، وهو من ذكر بعض الأفراد لاقتضاء الحال إياه، وجعل بعضهم من ذلك دخوله من غير إحرام، وروي عن عطاء تفسير الإلحاد به.
Bu, durumun gerektirmesi sebebiyle bazı fertlerin zikredilmesidir. Bazıları ihramsız olarak Harem'e girmeyi de bundan saymış; Atâ'dan ilhadın bu şekilde tefsir edildiği rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن جرير وجماعة عن مجاهد قال: كان لعبد الله بن عمر رضي الله تعالى عنهما فسطاطان أحدهما في الحل والآخر في الحرم فإذا أراد أن يصلي صلى في الذي في الحرم وإذا أراد أن يعاتب أهله عاتبهم في الذي في الحل فقيل له فقال: نحدث أن من الإلحاد فيه لا والله بلى والله نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ جواب لمن الشرطية. والظاهر أن الوعيد على إرادة ذلك مطلقا فيفيد أن من أراد سيئة في مكة ولم يعملها يحاسب على مجرد الإرادة وهو قول ابن مسعود وعكرمة وأبي الحجاج، وقال الخفاجي: الوعيد على الإرادة المقارنة للفعل لا على مجرد الإرادة لكن في التعبير بها إشارة إلى مضاعفة السيئات هناك والإرادة المصممة مما يؤاخذ عليها أيضا وإن قيل إنها ليست كبيرة، وقد روي عن مالك كراهة المجاورة بمكة انتهى. وإلى مضاعفة السيئة في مكة ذهب مجاهد، فقد أخرج عنه ابن المنذر وغيره أنه قال: تضاعف السيئات بمكة كما تضاعف الحسنات، وقال رحمه الله تعالى. سألت ابن عمر وكان منزله في الحل ومسجده في الحرم لم تفعل هذا؟ فقال: لأن العمل في الحرم أفضل والخطيئة فيه أعظم فينبغي لمن كان فيه أن يضبط نفسه ويسلك طريق السداد في جميع ما يهم به ويقصده.
İbn Cerîr ve bir topluluk Mücâhid'den şöyle rivayet etmiştir: Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ'nın biri Hil bölgesinde, diğeri Harem bölgesinde iki çadırı vardı. Namaz kılmak istediğinde Harem'deki çadırda kılar, ailesini azarlamak/uyarmak istediğinde ise Hil'deki çadırda azarlardı. Kendisine bunun sebebi sorulunca şöyle dedi: 'Bize rivayet edildiğine göre, [Harem'de] «Hayır vallahi», «Evet vallahi» [diye yeminler etmek] oradaki ilhaddandır.' { نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “ona can yakıcı bir azaptan tattırırız” [ifadesi], şart edatı olan { مَنْ } kelimesinin cevabıdır. Zâhir olan, bu tehdidin o şeyi mutlak olarak isteme/kastetme üzerine olmasıdır; bu da Mekke'de bir kötülük yapmayı dileyip de onu işlemeyen kimsenin sadece bu iradeden ötürü hesaba çekileceğini ifade eder. Bu, İbn Mes'ûd, İkrime ve Ebü'l-Haccâc'ın görüşüdür. Hafâcî ise şöyle demiştir: 'Tehdit, fiille birlikte olan iradeye yöneliktir, salt iradeye değil; fakat bunun irade ile ifade edilmesinde, orada günahların katlanacağına bir işaret vardır. Ayrıca kesinleşmiş/azmedilmiş irade, her ne kadar büyük günah olmadığı söylense de, kendisinden ötürü muaheze olunan (sorumlu tutulan) şeylerdendir. Mâlik'ten Mekke'de mücavir olarak kalmanın (sürekli ikametin) mekruh görüldüğü rivayet edilmiştir.' [Hafâcî'nin sözü] bitti. Mekke'de kötülüklerin katlanarak yazılacağı görüşüne Mücâhid de gitmiştir. Nitekim İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin kendisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Mekke'de iyilikler katlandığı gibi kötülükler de katlanır.' Yine Mücâhid rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: İbn Ömer'e —ki evi Hil bölgesinde, mescidi ise Harem bölgesindeydi— 'Niçin böyle yapıyorsun?' diye sordum. O da şöyle dedi: 'Çünkü Harem'de yapılan amel daha faziletli, oradaki günah ise daha büyüktür. Dolayısıyla orada bulunan kimsenin nefsine hâkim olması ve niyet edip yöneldiği her şeyde doğruluk ve istikamet yolunu tutması gerekir.'
والظاهر أن هذه الإذاقة في الآخرة، وقيل كان قبل أن يستحله أهله تعجل العقوبة في الدنيا لمن قصده بسوء:
Zâhir olan, bu azap tattırmanın ahirette olacağıdır. Bir görüşe göre ise, Harem ehli orayı [günahlarla] helal sayıp çiğnemezden önce, oraya kötülük kasteden kimsenin cezası dünyada peşin olarak verilirdi.
وأخرج ابن أبي حاتم عن الربيع بن أنس رضي الله تعالى عنه أنه قال في الآية. حدثنا رجل سمعه من عقب المهاجرين والأنصار أنهم أخبروه أن أيما أحد أراد به ما أراد أصحاب الفيل عجل لهم العقوبة في الدنيا وقال: إنما يوفى استحلاله من قبل أهله، وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا ما ينفعك في هذا المطلب، وحد بعضهم الحرام بقوله:
İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'ın bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Bize Muhacirler ve Ensar'ın neslinden olan kimselerden işiten bir adam, onların kendisine şöyle haber verdiğini anlattı: 'Her kim Fil ashabının oraya yönelik kastettiği şeyi kastederse, cezaları dünyada peşin olarak verilir.' Ve şöyle dedi: 'Oranın hürmetinin çiğnenmesi ancak kendi ehli tarafından tamamlanır.' İnşâallâhu Teâlâ yakında bu meselede sana faydalı olacak bilgiler gelecektir. Bazıları Harem'in sınırlarını şu beyitle belirlemiştir:
وللحرم التحديد من أرض طيبة ... ثلاثة أميال إذا رمت إتقانه
'Taybe (Medine) yönünden Harem'in sınırı ... tam tespit etmek istersen üç mildir.'
وسبعة أميال عراق وطائف ... وجدة عشر ثم تسع جعرانه
'Irak ve Tâif yönünden yedi mildir ... Cidde yönünden on, sonra Ci'râne yönünden dokuzdur.'
ومن يمن سبع بتقديم سينه ... وقد كملت فاشكر لربك إحسانه
'Yemen yönünden ise sin harfinin öne alınmasıyla yedidir (seb')... Bunlar tamamlandı, Rabbine ihsanından ötürü şükret!'
وأما المسجد الحرام فيطلق على الحرم كله عند عطاء فيكون حده ما ذكره. وفي البحر العميق عن أبي هريرة قال: إنا لنجد في كتاب الله تعالى أن حد المسجد الحرام إلى آخر المسعى، وعن عبد الله بن عمرو بن العاص قال:
Mescid-i Haram'a gelince; Atâ'ya göre o bütün Harem bölgesine ıtlak olunur; bu takdirde onun sınırı zikredilen sınırlar olur. el-Bahru'l-Amîk'te Ebû Hüreyre'den şöyle dediği nakledilmiştir: 'Biz Allah Teâlâ'nın kitabında Mescid-i Haram'ın sınırının Mes'â'nın sonuna kadar olduğunu buluyoruz.' Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir:
أساس المسجد الحرام الذي وضعه إبراهيم ﵇ من الحزوة إلى مخرج مسيل جياد، وقد ذكروا أن طول المسجد اليوم أربعمائة ذراع وأربعة أذرع وعرضه ثلاثمائة ذراع. وحكي أنه لم يكن كذلك على عهد رسول الله ﷺ ولم يكن له جدار يحيط به فلما استخلف عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه وسع المسجد واشترى دورا فهدمها وأدخلها فيه ثم أحاط عليه جدارا قصيرا دون القامة وكانت المصابيح توضع عليه، ثم لما استخلف عثمان اشترى دورا أيضا ووسع بها وبنى المسجد والأروقة، ثم إن عبد الله بن الزبير زاد سنة بضع وستين في المسجد زيادة كثيرة في خلافته، ومن ذلك بعض دار الأزرقي اشتراه بسبعة آلاف دينار، ثم عمره بعد ذلك عبد الملك بن مروان ولم يزد فيه لكن رفع جدار المسجد وحمل إليه أعمدة الحجارة والرخام، ثم إن المنصور زاد في شقه الشامي وبناه وجعل فيه أعمدة من الرخام، ثم زاد المهدي بعده مرتين وكانت الكعبة في جانب المسجد فأحب أن تكون في الوسط فاشترى دورا وزاد في المسجد ووسطها كذا ذكره النووي.
'Mescid-i Haram'ın İbrahim aleyhisselâm tarafından konulan temeli el-Hazve'den Ciyâd sel yatağının çıkışına kadardır.' Günümüzde mescidin uzunluğunun dörtyüz dört zira, genişliğinin ise üçyüz zira olduğunu zikretmişlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde böyle olmadığı ve onu çevreleyen bir duvarının bulunmadığı nakledilmiştir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh halife olunca mescidi genişletti, bazı evleri satın alıp yıktı ve mescide dahil etti; ardından etrafına insan boyundan kısa alçak bir duvar çevirdi ve kandiller onun üzerine konulurdu. Sonra Osman halife olunca o da bazı evler satın alıp mescidi genişletti, mescidi ve revakları inşa etti. Ardından Abdullah b. Zübeyr, hilafeti döneminde altmış küsur yılında mescide pek çok ilave yaptı; bunlardan biri de yedi bin dinara satın aldığı el-Ezrakî'nin evinin bir kısmı idi. Daha sonra Abdülmelik b. Mervân mescidi imar etti ancak ilave yapmadı; mescidin duvarını yükseltti, oraya taş ve mermer sütunlar taşıttı. Ardından el-Mansûr, mescidin Şam (kuzey) tarafını genişletti, inşa etti ve oraya mermer sütunlar koydu. Ondan sonra gelen el-Mehdî ise iki defa genişletme yaptı; Kâbe mescidin bir kenarında kalmıştı, tam ortasında olmasını arzu etti, böylece evler satın alarak mescide kattı ve Kâbe'yi ortaladı; Nevevî böyle zikretmiştir.
وفي البحر العميق أن زيادة المهدي هي التي تلي دار الندوة خلف مقام الحنفي، ثم لما انتهت الدولة إلى سلاطين آل عثمان أبقى الله تعالى دولتهم ما دام الدوران لم يألوا جهدا في خدمته والسعي في مرمته.
el-Bahru'l-Amîk'te Mehdî'nin genişletmesinin Dârü'n-Nedve'ye bitişik olan, Hanefî makamının arkasındaki kısım olduğu belirtilmiştir. Sonra devlet Osmanlı sultanlarına —Allah Teâlâ devran sürdükçe devletlerini baki kılsın— intikal edince, ona hizmet etmekte ve tamirinde ellerinden gelen hiçbir gayreti esirgemediler.
وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أي اذكر لهؤلاء الكفرة الذين يصدون عن سبيل الله تعالى والمسجد الحرام وقت جعلنا مكان البيت مباءة لجدهم إبراهيم ﵇ أي مرجعا يرجع إليه للعمارة والعبادة ويقال بوأه منزلا إذا أنزله فيه ولما لزمه جعل الثاني مباءة للأول جيء باللام فهي للتعدية، ومَكانَ مفعول به.
{ وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ } “Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik”; yani Allah Teâlâ'nın yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoyan şu kâfirlere, Beyt'in yerini ataları İbrahim aleyhisselâm için bir 'mebâe' kıldığımız, yani imar ve ibadet için döneceği bir sığınak ve merci yaptığımız vakti hatırlat. Bir kimseyi bir yere yerleştirdiğinde «بَوَّأَهُ مَنْزِلًا» denilir. İkincisini birincisi için bir mebâe (yer/yurt) kılmak lazım geldiğinde lâm harfi getirilmiştir ki bu tadiye (geçişlilik) içindir; { مَكانَ } ise mef'ûlün bihtir.
وقال الزجاج: المعنى بيتا له مكان البيت ليبنيه ويكون مباءة له ولعقبه يرجعون إليه ويحجونه، والأول مروي عن ابن عباس، وقيل: اللام زائدة في المفعول به ومَكانَ ظرف لبوأنا. واعترض بأن اللام إنما تزاد إذا قدم المعمول أو كان العامل فرعا وشيء منهما متحقق هاهنا وأن مَكانَ الْبَيْتِ ظرف معين فحقه أن يتعدى الفعل إليه بفي، وفيه نظر كما يعلم من كتب العربية، وقيل: مفعول بَوَّأْنا محذوف أي بوأنا الناس واللام في لِإِبْراهِيمَ لام العلة أي لأجل إبراهيم أي كرامة له والمعول عليه ما قدمنا، وتوجيه الأمر بالذكر إلى الوقت مع أن المراد تذكير ما وقع فيه من الحوادث قد مر غير مرة، والمكان المتعارف ما يستقر عليه الشيء ويمنعه من النزول والعلماء فيه مذاهب وليس هذا مكان تحقيقها، وأصل البيت مأوى الإنسان بالليل ثم قد يقال من غير اعتبار الليل فيه وجمعه أبيات وبيوت لكن البيوت بالمسكن أخص والأبيات بالشعر أخص، ويقع ذلك على المتخذ من حجر ومن مدر ومن صوف ووبر، ويعبر عن مكان الشيء ببيته، والمراد بالبيت بيت الله ﷿ الكعبة المكرمة، وقد بنيت خمس مرات، إحداها بناء الملائكة ﵈ قبل آدم وكانت من ياقوتة حمراء ثم رفع ذلك البناء إلى السماء أيام الطوفان، والثانية بناء إبراهيم ﵇. روي أنه تعالى لما أمره ببناء البيت لم يدر أين يبني فأرسل الله تعالى له الريح الخجوج فكشفت عن أسه القديم فبنى عليه، والثالثة بناء قريش في الجاهلية، وقد حضره النبي ﷺ وكان شابا فلما أرادوا أن يرفعوا الحجر الأسود اختصموا فيه فأراد كل قبيلة أن يتولى رفعه ثم توافقوا على أن يحكم بينهم أول رجل يخرج من هذه السكة فكان رسول الله ﷺ أول من خرج فقضى بينهم أن يجعلوه في مرط ثم يرفعه جميع القبائل فرفعوه ثم ارتقى ﷺ فرفعوه إليه فوضعه مكانه وكانوا يدعونه ﵇ الأمين وكان ذلك قبل المبعث فيما قيل بخمس عشرة سنة، والرابعة بناء عبد
Zeccâc şöyle demiştir: 'Manası, onu inşa etmesi, kendisi ve zürriyeti için dönüp ibadet edecekleri ve haccı ifa edecekleri bir sığınak olsun diye Beyt'in yerinde onun için bir ev hazırladık, demektir.' Birinci görüş İbn Abbas'tan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre lâm harfi mef'ûlün bih üzerinde zaiddir ve { مَكانَ } kelimesi { بَوَّأْنا } fiilinin zarfıdır. Buna, lâm harfinin ancak ma'mûl öne geçtiğinde veya âmil fer' olduğunda zaid kılınacağı ve burada bu ikisinden hiçbirinin bulunmadığı, ayrıca { مَكانَ الْبَيْتِ } ifadesinin muayyen bir zarf olup fiilin ona «فِي» (fi) edatıyla geçişli kılınması gerektiği belirtilerek itiraz edilmiştir; Arap dili kitaplarından bilineceği üzere bunda nazar vardır. Bir diğer görüşe göre { بَوَّأْنا } fiilinin mef'ûlü mahzuftur; yani 'insanları yerleştirdik' takdirindedir; { لِإِبْراهِيمَ } kelimesindeki lâm ise illet lâmıdır, yani 'İbrahim için/ona bir ikram olarak' demektir. İtimat edilen görüş ise daha önce sunduğumuzdur. Hatırlatma emrinin bizzat vakte yöneltilmesi —oysa muradın o vakitte cereyan eden hadiseleri hatırlatmak olduğu hâlde— defalarca geçmişti. Mekân (مَكَان), örfte bir şeyin üzerinde karar kıldığı ve aşağı düşmesine engel olan yerdir; âlimlerin bu hususta çeşitli mezhepleri (görüşleri) vardır, burası bunları tahkik etme yeri değildir. Beyt (بَيْت) kelimesinin aslı, insanın geceleyin barındığı yerdir; daha sonra gece kaydı gözetilmeksizin de kullanılır olmuştur. Çoğulu «أَبْيَات» ve «بُيُوت» gelir; fakat «بُيُوت» meskene, «أَبْيَات» ise şiire daha hastır. Bu kelime taştan, kerpiçten, yünden ve kıldan yapılan barınaklara da denir. Bir şeyin bulunduğu yer onun beyti (evi) olarak da ifade edilir. Ayetteki Beyt'ten murat, Allah Azze ve Celle'nin evi olan Kâbe-i Müşerrefe'dir. Kâbe beş defa inşa edilmiştir: Birincisi, Âdem'den önce meleklerin aleyhimüsselâm inşasıdır ki kırmızı bir yakuttan idi; sonra bu bina Tufan günlerinde semaya kaldırıldı. İkincisi, İbrahim aleyhisselâm'ın inşasıdır. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ ona Beyt'i inşa etmesini emrettiğinde nereye yapacağını bilemedi; bunun üzerine Allah Teâlâ ona sert esen bir rüzgâr (Hacûc) gönderdi, rüzgâr kadim temelin üzerini açtı ve o da bunun üzerine binayı kurdu. Üçüncüsü, Câhiliye döneminde Kureyş'in inşasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem henüz bir genç iken bu inşaatta hazır bulundu; Hacerülesved'i yerine yerleştirmek istediklerinde aralarında çekiştiler, her kabile onu kaldırma şerefini kendisi üstlenmek istedi. Sonunda bu sokaktan ilk çıkacak adamın aralarında hakem olması hususunda anlaştılar. İlk çıkan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oldu; aralarında onu bir örtü içine koymalarına, sonra da bütün kabilelerin o örtüyü birlikte kaldırmasına hükmetti. Onlar taşı kaldırdılar, sonra sallallâhu aleyhi ve sellem yukarı çıktı, taşı kendisine uzattılar ve o da taşı kendi eliyle yerine yerleştirdi; ona el-Emîn derlerdi. Söylendiğine göre bu olay peygamberlikten on beş yıl önce vuku bulmuştu. Dördüncüsü, Abdullah
الله بن الزبير، والخامسة بناء الحجاج وهو البناء الموجود اليوم وارتفاعها في السماء سبعة وعشرون ذراعا وربع ذراع والذراع أربع وعشرون إصبعا والإصبع ست شعيرات والشعيرة ست شعرات من شعر البرذون: وأما طوها في الأرض فمن الركن اليماني إلى الركن الأسود خمسة وعشرون ذراعا وكذا ما بين اليماني والغربي، وأما عرضها فهو من الركن اليماني إلى الركن الأسود عشرون ذراعا، وطول الباب ستة أذرع وعشرة أصابع، وعرضه أربعة أذرع والباب في جدارها الشرقي وهو من خشب الساج مضبّب بالصفائح من الفضة، وارتفاع ما تحت عتبة الباب من الأرض أربعة أذرع وثلاث أصابع، والميزاب في وسط جدار الحجر. وعرض الملزم وهو ما بين الباب والحجر الأسود أربعة أذرع، وارتفاع الحجر الأسود من الأرض ثلاثة أذرع إلا سبعا، وعرض القدر الذي بدر منه شبر وأربع أصابع مضمومة، وعرض المستجاد وهو بين الركن اليماني إلى الباب المسدود في ظهر الكعبة مقابلا للملتزم أربعة أذرع وخمس أصابع، وعرض الباب المسدود ثلاثة أذرع ونصف ذراع وطوله أكثر من خمسة أذرع، وأما الحجر ويسمى الحطيم والحظيرة فعلى هيئة نصف دائرة من صوب الشام والشمال بين الركن العراقي والشامي. وحده من جدار الكعبة الذي تحت الميزاب إلى جدار الحجر سبعة عشر ذرعا وثماني أصابع منها سبعة أذرع أو ستة وشبر من أرض الكعبة، والباقي كان زر بالغنم سيدنا إسماعيل ﵇ فأدخلوه في الحجر، وما بين بابي الحجر عشرون ذراعا، وعرض جدار الحجر ذراعان، وذرع تدوير جدار الحجر من داخله ثمانية وثلاثون ذراعا ومن خارجه أربعون ذراعا وست أصابع، وارتفاع جدار الحجر ذراعان فذرع الطوق وحده حول الكعبة، والحجر مائة ذراع وثلاثة وعشرون ذراعا واثنتا عشرة أصبعا، وهذا على ما ذكره الإمام حسين بن محمد الآمدي في رسالة له في ذلك والعهدة عليه، وإنا لنرجو من رب البيت أن يوفقنا لزيارة بيته وتحقيق ذلك بلطفه وكرمه، وأَنْ في قوله تعالى: أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً قيل مفسرة، والتفسير باعتبار أن
b. ez-Zübeyr'in inşası; beşincisi ise Haccâc'ın inşasıdır ki bugün mevcut olan bina budur. Kâbe'nin göğe doğru yüksekliği yirmi yedi zira ve bir ziraın dörtte biridir. Bir zira yirmi dört parmak, bir parmak altı arpa tanesi, bir arpa tanesi de iğdiş edilmiş atın (berzûn) altı kılı kadardır. Yerdeki uzunluğuna gelince; Rükn-i Yemânî'den Rükn-i Esved'e kadar yirmi beş ziradır, aynı şekilde Yemânî ile Garbî (Batı) rüknü arası da böyledir. Genişliği ise Rükn-i Yemânî'den Rükn-i Esved'e kadar yirmi ziradır. Kapının yüksekliği altı zira on parmak, genişliği ise dört ziradır. Kapı doğu duvarındadır; abanoz ağacından (sâc) yapılmış olup gümüş levhalarla kaplanmıştır. Kapı eşiğinin altının yerden yüksekliği dört zira üç parmaktır. Altınoluk (Mîzâb), Hicr duvarının ortasındadır. Mültezim'in —ki kapı ile Hacerülesved arasıdır— genişliği dört ziradır. Hacerülesved'in yerden yüksekliği yedi parmak hariç üç ziradır. Ondan dışarıya taşan kısmın genişliği bir karış ve bitişik dört parmaktır. Müstecâr'ın —ki Rükn-i Yemânî ile Kâbe'nin arkasındaki kapalı kapı arası olup Mültezim'in tam karşısına denk gelir— genişliği dört zira beş parmaktır. Kapalı kapının genişliği üç buçuk zira, yüksekliği ise beş ziradan fazladır. Hatîm ve Hazîra da denilen Hicr'e gelince; Şam ve kuzey yönünden, Irak rüknü ile Şam rüknü arasında yarım daire şeklindedir. Oluk altındaki Kâbe duvarından Hicr duvarına kadar olan sınırı on yedi zira sekiz parmaktır; bunun yedi zirası veya altı zira bir karışı Kâbe'nin zeminindendir, geri kalanı ise Seyyidimiz İsmail aleyhisselâm'ın koyunlarının ağılı idi ve onu Hicr'e dahil ettiler. Hicr'in iki kapısı arası yirmi ziradır. Hicr duvarının eni iki zira, Hicr duvarının dairevî uzunluğu iç taraftan otuz sekiz zira, dış taraftan kırk zira altı parmaktır. Hicr duvarının yüksekliği iki ziradır. Kâbe ve Hicr'in etrafındaki tavaf alanının (tavkun) ölçüsü tek başına yüz yirmi üç zira on iki parmaktır. Bütün bunlar, İmam Hüseyin b. Muhammed el-Âmidî'nin bu husustaki bir risalesinde zikrettiği şekildedir, sorumluluk ona aittir. Biz de Beyt'in Rabbinden lütfu ve keremiyle bizi Beyt'ini ziyarete ve bunları bizzat müşahede ederek tahkik etmeye muvaffak kılmasını niyaz ederiz. Allah Teâlâ'nın: { أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً } kavlindeki «أَنْ» (en) edatının tefsîriyye olduğu söylenmiştir. Bu tefsir, yer tahsisinin
التبوئة من أجل العبادة فكأنه قيل أمرنا إبراهيم ﵇ بالعبادة وذلك فيه معنى القول دون حروفه أو لأن بوأناه بمعنى قلنا له تبوأ، وقال ابن عطية: مخففة من الثقيلة وكأنه لتأويل بوأناه بأعلمناه فلا يرد عليه أنه لا بد أن يتقدمها فعل تحقيق أو ترجيح.
