu yönündeki sözü ise uygun bulmamıştır. Âlimlerin kelamının zahiri, bu cümlenin öncekine matuf olduğunu gösterir; { يُحَلَّوْنَ } fiilindeki zamirden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür. Ayrıca zahir olan şudur ki bu hüküm bütün cennet ehli hakkında umumidir;

وقيل هو باعتبار الأغلب لما

bunun ekseriyete binaen olduğu da söylenmiştir; çünkü

أخرج النسائي وابن حبان وغيرهما عن أبي سعيد الخدري قال: قال رسول الله ﷺ: «من لبس الحرير في الدنيا لم يلبسه في الآخرة وإن دخل الجنة لبسه أهل الجنة ولم يلبسه»

Nesâî, İbn Hibbân ve diğerlerinin Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Dünyada ipek giyen kimse, onu ahirette giyemez; cennete girse bile cennet ehli onu giyer ama o giyemez.»

وحديث عدم لبس ذلك له في الآخرة مذكور في الصحيحين عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما مرفوعا.

Onu ahirette giyemeyeceğine dair hadis, Sahîhayn'da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan merfû olarak zikredilmiştir.

والظاهر أن حرمة استعمال الحرير للرجال في غير ما استثني مجمع عليها وأنه يكفر من استحل ذلك غير متأول، ولعل

Zâhir olan şudur ki, istisna edilen haller dışında erkeklerin ipek kullanmasının haramlığı icma ile sabittir ve bir tevile dayanmaksızın bunu helal sayan kimse kâfir olur. Muhtemelen

خبر البيهقي في سننه. وغيره عن ابن الزبير رضي الله تعالى عنهما مرفوعا «من لبس الحرير في الدنيا لم يلبسه في الآخرة ولم يدخل الجنة»

Beyhakī'nin es-Sünen'inde ve başkalarında İbnü'z-Zübeyr radıyallâhu anhümâ'dan merfû olarak rivayet edilen: «Dünyada ipek giyen kimse ahirette onu giyemez ve cennete giremez» haberi,

إن صح محمول على ما إذا كان اللبس محرما بالإجماع وقد استحله فاعله من غير تأويل أو على أن المراد لم يدخل الجنة مع السابقين وإلا فعدم دخول اللابس مطلقا الجنة مشكل.

şayet sahih ise, giymenin icma ile haram olduğu ve işleyenin bunu hiçbir tevile dayanmaksızın helal saydığı duruma veya muradın 'önde gelenlerle (sabikûn) birlikte cennete giremez' olduğuna hamledilir; aksi takdirde [ipek] giyenin mutlak olarak cennete girememesi müşkildir.

وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ وهو قولهم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ [الزمر: ٧٤] كما روي عن ابن عباس، وقيل: ما يعمه وسائر ما يقع في محاورة أهل الجنة بعضا لبعض، وقيل: إن هذه الهداية في الدنيا فالطيب قول لا إله إلا الله، وفي رواية عن ابن عباس ذلك مع زيادة والحمد لله، وزاد ابن زيد والله أكبر، وعن السدي هو القرآن، وحكى الماوردي هو الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، وقيل: ما يعم ذلك وسائر الأذكار وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ أي المحمود جدا، وإضافة صِراطِ إليه قيل بيانية. والمراد به الإسلام فإنه صراط محمود من يسلكه أو محمود هو نفسه أو عاقبته، وقيل: الجنة وإطلاق الصراط عليها باعتبار أنها طريق للفوز بما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، وقيل: الْحَمِيدِ هو الجنة والإضافة على ظاهرها، والمراد بصراطها الإسلام أو الطريق المحسوس الموصل إليها يوم القيامة، واستظهر أن المراد من الحميد هو الله ﷿ المستحق لذاته لغاية الحمد. والمراد بصراطه تعالى الإسلام فإنه طريق إلى رضوانه تعالى. وقيل: الجنة فإنها طريق للفوز بما تقدم وأضيفت إليه تعالى للتشريف. وحاصل ما قالوه هنا أن الهداية تحتمل أن تكون في الآخرة وأن تكون في الدنيا. وأن المراد بالحميد إما الحق تعالى شأنه وإما الجنة وإما الصراط نفسه، وبالصراط إما الإسلام وإما الجنة وإما الطريق المحسوس الموصل إليها يوم القيامة.

{ وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ } “Onlar sözün en güzeline ulaştırılmışlardır”; bu da İbn Abbas'tan rivayet edildiği üzere onların: [Zümer Suresi 74. ayetteki] { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ } “Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun” sözleridir. Bunu ve cennet ehlinin birbiriyle olan diğer bütün konuşmalarını kapsayan söz olduğu da söylenmiştir. Bu hidayetin dünyada olduğu da söylenmiştir; buna göre güzel söz 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür. İbn Abbas'tan gelen bir rivayette buna 'el-Hamdü lillâh' ilavesi vardır; İbn Zeyd 'Allâhu ekber'i de eklemiştir. Süddî'den [nakledildiğine göre] o Kur'an'dır; Mâverdî ise onun emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker olduğunu nakletmiştir. Bunu ve diğer bütün zikirleri kapsadığı da söylenmiştir. { وَهُدُوا إِلى صِراطِ الْحَمِيدِ } “ve çokça övülen [Allah'ın] yoluna iletilmişlerdir”; yani son derece övülmüş olanın yoluna. { صِراطِ } kelimesinin ona izafetinin beyaniyye olduğu söylenmiştir; bundan murat İslâm'dır; zira o, yoluna girenin övüldüğü veya bizzat kendisi ya da akıbeti övülmüş olan bir yoldur. Cennet olduğu da söylenmiştir; ona sırât denilmesi hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklına gelmeyen nimetlere kavuşmanın bir yolu olması itibarıyladır. { الْحَمِيدِ } kelimesinin cennet olduğu ve izafetin zahiri üzere bulunduğu, yolundan muradın ise İslâm veya kıyamet gününde ona ulaştıran somut yol olduğu da söylenmiştir. Hamîd'den muradın zâtı gereği en üstün hamde layık olan Allah Azze ve Celle olduğu kuvvetli görülmüştür; O'nun yolundan murat ise İslâm'dır, zira o Allah Teâlâ'nın rızasına ulaştıran yoldur. Cennet olduğu da söylenmiştir; zira o daha önce geçen nimetlere kavuşmanın yoludur ve şereflendirmek amacıyla Allah Teâlâ'ya izafe edilmiştir. Âlimlerin burada söylediklerinin özeti şudur: Hidayetin hem ahirette hem de dünyada olması muhtemeldir. Hamîd'den murat ya şânı yüce Hak Teâlâ'dır ya cennettir ya da yolun bizzat kendisidir; sırâttan murat ise ya İslâm'dır ya cennettir ya da kıyamet gününde ona ulaştıran somut yoldur.

ووجهوا تأخير هذه الجملة عن الجملة الأولى تارة بأنه لرعاية الفواصل وأخرى بأن ذكر الحمد الذي تضمنته الأولى يستدعي ذكر المحمود ولا يبعد أن يقال: إن الهداية في الجملتين في الآخرة بعد دخول الجنة وإن الإضافة هنا بيانية وإن المراد بالقول الطيب القول الذي تستلذه النفوس الواقع في محاورة أهل الجنة بعضهم لبعض. وبالصراط الحميد ما يسلكه أهل الجنة في معاملة بعضهم بعضا من الأفعال التي يحمدون عليها أو مما أعم من ذلك. فحاصل الجملة الأولى وصف أهل الجنة بحسن الأقوال. وحاصل الثانية وصفهم بحسن الأفعال أو مما هو أعم منها ومن الأقوال. وكأنه تعالى بعد أن ذكر حسن مسكنهم وحليهم ولباسهم ذيل ذلك بحسن معاملة بعضهم بعضا في الأقوال والأفعال إيماء إلى أن ما هم فيه لا يخرجهم إلى خشونة المقال ورداءة الأفعال المشينتين لحسن ما هم فيه والمنفضتين للذة الاجتماع. ووجه التقديم والتأخير على هذا غير خفي على الفطن. والذي اختاره أن القول الطيب قولهم بعد دخول الجنة الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ [فاطر: ٣٤، ٣٥] لقوله تعالى: في سورة [فاطر: ٣٣، ٣٤] بعد قوله سبحانه: يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إلخ والقرآن يفسر بعضه بعضا. وأن المراد بالصراط الحميد ما يعم الأقوال والأفعال الجارية بين أهل الجنة مما يحمد سلوكه في المعاشرة

Bu cümlenin birinci cümleden sonraya bırakılmasını bazen fâsıla uyumunu gözetmekle, bazen de birincinin içerdiği hamd zikrinin övüleni (mahmûd) zikretmeyi gerektirmesiyle gerekçelendirmişlerdir. Her iki cümledeki hidayetin de ahirette cennete girdikten sonra olduğunu, buradaki izafetin beyaniyye olduğunu, güzel sözden muradın cennet ehlinin birbiriyle olan muhaverelerinde geçen ve nefislerin lezzet aldığı söz olduğunu; övülen yoldan muradın ise cennet ehlinin birbirleriyle olan muamelelerinde takip ettikleri ve kendisiyle övüldükleri fiiller veya bundan daha genel şeyler olduğunu söylemek de uzak değildir. Netice itibarıyla birinci cümle cennet ehlinin sözlerinin güzelliğini, ikinci cümle ise eylemlerinin güzelliğini veya eylemleri ile sözlerinden daha genel olan bir durumu nitelemektedir. Sanki Allah Teâlâ onların meskenlerinin, ziynetlerinin ve elbiselerinin güzelliğini zikrettikten sonra, içinde bulundukları durumun kendilerini içinde bulundukları nimetin güzelliğini lekeleyecek ve beraberliğin lezzetini kaçıracak kaba sözlere ve kötü davranışlara sürüklemediğine işaret etmek üzere bunu söz ve eylemlerde birbirlerine güzel muamele etmeleriyle tamamlamıştır. Bu yaklaşıma göre takdim ve tehirin gerekçesi basiretli kimseye gizli değildir. Benim tercih ettiğim görüş ise şudur: Güzel söz, cennete girdikten sonra söyledikleri; [Fâtır Suresi 34 ve 35. ayetlerdeki] { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun; şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayıcıdır, şükrün karşılığını bolca verendir. O ki lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi; orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de orada bize bir bıkkınlık gelir” sözüdür; zira Allah Teâlâ Fâtır Suresi'nde: { يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ } “Orada altından bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir. Ve derler ki: Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun...” buyurmuştur ve Kur'an birbirini tefsir eder. Hamîd yolundan murat ise, muâşerette takip edilmesi övülen ve cennet ehli arasında cereyan eden söz ve eylemleri kapsayan yoldur;