ibadet için yapılmış olması itibarıyladır; sanki 'İbrahim aleyhisselâm'a ibadeti emrettik' denilmiş gibidir ve bunda lafızları olmaksızın kavil (söz) manası vardır; yahut { بَوَّأْناهُ } fiilinin 'ona yerleş dedik' manasında olmasındandır. İbn Atıyye şöyle demiştir: [Bu edat] şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle)dir; sanki bu, { بَوَّأْناهُ } fiilinin «أَعْلَمْنَاهُ» (ona bildirdik) şeklinde tevil edilmesinden ötürüdür, dolayısıyla onun öncesinde tahkik veya tercih ifade eden bir fiilin bulunması gerektiği itirazı buna varid olmaz.
وقال أبو حيان: الأولى أن تكون الناصبة وكما توصل بالمضارع توصل بالماضي والأمر والنهي انتهى، وحينئذ لا تنصب لفظا، وقول أبي حاتم: لا بد من نصب الكاف على هذا رده في الدر المصون أي فعلنا ذلك لئلا تشرك بي في العبادة شيئا، والظاهر أن الخطاب لإبراهيم ﵇، ويؤيده قراءة عكرمة وأبي نهيك «أن لا يشرك» بالياء التحتية وقيل: الخطاب للنبي ﷺ.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Evlâ olan, bunun nasb eden (masdariyet) en'i olmasıdır; zira muzariye bağlandığı gibi maziye, emre ve nehyedici fiile de bağlanır.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Bu durumda lafzen nasb etmez. Ebû Hâtim'in: 'Buna göre kâf harfinin nasb edilmesi gerekir' şeklindeki sözü ed-Dürrü'l-Masûn'da reddedilmiştir; yani 'Bana ibadette hiçbir şeyi ortak koşmayasın diye bunu yaptık' demektir. Zâhir olan, hitabın İbrahim aleyhisselâm'a yönelik olmasıdır; İkrime ve Ebû Nehîk'in iki noktalı yâ ile «أَنْ لَا يُشْرِكَ» şeklindeki kıraati de bunu destekler. Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu da söylenmiştir.
وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ المراد بالطهارة ما يشمل الحسية والمعنوية أي وطهر بيتي من الأوثان والأقذار لمن يطوف به ويصلي عنده، ولعل التعبير عن الصلاة بأركانها من القيام والركوع والسجود للدلالة على أن كل واحد منها مستقل باقتضاء التطهير أو التبوئة على ما قيل: فكيف وقد اجتمعت أو للتنصيص على هذه الأمة المحمدية على نبيها أفضل الصلاة وأكمل التحية إذ اجتماع هذه الأركان ليس إلا في صلاتهم، ولم يعطف السجود لأنه من جنس الركوع في الخضوع، ويجوز أن يكون الْقائِمِينَ بمعنى المقيمين و (الطائفين) بمعنى الطارئين فيكون المراد بالركع السجود فقط المصلين إلا أن المتبادر من الطائفين ما ذكر أولا وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ أي ناد فيهم بِالْحَجِّ بدعوة الحج والأمر به،
{ وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için evimi tertemiz tut.” Temizlikten murat, hem maddi hem manevi temizliği içine alan manadır; yani 'Onu tavaf edenler ve yanında namaz kılanlar için evimi putlardan ve pisliklerden arındır.' Namazın kıyam, rükû ve secde gibi rükünleriyle ifade edilmesi, söylendiğine göre, bu rükünlerin her birinin temiz tutulmayı veya yer tahsis edilmesini tek başına gerektirdiğini —bunlar bir araya geldiğinde ise durumun nasıl olacağını— göstermek yahut peygamberine en faziletli salât ve en kâmil selâm olsun şu Muhammed ümmetini bizzat belirtmek içindir; zira bu rükünlerin bir arada bulunması ancak onların namazındadır. Secde rükûa atfedilmemiştir (araya vav konulmamıştır), çünkü secde boyun eğmede rükû cinsindendir. { الْقائِمِينَ } kelimesinin 'orada ikamet edenler', { الطَّائِفِينَ } kelimesinin de 'dışarıdan gelenler' manasında olması caizdir; bu durumda { الرُّكَّعِ السُّجُودِ } ifadesiyle sadece namaz kılanlar murat edilmiş olur. Ne var ki { الطَّائِفِينَ } kelimesinden ilk akla gelen, birinci olarak zikredilendir. { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ } “İnsanlar arasında ilan et”; yani hacca davet ve onu emretmek suretiyle { بِالْحَجِّ } “haccı” aralarında nida et/duyur.
أخرج ابن أبي شيبة في المصنف وابن جرير وابن المنذر والحاكم وصححه والبيهقي في سننه عن ابن عباس قال: «لما فرغ ابراهيم ﵇ من بناء البيت قال: رب قد فرغت فقال:
İbn Ebî Şeybe Musannef'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «İbrahim aleyhisselâm Beyt'in inşasını bitirince: 'Rabbim, bitirdim' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
أذن في الناس بالحج قال: يا رب وما يبلغ صوتي؟ قال: أذن وعلي البلاغ قال: رب كيف أقول؟ قال: قل يا أيها الناس
'İnsanlar arasında haccı ilan et.' İbrahim: 'Ey Rabbim, benim sesim nereye ulaşır ki?' dedi. Allah Teâlâ: 'Sen ilan et, ulaştırmak bana aittir' buyurdu. İbrahim: 'Rabbim, nasıl söyleyeyim?' dedi. Allah Teâlâ buyurdu ki: 'De ki: Ey insanlar!
كتب عليكم الحج إلى البيت العتيق فسمعه أهل السماء والأرض ألا ترى أنهم يجيبون من أقصى البلاد يلبون»
Beyt-i Atîk'e hac yapmanız üzerinize farz kılındı.' Bunu gök ve yer ehli işitti. Görmez misin ki onlar en uzak beldelerden telbiye getirerek icabet etmektedirler.»
وجاء في رواية أخرى عنه أنه ﵇ صعد أبا قبيس فوضع أصبعيه في أذنيه ثم نادى يا أيها الناس إن الله تعالى كتب عليكم الحج فأجيبوا ربكم فأجابوه بالتلبية في أصلاب الرجال وأرحام النساء، وأول من أجاب أهل اليمن فليس حاج بحج من يومئذ إلى أن تقوم الساعة إلا من أجاب يومئذ إبراهيم ﵇، وفي رواية أنه قام على الحجر فنادى، وعن مجاهد أنه ﵇ قام على الصفا، وفي رواية أخرى عنه أنه ﵇ تطاول به المقام حتى كان كأطول جبل في الأرض فأذن بالحج
Kendisinden gelen diğer bir rivayette şöyle denilmiştir: İbrahim aleyhisselâm Ebû Kubeys dağına çıktı, parmaklarını kulaklarına koydu ve sonra şöyle nida etti: 'Ey insanlar! Şüphesiz Allah Teâlâ üzerinize haccı farz kıldı; Rabbinize icabet edin!' Bunun üzerine babaların sulblerinde ve annelerin rahimlerinde olanlar telbiye ile ona icabet ettiler. İlk icabet edenler Yemen ehli oldu. O günden kıyamet kopuncaya kadar hacceden her bir hacı, mutlaka o gün İbrahim aleyhisselâm'a icabet etmiş olan kimsedir. Bir rivayette onun Makam taşının üzerine çıkıp nida ettiği; Mücâhid'den gelen rivayette Safâ tepesine çıktığı; yine ondan gelen başka bir rivayette ise İbrahim aleyhisselâm [üzerine bastığında] Makam'ın yeryüzündeki en yüksek dağ kadar yükseldiği ve oradan haccı ilan ettiği nakledilmiştir.
، ويمكن الجمع بتكرر النداء، وأيا ما كان فالخطاب لإبراهيم ﵇. وزعم بعضهم أنه لنبينا ﷺ أمر بذلك في حجة الوداع وروي ذلك عن الحسن وهو خلاف الظاهر جدا ولا قرينة عليه، وقيل: يأباه كون السورة مكية وقد علمت ما فيه أولها.
Bu rivayetlerin arasını nidanın tekrarlanmış olmasıyla telif etmek mümkündür. Her halükarda hitap İbrahim aleyhisselâm'adır. Bazıları ise bu hitabın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğunu, Vedâ Haccı'nda bununla emrolunduğunu iddia etmiş ve bu Hasan'dan rivayet edilmiştir; fakat bu zâhire son derece aykırıdır ve buna dair hiçbir karine yoktur. Surenin Mekkî oluşunun da buna engel olduğu söylenmiştir ki surenin baş kısmında bu meseleye dair açıklama geçmişti.
وقرأ الحسن وابن محيصن و «آذن» بالمد والتخفيف أي أعلم كما قال البعض، وقال آخرون: المراد به هنا أوقع الإيذان لأنه على الأول كان ينبغي أن يتعدى بنفسه لا بفي فهو كقوله: «يجرح في عراقيبها نصلي» .
Hasan ve İbn Muhaysın med ve tahfif ile «وَآذِنْ» şeklinde okumuşlardır; bazılarının dediği gibi bu 'bildir' manasındadır. Diğerleri ise şöyle demiştir: Burada murat 'ilanı gerçekleştir' demektir; zira birinci manaya göre fiilin «فِي» (fi) ile değil bizzat geçişli olması gerekirdi; nitekim bu şairin: «يجرح في عراقيبها نصلي» (Okumun demiri onların sinirlerini yaralar) mısraı gibidir.
وقال ابن عطية: قد تصحفت هذه القراءة على ابن جني فإنه حكي عنهما «وآذن» فعلا ماضيا وجعله معطوفا على بَوَّأْنا وتعقبه أبو حيان بأنه ليس بتصحيف بل قد حكى ذلك أبو عبد الله الحسين بن خالويه في شواذ القراءات من جمعه، وقرأ ابن أبي إسحاق «بالحج» بكسر الحاء حيث وقع، وقوله تعالى: يَأْتُوكَ جزم في جواب الأمر وهو أَذِّنْ على القراءتين وطَهِّرْ على الثالثة كما قال صاحب اللوامح: وإيقاع الإتيان على ضميره ﵇ لكون ذلك بندائه، والمراد يأتوا بيتك، وقوله سبحانه: رِجالًا في موضع الحال أي مشاة جمع راجل كقيام جمع قائم.
İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bu kıraat İbn Cinnî'ye tashifli (yanlış) olarak ulaşmıştır; zira o bu ikisinden «وَآذَنَ» şeklinde mazi fiil olarak nakletmiş ve onu { بَوَّأْنا } fiiline matuf kılmıştır.' Ebû Hayyân ise bunun tashif olmadığını, bilakis Ebû Abdullah el-Hüseyin b. Hâleveyh'in derlediği şazz kıraatlerde bunu bu şekilde naklettiğini belirterek ona itiraz etmiştir. İbn Ebî İshak ise geçtiği her yerde «بالحِجِّ» kelimesini hâ harfinin kesresiyle okumuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَأْتُوكَ } “sana gelsinler” kavli, iki kıraate göre { أَذِّنْ }, üçüncü kıraate göre ise Sâhibü'l-Levâmi'in dediği gibi { طَهِّرْ } emir fiilinin cevabında meczumdur. Gelme fiilinin İbrahim aleyhisselâm'ın zamirine bağlanması, bunun onun nidası sebebiyle olmasındandır; murat ise 'senin [imar ettiğin] Beyt'ine gelsinler' demektir. Sübhânehu ve Teâlâ'nın: { رِجالًا } “yaya olarak” kavli hâl konumundadır; yani yürüyerek gelenler demektir; kaim (ayakta duran) kelimesinin çoğulunun kıyâm gelmesi gibi râcil (yaya) kelimesinin çoğuludur.
وقرأ ابن أبي إسحاق «رجالا» بضم الراء والتخفيف وروي ذلك عن عكرمة والحسن وأبي مجلز، وهو اسم جمع لراجل كطؤار لطائر أو هو جمع نادر، وروي عن هؤلاء وابن عباس ومحمد بن جعفر ومجاهد رضي الله تعالى عنهم «رجالا» بالضم والتشديد على أنه جمع راجل كتاجر وتجار، وعن عكرمة أنه قرأ «رجالى» كسكارى وهو جمع رجلان أو راجل، وعن ابن عباس وعطاء وابن حدير مثل ذلك إلا أنهم شددوا الجيم. وقوله تعالى: وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ عطف على رِجالًا أي وركبانا على كل بعير مهزول أتعبه بعد الشقة فهزله أو زاد هزاله، والضامر يطلق على المذكر والمؤنث، وعدل عن ركبانا الأخضر للدلالة على كثرة الآتين من الأماكن البعيدة.
İbn Ebî İshak râ'nın zammesi ve tahfif ile «رُجَالًا» şeklinde okumuştur; bu kıraat İkrime, Hasan ve Ebû Miclez'den de rivayet edilmiştir. Bu, tâir kelimesinin çoğulunun tuvvâr gelmesi gibi râcil kelimesinin ismi cem'idir veya nâdir bir cemedir. Bunlardan, İbn Abbas'tan, Muhammed b. Ca'fer'den ve Mücâhid radıyallâhu anhüm'den râ'nın zammesi ve teşdid ile tacir-tüccâr vezninde râcil kelimesinin çoğulu olarak «رُجَّالًا» okudukları da rivayet edilmiştir. İkrime'den sekârâ vezninde raclân veya râcil kelimesinin çoğulu olarak «رُجَالَى» okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbas, Atâ ve İbn Hüdeyr'den de aynısı rivayet edilmiş, ancak onlar cîm harfini şeddeli okumuşlardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } “ve her yorgun/incelmiş binek üzerinde” kavli, { رِجالًا } kelimesine matuftur; yani 'yolun uzaklığı kendisini yorup zayıflattığı veya zayıflığını artırdığı her zayıf/arıtılmış deve üzerinde binekli olarak' demektir. Dâmir (ضَامِر) kelimesi hem müzekker hem müennes için kullanılır. 'Rükbânen' (süvariler) kelimesi yerine bu ifadenin seçilmesi, uzak yerlerden gelenlerin çokluğunu göstermek içindir.
وفي الآية دليل على جواز المشي والركوب في الحج، قال ابن العربي: واستدل علماؤنا بتقديم رِجالًا على أن المشي أفضل، وروي ذلك عن ابن عباس فقد أخرج ابن سعد وابن أبي شيبة والبيهقي وجماعة أنه قال: ما آسى على شيء فاتني إلا أني لم أحج ماشيا حتى أدركني الكبر أسمع الله تعالى يقول: يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ فبدأ بالرجال قبل الركبان، وفي ذلك
Bu ayette hacda yürümenin ve binekli olmanın caiz olduğuna delil vardır. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Âlimlerimiz, { رِجالًا } kelimesinin öne geçirilmesinden yürümenin daha faziletli olduğuna delil getirmişlerdir.' Bu görüş İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Beyhakî ve bir topluluğun rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kaçırdığım hiçbir şeye, ihtiyarlık bana yetişene kadar yaya olarak haccedememiş olmama yandığım gibi yanmadım. Zira Allah Teâlâ'nın: { يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ } buyurduğunu işitiyorum; süvarilerden önce yayalarla başlamıştır.' Bu hususta
حديث مرفوع فقد أخرج ابن سعد وابن مردويه وغيرهما عنه أنه قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول إن للحاج الراكب بكل خطوة تخطوها راحلته سبعين حسنة وللماشي بكل قدم سبعمائة حسنة من حسنات الحرم قيل: يا رسول الله وما حسنات الحرم؟ قال: الحسنة مائة ألف حسنة»
merfû bir hadis de vardır. Nitekim İbn Sa'd, İbn Merdûye ve diğerleri İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Binekli hacı için bineğinin attığı her adım karşılığında Harem hasenelerinden yetmiş hasene, yaya için ise attığı her adım karşılığında Harem hasenelerinden yedi yüz hasene vardır.' 'Ey Allah'ın Resûlü, Harem haseneleri nedir?' diye sorulduğunda: 'Bir hasene yüz bin hasenedir' buyurdu.»
وأخرج ابن أبي شيبة عن مجاهد أن ابراهيم وإسماعيل ﵉ حجّا وهما ماشيان.
İbn Ebî Şeybe Mücâhid'den, İbrahim ve İsmail aleyhimesselâm'ın yaya olarak haccettiklerini rivayet etmiştir.
وقال ابن الفرس: واستدل بعضهم بالآية على أنه لا يجب الحج على من في طريقه بحر ولا طريق له سواه لكونه لم يذكر في الآية. وتعقب بأنه استدلال ضعيف لأن مكة ليست على بحر وإنما يتوصل إليها على إحدى الحالين مشي
İbnü'l-Feres şöyle demiştir: 'Bazıları ayette deniz zikredilmediği için, yolunda deniz bulunup da ondan başka yolu olmayan kimseye haccın farz olmadığına bu ayetle delil getirmişlerdir.' Buna, bunun zayıf bir istidlal olduğu söylenerek karşı çıkılmıştır; zira Mekke deniz kenarında değildir ve oraya ancak şu iki hâlden biriyle ulaşılır: Yürüyerek
أو ركوب، وأيضا في دلالة عدم الذكر على عدم الوجوب نظر، وقوله تعالى: يَأْتِينَ صفة لضامر أو لكل، والجمع باعتبار المعنى كأنه قيل وركبانا على ضوامر يأتين، وكُلِّ هنا للتكثير لا للإحاطة وما قيل من أنها إذا أضيفت لنكرة لم يراع معناها إلا قليلا ردوه بهذه الآية ونظائرها، وكذا ما قيل إنه يجوز إذا كانا في جملتين لأن هذه جملة واحدة.
yahut binek üzerinde. Ayrıca bir şeyin zikredilmemesinin farz olmadığına delalet etmesi hususunda da nazar vardır. Cenâb-ı Hakk'ın: { يَأْتِينَ } kavli, «ضَامِر» kelimesinin veya { كُلِّ } kelimesinin sıfatıdır; çoğul getirilmesi mana itibarıyladır, sanki 'gelen arık binekler üzerinde süvariler olarak' denilmiş gibidir. Buradaki { كُلِّ } kelimesi ihatayı (bütünlüğü) değil, çokluğu ifade etmek içindir. Nekre bir kelimeye muzaf olduğunda manasının pek gözetilmeyeceği yönündeki iddia, bu ayet ve benzerleriyle reddedilmiştir. Aynı şekilde bunun iki ayrı cümlede olması durumunda caiz olacağı iddiası da reddedilmiştir; zira burası tek bir cümledir.
وجوز أبو حيان أن يكون الضمير شاملا لرجال وكُلِّ ضامِرٍ والجملة صفة لذلك على معنى الجماعات والرفاق. وتعقب بأنه يلزمه تغليب غير العقلاء عليهم وقد صرحوا بمنعه. نعم قرأ عبيد الله وأصحابه والضحاك وابن أبي عبلة «يأتون» واعتبار التغليب فيه على بابه، والمشهور جعل الضمير لرجالا وركبانا فلا تغليب، وجوز جعل الضمير للناس والجملة استئنافية مِنْ كُلِّ فَجٍّ أي طريق كما روي عن ابن عباس ومجاهد وقتادة والضحاك وأبي العالية وهو في الأصل شقة يكتنفها جبلان ويستعمل في الطريق الواسع وكأنهم جردوه عن معنى السعة لأنه لا يناسب هنا بل لا يخلو من خلل عَمِيقٍ أي بعيد وبه فسره الجماعة أيضا، وأصله البعيد سفلا وهو غير مناسب هنا.
Ebû Hayyân zamirin hem «رِجَالًا» hem de { كُلِّ ضامِرٍ } kelimelerini kapsaması ve cümlenin topluluklar ve kafileler manasında bunların sıfatı olmasını caiz görmüştür. Buna, gayri akillerin akillere tağlib edilmesini gerektireceği ve dilcilerin bunu açıkça menettiği söylenerek itiraz edilmiştir. Evet, Ubeydullah ve arkadaşları, Dahhâk ve İbn Ebî Able «يَأْتُونَ» şeklinde okumuşlardır; bundaki tağlib kaidesine uygundur. Meşhur olan ise zamirin yayalara ve süvarilere raci kılınmasıdır, böylece tağlib söz konusu olmaz. Zamirin insanlara ait kılınması ve cümlenin istînâfiyye olması da caiz görülmüştür. { مِنْ كُلِّ فَجٍّ } “her derin/uzak yoldan”; yani İbn Abbas, Mücâhid, Katâde, Dahhâk ve Ebu'l-Âliye'den rivayet edildiği üzere 'her yoldan' demektir. Fecc (فَجّ) kelimesinin aslı iki dağın çevrelediği geçittir; geniş yolda da kullanılır. Sanki onlar buradaki fecc kelimesini genişlik manasından soyutlamışlardır; zira genişlik manası buraya uygun düşmez, hatta bir kusurdan da uzak kalmaz. { عَمِيقٍ } kavli ise 'uzak' demektir; ulema topluluğu da bunu böyle tefsir etmiştir. Kelimenin aslı aşağıya doğru derin ve uzak olandır ki bu mana buraya uygun düşmez.
وقرأ ابن مسعود «معيق» قال الليث: يقال عميق معيق لتميم وأعمقت البئر وأمعقتها وقد عمقت ومعقت عماقة ومعاقة وهي بعيدة العمق والمعق لِيَشْهَدُوا متعلق بيأتوك، وجوز أبو البقاء تعلقه. بأذن. أي ليحضروا مَنافِعَ عظيمة الخطر كثيرة العدد فتنكيرها وإن لم يكن فيها تنوين للتعظيم والتكثير. ويجوز أن يكون للتنويع أي نوعا من المنافع الدينية والدنيوية، وتعميم المنافع بحيث تشمل النوعين مما ذهب إليه جمع وروي ذلك عن ابن عباس، فقد أخرج ابن أبي حاتم عنه أنه قال في الآية: منافع في الدنيا ومنافع في الآخرة فأما منافع الآخرة فرضوان الله تعالى وأما منافع الدنيا فما يصيبون من لحوم البدن في ذلك اليوم والذبائح والتجارات، وخص مجاهد منافع الدنيا بالتجارة فهي جائزة للحاج من غير كراهة إذا لم تكن هي المقصودة من السفر، واعترض بأن نداءهم ودعوتهم لذلك مستبعد، وفيه نظر، على أنه إنما يتأتى على ما جوزه أبو البقاء، وعن الباقر رضي الله تعالى عنه تخصيص المنافع بالأخروية، وفي رواية عن ابن عباس تخصيصها بالدنيوية والتعميم أولى لَهُمْ في موضع الصفة لمنافع أي منافع كائنة لهم وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عند النحر فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ أي مخصوصات وهي أيام النحر كما ذهب إليه جماعة منهم أبو يوسف ومحمد عليهما الرحمة وعدتها ثلاثة أيام يوم العيد ويومان بعده عندنا وعند الثوري وسعيد بن جبير وسعيد بن المسيب لما روي عن عمر وعلي وابن عمر وابن عباس. وأنس وأبي هريرة رضي الله تعالى عنهم أنهم قالوا: أيام النحر ثلاثة أفضلها أولها، وقد قالوه سماعا لأن الرأي لا يهتدي إلى المقادير، وفي الأخبار التي يعول عليها تعارض فأخذنا بالمتيقن وهو الأقل، وقال الشافعي والحسن وعطاء: أربعة أيام يوم العيد وثلاثة بعده
İbn Mes'ûd «مَعِيقٍ» şeklinde okumuştur. Leys şöyle der: Temîm lügatinde 'amîk ma'îk' denilir; 'kuyuyu derinleştirdim' manasında «أَعْمَقْتُ الْبِئْرَ وَأَمْعَقْتُهَا» ve 'derin oldu' manasında «عَمُقَتْ وَمَعُقَتْ عَمَاقَةً وَمَعَاقَةً» denir; o derinliği uzak olandır. { لِيَشْهَدُوا } “şahit olsunlar/ulaşsınlar diye” [ifadesi] { يَأْتُوكَ } fiiline mütealliktir. Ebü'l-Bekâ bunun { أَذِّنْ } fiiline müteallik olmasını da caiz görmüştür; yani çok büyük değerde ve pek çok sayıda { مَنافِعَ } “faydalara” şahit olsunlar/hazır bulunsunlar demektir. Tenvinsiz olsa bile bu kelimenin nekre kılınması tazim ve teksir (büyüklük ve çokluk) içindir. Çeşitlilik (tenvî) için olması da caizdir; yani dinî ve dünyevî bir takım menfaatler demektir. Menfaatlerin her iki türü de kapsayacak şekilde genelleştirilmesi bir topluluğun benimsediği görüştür ve İbn Abbas'tan da böyle rivayet edilmiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Dünyadaki menfaatler ve ahiretteki menfaatlerdir. Ahiret menfaatleri Allah Teâlâ'nın rızasıdır; dünya menfaatleri ise o günde kurbanlık develerin etlerinden elde ettikleri paylar, kurbanlıklar ve ticari kazançlardır.' Mücâhid dünya menfaatlerini ticaretle sınırlandırmıştır; seyahatten asıl maksat ticaret olmadığı takdirde hacı için kerahet olmaksızın ticaret yapmak caizdir. İnsanların bunun için nida edilip çağrılmasının uzak bir ihtimal olduğu söylenerek buna itiraz edilmişse de bu itirazda nazar vardır; üstelik bu durum ancak Ebü'l-Bekâ'nın caiz gördüğü ihtimale göre geçerli olur. İmam Bâkır radıyallâhu anh'tan menfaatleri ahirete hasrettiği nakledilmiş, İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise dünyevî menfaatlere hasredilmiştir; ancak umumî kılmak evlâdır. { لَهُمْ } “kendilerine ait olan” [ifadesi] menâfi' kelimesinin sıfatı konumundadır; yani kendileri için var olan menfaatler demektir. { وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ } “ve Allah'ın adını ansınlar”; kurban keserken, { فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ } “belli günlerde”; yani aralarında Ebû Yûsuf ve Muhammed'in de aleyhimerrahme bulunduğu bir topluluğun gittiği görüşe göre kurban kesme günleri olan belirli günlerde demektir. Bu günlerin sayısı biz Hanefîlere, Sevrî'ye, Saîd b. Cübeyr'e ve Saîd b. el-Müseyyeb'e göre bayram günü ile bayramdan sonraki iki gün olmak üzere üç gündür. Çünkü Ömer, Ali, İbn Ömer, İbn Abbas, Enes ve Ebû Hüreyre radıyallâhu anhüm'den şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: 'Kurban günleri üç gündür, en faziletlisi ise ilkidir.' Miktarlar re'y (akıl yürütme) ile bilinemeyeceği için bunu semâen (Peygamber'den duyarak) söylemişlerdir. Dayanılan haberlerde tearuz (ihtilaf) bulunduğundan kesin olanı, yani en az olanı aldık. Şâfiî, Hasan ve Atâ ise bayram günü ve sonrasındaki üç gün olmak üzere dört gündür demişlerdir;
لقوله ﷺ: «أيام التشريق كلها أيام ذبح»
zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Teşrik günlerinin tamamı kurban kesme günleridir» buyurmuştur.
وعند النخعي وقت النحر يومان، وعند ابن سيرين يوم واحد، وعند أبي سلمة وسليمان بن يسار الأضحى إلى هلال المحرم ولم نجد في ذلك مستندا يعول عليه. واستدل بذكر الأيام على أن الذبح لا يجوز ليلا، قال أبو حيان:
Nehaî'ye göre kurban vakti iki gündür; İbn Sîrîn'e göre bir gündür; Ebû Seleme ve Süleyman b. Yesâr'a göre ise kurban kesme vakti Muharrem hilaline kadardır. Ancak bu son görüşler hakkında dayanılacak güvenilir bir dayanak bulamadık. Günlerin (eyyâm) zikredilmesinden geceleyin kurban kesmenin caiz olmadığına delil getirilmiştir. Ebû Hayyân şöyle demiştir:
وهو مذهب مالك وأصحاب الرأي انتهى. والمذكور في كتب الأصحاب أنه يجوز الذبح إلا أنه يكره لاحتمال الغلط في ظلمة الليل.
'Bu, Mâlik'in ve re'y ehlinin (Hanefîlerin) mezhebidir.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. Bizim mezhep kitaplarımızda zikredilen ise geceleyin kurban kesmenin caiz olduğu, ancak gecenin karanlığında hata yapma ihtimalinden ötürü mekruh görüldüğüdür.
وأما الاستدلال على عدم الجواز بذكر الأيام فكما ترى، وقيل الأيام المعلومات عشر ذي الحجة وإليه ذهب أبو حنيفة عليه الرحمة وروي عن ابن عباس والحسن وإبراهيم وقتادة ولعل المراد بذكر اسمه تعالى على هذا ما قيل حمده وشكره ﷿ وعلى الأول قول الذابح: بسم الله والله أكبر على ما روي عن قتادة، وذكر أنه يقال مع ذلك:
Günlerin zikredilmesinden caiz olmadığına dair çıkarılan delile gelince, durum gördüğün gibidir. Bir görüşe göre «الأَيَّامُ المَعْلُومَاتُ» Zilhicce'nin ilk on günüdür; Ebû Hanîfe aleyhirrahme bu görüşe gitmiştir; İbn Abbas, Hasan, İbrahim ve Katâde'den de bu rivayet edilmiştir. Bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın adını anmaktan murat, söylendiği üzere O'na azze ve celle hamdetmek ve şükretmektir. Birinci görüşe göre ise Katâde'den rivayet edildiği üzere kurbanı kesenin 'Bismillâhi vallâhu ekber' demesidir. Bununla birlikte şöyle de denileceği zikredilmiştir:
اللهم منك ولك عن فلان، وسيأتي إن شاء الله تعالى قول آخر. ورجح كونه بمعنى الشكر بأنه أوفق بقوله تعالى: عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ.
'Allah'ım! Bu sendendir ve falan kimseden senin rızan içindir.' İnşâallâhu Teâlâ yakında başka bir görüş de gelecektir. Zikrin şükür manasında olması, Allah Teâlâ'nın: { عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } kavline daha uygun olduğu gerekçesiyle tercih edilmiştir.
واختار الزمخشري أن الذكر على بهيمة الأنعام أو مطلقا على ما يقتضيه ظاهر كلام بعضهم كناية عن النحر، وذكر أنه دل بذلك على المقصود الأصلي من النحر وما يميزه عن العادات. وأومأ فيه إلى أن الأعمال الحجية كلها شرعت للذكر. وأنه قيل: عَلى ما رَزَقَهُمْ إلى آخره تشويقا في التقرب ببهيمة الأنعام المراد بها الإبل والبقر والضأن والمعز إلى الرازق وتهوينا عليهم في الإنفاق مع ما في ذلك من الإجمال والتفسير، وظرفية الأيام المعلومات على القول بأنها عشر ذي الحجة للنحر باعتبار أن يوم النحر منها، وقد يقال مثل ذلك على تقدير إيفاء الذكر على ما يتبادر منه فَكُلُوا مِنْها التفات إلى الخطاب والفاء فصيحة أي فاذكروا اسم الله تعالى على ضحاياكم فكلوا من لحومها، والأمر للإباحة بناء على أن الأكل كان منهيا عنه شرعا. وقد قالوا: إن الأمر بعد المنع يقتضي الإباحة، ويدل على سبق النهي
Zemahşerî, kurbanlık hayvanlar üzerine veya bazılarının sözünün zâhirinin gerektirdiği üzere mutlak olarak zikretmenin kurban kesmekten kinaye olduğunu tercih etmiş ve bununla kurban kesmenin asıl maksadına ve onu âdetlerden ayıran şeye delalet edildiğini zikretmiştir. Ayrıca hac amellerinin tamamının zikir için meşru kılındığına ima edildiğini belirtmiştir. { عَلى ما رَزَقَهُمْ } “kendilerini rızıklandırdığı şeyler üzerine” ifadesinin sonuna kadar zikredilmesi, —kendisiyle deve, sığır, koyun ve keçinin kastedildiği— kurbanlık hayvanları kurban ederek Râzık olan Allah'a yakınlaşmaya teşvik etmek, bunda bulunan icmâl ve tefsir ile birlikte infak etmeyi onlara kolaylaştırmak içindir. Belirli günlerin Zilhicce'nin on günü olduğu görüşüne göre bu günlerin kurban kesmeye zarf olması, kurban bayramı gününün onlardan biri olması itibarıyladır. Zikrin ilk akla gelen manasıyla tam olarak ifa edilmesi takdirinde de benzer bir şey söylenebilir. { فَكُلُوا مِنْها } “Artık onlardan yiyin” [ifadesi], hitaba iltifattır ve fâ harfi fasîhadır; yani 'Kurbanlarınız üzerine Allah Teâlâ'nın adını anın ve etlerinden yiyin' demektir. Buradaki emir, kurban etinden yemenin şer'an yasaklanmış olduğu varsayımına dayalı olarak ibâha (mubahlık) içindir. Zira usulcüler: 'Yasaklamadan sonra gelen emir mubahlık ifade eder' demişlerdir. Daha önce bir nehyin geçmiş olduğuna
قوله ﷺ: «كنت نهيتكم عن أكل لحوم الأضاحي فكلوا منها وادّخروا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü delalet eder: «Sizi kurban etlerini yemekten menetmiştim; artık onlardan yiyin ve saklayıp biriktirin.»
وقيل لأن أهل الجاهلية كانوا يتحرجون فيه أو للندب على مواساة الفقراء ومساواتهم في الأكل منها، وهذا على ما قال الخفاجي مذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه.
Bir görüşe göre ise Câhiliye ehli kurban etinden yemekten çekindikleri için bu emir gelmiştir; yahut fakirlere destek olmak ve onlardan yemede fakirlerle eşit olmak üzere mendubluk içindir. Bu, Hafâcî'nin belirttiğine göre Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın mezhebidir.
وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ أي الذي أصابه بؤس أي شدة، وعن مجاهد وعكرمة تفسيره بالذي يمد كفيه إلى الناس يسأل الْفَقِيرَ أي المحتاج، والأمر للندب عند الإمام على ذكره الخفاجي أيضا، ويستحب كما في الهداية أن لا ينقص ما يطعم عن الثلث لأن الجهات الأكل والإطعام الثابتان بالآية والادخار الثابت بالحديث فتقسم الأضحية عليها أثلاثا وقال بعضهم: لا تحديد فيما يؤكل أو يطعم لإطلاق الآية، وأوجب الشافعية الإطعام وذهب قوم إلى أن الأكل من الأضحية واجب أيضا. وتخصيص البائس الفقير بالإطعام لا ينفي جواز إطعام الغني، وقد يستدل على الجواز بالأمر الأول لإفادته جواز أكل الذابح ومتى جاز أكله وهو غني جاز أن يؤكله غنيا ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ هو في الأصل الوسخ والقذر، وعن قطرب تفث الرجل كثر وسخه في سفره، وقال أبو محمد البصري: التفث من التف وهو وسخ الأظفار وقلبت الفاء ثاء كما في مغثور، وفسره جمع هنا بالشعور والأظفار الزائدة ونحو ذلك، والقضاء في الأصل القطع والفصل وأريد به الإزالة مجازا أي ليزيلوا ذلك بتقليم الأظفار والأخذ من الشوارب والعارضين كما في رواية عن ابن عباس ونتف الإبط وحلق الرأس والعانة، وقيل: القضاء مقابل الأداء والكلام على حذف مضاف أي ليقضوا إزالة تفثهم، والتعبير بذلك لأنه لمضي زمان إزالته عد الفعل قضاء لما فات. وأخرج ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهم أنه قال: التفث النسك كله من الوقوف بعرفة والسعي بين الصفا والمروة ورمي الجمار، والقضاء على هذا بمعنى الأداء كأنه قيل: ثم ليؤدوا نسكهم. وكان التعبير عن النسك بالتفث لما أنه يستدعي حصوله فإن الحجاج ما لم يحلوا شعث غبر وهو كما ترى، وقد يقال: إن المراد من إزالة التفث بالمعنى السابق قضاء المناسك كلها لأنها لا تكون إلا بعده فكأنه أراد أن قضاء التفث هو قضاء النسك كله بضرب من التجوز ويؤيده ما أخرجه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: قضاء التفث قضاء النسك كله.
{ وَأَطْعِمُوا الْبائِسَ } “ve sıkıntı içindeki yoksulu da doyurun.” Bâis (بَائِس), kendisine be's yani şiddetli darlık ve sıkıntı isabet eden kimsedir; Mücâhid ve İkrime'den bunun insanlara el açıp isteyen kimse olarak tefsir edildiği nakledilmiştir. { الْفَقِيرَ } ise muhtaç demektir. Hafâcî'nin de zikrettiği üzere İmam'a (Ebû Hanîfe'ye) göre emir mendubluk içindir. el-Hidâye'de belirtildiği gibi yedirilen kısmın üçte birden az olmaması müstehaptır; zira kurbandan yararlanma cihetleri ayetle sabit olan 'yeme' ve 'yedirme' ile hadisle sabit olan 'biriktirme' olmak üzere üçtür; dolayısıyla kurbanlık bu cihetlere göre üçe taksim edilir. Bazıları ise ayetin mutlak oluşu sebebiyle yenecek ve yedirilecek miktar hususunda bir sınırlandırma olmadığını söylemiştir. Şâfiîler yedirmeyi farz kılmışlar; bir topluluk ise kurbandan bizzat yemenin de vacip olduğu görüşüne gitmiştir. Yedirmenin muhtaç yoksula tahsis edilmesi, zengine yedirmenin caiz oluşunu nefyetmez. Caiz oluşa birinci emirle de delil getirilebilir; zira o emir kurban sahibinin kendisinin yemesinin caiz olduğunu ifade eder; zengin olduğu hâlde kendisinin yemesi caiz olunca, zengin olan birine yedirmesi de caiz olur. { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ } “Sonra kirlerini gidersinler”; tefes (تَفَث) kelimesinin aslı kir ve pisliktir. Kutrub'dan adamın seferde kirinin çoğalması durumunda «تَفِثَ الرَّجُلُ» denildiği nakledilmiştir. Ebû Muhammed el-Basrî şöyle demiştir: Tefes kelimesi tırnak kiri demek olan 'teff' (تَفّ) kökündendir ve ma'sûr kelimesindeki sâ harfinin peltek se'ye dönüşmesi gibi fâ harfi se'ye dönüşmüştür. Bir topluluk buradaki tefesi dökülecek saçlar, uzayan tırnaklar ve benzeri şeyler olarak tefsir etmiştir. Kazâ (قَضَاء) kelimesi ise aslen kesmek ve ayırmaktır; mecaz yoluyla yok etmek ve gidermek kastedilmiştir; yani İbn Abbas'tan gelen bir rivayette olduğu gibi tırnakları keserek, bıyıklardan ve yanaklardaki kıllardan alarak, koltuk altını yolarak, başı ve etek tıraşını yaparak o kirleri gidersinler demektir. Kazânın edânın zıddı olduğu ve kelamın muzâfın hazfi üzere bulunduğu da söylenmiştir; yani 'kirlerini giderme fiilini kaza etsinler' demektir; bu şekilde ifade edilmesi ise onu giderme zamanı geçtiği için yapılan fiilin kaçan bir şeyin kazası sayılmasından ötürüdür. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Ömer radıyallâhu anhüm'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Tefes; Arafat'ta vakfe yapmak, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek ve şeytan taşlamak gibi haccın bütün menâsikidir.' Buna göre kazâ kelimesi edâ manasındadır; sanki 'Sonra menâsiklerini edâ etsinler' denilmiştir. Menâsikin tefes (kir) kelimesiyle ifade edilmesi, ihramın kir ve pası gerektirmesinden ötürüdür; zira hacılar ihramdan çıkmadıkça saçı başı dağınık ve toz toprak içindedirler; fakat bu açıklama gördüğün gibi zorlamadır. Önceki manaya göre kirleri gidermekten muradın bütün menâsiki ifa etmek olduğu da söylenebilir; zira ihramdan çıkış temizliği ancak menâsik tamamlandıktan sonra olur. Sanki o, bir tür mecaz yoluyla kirleri gidermenin hac ibadetinin tamamını ifa etmek olduğunu kastetmiştir; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen: 'Tefesi gidermek, menâsikin tamamını ifa etmektir' sözü de bunu destekler.
وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ ما ينذرونه من أعمال البر في حجهم، وعن ابن عباس تخصيص ذلك بما ينذرونه من نحر البدن، وعن عكرمة هي مواجب الحج، وعن مجاهد ما وجب من الحج والهدي وما نذره الإنسان من شيء يكون في الحج فالنذر بمعنى الواجب مطلقا مجازا. وقرأ شعبة عن عاصم «وليوفوا» مشددا وَلْيَطَّوَّفُوا طواف الإفاضة وهو طواف الزيارة الذي هو من أركان الحج وبه تمام التحلل فإنه قرينة قضاء التفث بالمعنى السابق، وروي ذلك عن ابن عباس ومجاهد والضحاك وجماعة بل قال الطبري وإن لم يسلم له: لا خلاف بين المتأولين في أنه طواف الإفاضة ويكون ذلك يوم النحر، وقيل: طواف الصدر وهو طواف الوداع وفي عدة من المناسك خلاف بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ
{ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ } “ve adaklarını yerine getirsinler”; haclarında adadıkları hayır amellerini yerine getirsinler. İbn Abbas'tan bunu kurbanlık deve kesmek üzere adadıkları şeylere tahsis ettiği rivayet edilmiştir. İkrime'den bunların haccın vacipleri olduğu nakledilmiştir. Mücâhid'den ise hacdan ve kurbandan vacip olan şeyler ile kişinin hacda yerine getirmeyi adadığı herhangi bir şey olduğu rivayet edilmiştir; bu takdirde nezr (adak), mecaz yoluyla mutlak olarak vacip manasındadır. Şu'be Âsım'dan «وَلْيُوَفُّوا» şeklinde şeddeli olarak okumuştur. { وَلْيَطَّوَّفُوا } “ve tavaf etsinler”; yani haccın rükünlerinden olan ve ihramdan tamamen çıkmanın kendisiyle tamamlandığı ziyaret tavafı olan İfâda tavafını yapsınlar; zira bu, zikredilen manadaki kirleri gidermenin karinesidir. Bu görüş İbn Abbas, Mücâhid, Dahhâk ve bir topluluktan rivayet edilmiştir. Hatta Taberî —kendisine teslim edilmese de— şöyle demiştir: 'Müteviller (tefsir ehli) arasında bunun İfâda tavafı olduğu ve kurban bayramı gününde yapılacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.' Bunun Sader tavafı, yani Vedâ tavafı olduğu da söylenmiştir; menâsikin pek çoğunda ihtilaf bulunmaktadır. { بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “o Beyt-i Atîk'i (Kadim Evi).”
أخرج البخاري في تاريخه والترمذي وحسنه والحاكم وصححه وابن جرير والطبراني وغيرهم عن ابن الزبير قال: قال رسول الله ﷺ «إنما سمى الله البيت العتيق لأنه أعتقه من الجبابرة فلم يظهر عليه جبار قط»
Buhârî Târîh'inde, Tirmizî hasen olduğunu belirterek, Hâkim sahih olduğunu belirterek, İbn Cerîr, Taberânî ve diğerleri İbnü'z-Zübeyr'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Allah o Beyt'e 'el-Atîk' adını verdi; çünkü onu zorbalardan azat etmiştir (korumuştur), hiçbir zorba ona asla galip gelememiştir.»
وإلى هذا ذهب ابن أبي نجيح وقتادة وقد قصده تبع ليهدمه فأصابه الفالج فأشير عليه أن يكف عنه، وقيل: له رب يمنعه فتركه وكساه وهو أول من كساه، وقصد أبرهة فأصابه ما أصابه، وأما الحجاج فلم يقصد التسلط على البيت لكن تحصن به ابن الزبير فاحتال لإخراجه ثم بناه، ولعل ما وقع من القرامطة وإن أخذوا الحجر الأسود وبقي عندهم سنين من هذا القبيل، ويقال فيما يكون آخر الزمان من هدم الحبشة إياه وإلقاء أحجاره في البحر إن صح: إن ذلك من أشراط الساعة التي لا ترد نقضا على الأمور التي قيل باطرادها، وقيل: في الجواب غير ذلك. وعن مجاهد أنه إنما سمي بذلك لأنه لم يملك موضعه قط، وفي رواية أخرى عنه أن ذلك لأنه أعتق من الغرق زمان الطوفان، وعن ابن جبير أن العتيق بمعنى الجيد من قولهم:
İbn Ebî Necîh ve Katâde de bu görüşe gitmiştir. Nitekim Tubba' onu yıkmak istemiş, fakat felç olmuş ve ona bundan vazgeçmesi işaret edilerek: 'Onun, kendisini koruyan bir Rabbi vardır' denilmiş; o da vazgeçip Kâbe'ye örtü giydirmiştir ve ona örtü giydiren ilk kimsedir. Ebrehe de oraya kastetmiş ve başına gelenler gelmiştir. Haccâc'a gelince, o Beyt'e hâkim olmayı kastetmemişti; ancak İbnü'z-Zübeyr oraya sığındığı için onu oradan çıkarmak için hile yapmış, sonra da Beyt'i yeniden inşa etmiştir. Karmatîlerin Hacerülesved'i alıp yıllarca yanlarında tutmaları şeklinde cereyan eden hadise de muhtemelen bu kabildendir. Ahir zamanda Habeşlilerin onu yıkması ve taşlarını denize atması hakkında rivayet edilen şeye gelince —şayet sahih ise— bu, kesintisiz devam ettiği söylenen hususlara bir nakîza (istisna ve çelişki) teşkil etmeyen kıyamet alametlerindendir. Bu soruya başka cevaplar da verilmiştir. Mücâhid'den, oranın arazisine asla sahip olunmadığı için bu adı aldığı rivayet edilmiştir. Yine ondan gelen diğer bir rivayette ise Tufan zamanında boğulmaktan azat edildiği (kurtarıldığı) için bu ismi aldığı zikredilmiştir. İbn Cübeyr'den ise 'atîk' kelimesinin Arapların:
عتاق الخيل وعتاق الطير، وقيل: فقيل بمعنى مفعل أي معتق رقاب المذنبين ونسبة الإعتاق إليه مجاز لأنه تعالى يعتق رقابهم بسبب الطواف به، وقال الحسن وابن زيد: العتيق القديم فإنه أول بيت وضع للناس وهذا هو المتبادر إلا أنك تعلم أنه إذا صح الحديث لا يعدل عنه، ثم إن حفظه من الجبابرة وبقاءه الدهر الطويل معظما يؤتى من كل فج عميق بمحض إرادة الله تعالى المبنية على الحكم الباهرة.
«عِتَاقُ الْخَيْلِ وَعِتَاقُ الطَّيْرِ» (soylu atlar ve asil kuşlar) sözünden hareketle 'cîd' (değerli, soylu) manasında olduğu nakledilmiştir. Bir görüşe göre «مُفْعِل» vezninde 'günahkârların boyunlarını azat eden' manasındadır; azat etmenin Beyt'e nispet edilmesi mecazdır, zira Allah Teâlâ onu tavaf etmeleri sebebiyle onların boyunlarını azat etmektedir. Hasan ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: el-Atîk 'kadim' (eski) demektir; çünkü o insanlar için kurulan ilk evdir. İlk akla gelen mana da budur; ancak bilirsin ki hadis sahih olunca ondan başkasına meyledilmez. Sonra onun zorbalardan korunması ve her derin yoldan gelinerek asırlar boyunca yüceltilip baki kalması, sırf Allah Teâlâ'nın göz kamaştırıcı hikmetlere dayalı iradesi iledir.
وبعض الملحدين زعموا أنه بنى في شرف زحل والطالع الدلو أحد بيتيه وله مناظرات سعيدة فاقتضى ذلك حفظه من الجبابرة وبقاءه معظما الدهر الطويل ويسمونه لذلك بيت زحل، وقد ضلوا بذلك ضلالا بعيدا، وسنبين إن شاء الله تعالى خطأ من يقول بتأثير الطالع أتم بيان والله تعالى المستعان
Bazı mülhidler ise onun Zühal yıldızının şerefinde ve onun iki evinden biri olan Kova burcunun tâliinde (yükseleninde) inşa edildiğini, uğurlu konumlara sahip olduğunu, bu durumun onun zorbalardan korunmasını ve asırlarca yüceltilerek baki kalmasını gerektirdiğini iddia etmişler ve bu yüzden ona 'Zühal'in evi' adını vermişlerdir. Onlar bu iddialarıyla derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. İnşâallâhu Teâlâ tâliin/yıldızların tesirine inanan kimselerin hatasını en mükemmel şekilde beyan edeceğiz; Allah Teâlâ yegâne yardım dileyendir.
ذلِكَ أي الأمر، وهذا وأمثاله من أسماء الإشارة يطلق للفصل بين الكلامين أو بين وجهي كلام واحد، والمشهور من ذلك هذا كقوله تعالى: هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] وكقول زهير وقد تقدم له وصف هرم بالكرم والشجاعة:
{ ذلِكَ } “İşte böyle”; yani iş/durum budur. Bu ve benzeri işaret isimleri, iki sözün arasını veya tek bir sözün iki yönünü birbirinden ayırmak için kullanılır. Bunun en meşhuru «هَذَا» lafzıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { هذا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } “Bu böyledir; şüphesiz azgınlar için pek kötü bir dönüş yeri vardır” [Sâd: 55] kavlinde ve Züheyr'in, Hirem'i cömertlik ve cesaretle vasfetmesinin ardından söylediği şu beyitte olduğu gibi:
هذا وليس كمن يعيا بخطبته ... وسط النديّ إذا ما ناطق نطقا
'Bu böyledir; o, meclisin ortasında bir hatip konuştuğunda konuşmaktan aciz kalan kimse gibi değildir.'
واختيار ذلِكَ هنا لدلالته على تعظيم الأمر وبعد منزلته وهو من الاقتضاب القريب من التخلص لملاءمة ما بعده لما قبله، وقيل: هو في موضع نصب بفعل محذوف أي امتثلوا ذلك وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ جمع حرمة وهو ما يحترم شرعا، والمراد بها جميع التكليفات من مناسك الحج وغيرها، وتعظيمها بالعلم بوجوب مراعاتها والعمل بموجبه، وقال جمع: هي ما أمر به من المناسك، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هي جميع المناهي في الحج فسوق وجدال وجماع وصيد، وتعظيمها أن لا يحوم حولها، وعن ابن زيد هي خمس المشعر الحرام والمسجد الحرام، والبيت الحرام والشهر الحرام والمحرم حتى يحل فَهُوَ أي فالتعظيم خَيْرٌ لَهُ من غيره على أن خَيْرٌ اسم تفضيل. وقال أبو حيان: الظاهر أنه ليس المراد به التفضيل فلا يحتاج لتقدير متعلق، ومعنى كونه خيرا له عِنْدَ رَبِّهِ أنه يثاب عليه يوم القيامة، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضمير مَنْ لتشريفه والإشعار بعلة الحكم.
Burada { ذلِكَ } lafzının tercih edilmesi, emrin büyüklüğüne ve mertebesinin yüceliğine delalet etmesi içindir. Bu, sonrasının öncesiyle olan uyumundan ötürü tahlîse (güzel geçişe) yakın bir iktıdâb (yeni bir söze başlangıç) türüdür. Bir görüşe göre mahzuf bir fiille mansub konumdadır; yani 'buna uyunuz' demektir. { وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ } “Kim Allah'ın hürmetlerini/hükümlerini yüceltirse”; hurumât, hurmetin çoğuludur ve şer'an hürmet gösterilmesi gereken şeylerdir. Bundan murat, hac menâsiki ve diğerleri olmak üzere bütün mükellefiyetlerdir. Onları yüceltmek ise gözetilmelerinin vacip olduğunu bilmek ve bunun gereğiyle amel etmekle olur. Bir topluluk şöyle demiştir: 'Bunlar emrolunan hac amelleridir.' İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan bunların hacdaki fısk, cidal, cima ve avlanmak gibi bütün yasaklar olduğu, onları tazim etmenin ise onların çevresinde dahi dolaşmamak olduğu rivayet edilmiştir. İbn Zeyd'den ise bunların Meş'ar-i Harâm, Mescid-i Harâm, Beyt-i Harâm, Şehr-i Harâm ve ihramdan çıkıncaya kadar ihramlı olmak üzere beş şey olduğu nakledilmiştir. { فَهُوَ } “bu”; yani o tazim, { خَيْرٌ لَهُ } kelimesi ism-i tafdîl olmak üzere 'başkalarından onun için daha hayırlıdır'. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: 'Zâhir olan, bununla tafdîlin murat edilmediğidir, dolayısıyla takdiri bir müteallaka ihtiyaç yoktur.' Onun { عِنْدَ رَبِّهِ } “Rabbinin katında” kendisi için hayırlı olmasının manası, kıyamet gününde buna karşılık sevap verilecek olmasıdır. Rubûbiyyet unvanına yer verilip { مَنْ } zamirine muzaf kılınması, o kimseyi şereflendirmek ve hükmün illetini hissettirmek içindir.
وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ أي ذبحها وأكلها لأن ذاتها لا توصف بحل وحرمة، والمراد بها الأزواج الثمانية على الإطلاق، وقوله تعالى: إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ أي إلا ما يتلى عليكم آية تحريمه استثناء متصل كما اختاره الأكثرون منها على أن ما عبارة عما حرم منها لعارض كالميتة وما أهل به لغير الله تعالى. وجوز أن يكون الاستثناء منقطعا بناء على أن ما عبارة عما حرم في قوله سبحانه: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [المائدة: ٣] الآية، وفيه ما ليس من جنس الأنعام، والفعل على الوجهين لم يرد منه لاستقبال لسبق تلاوة آية التحريم، وكأن التعبير بالمضارع استحضارا للصورة الماضية لمزيد الاعتناء، وقيل: التعبير بالمضارع للدلالة على الاستمرار التجددي المناسب للمقام، والجملة معترضة مقررة لما قبلها من الأمر بالأكل والإطعام ودافعة لما عسى يتوهم أن الإحرام يحرم ذلك كما يحرم الصيد فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ أي القذر مِنَ الْأَوْثانِ أي الذي هو الأوثان على أن من بيانية.
{ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ } “Davarlar size helal kılındı”; yani onların kesilmesi ve yenilmesi helal kılındı; zira hayvanın bizzat kendisi helallik veya haramlıkla nitelenmez. Bundan murat mutlak olarak sekiz çifttir. Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا ما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “size okunacak/bildirilecek olanlar müstesna”; yani haramlığına dair ayet size okunanlar müstesnadır ifadesi, ekseriyetin tercih ettiği üzere muttasıl bir istisnadır; şu şartla ki «مَا» edatı meyte (leş) ve Allah'tan başkası adına kesilenler gibi ârızî bir sebepten ötürü haram kılınan şeylerden ibarettir. İstisnanın munkatı' olması da caiz görülmüştür; bu da «مَا» edatının Sübhânehu ve Teâlâ'nın: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Size leş haram kılındı” [el-Mâide: 3] ayetinde haram kılınan şeylerden ibaret olması esasına dayanır ki orada davar cinsinden olmayan şeyler de vardır. Her iki veche göre de fiilden istikbal murat edilmemiştir; çünkü tahrim ayetinin tilaveti daha önce geçmiştir. Fiilin muzari olarak ifade edilmesi, daha fazla itina göstermek maksadıyla geçmişteki tablonun zihinde canlandırılması içindir. Bir görüşe göre muzari olarak gelmesi, makama uygun olan yenilenen sürekliliği (istimrâr-ı teceddüdî) ifade etmek içindir. Cümle, kendisinden önceki yeme ve yedirme emrini pekiştiren ve avlanmayı haram kıldığı gibi ihramın bunları da haram kılacağı vehmini defeden bir itirâziyyedir (ara cümledir). { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ } “O hâlde pislikten kaçının”; { مِنَ الْأَوْثانِ } “putlardan”; «مِنْ» edatının beyâniyye olması üzere 'yani putlar olan pislikten' demektir.
وفي تعريف الرِّجْسَ بلام الجنس مع الإبهام والتعيين وإيقاع الاجتناب على الذات دون العبادة ما لا يخفى من المبالغة في التنفير عن عبادتها، وقيل: من لابتداء الغاية فكأنه تعالى أمرهم باجتناب الرجس عاما ثم عين سبحانه
{ الرِّجْسَ } kelimesinin cins lâmı ile marife kılınmasında —kapalılık ve belirlilikle birlikte— ve kaçınma emrinin ibadete değil bizzat putların zâtına bağlanmasında, onlara tapmaktan nefret ettirme hususunda gizli kalmayacak derecede bir mübalağa vardır. Bir görüşe göre «مِنْ» edatı ibtidâ-i gaye içindir; sanki Allah Teâlâ onlara genel olarak pislikten kaçınmalarını emretmiş, sonra da Sübhânehu onu tayin buyurmuştur.
لهم مبدأه الذي منه يلحقهم إذ عبادة الوثن جامعة لكل فساد ورجس، وفي البحر يمكن أن تكون للتبعيض بأن يعني بالرجس عبادة الأوثان وقد روي ذلك عن ابن عباس وابن جريج فكأنه قيل فاجتنبوا من الأوثان الرجس وهو العبادة لأن المحرم منها إنما هو العبادة ألا ترى أنه قد يتصور استعمال الوثن في بناء وغير ذلك مما لم يحرمه الشرع فكان للوثن جهات، منها عبادته وهو المأمور باجتنابه وعبادته بعض جهاته فقول ابن عطية: إن من جعل من للتبعيض قلب المعنى وأفسده ليس في محله انتهى. ولا يخفى ما في كلا الوجهين الابتداء والتبعيض من التكلف المستغني عنه، وهاهنا احتمال آخر ستعلمه مع ما فيه إن شاء الله تعالى قريبا، والفاء لترتيب ما بعدها على ما يفيده قوله تعالى: وَمَنْ يُعَظِّمْ إلخ من جوب مراعاة الحرمات والاجتناب عن هتكها.
...onlara bu pisliğin kendilerine bulaşacağı başlangıç noktasını [da] belirlemiştir; zira puta tapmak her türlü fesadı ve pisliği bünyesinde toplar. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: «مِنْ» edatının teb'îz (kısmîlik) ifade etmesi mümkündür; yani pislikten maksat putlara tapmaktır. Bu [görüş] İbn Abbâs ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir. Sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Putlardan necis/pis olan kısmı, yani ibadeti terk edip kaçının; çünkü putlarla ilgili haram olan şey yalnızca onlara ibadet etmektir. Görmez misin ki bir putun inşaatta veya şeriatın haram kılmadığı başka bir alanda kullanılması düşünülebilir. Dolayısıyla putun çeşitli cihetleri vardır; bunlardan biri ona tapmaktır ki kaçınılması emredilen de budur ve ona tapmak onun yönlerinden sadece biridir.' Dolayısıyla İbn Atiyye'nin: '«مِنْ» edatını teb'îz için kabul eden kimse anlamı tersyüz etmiş ve bozmuştur' sözü yerinde değildir. [İbtidâ ve teb'îzden ibaret] bu iki vecihte de ihtiyaç duyulmayan bir zorlama olduğu gizli değildir. Burada yakında inşaallâhu teâlâ içerdiği hususlarla birlikte öğreneceğin başka bir ihtimal daha vardır. Fâ [harfi], kendisinden sonrasını Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَنْ يُعَظِّمْ } “Kim tazim ederse...” buyruğunun ifade ettiği, hürmet gösterilmesi gereken şeyleri gözetmenin ve onları çiğnemekten kaçınmanın vacip oluşu esasına bağlamak içindir.