والاجتماع في هاتيك البقاع فرارا من شائبة التأكيد كما لا يخفى على ذكر فكر سديد فتأمل هديت إلى صراط الحميد.

bu, isabetli bir fikir sahibine gizli kalmayacağı üzere, tekit şaibesinden kaçınmak için o yüce makamlardaki beraberlik ve birliktelikte geçerlidir. Artık Hamîd'in yoluna hidayet edilmiş olarak iyi düşün.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ وعيد لصنف من الكفرة، وحسن عطف المضارع على الماضي لما أنه لم يرد بالمضارع حال أو استقبال كما في قولهم: فلان يحسن إلى الفقراء فإن المراد به استمرار وجود الإحسان، وقيل يَصُدُّونَ بمعنى صدوا إلا أنه عبر بالمضارع استحضارا للصورة الماضية تهويلا لأمر الصد، وقيل لا عطف بل الجملة خبر مبتدأ محذوف والمجموع في موضع الحال من فاعل كَفَرُوا أي وهم يصدون، وجوز أن تكون الجملة حالا من غير تقدير مبتدأ لشبهها بالجملة الاسمية معنى وخبر إن محذوف للدلالة آخر الآية الكريمة عليه أي نذيقهم من عذاب أليم، وقدره الزمخشري بعد الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وتعقبه أبو حيان بأنه لا يصح لما فيه من الفصل بين الصفة وهو الْمَسْجِدِ والموصوف وهو الَّذِي.

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoyanlar...” [ayeti], kâfirlerden bir zümreye yönelik bir tehdittir. Muzârî fiilin mazi fiile atfedilmesinin güzel görülmesi, 'falanca fakirlere ihsanda bulunur' sözlerinde olduğu gibi muzârî ile şimdiki zaman veya gelecek zamanın kastedilmemiş olmasındandır; zira burada murat ihsanın varlığının devamlılığıdır. { يَصُدُّونَ } fiilinin 'alıkoydular' manasında olduğu, ancak engelleme işinin büyüklüğünü ve dehşetini göz önüne sermek üzere geçmişteki tablonun zihinde canlandırılması (istihzâru's-sûre) amacıyla muzârî ile ifade edildiği de söylenmiştir. Atıf olmadığı, bilakis cümlenin mahzuf bir mübtedânın haberi olduğu ve bütünün { كَفَرُوا } fiilinin fâilinden 'onlar engellerken' manasında hâl konumunda bulunduğu da söylenmiştir. Cümlenin manen isim cümlesine benzemesi sebebiyle mübtedâ takdir edilmeksizin hâl olması da caiz görülmüştür. İnne'nin haberi ise yüce ayetin sonunun ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur; yani 'onlara can yakıcı bir azaptan tattırırız' demektir. Zemahşerî bu haberi { الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } lafzından sonra takdir etmiştir; Ebû Hayyân ise sıfat olan { الْمَسْجِدِ } ile mevsuf olan { الَّذِي } arasını ayırmayı gerektirdiği için bunun sahih olamayacağını belirterek ona itiraz etmiştir.

وأجيب باحتمال أنه جعل الَّذِي نعتا مقطوعا، وقدره ابن عطية بعد وَالْبادِ هو أولى إلا أنه قدر خسروا أو هلكوا وتقدير نذيقهم إلخ أولى منه، وقيل الواو في وَيَصُدُّونَ زائدة والجملة بعده خبر إن.

Buna, onun { الَّذِي } lafzını maktu bir naat kılmış olması ihtimaliyle cevap verilmiştir. İbn Atıyye ise haberi { وَالْبادِ } lafzından sonra takdir etmiştir ki bu daha evlâdır; ancak o 'hüsrana uğradılar' veya 'helak oldular' şeklinde takdir etmiştir; 'onlara tattırırız...' takdiri ise bundan daha evlâdır. { وَيَصُدُّونَ } kelimesindeki vâv harfinin zaid olduğu ve kendisinden sonraki cümlenin inne'nin haberi olduğu da söylenmiştir.

وتعقبه ابن عطية بأنه مفسد للمعنى المراد وغيره بأن البصريين لا يجيزون زيادة الواو والقول بجواز زيادتها قول كوفي مرغوب عنه، والظاهر أن الْمَسْجِدِ عطف على سَبِيلِ وجوز أن يكون معطوفا على الاسم الجليل، والآية على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما نزلت في أبي سفيان بن حرب وأصحابه حين صدوا رسول الله ﷺ وأصحابه رضي الله تعالى عنهم عام الحديبية عن المسجد الحرام فكره ﵊ أن يقاتلهم وكان محرما بعمرة ثم صالحوه على أن يعود في العام القابل، والمراد بالمسجد الحرام مكة وعبر به عنها لأنه المقصود المهم منها، ويدل على ذلك قوله تعالى: الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ أي كائنا من كان من غير فرق بين مكي وآفاقي سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ أي المقيم فيه والطارئ فإن الإقامة لا تكون في المسجد نفسه بل في منازل مكة وفي وصفه بذلك زيادة التشنيع على الصادين عنه، وقد استشهد بعض الأئمة بالآية على عدم جواز بيع دور مكة وإجارتها وإلا لما استوى العاكف فيها والباد، وقد ورد التصريح بذلك في بعض الأحاديث الصحيحة،

İbn Atıyye bunun murad edilen manayı bozduğunu belirterek; diğerleri de Basralıların vâv harfinin ziyadeliğini caiz görmediklerini ve bunun caiz olduğu görüşünün itibar edilmeyen bir Kûfe görüşü olduğunu ifade ederek buna itiraz etmişlerdir. Zâhir olan, { الْمَسْجِدِ } kelimesinin { سَبِيلِ } kelimesine matuf olmasıdır; lafza-i celâle matuf olması da caiz görülmüştür. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre ayet, Hudeybiye senesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını radıyallâhu anhüm Mescid-i Haram'dan alıkoyan Ebû Süfyân b. Harb ve arkadaşları hakkında inmiştir; oysa [Peygamber] aleyhisselâm umre için ihrama girmiş olduğu için onlarla savaşmayı hoş görmemiş, sonra da gelecek yıl geri gelmek üzere onunla sulh yapmışlardı. Mescid-i Haram'dan murat Mekke'dir; oranın en önemli maksadı olduğu için Mekke ondan [Mescid-i Haram lafzıyla] ifade edilmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli de buna delalet etmektedir: { الَّذِي جَعَلْناهُ لِلنَّاسِ } “ki biz onu insanlar için kıldık”; yani Mekkeli ile dışarıdan gelen (âfâkî) arasında hiçbir fark olmaksızın kim olursa olsun bütün insanlar için kıldık; { سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } “orada yerleşik olanla dışarıdan gelenin eşit olduğu [bir yer kıldık]”; yani orada ikamet edenle sonradan gelenin. Zira ikamet bizzat mescidin içinde değil, Mekke'nin evlerinde olur; onun bu şekilde nitelenmesinde, [insanları] oradan alıkoyanları daha fazla kınama ve teşhir vardır. Bazı imamlar bu ayeti, Mekke evlerinin satılmasının ve kiraya verilmesinin caiz olmadığına delil getirmişlerdir; aksi takdirde orada mukim olanla dışarıdan gelen eşit olmazdı. Nitekim bazı sahih hadislerde de bu husus açıkça vârid olmuştur;

فروي من عدة طرق أنه ﵊ قال: «مكة حرمها الله تعالى لا يحل بيع رباعها ولا إجارة بيوتها»

Nitekim pek çok yoldan [Peygamber] aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Mekke'yi Allah Teâlâ haram kılmıştır; ne arazilerinin satılması ne de evlerinin kiraya verilmesi helaldir.»

وذكر ابن سابط أن دور أهل مكة كانت بغير أبواب حتى كثرة السرقة فاتخذ رجل بابا فأنكر عليه عمر رضي الله تعالى عنه قال: أتغلق بابا في وجه حاج بيت الله تعالى؟ فقال: إنما أردت حفظ متاعهم من السرقة فتركه فاتخذ الناس الأبواب، وأخرج ابن ماجه وابن أبي شيبة عن علقمة بن نضلة قال: توفي رسول الله ﷺ وأبو بكر وعمر رضي الله تعالى عنهما وما تدعى رباع مكة إلا السوائب من احتاج سكن ومن استغنى أسكن، وقال ابن عمر رضي الله تعالى عنهما: من أكل كراء بيوت مكة فإنما أكل نارا في بطنه لأن الناس في الانتفاع بها سواء، وجاء صدره من رواية الدارقطني مرفوعا وفي النهاية لا بأس ببيع بناء مكة ويكره بيع أرضها وهذا عند أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه وقال: لا بأس ببيع أرضها وهو رواية عنه أيضا وهو مذهب الشافعي عليه الرحمة وعليه الفتوى. وفي تنوير الأبصار وشرحه الدر المختار وجاز بيع بناء بيوت مكة وأرضها بلا كراهة وبه قال الشافعي وبه يفتي عيني. وفي البرهان في باب العشر ولا يكره بيع أرضها كبنائها وبه يعمل. وفي مختارات النوازل لصاحب الهداية لا بأس ببيع بنائها وإجارتها لكن في الزيلعي وغيره يكره إجارتها، وفي آخر الفصل الخامس من التتار خانية وإجارة الوهبانية قال أبو حنيفة: أكره إجارة بيوت مكة في أيام الموسم وكان يفتي لهم أن