وذكر أن بالاستثناء حسن التخلص إلى ذلك وهو السر في عدم حمل الأنعام على ما ذكر من الضحايا والهدايا المعهودة خاصة ليستغني عنه إذ ليس فيها ما حرم لعارض فكأنه قيل: ومن يعظم حرمات الله فهو خير له والأنعام ليست من الحرمات فإنها محللة لكم إلا ما يتلى عليكم آية تحريمه فإنه مما يجب الاجتناب عنه فاجتنبوا ما هو معظم الأمور التي يجب الاجتناب عنها وهو عبادة الأوثان، وقيل: الظاهر أن ما بعد الفاء متسبب عن قوله تعالى: أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ فإن ذلك نعمة عظيمة تستدعي الشكر لله تعالى لا الكفر، والإشراك بل لا يبعد أن يكون المعنى فاجتنبوا الرجس من أجل الأوثان على أن مَنْ سببية وهو تخصيص لما أهل به لغير الله تعالى بالذكر فيتسبب عن قوله تعالى: إِلَّا ما يُتْلى ويؤيده قوله تعالى: فيما بعد غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ فإنه إذا حمل على ما حملوه كان تكرارا انتهى. وأورد على ما ادعى ظهوره أن إحلال الأنعام وإن كان من النعم العظام إلا أنه من الأمور الشرعية دون الأدلة الخارجية التي يعرف بها التوحيد وبطلان الشرك فلا يحسن اعتبار تسبب اجتناب الأوثان عنه. وأما ما ادعى عدم بعده فبعيد جدا وإنكار ذلك مكابرة فتأمل.
İstisna yoluyla buna güzel bir geçiş (hüsn-i tahallüs) yapıldığı belirtilmiştir. Kendisinde ârızî bir sebepten dolayı haram kılınan bir durum bulunmadığı için istisnaya ihtiyaç bırakmayacak şekilde 'en'âm' (davarlar) kelimesinin zikredilen bilinen kurbanlıklara ve hediylere tahsis edilmemesinin sırrı da budur. Sanki şöyle buyrulmuştur: 'Kim Allah'ın hürmetlerine saygı gösterirse bu kendisi için daha hayırlıdır. Davarlar ise hürmetli (dokunulmaz) şeylerden değildir; çünkü haramlığına dair ayet size okunacak olanlar müstesna, onlar size helal kılınmıştır. İşte o [haram kılınanlar], kaçınılması gereken şeylerdendir. O hâlde kaçınılması gereken şeylerin en büyüğünden, yani putlara tapmaktan kaçının.' Bir görüşe göre zahir olan, fâ harfinden sonrasının Cenâb-ı Hakk'ın: { أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ } “Davarlar size helal kılındı” buyruğunun bir neticesi olduğudur; zira bu, küfrü ve şirki değil, Allah Teâlâ'ya şükretmeyi gerektiren büyük bir nimettir. Hatta anlamın, «مِنْ» edatının sebebiyye bildirmesi üzere 'Putlar sebebiyle [ortaya çıkan] pislikten kaçının' şeklinde olması da uzak bir ihtimal değildir; bu da Allah'tan başkası adına kesilenlerin özellikle zikredilmesidir ve Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا ما يُتْلى } “okunanlar müstesna” buyruğundan neşet eder. Nitekim sonradan gelen: { غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “O'na ortak koşmaksızın” buyruğu da bunu destekler; çünkü bu ifade onların yorumladığı gibi yorumlanırsa bir tekrar olur. Zahir olduğu iddia edilen bu yaklaşıma şöyle itiraz edilmiştir: Davarların helal kılınması büyük nimetlerden olsa da tevhidi ve şirkin batıllığını bildiren haricî delillerden değil, şer'î hükümlerdendir; dolayısıyla putlardan kaçınmanın buna bağlanması uygun düşmez. Uzak olmadığı iddia edilen görüşe gelince, o son derece uzaktır ve bunu inkâr etmek bir inatlaşmadır; iyi düşün!
وقوله تعالى وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ تعميم بعد تخصيص فإن عبادة الأوثان رأس الزور لما فيها من ادعاء الاستحقاق كأنه تعالى لما حث على تعظيم الحرمات اتبع ذلك بما فيه رد لما كانت الكفرة عليه من تحريم البحائر والسوائب ونحوهما والافتراء على الله تعالى بأنه حكم بذلك، ولم يعطف قول الزور على الرجس بل أعاد العامل لمزيد الاعتناء، والمراد من الزور مطلق الكذب وهو من الزور بمعنى الانحراف فإن الكذب منحرف عن الواقع والإضافة بيانية، وقيل: هو أمر باجتناب شهادة الزور لما أخرج أحمد وأبو داود وابن ماجه والطبراني وغيرهم عن ابن مسعود أنه ﷺ صلى صلاة الصبح فلما انصرف قائما قال: عدلت شهادة الزور الإشراك بالله تعالى ثلاث مرات ثم تلا هذه الآية.
Cenâb-ı Hakk'ın: { وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ } “Yalan sözden kaçının” buyruğu, husustan sonra umumdur; zira hak iddia etmeyi içerdiğinden putlara tapmak yalanın ve iftiranın başıdır. Sanki Allah Teâlâ, hürmetlere tazim göstermeyi teşvik edince, hemen ardından kâfirlerin bahîre ve sâibe gibi hayvanları haram kılmalarını ve Allah'ın böyle hükmettiğine dair O'na iftira atmalarını reddeden hususu getirmiştir. 'Zûr sözü' (yalanı) pisliğe atfetmemiş, daha fazla ihtimam göstermek maksadıyla amili (emir fiilini) tekrarlamıştır. Zûr'dan murat, mutlak olarak yalandır. Bu kelime 'sapma/meyletme' anlamındaki zûr (الزور) kökünden gelir; çünkü yalan gerçeklikten sapmıştır ve buradaki tamlama beyâniyyedir. Bir görüşe göre bu, yalan şahitlikten kaçınma emridir; nitekim Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Taberânî ve diğerlerinin İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldırdı, namazdan çıkıp ayakta iken üç defa: 'Yalan şahitlik, Allah Teâlâ'ya ortak koşmaya denk tutuldu' buyurmuş, sonra da bu ayeti okumuştur.
وتعقب بأنه لا نص فيما ذكر من الخبر مع ما في سنده في بعض الطرق من المقال على التخصيص لجواز بقاء الآية على العموم وتلاوتها لشمولها لذلك، وأخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل أنه قال يعني بقول الزور الشرك بالكلام وذلك أنهم كانوا يطوفون بالبيت فيقولون في تلبيتهم لبيك لا شريك لك إلا شريكا هو لك تملكه وما ملك وهو قول بالتخصيص. ولا يخفى أن التعميم أو منه وإن لاءم المقام كتخصيص بعضهم ذلك بقول المشركين هذا حلال وهذا حرام حُنَفاءَ لِلَّهِ مائلين عن كل دين زائغ إلى الدين الحق مخلصين له تعالى غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ أي شيئا من الأشياء فيدخل في ذلك الأوثان دخولا أوليا وهما حالان مؤكدتان من واو فاجتنبوا. وجوز أن يكون حالا من واو وَاجْتَنِبُوا وأخر التبري عن التولي ليتصل بقوله تعالى: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ وهي جملة مبتدأة مؤكدة لما قبلها من الاجتناب من الإشراك، وإظهار الاسم الجليل لإظهار كمال قبح الإشراك، وقد شبه الإيمان بالسماء لعلوه
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Zikredilen haberde —bazı tariklerinin senedindeki tartışmalarla birlikte— tahsise dair kesin bir nas (açık delil) yoktur; çünkü ayetin umumiliği üzere kalması ve hadiste bu ayetin tilavet edilmesinin onu da kapsaması mümkündür. İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayet ettiğine göre o, 'Yalan sözden maksat, sözle şirk koşmaktır; zira onlar Beyt'i tavaf ederken telbiyelerinde: «Lebbeyk, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak sahip olduğun ve onun sahip olduğu şeylerin maliki olan ortak müstesna» derlerdi' demiştir ki bu da tahsise dayalı bir görüştür. Ayetin genel tutulmasının daha uygun olduğu gizli değildir; her ne kadar bazılarının bunu müşriklerin 'Bu helaldir, bu haramdır' sözüne tahsis etmesi gibi makama uygun olsa da. { حُنَفاءَ لِلَّهِ } “Allah için bâtıldan ayrılıp hakka yönelen kimseler olarak”; yani sapkın her dinden hak dine yönelen, O Teâlâ için ihlaslı olan [kimseler olarak], { غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ } “O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın”; yani hiçbir şeyi O'na ortak kılmayarak. Bu durumda putlar öncelikli olarak bu yasağa dâhil olur. Bu iki kelime, «فَاجْتَنِبُوا» fiilindeki vâv zamirinden gelen tekit edici iki hâldir. «وَاجْتَنِبُوا» fiilindeki vâv zamirinden hâl olması da caiz görülmüştür. [Şirkten] berî olmayı (teberrî), yönelmeden (tevellî) sonraya bırakmıştır ki Cenâb-ı Hakk'ın: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ } “Kim Allah’a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de...” buyruğuna bağlansın. Bu cümle, öncesindeki şirkten kaçınma emrini pekiştiren müstakil bir cümledir. Lafza-i Celâl'in açıkça zikredilmesi (izhar), şirkin çirkinliğinin tamlığını ortaya koymak içindir. İman, yüceliğinden dolayı göğe benzetilmiş,
والإشراك بالسقوط منها فالمشرك ساقط من أوج الإيمان إلى حضيض الكفرة وهذا السقوط إن كان في حق المرتد فظاهره وهو في حق غيره باعتبار الفطرة وجعل التمكن والقوة بمنزلة الفعل كما قيل في قوله تعالى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ [البقرة: ٢٥٧] فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ فإن الأهواء المردية توزع أفكاره وفي ذلك تشبيه الأفكار الموزعة بخطف جوارح الطير وهو مأخوذ من قوله تعالى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ [الزمر: ٢٩] وأصل الخطف الاختلاس بسرعة.
şirk ise gökten düşmeye teşbih edilmiştir. Dolayısıyla müşrik, imanın zirvesinden küfrün en aşağı çukuruna düşmüştür. Bu düşüş, irtidat eden kimse hakkında ise zahirdir; onun dışındakiler hakkında ise fıtrat cihetiyledir ve Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “İnkâr edenlerin dostları ise tağuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” [el-Bakara: 257] buyruğunda denildiği gibi, imkân ve potansiyelin fiil yerine konulması kabilindendir. { فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ } “kuşlar onu kapışmış”; çünkü helak edici heva ve hevesler onun fikirlerini darmadağın eder. Burada dağınık fikirler, yırtıcı kuşların kapışmasına benzetilmiştir ki bu teşbih Cenâb-ı Hakk'ın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ } “Allah şöyle bir misal verdi: Birbiriyle çekişip duran birçok ortakların sahip olduğu bir adam...” [ez-Zümer: 29] buyruğundan alınmıştır. Hatf (الخطف) kelimesinin aslı, hızlıca kapıp kaçırmaktır.
وقرأ نافع «فتخطّفه» بفتح الخاء والطاء مشددة وقرأ الحسن وأبو رجاء والأعمش «فتخطّفه» بكسر التاء والخاء والطاء مشددة، وعن الحسن كذلك إلا أنه فتح الطاء مشددة. وقرأ الأعمش أيضا «تخطفه» بغير فاء وإسكان الخاء وفتح الطاء مخففة، والجملة على هذه القراءة في موضع الحال، وأما على القراءات الأول فالفاء للعطف وما بعدها عطف على خَرَّ وفي إيثار المضارع إشعار باستحضار تلك الحالة العجيبة في مشاهدة المخاطب تعجيبا له، وجوز أبو البقاء أن يكون الكلام بتقدير فهو يخطفه والعطف من عطف الجملة على الجملة أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ أي تسقطه وتقذفه. وقرأ أبو جعفر وأبو رجاء «الرياح» فِي مَكانٍ سَحِيقٍ بعيد فإن الشيطان قد طوح به في الضلالة، وفي ذلك تشبيه الشيطان المضل بالريح المهوية وهو مأخوذ من قوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا [مريم: ٨٣] فالتشبيه في الآية مفرق. والظاهر أن تَهْوِي عطف على «تخطف» وأو للتقسيم على معنى أن مهلكه إما هوى يتفرق به في شعب الخسار أو شيطان يطوح به في مهمه البوار، وفرق بين خاطر النفس والشيطان فلا يرد ما قاله ابن المنير من أن الأفكار من نتائج وساوس الشيطان، والآية سيقت لجعلهما شيئين، وفي تفسير القاضي أنها للتخيير على معنى أنت مخير بين أن تشبه المشرك بمن خر من السماء فتخطفه الطير وبين من خر من السماء فتهوي به الريح من مكان سحيق أو للتنويع على معنى أن المشبه به نوعان والمشبه بالنوع الأول الذي توزع لحمه في بطون جوارح الطير المشرك الذي لا خلاص له من الشرك ولا نجاة أصلا، والمشبه بالنوع الثاني الذي رمته الريح في المهاوي المشرك الذي يرجى خلاصه على بعد، وقال ابن المنير: إن الكافر قسمان لا غير، مذبذب متمادي على الشك وعدم التصميم على ضلالة واحدة وهذا مشبه بمن اختطفه الطير وتوزعته فلا يستولي طائر على قطعة منه إلا انتهبها منه آخر وتلك حال المذبذب لا يلوح له خيال إلا اتبعه وترك ما كان عليه، ومشرك مصمم على معتقد باطل لو نشر بالمناشير لم يكع ولم يرجع لا سبيل إلى تشكيكه ولا مطمع في نقله عما هو عليه فهو فرح مبتهج بضلالته وهذا مشبه في قراره على الكفر باستقرار من هوت به الريح إلى واد سافل هو أبعد الاحياز عن السماء فاستقر فيه انتهى، ولا يخفى أن ما ذكرناه أوفق بالظاهر.
Nâfi' «فتخطّفه» şeklinde hânın ve şeddeli tânın fethasıyla okumuştur. Hasan, Ebû Recâ ve el-A'meş ise tânın ve hânın kesresi ve şeddeli tâ ile «فتخطّفه» şeklinde okumuşlardır. Hasan'dan tânın fethası ve şeddesiyle de rivayet edilmiştir. el-A'meş ayrıca fâ harfi olmaksızın, hânın sükûnu ve şeddesiz tânın fethasıyla «تخطفه» şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre cümle hâl konumundadır. İlk kıraatlere göre ise fâ atıf içindir ve sonrasındaki ifade «خَرَّ» fiiline matuftur. Muzari fiilin tercih edilmesinde, muhatabı hayrete düşürmek üzere bu acayip durumun onun müşahedesinde canlandırılması hissi vardır. Ebü'l-Bekâ, cümlenin «فهو يخطفه» takdirinde olmasını ve atfın da cümle üzerine cümle atfı kabilinden olmasını caiz görmüştür. { أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ } “yahut rüzgâr onu savurmuş”; yani onu düşürüp fırlatmıştır. Ebû Ca'fer ve Ebû Recâ «الرياح» şeklinde çoğul okumuşlardır. { فِي مَكانٍ سَحِيقٍ } “uzak bir yere”; zira şeytan onu sapıklık uçurumuna fırlatıp atmıştır. Burada saptırıcı şeytan, uçuruma savuran rüzgâra benzetilmiştir ki bu da Cenâb-ı Hakk'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “Görmedin mi, biz şeytanları kâfirlerin üzerine saldık, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” [Meryem: 83] buyruğundan alınmıştır. Dolayısıyla ayetteki teşbih tefrik edilmiştir (ayrı unsurlara bölünmüştür). Zahir olan, «تَهْوِي» fiilinin «تخطف» fiiline matuf olması ve «أَوْ» edatının taksim (kısımlara ayırma) ifade etmesidir; şu manada ki, onu helak eden şey ya kendisini hüsran yollarına dağıtan bir hevâdır ya da helak çölüne savuran bir şeytandır. Nefsin vesvesesi ile şeytanın vesvesesi arasında fark vardır; dolayısıyla İbnü'l-Müneyyir'in, fikirlerin şeytanın vesveselerinin neticesi olduğu ve ayetin ikisini iki ayrı şey kılmak için sevk edildiği yönündeki sözü buraya varid olmaz. Kadı tefsirinde, buradaki «أَوْ» edatının muhayyerlik bildirdiği belirtilmiştir; yani 'Sen müşriki diler gökten düşüp de kuşların kendisini kapıştığı kimseye, diler gökten düşüp de rüzgârın uzak bir yere savurduğu kimseye benzetmekte muhayyer bırakıldın' demektir. Yahut nevileştirme (tenvî') içindir; yani kendisine benzetilen (müşebbehün bih) iki kısımdır: Eti yırtıcı kuşların kursaklarına dağılan birinci kısma benzetilen, şirkten kurtuluşu ve hiçbir şekilde necatı olmayan müşriktir; rüzgârın uçurumlara fırlattığı ikinci kısma benzetilen ise uzak bir ihtimalle de olsa kurtuluşu umulan müşriktir. İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: 'Kâfir sadece iki kısımdır: Biri şüphe içinde bocalayan, tek bir sapıklık üzerinde sebat edemeyen kararsız kimsedir; bu kimse, kuşların kapıp parçaladığı kişiye benzer, öyle ki bir kuş onun bir parçasını kapmaya görsün hemen diğeri onu kapıp alır. İşte kararsızın durumu böyledir, zihninde beliren her vehme uyar ve bulunduğu hâli terk eder. Diğeri ise batıl inancı üzerinde öyle kararlıdır ki testerelerle biçilse geri adım atmaz ve dönmez; onu şüpheye düşürmenin yolu olmadığı gibi bulunduğu inançtan döndürme ümidi de yoktur, aksine sapıklığıyla sevinip övünmektedir. İşte bu kimse, küfürdeki sebatı yönünden, rüzgârın gökten en uzak olan aşağı bir vadiye fırlatıp orada karar kıldığı kimsenin yerleşmesine benzer.' Zikrettiğimiz açıklamanın zahire daha uygun olduğu gizli değildir.
وجوز غير واحد أن يكون من التشبيهات المركبة فكأنه سبحانه قال: من أشرك بالله تعالى فقد أهلك نفسه إهلاكا ليس بعده بأن صور حاله بصورة حال من خر من السماء فاختطفته الطير فتفرق قطعا في حواصلها أو عصفت به الريح حتى هوت به في بعض المطارح البعيدة، وجعل في الكشف أو على هذا للتخير وليس بمتعين فيما يظهر، وعلى الوجهين تفريق التشبيه وتركيبه في الآية تشبيهان.
Birden fazla âlim bunun mürekkep teşbihlerden olmasını caiz görmüştür; sanki Sübhânehu ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Kim Allah Teâlâ'ya şirk koşarsa, onun durumunu gökten düşüp de kuşların kapışıp kursaklarında parça parça dağıttığı yahut rüzgârın savurup uzak mekanlara fırlattığı kimsenin durumuna benzetmek suretiyle kendisini benzeri olmayan bir helak ile helak etmiştir.' el-Keşşâf'ta bu yaklaşıma göre «أَوْ» edatının muhayyerlik için olduğu belirtilmiştir; fakat zahirde bu kesin ve zorunlu değildir. Her iki veche göre de —teşbihin tefriki ve terkibi— ayette iki teşbih bulunmaktadır.
وذكر الطيبي أن فيها على التركيب تشبيهين، وتَهْوِي عطف على خَرَّ وعلى التفريق تشبيها واحدا وتَهْوِي عطف على «تخطف» وزعم أن في عبارة الكشاف ما يؤذن بذلك وهو غير مسلم ذلِكَ أي الأمر ذلك أو امتثلوا ذلك وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ أي البدن الهدايا كما روي عن ابن عباس ومجاهد وجماعة وهي جمع شعيرة
Tîbî, terkip esasına göre ayette iki teşbih bulunduğunu ve «تَهْوِي» fiilinin «خَرَّ» fiiline matuf olduğunu; tefrik esasına göre ise tek bir teşbih bulunduğunu ve «تَهْوِي» fiilinin «تخطف» fiiline matuf olduğunu zikretmiş ve Keşşâf'ın ifadesinde buna işaret eden bir yön bulunduğunu ileri sürmüştür; ancak bu kabul görmüş bir görüş değildir. { ذلِكَ } “Hüküm böyledir”; yani emir böyledir veya 'buna uyunuz' demektir. { وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın şeâirine (nişanelerine) tazim ederse”; yani İbn Abbâs, Mücâhid ve bir cemaatten rivayet edildiği üzere hediye edilen kurbanlık develere/sığırlara [tazim ederse]. Bu kelime, şeîre (شعيرة)
أو شعارة بمعنى العلامة كالشعار، وأطلقت على البدن الهدايا لأنها من معالم الحج أو علامات طاعته تعالى وهدايته.
yahut şiâr gibi 'alamet' manasına gelen şiâre (شعارة) kelimesinin çoğuludur. Hac ibadetinin nişanelerinden yahut O Teâlâ'ya itaatin ve hidayetinin alametlerinden olduğu için kurbanlık develere/sığırlara (beden) bu isim verilmiştir.