İbn Sâbit, hırsızlık çoğalıncaya kadar Mekke ehlinin evlerinin kapısız olduğunu zikretmiştir; nihayet bir adam kapı takınca Ömer radıyallâhu anh ona çıkışarak: 'Allah Teâlâ'nın Beyt'inin hacılarının yüzüne kapı mı kapatıyorsun?' dedi. Adam: 'Sadece onların eşyalarını hırsızlıktan korumak istedim' deyince onu serbest bıraktı ve insanlar kapılar edindiler. İbn Mâce ve İbn Ebî Şeybe, Alkame b. Nadle'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ vefat ettiklerinde, Mekke arazilerine saibeler (serbest mallar) denilirdi; ihtiyacı olan oturur, ihtiyacı olmayan ise [başkalarını] oturturdu.' İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Kim Mekke evlerinin kirasını yerse, karnında ancak ateş yemiş olur; zira insanlar ondan faydalanmada eşittir.' Bu sözün baş kısmı Dârekutnî'nin rivayetinde merfû olarak gelmiştir. en-Nihâye'de şöyle denilmektedir: 'Mekke binalarının satılmasında bir beis yoktur, arazisinin satılması ise mekruhtur; bu Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın görüşüdür. [Ebû Hanîfe] arazisinin satılmasında da bir beis olmadığını söylemiştir ki bu da ondan bir rivayettir; Şâfiî'nin -rahmetullahi aleyh- mezhebi de budur ve fetva buna göredir.' Tenvîru'l-Ebsâr ve şerhi ed-Dürrü'l-Muhtâr'da: 'Mekke evlerinin binasının ve arsasının kerahetsiz satılması caizdir; Şâfiî de bunu söylemiştir ve Aynî de bununla fetva vermektedir' denilmektedir. el-Bürhân'ın öşür babında: 'Binası gibi arsasının satılması da mekruh değildir ve bununla amel olunur' denmektedir. Hidâye sahibinin Muhtârâtü'n-Nevâzil'inde: 'Binasının satılmasında ve kiraya verilmesinde bir beis yoktur; ancak Zeylaî ve diğerlerinde kiralanmasının mekruh olduğu zikredilmiştir' denmektedir. Tatarhâniyye'nin beşinci faslının sonunda ve el-İcâretü'l-Vehbâniyye'de: 'Ebû Hanîfe: Hac mevsimi günlerinde Mekke evlerinin kiraya verilmesini mekruh görürüm derdi ve hacıların

ينزلوا عليهم في دورهم لقوله تعالى: سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ ورخص فيها في غير أيام الموسم انتهى فليحفظ، قلت: وبهذا يظهر الفرق والتوفيق انتهى.

evlerine inmeleri yönünde fetva verirdi; zira Allah Teâlâ: { سَواءً الْعاكِفُ فِيهِ وَالْبادِ } “orada yerleşik olanla dışarıdan gelenin eşit olduğu” buyurmuştur; mevsim günleri dışındakilerde ise ruhsat verirdi' denilmiştir; bu iyi bellenmelidir. Derim ki: Bununla fark ve iki görüş arasındaki uzlaşma ortaya çıkmaktadır.

والذي يفهم من غاية البيان أن القول بكراهة إجازة بيوتها أيام الموسم مما لم ينفرد به الإمام بل وافقه عليه صاحباه حيث نقل عن تقريب الإمام الكرخي ما نصه وروى هشام عن أبي يوسف عن أبي حنيفة أنه كره إجارة بيوت مكة في الموسم ورخص في غيره، وكذا قال أبو يوسف، وقال هشام: أخبرني محمد عن أبي حنيفة أنه يكره كراء بيوت مكة في الموسم ويقول لهم أن ينزلوا عليهم في دورهم إن كان فيها فضل وإن لم يكن فلا وهو قول محمد انتهى.

Gāyetü'l-Beyân'dan anlaşılan şudur ki, mevsim günlerinde evlerinin kiraya verilmesinin mekruh olduğu görüşü İmam'ın tek başına kaldığı bir görüş olmayıp, İmam Kerhî'nin Takrîb'inden nakledildiği üzere iki talebesi de bu hususta ona muvafakat etmiştir; oradaki ibare şöyledir: 'Hişâm, Ebû Yûsuf'tan, o da Ebû Hanîfe'den nakletmiştir ki o, hac mevsiminde Mekke evlerinin kiralanmasını mekruh görür, diğer vakitlerde ise ruhsat verirdi. Ebû Yûsuf da böyle demiştir. Hişâm şöyle dedi: Muhammed bana Ebû Hanîfe'den naklen bildirdi ki o, hac mevsiminde Mekke evlerinin kiralanmasını mekruh görür ve şayet evlerinde fazlalık yer varsa insanların onların yanına inebileceğini söylerdi; şayet yer yoksa inemezlerdi; bu Muhammed'in de görüşüdür.'