وقال الراغب: لأنها تشعر أي تعلم بأن تدمي بشعيرة أي حديدة يشعر بها، ووجه الإضافة على الأوجه الثلاثة لا يخفى، وتعظيمها أن تختار حسانا سمانا غالية الأثمان،
Râgıb şöyle demiştir: 'Çünkü onlara iş'âr yapılır, yani kurbanlık olduklarını belli etmek için şeîre denilen demir bir aletle yaralanıp kanatılırlar.' Bu üç veche göre kelimenin tamlama (izâfet) oluşturmasının gerekçesi gizli değildir. Onlara tazim göstermek ise güzel, semiz ve pahalı olanlarını seçmektir.
روي أنه ﷺ أهدى مائة بدنة فيها جمل لأبي جهل في أنفه برة من ذهب
Rivayet edildiğine göre [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, içlerinde Ebû Cehil'e ait, burnunda altından bir halka bulunan bir devenin de yer aldığı yüz deve kurban etmiştir.
، وعن عمر أنه أهدى نجيبة طلبت منه بثلاثمائة دينار وقد سأل النبي ﷺ أن يبيعها ويشتري بثمنها بدنا فنهاه عن ذلك وقال: بل اهدها، وكان ابن عمر رضي الله تعالى عنهما يسوق البدن مجللة بالقباطي فيتصدق بلحومها وبجلالها، وقال زيد بن أسلم: الشعائر ست الصفا والمروة والبدن والجمار والمسجد الحرام وعرفة والركن، وتعظيمها إتمام ما يفعل بها، وقال ابن عمر والحسن ومالك وابن زيد: الشعائر مواضع الحج كلها من منى وعرفة والمزدلفة والصفا والمروة والبيت وغير ذلك وهو نحو قول زيد.
Ömer'den [nakledildiğine göre] o, kendisine üç yüz dinar teklif edilen soylu bir deveyi kurban olarak adamıştı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onu satıp parasıyla [birden fazla] kurbanlık deve alıp alamayacağını sordu. [Allah Resûlü] onu bundan nehyetti ve: 'Hayır, bilakis onu kurban et' buyurdu. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ kurbanlık develeri üzerlerine Mısır kumaşından çullar örterek sevk eder, sonra da etlerini ve çullarını sadaka olarak verirdi. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: 'Şeâir altıdır: Safâ, Merve, kurbanlık develer, cemreler (taş atma yerleri), Mescid-i Harâm, Arafat ve Rükn.' Onlara tazim göstermek ise buralarda yapılan ibadetleri eksiksiz yerine getirmektir. İbn Ömer, Hasan, Mâlik ve İbn Zeyd: 'Şeâir; Minâ, Arafat, Müzdelife, Safâ, Merve, Beyt ve diğerleri olmak üzere haccın bütün mekânlarıdır' demişlerdir ki bu da Zeyd'in sözüne yakındır.
وقيل: هي شرائع دينه تعالى وتعظيمها التزامها، والجمهور على الأول وهو أوفق لما بعد، ومَنْ إما شرطية أو موصولة وعلى التقديرين لا بد في قوله تعالى: فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ من ضمير يعود إليها أو ما يقوم مقامه فقيل إن التقدير فإن تعظيمها إلخ، والتعظيم مصدر مضاف إلى مفعوله ولا بد له من فاعل وهو ليس إلا ضميرا يعود إلى مَنْ فكأنه قيل فإن تعظيمه إياها، ومَنْ تحتمل أن تكون للتعليل أي فإن تعظيمها لأجل تقوى القلوب وأن تكون لابتداء الغاية أي فإن تعظيمها ناشىء من تقوى القلوب، وتقدير هذا المضاف واجب على ما قيل من حيث إن الشعائر نفسها لا يصح الإخبار عنها بأنها من التقوى بأي معنى كانت مَنْ. وقال الزمخشري: التقدير فإن تعظيمها من أفعال ذي تقوى القلوب فحذفت هذه المضافات ولا يستقيم المعنى إلا بتقديرها لأنه لا بدّ من راجع من الجزاء إلى مَنْ ليرتبط به اهـ.
Bir görüşe göre şeâir, O Teâlâ'nın dininin hükümleri/esaslarıdır; onlara tazim göstermek de onlara sımsıkı sarılmaktır. Cumhur birinci görüştedir ve bu, sonrasındaki ifadelere daha uygundur. «مَنْ» edatı ya şartiyye ya da mevsûledir; her iki ihtimale göre de Cenâb-ı Hakk'ın: { فَإِنَّها مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “şüphesiz bu, kalplerin takvasındandır” buyruğunda ona dönen bir zamirin veya onun yerine geçecek bir unsurun bulunması zorunludur. Denilmiştir ki cümlenin takdiri 'Şüphesiz onlara tazim göstermek...' şeklindedir. Tazim, mefulüne muzaf kılınmış bir masdardır ve mutlaka bir fâile muhtaçtır; o fâil de «مَنْ» edatına dönen bir zamirden başkası değildir. Sanki 'Şüphesiz onun onlara tazim göstermesi...' denilmiş gibidir. «مِنْ» edatının ta'lil (gerekçe) bildirmesi mümkündür, yani 'Şüphesiz onlara tazim göstermek, kalplerin takvası sebebiyledir'; ibtidâ-i gaye bildirmesi de mümkündür, yani 'Şüphesiz onlara tazim göstermek, kalplerin takvasından kaynaklanır.' Denildiğine göre bu muzafın takdir edilmesi vaciptir; çünkü «مِنْ» edatı hangi manada olursa olsun şeâirin bizzat kendisinin takvadan olduğunu haber vermek sahih olmaz. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Takdir şöyledir: Şüphesiz onlara tazim göstermek, kalplerinde takva bulunan kimselerin fiillerindendir. Dolayısıyla bu muzaflar hazfedilmiştir ve anlam ancak bunların takdiriyle düzelir; çünkü ceza cümlesinden «مَنْ» edatına bağ kuracak dönen bir zamirin bulunması şarttır.'
وتعقبه أبو حيان بأن ما قدره عار من راجع إلى مَنْ ولذا لما سلك جمع مسلكه في تقدير المضافات قبل التقدير فإن تعظيمها منه من أفعال إلخ أو فإن تعظيمها من أفعال ذوي تقوى القلوب منهم فجاؤوا بضمير مجرور عائد إلى مَنْ في آخر الكلام أو في أثنائه، بعض من سلك ذلك لم يقدر منه ولا منهم لكن التزم جعل اللام في الْقُلُوبِ بدلا من الضمير المضاف إليه على رأي الكوفيين للربط أي تقوى قلوبهم. والدماميني جعل الرابط في تقدير الزمخشري فاعل المصدر المحذوف لفهم المعنى فلا يكون ما قدره عاريا عن الراجع إلى مَنْ كما زعمه أبو حيان فإن المحذوف المفهوم بمنزلة المذكور.
Ebû Hayyân ona şöyle itiraz etmiştir: Zemahşerî'nin yaptığı bu takdir, «مَنْ» edatına dönen bir rabıtadan yoksundur. Bu sebeple bir topluluk muzafları takdir etme hususunda onun yolunu benimsediğinde takdiri; 'Şüphesiz onun onlara tazim göstermesi, [onlardan olan takva sahiplerinin] fiillerindendir' yahut 'Şüphesiz onlara tazim göstermek, onlardan kalpleri takva dolu kimselerin fiillerindendir' şeklinde yapmışlar ve böylece cümlenin sonunda veya ortasında «مَنْ» edatına dönen mecrur bir zamir getirmişlerdir. Bu yolu izleyen bazıları ise ne «منه» ne de «منهم» takdirinde bulunmamış, fakat Kûfelilerin görüşüne göre rabıtayı sağlamak için { الْقُلُوبِ } kelimesindeki lâmı muzafun ileyh zamirinin yerine kaim kılmışlardır; yani 'onların kalplerinin takvası' demektir. Demâmînî ise Zemahşerî'nin takdirindeki rabıtayı, anlamın bilinmesinden dolayı hazfedilen masdarın fâili kılmıştır; dolayısıyla Ebû Hayyân'ın iddia ettiği gibi onun takdiri «مَنْ» edatına dönen bağdan yoksun kalmaz; zira anlaşılan mahzûf öge, zikredilmiş hükmündedir.
وقال صاحب الكشف: في الانتصار له أيضا أراد أنه على ما قدره يكون عموم ذوي تقوى القلوب بمنزلة الضمير فتقدير منه كما فعل البيضاوي ليس بالوجه. واعترض صاحب التقريب تقدير المضافين الأخيرين أعني أفعال وذوي بأنه إنما يحتاج إليه إذا جعل (من) للتبعيض وأما إذا جعل للابتداء فلا إذ المعنى حينئذ فإن تعظيمها ناشىء من تقوى القلوب وهو قول بأحد الوجهين اللذين سمعتهما أولا، ولم يرتض ذلك صاحب الكشف قال: إن إضمار الأفعال لأن المعنى أن التعظيم باب من التقوى ومن أعظم أبوابها لا أن التعظيم صادر من ذوي تقوى. ومنه يظهر أن الحمل على أن التعظيم ناشىء من تقوى القلوب والاعتراض بأن قول الزمخشري: إنما يستقيم إذا حمل على التبعيض ليس على ما ينبغي على أنه حينئذ إن قدر من تقوى قلوبهم على المذهب الكوفي أو من تقوى القلوب منهم اتسع الخرق على الراقع، ثم التقوى إن جعلت متناولة للأفعال والتروك على العرف الشرعي فالتعظيم بعض البتة وإن جعلت خاصة بالتروك فمنشأ التعظيم منها غير لائح إلا على التجوز انتهى.
el-Keşf sahibi de Zemahşerî'yi savunarak şöyle demiştir: 'O, yaptığı takdire göre kalplerinde takva bulunan kimselerin umumiliğinin zamir makamında olduğunu kastetmiştir; dolayısıyla Beyzâvî'nin yaptığı gibi «منه» takdirinde bulunmak isabetli bir yaklaşım değildir.' et-Takrîb sahibi ise son iki muzafın —yani «أفعال» ve «ذوي» kelimelerinin— takdir edilmesine şu gerekçeyle itiraz etmiştir: Buna ancak «مِنْ» edatı teb'îz kılındığında ihtiyaç duyulur; ibtidâiyye kılındığında ise ihtiyaç kalmaz; zira bu takdirde mana, 'Şüphesiz onlara tazim göstermek, kalplerin takvasından doğmaktadır' şeklinde olur ki bu da ilk başta işittiğin iki vecihten birine dayalı bir sözdür. el-Keşf sahibi bunu uygun bulmayarak şöyle demiştir: 'Fiiller kelimesinin gizlenmesi (izmarı), mananın «tazim göstermek takvanın bir kapısı ve onun en büyük kapılarındandır» şeklinde olmasından kaynaklanır; yoksa tazimin takva sahiplerinden sadır olması demek değildir.' Buradan anlaşılmaktadır ki, tazimin kalplerin takvasından neşet ettiği yorumuna gitmek ve 'Zemahşerî'nin sözü ancak teb'îze hamledildiğinde geçerli olur' diye itiraz etmek uygun değildir. Kaldı ki bu durumda Kûfe mezhebine göre 'onların kalplerinin takvasından' yahut 'onlardan olan kalplerin takvasından' şeklinde takdir edilecek olursa yırtık yamaya sığmayacak derecede büyür. Ayrıca takva, şer'î örfte fiilleri ve terkleri kapsayacak şekilde kabul edilirse tazim kesinlikle onun bir parçası olur; şayet sadece terklerle sınırlandırılırsa tazimin ondan doğuşu mecaz haricinde açık bir durum arz etmez.
واعترض بأن دعواه أن المعنى على أن التعظيم باب من التقوى دون أن التعظيم صادر من ذي تقوى دعوى بلا شاهد. وبأنه لا تظهر الدلالة على أنه من أعظم أبواب التقوى كما ذكره، وبأن القول بعدم الاحتياج إلى الإضمار على تقدير أن يكون التعظيم بعضا من التقوى صلح لا يرضى به الخصم. وبأنه إذا صح الكلام على التجوز لا يستقيم قول الزمخشري: لا يستقيم إلخ.
Buna şu şekillerde itiraz edilmiştir: Onun, anlamın 'tazim takva sahibinden sadır olur' şeklinde değil de 'tazim takvanın bir kapısıdır' şeklinde olduğu iddiası delilsiz bir iddiadır. Ayrıca zikrettiği üzere bunun takvanın en büyük kapılarından olduğuna dair delalet açık değildir. Tazimin takvanın bir cüzü olması takdirinde izmara (kelime takdirine) ihtiyaç olmadığı sözü, muhatabın razı olmayacağı bir uzlaşmadır. Cümle mecaza göre sahih olduğunda ise Zemahşerî'nin 'cümle ancak şöyle düzelir...' şeklindeki sözü tutarlı olmaz.
وتعقب بأنه غير وارد، أما الأول فلأن السياق للتحريض على تعظيم الشعائر وهو يقتضي عده من التقوى بل من أعظمها وكونه ناشئا منها لا يقتضي كونه منها بل ربما يشعر بخلافه، وأما الثاني فلأن الدلالة على الأعظمية مفهومة من السياق كما إذا قلت: هذا من أفعال المتقين والعفو من شيم الكرام والظلم من شيم النفوس كما يشهد به الذوق، وأما الثالث فلأنه لم يدع عدم الاحتياج إلى الإضمار على تقدير كون التعظيم بعضا بل يقول الرابط العموم كما قال أولا، وأما الرابع فلأن صحة الكلام بدون تقدير على التجوز لكونه خفيا في قوة الخطأ إذ لا قرينة عليه والتبعيض متبادر منه فلا غبار إلا على نظر المعترض، وأقول: لا يخفى أنه كلما كان التقدير أقل كان أولى فيكون قول من قال: التقدير فإن تعظيمها من تقوى القلوب أولى من قول من قال: التقدير فإن تعظيمها من أفعال ذوي تقوى القلوب. ومن في ذلك للتبعيض، وما يقتضيه السياق من تعظيم أمر هذا التعظيم يفهم من جعله بعض تقوى القلوب بناء على أن تقييد التقوى بالقلوب للإشارة إلى أن التقوى قسمان: تقوى القلوب والمراد بها التقوى الحقيقية الصادقة التي يتصف بها المؤمن الصادق، وتقوى الأعضاء والمراد بها التقوى الصورية الكاذبة التي يتصف بها المنافق الذي كثيرا ما تخشع أعضاؤه وقلبه ساه لاه. والتركيب أشبه التراكيب بقولهم: العفو من شيم الكرام فمتى فهم منه كون العفو من أعظم أبواب الشيم فليفهم من ذلك كون التعظيم من أعظم أبواب التقوى والفرق تحكم. ولعل كون الإضافة لهذه الإشارة أولى من كونها لأن القلوب منشأ التقوى والفجور والآمرة بهما فتدبر. ومن الناس من لم يوجب تقدر التعظيم وأرجع ضمير فَإِنَّها إلى الحرمة أو الخصلة كما قيل نحو ذلك في
Buna, bu itirazların varid olmadığı söylenerek cevap verilmiştir: Birincisi; çünkü bağlam şeâire tazim göstermeye teşvik etmek içindir ve bu da onun takvadan, hatta takvanın en büyüklerinden sayılmasını gerektirir; ondan doğmuş olması ise onun bizzat takvadan olmasını gerektirmez, hatta belki aksini hissettirir. İkincisi; çünkü en büyük kapılardan olduğuna dair delalet bağlamdan anlaşılmaktadır; nitekim 'Bu, takva sahiplerinin işlerindendir', 'Affetmek cömertlerin şanındandır' ve 'Zulüm nefislerin huyundandır' dediğinde zevk-i selimin buna şehadet etmesi gibidir. Üçüncüsü; çünkü o, tazimin bir cüz olması takdirinde izmara ihtiyaç olmadığını iddia etmemiş, bilakis ilk başta söylediği gibi rabıtanın umumilik olduğunu savunmuştur. Dördüncüsü; çünkü gizli olması hasebiyle takdirsiz olarak cümlenin mecaza hamledilerek sıhhat bulması hata kuvvetindedir; zira buna dair bir karine yoktur ve teb'îz ilk akla gelen manadır; dolayısıyla itiraz edenin yaklaşımından başka bulanık bir durum yoktur. Ben derim ki: Takdir ne kadar az olursa o kadar evladır; bu sebeple 'Takdir şöyledir: Şüphesiz onlara tazim göstermek kalplerin takvasındandır' diyenin sözü, 'Takdir şöyledir: Şüphesiz onlara tazim göstermek, kalplerinde takva bulunan kimselerin fiillerindendir' diyenin sözünden daha evladır. Buradaki «مِنْ» edatı teb'îz içindir. Bağlamın gerektirdiği üzere bu tazim işinin yüceltilmesi ise, takvanın kalplere izafe edilmesinin şu hususa işaret etmesine dayalı olarak onun kalplerin takvasının bir parçası kılınmasından anlaşılır: Takva iki kısımdır; kalplerin takvası ki bundan maksat samimi müminin nitelendiği gerçek ve doğru takvadır; bir de organların takvası ki bundan murat kalbi gaflet içindeyken organları çoğu zaman huşû sergileyen münafığın nitelendiği görünüşteki sahte takvadır. Bu terkip, Arapların 'Affetmek cömertlerin şanındandır' sözüne son derece benzemektedir; dolayısıyla bundan affetmenin seciyelerin en büyük kapılarından olduğu nasıl anlaşılıyorsa, ayetten de tazimin takvanın en büyük kapılarından olduğu öylece anlaşılmalıdır; aradaki fark keyfî bir ayrımdır. Bu tamlamanın (izâfetin) bu inceliğe işaret için olması, kalplerin takva ve fücurun menbaı ve ikisini de emreden merci olması gerekçesinden belki de daha evladır; iyi düşün. İnsanlardan bazıları tazimi takdir etmeyi vacip görmemiş ve { فَإِنَّها } ifadesindeki zamiri hürmete veya haslete döndürmüştür; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in:
قوله ﷺ: «من توضأ يوم الجمعة فبها ونعمت»
«من توضأ يوم الجمعة فبها ونعمت» “Kim cuma günü abdest alırsa o ne güzeldir” hadisinde de buna benzer bir açıklama yapılmıştır.
أو إلى مصدر مؤنث مفهوم من يُعَظِّمْ أي التعظيمة.
Yahut { يُعَظِّمْ } fiilinden anlaşılan müennes bir masdara, yani 'tazime' (tazim edişe) racidir.
واعترض هذا بأن المصدر الذي تضمنه الفعل لا يؤنث إلا إذا اشتهر تأنيثه كرحمة وهذا ليس كذلك ونظر فيه.
Buna, fiilin içerdiği masdarın 'rahmet' gibi müennesliği meşhur olmadıkça müennes kılınamayacağı gerekçesiyle itiraz edilmiş; ancak bu itiraza da şüpheyle bakılmıştır.
نعم إن اعتبار ذلك مما لا يستلذه الذوق السليم، ومنه يعلم حال اعتبار التعظيمات بصيغة الجمع، على أنه قيل عليه:
Evet, bu yaklaşımın kabulü selim zevkin pek hoşlanacağı bir şey değildir. Buradan, çoğul kalıbıyla 'tazimat' (tazimler) kabul edilmesinin durumu da anlaşılır; kaldı ki buna da şöyle itiraz edilmiştir:
إنه يوهم أن التعظيمة الواحدة ليست من التقوى، ولا يدفعه أنه لا اعتبار بالمفهوم أو أن ذلك من مقابلة الجمع بالجمع كما لا يخفى.
Bu, tek bir tazimin takvadan olmadığı vehmini uyandırır; mefhum-i muhalife itibar edilmeyeceği yahut bunun gizli kalmayacağı üzere çoğula çoğulla mukabele kabilinden olduğu gerekçesi de bu sakıncayı bertaraf etmez.