والذي تحرر مما رأيناه من أكثر معتبرات كتب ساداتنا الحنفية أن جواز بيع بناء البيوت متفق عليه لأنه ملك لمن بناه كمن بنى في أرض الوقف بإذن المتولي، ولا يقال: إنه بناء غاصب كمن بنى بيتا في جامع لظهور الإذن هنا دونه ثمة، وكذا كراهة الإجارة في أيام الموسم وأما بيع الأرض فعند الإمامين جائز بلا كراهة قولا واحدا وعن الإمام روايتان الجواز وعدمه والمفتي به الجواز، ومستند من يجوز من الكتاب الجليل هذه الآية. وأجاب أصحاب الشافعي عنها أن المسجد الحرام في المطاف والعاكف في المعتكف للعبادة المعدود من أهل المسجد لملازمته له أظهر، وكذلك المساواة في أنه من شعائر الله تعالى المنصوبة لكل عاكف وباد أوضح وهو المقابل للموصوف بالصد عن سبيل الله تعالى والمسجد الحرام خاصة فما كانوا يصدون عن مكة ولا أن الصد عنها لغير مريد النسك معصية وأي مدخل لحديث التمليك وعدمه في هذا المساق.

Hanefî efendilerimizin muteber kitaplarının ekserisinden gördüğümüz kadarıyla tahkik edilen netice şudur: Evlerin binalarının satılmasının caiz olduğu icma ile sabittir; zira mütevellinin izniyle vakıf arazisine bina yapan kimse gibi, onu inşa edenin mülküdür. Camide ev yapan kimse gibi gasıp binası olduğu söylenemez; çünkü burada açık bir izin varken orada yoktur. Mevsim günlerinde kiralanmasının keraheti de böyledir. Toprağının (arsasının) satılmasına gelince; İmâmeyn'e göre kerahetsiz olarak ittifakla caizdir. İmam'dan ise caiz olduğu ve olmadığı yönünde iki rivayet olup fetvaya esas olan cevazdır. Yüce Kitap'tan cevaza kail olanların dayanağı bu ayettir. Şâfiî'nin ashabı ise buna şöyle cevap vermişlerdir: Mescid-i Haram'ın tavaf yeri, oradaki âkifin de mescide devamlılığı sebebiyle mescit ehlinden sayılan ve ibadet için itikafa giren kimse olması daha zâhirdir. Aynı şekilde eşitliğin, oranın yerleşik veya dışarıdan gelen herkes için konulmuş Allah Teâlâ'nın şiarlarından biri olması hususunda bulunması daha açıktır; nitekim Allah yolundan ve hususiyle Mescid-i Haram'dan alıkoymakla nitelenenlerin karşılığı da budur. Zira onlar Mekke'den alıkoymuyorlardı; hem ibadet kastı olmayan kimsenin oradan alıkonulması da bir masiyet değildir. Bu bağlamda mülk edinme ve edinememe meselesinin ne münasebeti olabilir?

والاستدراك بأن له مدخلا على سبيل الإدماج وإشارة النص كلام لا طائل تحته، وقد فسر سَواءً بما فسر كذا في الكشف، وقد جرت مناظرة بمكة بين الشافعي وإسحاق بن راهويه الحنظلي وكان إسحاق لا يرخص في كراء دور مكة فاحتج الشافعي بقوله تعالى: الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ [الحج: ٤] فأضيفت الديار إلى مالكيها

Bunun idmâc (dolaylı anlatım) ve nassın işareti yoluyla bir münasebeti olduğuna dair istidrak ise altında fayda bulunmayan bir lakırdıdır. Nitekim { سَواءً } lafzı da açıklandığı gibi tefsir edilmiştir; el-Keşşâf'ta böyle geçer. Mekke'de Şâfiî ile İshâk b. Râhûye el-Hanzalî arasında bir münazara gerçekleşmişti; İshâk Mekke evlerinin kiralanmasına ruhsat vermezdi. Şâfiî ise Cenâb-ı Hakk'ın: [Hac Suresi 40. ayetteki] { الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ } “Onlar haksız yere yurtlarından çıkarıldılar” kavlini delil getirdi; zira yurtlar maliklerine izafe edilmiştir;

وبقوله ﷺ يوم فتح مكة «من أغلق بابه فهو آمن ومن دخل دار أبي سفيان فهو آمن»

ve Mekke'nin fethi günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim kapısını kapatırsa güvendedir ve kim Ebû Süfyân'ın evine girerse güvendedir» buyurmasını delil gösterdi;

وبأنه قد اشترى عمر رضي الله تعالى عنه دار السجن أترى أنه اشترى من مالكيها أو غير مالكيها قال إسحاق: فلما علمت أن الحجة قد لزمتني تركت قولي، وأجاب بعضهم أن الإضافة إلى مالكي منفعة السكنى وأن عمر رضي الله تعالى عنه اشترى البناء دون الأرض وأرضى بالثمن من أنفق مالا فيه لحاجة العامة وللإمام من ذلك ما ليس لغيره. وتعقب بأن الاستدلال بالظاهر والعدول عن الظاهر دون سند أقوى غير ملتفت إليه، ولذا قال ابن راهويه: وهو أحد أركان المسلمين وعلم من أعلام الدين ما قال.

ve Ömer radıyallâhu anh'ın hapishane binasını satın almasını delil getirdi; [Şâfiî:] 'Onu maliklerinden mi yoksa malik olmayanlardan mı satın aldığını sanıyorsun?' dedi. İshâk şöyle dedi: 'Hüccetin aleyhime bağlayıcı olduğunu anlayınca görüşümü terk ettim.' Bazıları buna, izafetin oturma (süknâ) menfaatinin sahiplerine yönelik olduğu ve Ömer radıyallâhu anh'ın araziyi değil binayı satın aldığı, kamu ihtiyacı için oraya para harcayan kimseyi bedelini vererek razı ettiği ve imam (devlet başkanı) için başkalarında olmayan böyle bir yetkinin bulunduğu şeklinde cevap vermiştir. Ancak buna zâhirle istidlal etmek varken daha güçlü bir dayanak olmaksızın zâhirden sapmaya itibar edilmeyeceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir; nitekim İbn Râhûye de Müslümanların rükünlerinden biri ve dinin önde gelen âlimlerinden biri olduğu halde o sözü söylemiştir.

والظاهر أن الأخبار المصرحة بتحريم البيع والإجارة لم تصح عند الشافعي رضي الله تعالى عنه، وعند من قال بمثل قوله ونصب سَواءً على أنه مفعول ثان لجعلنا، والأول الضمير الغائب المتصل والْعاكِفُ مرتفع به لأنه بمعنى مستو وإن كان في الأصل مصدرا، ومن كلامهم مررت برجل سواء هو والعدم، واللام ظرف لما عنده.

Zâhir olan şudur ki, satış ve kiralamanın haram olduğunu açıkça belirten rivayetler Şâfiî radıyallâhu anh'a ve onun gibi düşünenlere göre sahih olmamıştır. { سَواءً } lafzının mansub olması, { جعلنا } fiilinin ikinci mef'ûlü olması sebebiyledir; birinci mef'ûl ise muttasıl gaib zamiridir. { الْعاكِفُ } kelimesi onunla merfûdur; çünkü aslen masdar olsa da 'müstevî' (eşit) manasındadır. Arapların: 'Yokluğuyla varlığı bir olan bir adama rastladım' sözü de böyledir. Lâm harfi ise onun nezdinde olan şeye zarftır.

وجوز أن يكون لِلنَّاسِ في موضع المفعول الثاني أي جعلناه مباحا للناس أو معبدا لهم وسَواءً حالا من الهاء وكذا يكون حالا إذا لم يعد الجعل إلى مفعولين.

{ لِلنَّاسِ } ibaresinin ikinci mef'ûl konumunda olması da caiz görülmüştür; yani 'onu insanlar için mubah kıldık' veya 'onlar için ibadethane kıldık' demektir; { سَواءً } ise he zamirinden hâl olur. Kılma fiili (ce'l) iki mef'ûle geçmediğinde de yine bu şekilde hâl olur.

وقرأ الجمهور «سواء» بالرفع على أنه خبر «والعاكف» مبتدأ، وضعف العكس لما فيه من الأخبار بالمعرفة عن النكرة، والجملة في موضع المفعول الثاني أو الحال، وجوز أن تكون تفسيرية لجعله للناس وقرأت فرقة منهم الأعمش في رواية القطعي «سواء» بالنصب «العاكف» فيه بالجر، ووجه النصب ما تقدم، ووجه جر «العاكف» أنه بدل تفصيل

Cumhur, haber olarak «سَوَاءٌ» şeklinde merfû, «وَالْعَاكِفُ» kelimesini de mübtedâ olarak okumuştur; aksinin yapılması (yani sevâ'ın mübtedâ, el-âkif'in haber olması) marifenin nekre ile haber verilmesi sakıncasından ötürü zayıf görülmüştür. Cümle, ikinci mef'ûl veya hâl konumundadır; onun insanlara tahsis edilmesini açıklayan tefsîriyye cümlesi olması da caiz görülmüştür. Kat'î rivayetinde A'meş'in de aralarında bulunduğu bir grup ise «سَوَاءً» lafzını mansub, «العَاكِفِ» lafzını cer ile okumuştur. Nasbın yönü daha önce geçmişti; «العَاكِفِ» lafzının cerrinin yönü ise

من الناس، وقيل: هو عطف بيان. وقرىء «والبادي» بإثبات الياء وصلا ووقفا، وقرىء بتركها فيهما وبإثباتها وصلا وحذفها وقفا وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ مما ترك مفعوله ليتناول كل متناول أي ومن يرد فيه شيئا ما أو مرادا ما، وقدر ابن عطية المفعول الناس أي ومن يرد فيه الناس.