وإذا اعتبر المذهب الكوفي في لام الْقُلُوبِ لم يحتج في الآية إلى إضمار شيء أصلا. وذهب بعض أهل الكمال أن إلى الجزاء محذوف تقديره فهم متقون حقا لدلالة التعليل القائم مقامه عليه. وتعقب بأن الحذف خلاف الأصل وما ذكر صالح للجزائية باعتبار الأعلام والأخبار كما عرف في أمثاله، وأنت تعلم أن هذا التقدير ينساق إلى الذهن ومثله كثير في الكتاب الجليل. وقرىء «القلوب» بالرفع على أنه فاعل بالمصدر الذي هو تَقْوَى، واستدل الشيعة ومن يحذو حذوهم بالآية على مشروعية تعظيم قبور الأئمة وسائر الصالحين بإيقاد السرج عليها وتعليق مصنوعات الذهب والفضة ونحو ذلك مما فاقوا به عبدة الأصنام ولا يخفى ما فيه لَكُمْ فِيها أي في الشعائر بالمعنى السابق مَنافِعُ هي درها ونسلها وصوفها وركوب ظهورها إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وهو وقت أن يسميها ويوجبها هديا وحينئذ ليس لهم شيء من منافعها قاله ابن عباس في رواية مقسم ومجاهد وقتادة والضحاك، وكذا عند الإمام أبي حنيفة فإن المهدي عنده بعد التسمية والإيجاب لا يملك منافع الهدي أصلا لأنه لو ملك ذلك لجاز له أن
{ الْقُلُوبِ } kelimesindeki lâm harfinde Kûfe mezhebinin görüşü esas alınırsa ayette hiçbir şeyin takdirine asla ihtiyaç duyulmaz. Bazı kemal ehli ise cezanın mahzûf olduğu, onun takdirinin de 'O hâlde onlar gerçekten takva sahibidirler' şeklinde olduğu kanaatine varmıştır; zira onun yerine geçen ta'lil buna delalet etmektedir. Buna ise hazfin asıl olana aykırı olduğu ve zikredilen yapının benzerlerinde bilindiği üzere bildirme ve haber verme yönüyle ceza olmaya elverişli olduğu gerekçesiyle karşı çıkılmıştır. Sen de bilirsin ki bu takdir zihne doğrudan akmaktadır ve yüce Kitap'ta bunun benzerleri pek çoktur. «القلوب» kelimesi, { تَقْوَى } masdarının fâili olarak ref ile de okunmuştur. Şia ve onların yolundan gidenler bu ayeti; üzerlerinde kandiller yakarak, altın ve gümüş işlemeler asarak putperestleri dahi geride bıraktıkları şekilde imamların ve diğer salih zatların kabirlerine tazim göstermenin meşruiyetine delil getirmişlerdir ki bunda ne [büyük batıllık] olduğu ortadadır. { لَكُمْ فِيها } “Onlarda sizin için vardır”; yani önceki manaya göre şeâirde, { مَنافِعُ } “faydalar”; bunlar sütleri, yavruları, yünleri ve sırtlarına binilmesidir; { إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “belirli bir vakte kadar”; bu vakit, onları kurbanlık olarak belirleyip vacip kıldığı andır; o andan itibaren ise onların menfaatlerinden hiçbir şey onlara ait olmaz. Bunu Miksem rivayetiyle İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve Dahhâk söylemiştir. İmam Ebû Hanîfe katında da böyledir; zira ona göre kurban adayan kişi belirleme ve vacip kılma işleminden sonra hediyin menfaatlerine kesinlikle malik olamaz; çünkü şayet buna malik olsaydı,
يؤجره للركوب وليس له ذلك اتفاقا، نعم يجوز له الانتفاع عند الضرورة وعليه يحمل ما
onu binmek üzere kiraya vermesi caiz olurdu; hâlbuki icma ile buna hakkı yoktur. Evet, zaruret anında yararlanması caizdir ve şu rivayet de buna hamledilir:
روي عن أبي هريرة أنه ﷺ مر برجل يسوق هديه وهو في جهاد فقال ﵊: اركبها فقال يا رسول الله: إنها هدي فقال: اركبها ويلك
Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem, cihatta iken kurbanlık devesini önünden süren bir adama rastladı. [Allah Resûlü] aleyhisselâm: 'Ona bin' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, o bir kurbanlıktır!' deyince, 'Yazık sana, bin ona!' buyurdu.
. وقال عطاء: منافع الهدايا بعد إيجابها وتسميتها هديا أن تركب ويشرب لبنها عند الحاجة إلى أجل مسمى وهو وقت أن تنحر وإلى ذلك ذهب الشافعي،
Atâ şöyle demiştir: 'Kurbanlıkların vacip kılınıp kurbanlık olarak adlandırılmasından sonraki menfaatleri; ihtiyaç anında belirli bir vakte, yani kesilecekleri zamana kadar binek olarak kullanılması ve sütünün içilmesidir.' Şâfiî de bu görüşe meyletmiştir.
فعن جابر أنه ﷺ قال: «اركبوا الهدي بالمعروف حتى تجدوا ظهرا»
Nitekim Câbir'den [rivayet edildiğine göre] [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «اركبوا الهدي بالمعروف حتى تجدوا ظهرا» “Kurbanlık hayvana başka binek buluncaya kadar örfe uygun olarak binin.”
واعترض على ما تقدم بأن مولى أم الولد يملك الانتفاع بها وليس له أن يبيعها فلم لا يجوز أن يكون الهدي كذلك لا يملك المهدي بيعه وإجارته ويملك الانتفاع به بغير ذلك، وقيل الأجل المسمى وقت أن تشعر فلا تركب حينئذ إلا عند الضرورة.
Daha önce geçen görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Ümmüveledin efendisi ondan faydalanma hakkına sahiptir ama onu satma hakkı yoktur; öyleyse kurbanlığın da böyle olup kurban sahibinin onu satma ve kiraya verme hakkı olmaksızın başka şekillerde ondan faydalanma hakkına sahip olması neden caiz olmasın? Bir görüşe göre belirlenmiş ecel, ona iş'âr yapıldığı (kurbanlık alameti vurulduğu) vakittir; bu durumda ancak zaruret anında binilebilir.
وروى أبو رزين عن ابن عباس الأجل المسمى وقت الخروج من مكة، وفي رواية أخرى عنه وقت الخروج والانتقال من هذه الشعائر إلى غيرها، وقيل الأجل المسمى يوم القيامة ولا يخفى ضعفه. ثُمَّ مَحِلُّها أي وجوب نحرها على أن يكون محل مصدرا ميما بمعنى الوجوب من حل الدين إذا وجب أو وقت نحرها على أن يكون اسم زمان، وهو على الاحتمالين معطوف على مَنافِعُ والكلام على تقدير مضاف.
Ebû Rezîn, İbn Abbâs'tan belirlenmiş ecelin Mekke'den çıkış vakti olduğunu rivayet etmiştir. Ondan gelen diğer bir rivayette ise bu şeâirden çıkıp başkalarına geçiş vaktidir. Belirlenmiş ecelin kıyamet günü olduğu da söylenmiştir ki bunun zayıflığı ortadadır. { ثُمَّ مَحِلُّها } “Sonra onların varacağı yer”; «محل» kelimesinin 'borcun vadesi gelip vacip olması' anlamındaki kullanımdan hareketle vücûbiyet bildiren mîmî bir masdar olması üzere 'onların kesilmesinin vacip oluşu' yahut ism-i zaman olması üzere 'kesim vakitleri' demektir. Her iki ihtimale göre de bu kelime { مَنافِعُ } lafzına matuftur ve ifade takdiri bir muzaf üzerinedir.
وقوله تعالى: إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ في موضع الحال أي منتهية إلى البيت، والمراد به ما يليه بعلاقة المجاورة فإنها لا تنتهي إلى البيت نفسه وإنما تنتهي إلى ما يقرب منه، وقد جعلت منى منحرا
Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir)” buyruğu hâl konumundadır; yani Beyt'e ulaşmış hâlde [demektir]. Bundan maksat, komşuluk alakasıyla Beyt'in civarıdır; zira kurbanlar bizzat Beyt'in kendisine varmaz, bilakis ona yakın olan yere varır. Nitekim Minâ kurban kesim yeri kılınmıştır.
ففي الحديث «كل فجاج مكة منحر وكل فجاج منى منحر»
Nitekim hadiste: «كل فجاج مكة منحر وكل فجاج منى منحر» “Mekke'nin bütün yolları kurban kesim yeridir ve Mina'nın bütün yolları kurban kesim yeridir” buyrulmuştur.
وقال القفال: هذا في الهدايا التي تبلغ منى وأما الهدي المتطوع به إذا عطب قبل بلوغ مكة فمنحره موضعه، وقالت الإمامية: منحر هدي الحج منى ومنحر هدي العمرة المفردة مكة قبالة الكعبة بالحزورة، وثُمَّ للتراخي الزماني أو الرتبي أي لكم فيها منافع دنيوية إلى أجل مسمى وبعده لكم منفعة دينية مقتضية للثواب الأخروي وهو وجوب نحرها أو وقت نحرها، وفي ذلك مبالغة في كون نفس النحر منفعة، والتراخي الرتبي ظاهر وأما التراخي الزماني فهو باعتبار أول زمان الثبوت فلا تغفل.
Kaffâl şöyle demiştir: 'Bu, Minâ'ya ulaşan hediyeler hakkındadır; Mekke'ye ulaşmadan önce telef olan nafile kurbanlığa gelince, onun kesim yeri helak olduğu mekândır.' İmamiyye ise şöyle demiştir: 'Hac kurbanlığının kesim yeri Minâ; müstakil umre kurbanlığının kesim yeri ise Hazvere mevkiinde Kâbe'nin karşısındaki Mekke'dir.' «ثُمَّ» edatı zamansal veya rütbî terâhî (derece gecikmesi) içindir; yani 'Belirli bir vakte kadar onlarda sizin için dünyevî menfaatler vardır; ondan sonra ise sizin için uhrevî sevabı gerektiren dinî bir menfaat vardır ki o da onların kesilmesinin vacip olması veya kesim vaktidir.' Bunda, bizzat kesim fiilinin bir menfaat olduğu hususunda mübalağa vardır. Rütbî terâhî açıktır; zamansal terâhî ise sübutun ilk zamanı itibarıyladır, gafil olma!
والمعنى على القول بأن المراد من الشعائر مواضع الحج لكم في تلك المواضع منافع بالأجر والثواب الحاصل بأداء ما يلزم أداؤه فيها إلى أجل مسمى هو انقضاء أيام الحج ثم محلها أي محل الناس من إحرامهم إلى البيت العتيق أي منته إليه بأن يطوفوا به طواف الزيارة يوم النحر بعد أداء ما يلزم في هاتيك المواضع فإضافة المحل إليها لأدنى ملابسة وروي نحو ذلك عن مالك في الموطأ أو لكم فيها منافع التجارات في الأسواق إلى وقت المراجعة ثم وقت الخروج منها منتهية إلى الكعبة بالإحلال بطواف الزيارة أو لكم منافع دنيوية وأخروية إلى وقت المراجعة إلخ، وهكذا يقال على ما روي عن زيد بن أسلم من تخصيصها بالست، وعلى القول بأن المراد بها شرائع الدين لكم في مراعاتها منافع دنيوية وأخروية إلى انقطاع التكليف ثم محلها الذي توصل إليه إذا روعيت منته إلى البيت العتيق وهو الجنة أو محل رعايتها منته إلى البيت العتيق وهو معبد للملائكة ﵈، وكونه منتهى لأنه ترفع إليه الأعمال، وقيل كون محلها منتهيا إلى البيت العتيق أي الكعبة كما هو المتبادر باعتبار أن محل بعضها كالصلاة والحج منته إلى ذلك، وقيل: غير ذلك والكل مما لا ينبغي أن يخرج عليه كلام أدنى الناس فضلا عن كلام رب العالمين، وأهون ما قيل: إن الكلام على هاتيك الروايات متصل بقوله تعالى: وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ وضمير فِيها لها وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً عطف على قوله سبحانه: لَكُمْ فِيها مَنافِعُ أو على قوله تعالى: وَمَنْ يُعَظِّمْ إلخ وما في البين اعتراض على ما قيل، وكأني بك تختار الأول وسيأتي إن شاء الله تعالى تمام الكلام عليه عند نظير الآية، والمنسك موضع
Şeâirden maksadın hac mekanları olduğu görüşüne göre mana şöyledir: O mekanlarda ifası gereken şeyleri yerine getirmekle hâsıl olan ecir ve sevapla belirli bir vakte —yani hac günlerinin sona ermesine— kadar sizin için menfaatler vardır. Sonra onların mahilli —yani insanların ihramdan çıkış yeri— o mekanlarda gerekenler eda edildikten sonra kurban bayramı günü ziyaret tavafı yapmak suretiyle Beyt-i Atîk'e ulaşır. Mahillin o mekanlara izafe edilmesi en küçük bir irtibata dayanır. Muvatta'da Mâlik'ten buna benzer bir rivayet nakledilmiştir. Yahut dönüş vaktine kadar çarşılardaki ticaretler vasıtasıyla sizin için menfaatler vardır; sonra buralardan çıkış vakti ziyaret tavafıyla ihramdan çıkılarak Kâbe'ye ulaşır; yahut dönüş vaktine kadar dünyevî ve uhrevî menfaatleriniz vardır... Zeyd b. Eslem'den nakledilen altı mekanla tahsis görüşüne göre de benzeri söylenir. Şeâirden maksadın dinin esasları/hükümleri olduğu görüşüne göre ise mana: 'Mükellefiyetin sona ermesine kadar onlara riayet etmekte sizin için dünyevî ve uhrevî menfaatler vardır; sonra riayet edildiklerinde ulaştıracakları yer Beyt-i Atîk'e, yani cennete varır yahut onların riayet mahalli meleklerin aleyhimüsselâm mabedi olan Beyt-i Atîk'e varır; nihayet oluşu ise amellerin oraya yükseltilmesinden dolayıdır.' Bir görüşe göre, ilk akla gelen mana olarak mahillin Beyt-i Atîk'e —yani Kâbe'ye— varması, namaz ve hac gibi bazılarının mahillinin oraya varması itibarıyladır. Başka açıklamalar da yapılmıştır; ancak bunların tamamı, bırakınız Âlemlerin Rabbi'nin kelamını, insanların en sıradan olanının sözünün bile hamledilmemesi gereken yorumlardır. Söylenenlerin en ehveni şudur: Bu rivayetlere göre söz Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ } “Davarlar size helal kılındı” buyruğuna bağlıdır ve { فِيها } kelimesindeki zamir onlara râcidir. { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } “Her ümmet için bir kurban ibadeti kıldık” buyruğu, Sübhânehu'nun: { لَكُمْ فِيها مَنافِعُ } “Onlarda sizin için faydalar vardır” buyruğuna yahut { وَمَنْ يُعَظِّمْ } “Kim tazim ederse...” buyruğuna matuftur; aradaki ifadeler ise söylenene göre itirâziyyedir (ara cümledir). Sanki sen birinciyi tercih edecek gibisin; ayetin benzerinde inşaallâhu teâlâ buna dair geniş açıklama gelecektir. Mensek (المنسك), mekân ismi olduğunda
النسك إذا كان اسم مكان أو النسك إذا كان مصدرا، وفسره مجاهد هنا بالذبح وإراقة الدماء على وجه التقرب إليه تعالى فجعله مصدرا وحمل النسك على عبادة خاصة وهو أحد استعمالاته وإن كان في الأصل بمعنى العبادة مطلقا وشاع في أعمال الحج. وقال الفراء: المنسك في كلام العرب الموضع المعتاد في خير وبر وفسره هنا بالعيد، وقال قتادة: هو الحج. وقال ابن عرفة مَنْسَكاً أي مذهبا من طاعته تعالى.
ibadet yeri; masdar olduğunda ise ibadetin bizzat kendisidir. Mücâhid buradaki menseki, O Teâlâ'ya yakınlaşmak maksadıyla kurban kesmek ve kan akıtmak olarak tefsir etmiş, böylece onu masdar kılmış ve nüsuk kelimesini özel bir ibadete hamletmiştir ki her ne kadar aslen mutlak ibadet manasında olup hac amellerinde yaygınlaşmış olsa da bu onun kullanımlarından biridir. Ferrâ şöyle demiştir: 'Arap kelamında mensek, hayır ve iyilikte mutat olan mekândır.' O, buradaki menseki bayram olarak tefsir etmiştir. Katâde ise 'O hacdır' demiştir. İbn Arafe «مَنْسَكاً» kelimesini 'O Teâlâ'ya itaatten bir yol' şeklinde açıklamıştır.
واختار الزمخشري ما روي عن مجاهد وهو الأوفق أي شرع لكل أهل دين أن يذبحوا له تعالى على وجه التقرب لا لبعض منهم، فتقديم الجار والمجرور على الفعل للتخصيص. وقرأ الأخوان وابن سعدان وأبو حاتم عن أبي عمرو ويونس ومحبوب وعبد الوارث «منسكا» بكسر السين، قال ابن عطية وهو في هذا شاذ ولا يجوز في القياس ويشبه أن يكون الكسائي سمعه من العرب، قال الأزهري: الفتح والكسر فيه لغتان مسموعتان لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ خاصة دون غيره تعالى كما يفهمه السياق والسباق، وفي تعليل الجعل بذلك فقط تنبيه على أن المقصود الأهم من شرعية النسك ذكره ﷿ عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ عند ذبحها، وفيه تنبيه على أن القربان يجب أن يكون من الأنعام فلا يجوز بالخيل ونحوها. والفاء في قوله تعالى: فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ قيل للتعليل وما بعدها علة لتخصيص اسم الله تعالى بالذكر، والفاء في قوله سبحانه: فَلَهُ أَسْلِمُوا لترتيب ما بعدها من الأمر بالإسلام على وحدانيته ﷿، وقيل: الفاء الأولى لترتيب ما بعدها على ما قبلها أيضا فإن جعله تعالى لكل أمة من الأمم منسكا يدل على وحدانيته جل وعلا، ولا يخفى ما في وجه الدلالة من الخفاء، وتكلف بعضهم في بيانه بأن شرع المنسك لكل أمة ليذكروا اسم الله تعالى يقتضي أن يكون سبحانه إلها لهم لئلا يلزم السفه ويلزم من كونه تعالى إلها لهم أن يكون ﷿ واحدا لأنه لا يستحق الألوهية أصلا من لم يتفرد بها فإن الشركة نقص وهو كما ترى، وفي الكشف لما كانت العلة لقوله سبحانه: لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً ذكر اسمه تعالى على المناسك ومعلوم أن الذكر إنما يكون ذكرا عند مواطأة القلب اللسان وذكر القلب إشعار بالتعظيم جاء قوله تعالى: فَلَهُ أَسْلِمُوا مسببا عنه تسببا حسنا. واعترض بقوله تعالى: فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لأنه يؤكد الأمر بالإخلاص ويقوي السبب تقوية بالغة ويؤكد أيضا كون الذكر هو المقصود من شرعية النسك انتهى، وهو يشعر بأن الفاء الأولى للاعتراض والفاء الثانية للترتيب. ولعل ما ذكر أولا أظهر، وأما ما قيل من أن الفاء الأولى للتعليل والمعلل محذوف والمعنى إنما اختلفت التكاليف باختلاف الأزمنة والأشخاص لاختلاف المصالح لا لتعدد الإله فإن إلهكم إله واحد فما لا ينبغي أن يخرج عليه كلام الله تعالى الجليل كما لا يخفى، وإنما قيل: إِلهٌ واحِدٌ ولم يقل واحد لما أن المراد بيان أنه تعالى واحد في ذاته كما أنه واحد في إلهيته وتقديم الجار على الأمر للقصر، والمراد أخلصوا له تعالى الذكر خاصة واجعلوه لوجهه سالما خالصا لا تشوبه بإشراك وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ خطاب له ﷺ، والمخبتون المطمئنون كما روي عن مجاهد أو المتواضعون كما روي عن الضحاك. وقال عمرو بن أوس: هم الذين لا يظلمون الناس وإذا ظلموا لم ينتصروا. وقال سفيان: هم الراضون بقضاء الله. وقال الكلبي: هم المجتهدون في العبارة، وهو من الإخبات وأصله كما قال الراغب: نزول الخبت وهو المطمئن من الأرض، ولا يخفى حسن وقع ذلك هنا من حيث إن نزول الخبت مناسب للحاج الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ أي خافت قُلُوبُهُمْ منه ﷿ لإشراق أشعة الجلال عليها وَالصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ من مشاق التكاليف ومؤونات النوائب كالأمراض والمحن والغربة عن الأوطان ولا يخفى حسن موقع ذلك هنا أيضا، والظاهر أن الصبر
Zemahşerî, Mücâhid'den rivayet edilen görüşü tercih etmiştir ki en uygun olanı da budur; yani [bu hüküm], onların sadece bir kısmına değil, her din ehline O Teâlâ'ya yakınlaşma kastıyla kurban kesmelerinin meşru kılındığı anlamına gelir. Câr ve mecrûrun fiilden önce gelmesi tahsis (özgüleme) içindir. Ahevân (Hamza ve Kisâî), İbn Sa'dân, Ebû Amr rivayetiyle Ebû Hâtim, Yûnus, Mahbûb ve Abdülvâris «منسكا» kelimesini sîn harfinin kesresiyle [mensiken şeklinde] okumuşlardır. İbn Atiyye: "Bu, bunda şâzzdır, kıyasa göre caiz değildir; Kisâî'nin bunu Araplardan işitmiş olması muhtemeldir" demiştir. Ezherî ise: "Burada fetha ve kesre, işitilmiş (semâî) iki lügattir" demiştir. { لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ } “Allah'ın adını ansınlar diye” kısmı, siyak ve sibaktan da anlaşılacağı üzere, O Teâlâ'dan başkasını değil, özellikle O'nun adını ansınlar diyedir. [Mensek] kılmanın yalnızca bununla gerekçelendirilmesinde, kurban ibadetinin meşruiyetindeki en önemli maksadın O Azze ve Celle'yi zikretmek olduğuna bir dikkat çekme vardır. Kesim esnasında { عَلى ما رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ } “kendilerine rızık olarak verdiği dört ayaklı davarlar üzerine” [anılması emredilmiştir]. Bunda, kurbanın mutlaka en'âm cinsinden (deve, sığır, koyun, keçi) olması gerektiğine, dolayısıyla at ve benzeri hayvanlardan caiz olmayacağına bir dikkat çekme vardır. Allah Teâlâ'nın { فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır” kavlindeki fâ harfinin ta'lîl (gerekçelendirme) için olduğu ve sonrasının, Allah Teâlâ'nın ismini zikretmeyi tahsis etmenin gerekçesi olduğu söylenmiştir. Sübhânehu'nun { فَلَهُ أَسْلِمُوا } “O halde yalnız O'na teslim olun” kavlindeki fâ harfi ise sonrasındaki teslimiyet emrinin O Azze ve Celle'nin birliğine bağlanması (tertîb) içindir. Bir görüşe göre ilk fâ da kendisinden sonrakini öncesine bağlamak (tertîb) içindir; zira Allah Teâlâ'nın her ümmet için bir mensek kılmış olması O Celle ve Alâ'nın birliğine delalet eder. Bu delaletin yönündeki kapalılık ise gizli değildir. Bazıları bunu açıklamada tekellüfe düşerek (zorlamaya kaçarak) şöyle demişlerdir: Her ümmete Allah Teâlâ'nın adını ansınlar diye mensek meşru kılınması, sefeh (abeslik) lâzım gelmemesi için O Sübhânehu'nun onların ilahı olmasını gerektirir. O Teâlâ'nın onların ilahı olmasından da O Azze ve Celle'nin bir (tek) olması lâzım gelir; zira uluhiyette tek olmayan kimse asla uluhiyeti hak edemez, çünkü ortaklık bir noksanlıktır. Bu [zorlama izah] ise gördüğün gibidir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Sübhânehu'nun { لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً } “Biz her ümmete bir ibadet yeri / ibadet şekli kıldık” kavlinin gerekçesi menseklerde O Teâlâ'nın adının anılması olunca ve malum olduğu üzere zikrin ancak kalbin dile mutabakatıyla gerçek bir zikir olacağı ve kalbin zikrinin de tazimi hissettireceği bilindiğinden, Allah Teâlâ'nın { فَلَهُ أَسْلِمُوا } “O halde yalnız O'na teslim olun” buyruğu bundan güzel bir müsebbeb (netice) olarak gelmiştir. { فَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır” kavli ise itiraz (ara cümle) olarak gelmiştir; zira bu cümle ihlas emrini pekiştirmekte, sebebi son derece güçlendirmekte ve aynı şekilde mensekin meşruiyetindeki asıl maksadın zikir olduğunu teyit etmektedir. [Keşf'ten nakil] bitti. Bu açıklama, birinci fânın itiraziyye, ikinci fânın ise tertîb için olduğunu hissettirmektedir. Muhtemelen ilk zikredilen görüş daha açıktır. Birinci fânın ta'lîl için olup ma'lûlün hazfedildiği ve mananın "Mükellefiyetler ilahın çokluğundan dolayı değil, maslahatların farklılığından ötürü zamanların ve şahısların değişmesiyle farklılık göstermiştir; zira sizin ilahınız tek bir ilahtır" şeklinde olduğuna dair söylenen söze gelince; gizli olmadığı üzere, Allah Teâlâ'nın yüce kelâmının bu şekilde yorumlanması uygun değildir. «واحد» (vâhid) denmeyip de { إِلهٌ واحِدٌ } “tek bir ilahtır” denilmesinin sebebi, O Teâlâ'nın ilahlığında bir olduğu gibi zatında da bir olduğunu beyan etmek içindir. Cârın [lehu] emirden [eslimû] önce gelmesi ise kasr (tahsis) içindir. Mana şudur: Zikri özellikle O Teâlâ'ya halis kılın ve onu O'nun rızasına tam ve katıksız yapın, ona şirk karıştırmayın. { وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ } “O mütevazı / ihlaslı ve saygılı kimseleri müjdele” [ayeti], O'na (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hitaptır. Muhbitîn: Mücâhid'den rivayet edildiğine göre mutmain olanlar veya Dahhâk'ten rivayet edildiğine göre mütevazı olanlardır. Amr b. Evs şöyle demiştir: "Onlar insanlara zulmetmeyen, kendilerine zulmedildiğinde ise intikam almaya kalkışmayan kimselerdir." Süfyân şöyle demiştir: "Onlar Allah'ın kazasına rıza gösterenlerdir." Kelbî: "Onlar ibadette gayret gösterenlerdir" demiştir. Bu kelime 'ihbât' kökünden gelir. Râgıb'ın belirttiği gibi aslı 'el-habt'a yani yerin alçak ve mutmain (düz) kısmına inmektir. Bunun burada geçişinin güzelliği gizli değildir; zira habte inmek hacıya gayet uygundur. { الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ } “Onlar ki Allah anıldığı zaman ürperir”; yani üzerlerine celâl nurlarının doğması sebebiyle { قُلُوبُهُمْ } “kalpleri” O Azze ve Celle'den korkar. { وَالصَّابِرِينَ عَلى ما أَصابَهُمْ } “ve başlarına gelenlere sabredenlerdir”; yani mükellefiyetlerin meşakkatlerine, hastalıklar, imtihanlar ve vatanlardan uzak kalmak gibi musibetlerin külfetlerine [sabredenlerdir]. Bunun da buradaki konumunun güzelliği gizli değildir. Zahir olan odur ki, sabır...
على المكاره مطلقا ممدوح. وقال الرازي: يجب الصبر على ما كان من قبل الله تعالى، وأما على ما يكون من قبل الظلمة فغير واجب بل يجب دفعه على من يمكنه ذلك ولو بالقتال انتهى وفيه نظر وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ في أوقاتها، ولعل ذكر ذلك هنا لأن السفر مظنة التقصير في إقامة الصلاة. وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق وأبو عمرو في رواية «الصلاة» بالنصب على المفعولية لمقيمي وحذفت النون منه تخفيفا كما في بيت الكتاب:
hoşlanılmayan şeylere karşı mutlak olarak övülmüş olmasıdır. Râzî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ katından gelen şeylere sabretmek vaciptir; zalimler tarafından gelen şeylere sabretmek ise vacip değildir, bilakis savaşarak da olsa gücü yeten kimsenin onu defetmesi vaciptir.' Bu görüş tartışmaya açıktır. { وَالْمُقِيمِي الصَّلاةِ } “ve namazı dosdoğru kılanlar”; yani vakitlerinde kılanlardır. Bunun burada zikredilmesi, muhtemelen yolculuğun namazı ikame etmede kusur etme ihtimali barındırmasından dolayıdır. Hasan, İbn Ebî İshak ve bir rivayette Ebû Amr «الصلاة» kelimesini «مُقِيمِي» ism-i fâiline meful olarak nasb ile okumuşlardır; Kitâb'daki şu beyitte olduğu gibi nûn harfi tahfif için hazfedilmiştir:
الحافظو عورة العشيرة لا ... تأتيهم من ورائهم نطف (١)
Aşiretin ayıbını örtenlerdir onlar... arkalarından kendilerine hiçbir leke gelmez (1)
بنصب عورة ونظير ذلك قوله:
[Bu beyitte] «عورة» kelimesinin nasbı iledir; bunun bir benzeri de şairin şu sözüdür:
إن الذي حانت بفلج دماؤهم ... هم القوم كل القوم يا أم مالك
Felc'de kanları helak olan o kimseler var ya... Ey Ümmü Mâlik, asıl kavim işte onlardır, tam anlamıyla kavim!
وقوله:
Ve yine şairin şu sözüdür:
ابني كليب إن عميّ اللذا ... قتلا الملوك وفككا الأغلالا
Ey Kuleyb'in iki oğlu! Şüphesiz benim iki amcamdır o ikisi... Kralları öldüren ve prangaları çözen!
وقرأ ابن مسعود والأعمش «والمقيمين الصلاة» بإثبات النون ونصب الصلاة على الأصل، وقرأ الضحاك «والمقيم الصلاة» بالإفراد والإضافة وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ في وجوه الخير ومن ذلك إهداء الهدايا التي يغالون فيها وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ أي من أعلام دينه التي شرعها الله تعالى، والبدن جمع بدنة وهي كما قال الجوهري ناقة أو بقرة تنحر بمكة، وفي القاموس هي من الإبل والبقر كالأضحية من الغنم تهدى إلى مكة وتطلق على الذكر والأنثى وسميت بذلك لعظم بدنها لأنهم كانوا يسمنونها ثم يهدونها، وكونها من النوعين قول معظم أئمة اللغة وهو مذهب الحنفية فلو ندر نحر بدنة يجزئه نحر بقرة عندهم وهو قول عطاء وسعيد بن المسيب، وأخرج عبد بن حميد وابن المنذر عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما لا تعلم البدن إلا من الإبل والبقر.
İbn Mes'ûd ve el-A'meş, asıl kural üzere nûn harfini sabit tutup «الصلاة» kelimesini nasb ederek «والمقيمين الصلاة» şeklinde okumuşlardır. Dahhâk ise müfred ve izafetle «والمقيم الصلاة» şeklinde okumuştur. { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak ederler”; hayır yollarında harcarlar ki değerini yüksek tuttukları kurbanlıkları hediye etmeleri de bundandır. { وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Kurbanlık iri cüsseli hayvanları da sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık”; yani Allah Teâlâ'nın meşru kıldığı dininin alametlerinden kıldık. Budn (البدن), bedene (بدنة) kelimesinin çoğuludur. Cevherî'nin belirttiği gibi Mekke'de kesilen deve veya sığırdır. el-Kâmûs'ta ise: 'Mekke'ye hediye edilen koyun cinsinden kurbanlık gibi deve ve sığırdan olan kurbanlıktır; hem erkeğe hem dişiye ıtlak olunur; bedenlerinin büyüklüğünden dolayı bu isim verilmiştir; zira onlar hayvanları besleyip semirtir, sonra kurban olarak hediye ederlerdi.' Bunun iki türü de kapsadığı dil âlimlerinin ekseriyetinin görüşüdür ve Hanefîlerin mezhebi de budur. Dolayısıyla onlara göre bir kimse bir bedene kurban etmeyi adarsa bir sığır kesmesi yeterli olur; Atâ ve Saîd b. el-Müseyyeb'in görüşü de budur. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan 'Biz bedeni ancak deve ve sığırdan ibaret biliriz' dediğini rivayet etmişlerdir.
وفي صحيح مسلم عن جابر رضي الله تعالى عنه كنا ننحر البدنة عن سبعة فقيل والبقرة فقال: وهل هي إلا من البدن، وقال صاحب البارع من اللغويين: إنها لا تطلق على ما يكون من البقر، وروي ذلك عن مجاهد والحسن وهو مذهب الشافعية فلا يجزى عندهم من نذر نحر بدنة نحر بقرة، وأيد بما
Sahîh-i Müslim'de Câbir radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'Biz bir bedene'yi yedi kişi adına keserdik.' 'Peki ya sığır?' denilince, 'O da beden'den başka bir şey midir ki!' dedi. Lügatçilerden el-Bâri' sahibi: 'Sığır olanlar için bu kelime kullanılmaz' demiştir; bu görüş Mücâhid ve Hasan'dan da rivayet edilmiştir ve Şâfiîlerin mezhebi de budur. Dolayısıyla onlara göre bir bedene kurban etmeyi adayan kimseye sığır kesmek kifayet etmez. Bu görüş,
رواه أبو داود عن جابر قال: قال رسول الله ﷺ: «البدنة عن سبعة والبقرة عن سبعة»
Ebû Dâvûd'un Câbir'den rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «البدنة عن سبعة والبقرة عن سبعة» “Deve yedi kişi içindir, sığır da yedi kişi içindir.”
فإن العطف يقتضي المغايرة وفيما يأتي آخرا تأييد لذلك أيضا، والظاهر أن استعمال البدنة فيما يكون من الإبل أكثر وإن كان أمر الإجزاء متحدا.
Zira atıf başkalığı (muğayereti) iktiza eder; ileride gelecek olan ifadelerde de bunu destekleyen yönler vardır. Zahir olan, kurban olarak yeterli olma hükmü bir olsa da bedene kelimesinin deve türünden olanlar için kullanımının daha yaygın olduğudur.
ولعل مراد جابر بقوله في البقرة وهل هي إلا من البدن أن حكمها حكمها وإلا فيبعد جهل السائل بالمدلول اللغوي ليرد عليه بذلك، ويمكن أن يقال فيما روي عن ابن عمر: إن مراده بالبدن فيه البدن الشرعية، ولعله إذا قيل باشتراكها بين ما يكون من النوعين يحكم العرف أو نحوه في التعيين فيما إذا نذر الشخص بدنة ويشير إلى ذلك ما أخرجه ابن أبي شيبة وعبد بن حميد عن يعقوب الرياحي عن أبيه قال: أوصى إليّ رجل وأوصى ببدنة فأتيت ابن عباس فقلت له: إن رجلا أوصى إليّ وأوصى ببدنة فهل تجزي عني بقرة؟ قال: نعم ثم قال: ممن صاحبكم؟ فقلت: من رياح قال: ومتى اقتنى بنو رياح البقر إلى الإبل وهم صاحبكم إنما البقر لأسد وعبد القيس فتدبر.
Câbir'in sığır hakkındaki: 'O da beden'den başka bir şey midir ki!' sözüyle maksadı, belki de onun hükmünün devenin hükmü gibi olduğudur; aksi takdirde soruyu soranın sözlük anlamını bilmemesi ve ona bu şekilde cevap verilmesi uzak bir ihtimaldir. İbn Ömer'den rivayet edilen söz hakkında ise şöyle denilebilir: Onun oradaki bedenden muradı, şer'î bedenelerdir. Belki de bu lafzın her iki tür arasında müşterek olduğu söylendiğinde, kişi bir bedene adadığında tayin hususunda örf veya benzeri hakem kılınır. İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Ya'kûb er-Riyâhî'den, onun da babasından rivayet ettiği şu haber de buna işaret etmektedir: 'Bir adam bana vasiyette bulundu ve bir bedene kurban edilmesini vasiyet etti. İbn Abbâs'a gelip ona: «Bir adam bana vasiyette bulundu ve bir bedene kurban edilmesini vasiyet etti; benim yerime bir sığır yeterli olur mu?» dedim. O: «Evet» dedi, sonra «Arkadaşınız kimlerdendir?» diye sordu. «Riyâh oğullarındandır» dedim. Şöyle dedi: «Riyâh oğulları ne zaman devenin yanında sığır edindiler ki! Arkadaşınız onlardandır; sığır ise ancak Esed ve Abdülkays kabilelerine aittir.»' İyi düşün!
وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق وشيبة وعيسى «البدن» بضم الباء والدال، وقيل وهو الأصل كخشب وخشبة وإسكان الدال تخفيف منه، ورويت هذه القراءة عن نافع وأبي جعفر.
Hasan, İbn Ebî İshâk, Şeybe ve Îsâ «el-Büdün» (الْبُدُنَ) kelimesini bâ ve dâl harflerinin zammesiyle okumuşlardır. 'Haşebe' (خَشَبَة) ve 'huşub' (خُشُب) kelimelerinde olduğu gibi aslolanın bu olduğu, dâl harfinin sükûnunun ise bundan bir hafifletme (tahfif) olduğu söylenmiştir. Bu kıraat Nâfi‘ ve Ebû Ca‘fer'den de rivayet edilmiştir.
وقرأ ابن أبي إسحاق أيضا بضم الباء والدال وتشديد النون فاحتمل أن يكون اسما مفردا بني على فعل كعتل واحتمل أن يكون التشديد من التضعيف الجائز في الوقف وأجرى الوصل مجرى الوقف، والجمهور على نصب الْبُدْنَ على الاشتغال أي وجعلنا البدن جعلناها، وقرىء بالرفع على الابتداء، وقوله تعالى: لَكُمْ ظرف متعلق بالجعل، ومِنْ شَعائِرِ اللَّهِ في موضع المفعول الثاني له، وقوله تعالى: لَكُمْ فِيها خَيْرٌ أي نفع في الدنيا وأجر في الآخرة كما روي عن ابن عباس، وعن السدي الاقتصار على الأجر جملة مستأنفة مقررة لما قبلها.
İbn Ebî İshak ayrıca bâ ve dâlin zammesi ve nûnun şeddesiyle okumuştur; bu durumda 'utull' gibi fa'ul vezninde bina edilmiş müfred bir isim olması da, şeddenin vakıf hâlinde caiz olan tezyidden kaynaklanıp vasl hâlinin vakıf yerine geçirilmiş olması da muhtemeldir. Cumhur, işteğal kuralı üzere { الْبُدْنَ } kelimesinin nasbı üzerindedir; yani 'Biz bedeneleri var ettik, onları sizin için kıldık' demektir. İbtidâ üzere ref ile de okunmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَكُمْ } “sizin için” buyruğu kılma fiiline müteallık bir zarftır. { مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “Allah'ın nişanelerinden” ifadesi ise onun ikinci mefulü konumundadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { لَكُمْ فِيها خَيْرٌ } “Onlarda sizin için hayır vardır” buyruğu; yani İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere dünyada menfaat ve ahirette ecir vardır demektir. Süddî'den sadece ecirle sınırlandırıldığı rivayet edilmiştir. Bu cümle, öncesini pekiştiren müstakil bir istînâfiyye cümlesidir.
فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها بأن تقولوا عند ذبحها بسم الله والله أكبر اللهم منك ولك. وقد أخرج ذلك جماعة عن ابن عباس، وفي البحر بأن يقول عند النحر: الله أكبر لا إله إلا الله والله أكبر اللهم منك وإليك.
{ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها } “Artık üzerlerine Allah'ın adını anın”; yani onları keserken 'Bismillâhi vallâhu ekber, Allâhümme minke ve lek' (Allah'ın adıyla, Allah en büyüktür. Allah'ım! Bu sendendir ve senin içindir) diyerek [anın]. Bir cemaat bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. el-Bahr'da ise boğazlama anında: 'Allâhu ekber, lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber, Allâhümme minke ve ileyk' (Allah en büyüktür, Allah'tan başka ilah yoktur ve Allah en büyüktür. Allah'ım! Bu sendendir ve sanadır) denilerek yapılacağı belirtilmiştir.
صَوافَّ أي قائمات قد صففن أيديهن وأرجلهن فهو جمع صافة ومفعوله مقدر. وقرأ ابن عباس وابن عمر وابن مسعود والباقر ومجاهد وقتادة وعطاء والكلبي والأعمش بخلاف عنه «صوافن» بالنون جمع صافنة وهو إما من صفن الرجل إذا صف قدميه فيكون بمعنى صواف أو من صفن الفرس إذا قام على ثلاث وطرف سنبك الرابعة لأن البدنة عند الذبح تعقل إحدى يديها فتقوم على ثلاث، وعقلها عند النحر سنّة، فقد أخرج البخاري ومسلم وغيرهما عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه رأى رجلا قد أناخ بدنته وهو ينحرها فقال: ابعثها قياما مقيدة سنة محمد ﷺ.
{ صَوافَّ } “sıra sıra dizilmiş/ayakta dururken”; yani ön ve arka ayaklarını sıraya koyup dikilmiş vaziyette iken demektir. Bu kelime, sâffe (صافة) kelimesinin çoğuludur ve mefulü mahzûftur. İbn Abbâs, İbn Ömer, İbn Mes'ûd, el-Bâkır, Mücâhid, Katâde, Atâ, el-Kelbî ve bir rivayete göre el-A'meş nûn ile «صوافن» şeklinde okumuşlardır. Bu, sâfine (صافنة) kelimesinin çoğuludur. Bu kelime ya kişinin ayaklarını yan yana getirmesini ifade eden «صفن الرجل» kökünden gelir ki bu takdirde «صواف» manasındadır; ya da atın üç ayağı üzerinde durup dördüncüsünün tırnak ucuna basmasını ifade eden «صفن الفرس» kökünden gelir; zira kurbanlık deve boğazlanırken ön ayaklarından biri bağlanır ve böylece üç ayağı üzerinde dikilir. Kurban kesilirken devenin ayağının bağlanması sünnettir. Nitekim Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmişlerdir ki o, kurbanlık devesini yere çöktürmüş hâlde kesen bir adam görmüş ve: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti üzere onu ayakta ve [bir ayağı] bağlı olarak sevk edip kes' demiştir.