{ النَّاسِ } lafzından bedel-i tafsîl olmasıdır; atf-ı beyân olduğu da söylenmiştir. Vasl ve vakıf hallerinde yâ'nın sübûtuyla «وَالْبَادِي» şeklinde okunduğu gibi, her iki halde de yâ'nın hazfiyle ve vasl halinde sübûtu, vakıf halinde ise hazfiyle de okunmuştur. { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ } “Kim orada ... isterse”; kapsayabileceği her şeyi içine alması için mef'ûlü zikredilmemiştir; yani 'kim orada herhangi bir şeyi veya herhangi bir muradı isterse' demektir. İbn Atıyye mef'ûlü 'insanlar' olarak takdir etmiştir; yani 'kim orada insanları dilerse (onlara kastederse)' demektir.

وقوله تعالى: بِإِلْحادٍ أي عدول عن القصد أي الاستقامة المعنوية، وأصله إلحاد الحافر بِظُلْمٍ بغير حق حالان مترادفان أو الثاني بدل من الأول بإعادة الجار والباء فيهما للملابسة، أو الأول حال والثاني متعلق به والباء فيه للسببية أي ملحدا بسبب الظلم كالإشراك واقتراف الآثام، وقال أبو عبيدة: الباء زائدة و «إلحاد» مفعول يُرِدْ وأنشد عليه قول الأعشى:

Cenâb-ı Hakk'ın: { بِإِلْحادٍ } kavli, kasttan yani manevi istikametten sapmak demektir; aslı kazan kimsenin yana meyletmesidir. { بِظُلْمٍ } kavli ise haksız yere demektir; bunlar birbirini takip eden iki hâldir veya ikincisi cer edatının tekrarlanmasıyla birinciden bedeldir ve her ikisindeki bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir; yahut birincisi hâl, ikincisi ona mütealliktir ve buradaki bâ sebebiyet içindir; yani 'şirk koşmak ve günahları irtikâp etmek gibi zulüm sebebiyle haktan sapan olarak' demektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bâ harfi zaiddir ve «إِلْحاد» kelimesi { يُرِدْ } fiilinin mef'ûlüdür. Buna delil olarak A'şâ'nın şu beytini inşad etmiştir:

ضمنت برزق عيالنا أرماحنا وأيد بقراءة الحسن «ومن يرد إلحاده بظلم» وهي على معنى إلحادا فيه إلا أنه توسع فقيل إلحاده، وقال أبو حيان: الأولى أن يضمن يُرِدْ معنى يتلبس وتجعل الباء للتعدية. وقرأت فرقة يرد بفتح الياء من الورود وحكاها الكسائي والفراء أي من أتى فيه بإلحاد إلخ، وتفسير الإلحاد بما ذكر هو الظاهر فيشمل سائر الآثام لأن حاصل معناه الميل عن الحق إلى الباطل وهو محقق في جميع الآثام، وكذا المراد بالظلم عند جمع وجمعهما على هذا للتأكيد، وقيل: المراد بذلك الشرك ولم يرتضه ابن أبي مليكة، فقد أخرج عبد ابن حميد أنه سئل عن قوله تعالى: وَمَنْ يُرِدْ إلخ فقال: ما كنا نشك أنها الذنوب حتى جاء أعلاج من أهل البصرة إلى أعلاج من أهل الكوفة فزعموا أنها الشرك.

'Mızraklarımız çoluk çocuğumuzun rızkına kefil oldu.' Bu görüş, Hasan'ın «وَمَنْ يُرِدْ إِلْحَادَهُ بِظُلْمٍ» kıraatiyle de desteklenmiştir ki bu 'orada bir ilhadı dilerse' manasındadır; ancak genişletme yapılarak 'onun ilhadını' denilmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Evlâ olan, { يُرِدْ } fiiline 'bulaşır/işler' manasının tazmin edilmesi ve bâ harfinin tadiye (geçişlilik) için kılınmasıdır. Bir grup fiili vurûd kökünden yâ'nın fethasıyla «يَرِدْ» şeklinde okumuştur; Kisâî ve Ferrâ da bunu nakletmiştir; yani 'kim oraya bir ilhad ile gelirse...' demektir. İlhadın zikredilen şekilde tefsir edilmesi zâhir olandır; dolayısıyla bütün günahları kapsar, zira manasının özü haktan batıla meyletmektir ve bu da bütün günahlarda mevcuttur. Bir topluluğa göre zulümden murat da böyledir ve buna göre ikisinin birlikte zikredilmesi tekit içindir. Bundan muradın şirk olduğu da söylenmiştir; ancak İbn Ebî Müleyke bunu uygun görmemiştir. Nitekim Abd b. Humeyd'in rivayet ettiğine göre ona Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُرِدْ } kavli sorulmuş, o da şöyle demiştir: 'Basra ehlinden bazı kaba adamlar Kûfe ehlinden bazı kaba adamlara gelip onun şirk olduğunu iddia edene kadar, biz onun günahlar olduğundan hiç şüphe etmezdik.'

وأخرج أبو داود وغيره عن يعلى بن أمية عن رسول الله ﷺ قال: احتكار الطعام في الحرم إلحاد فيه

Ebû Dâvûd ve diğerleri Ya'lâ b. Ümeyye'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Harem bölgesinde yiyecek maddelerini stoklamak (ihtikâr), orada bir ilhaddır (doğruluktan sapmaktır).»