والأكثرون على عقل اليد اليسرى، فقد أخرج ابن أبي شيبة (١) عن ابن سابط رضي الله تعالى عنه أن النبي ﷺ وأصحابه كانوا يعقلون يد البدنة اليسرى وينحرونها قائمة على ما بقي من قوائمها. وأخرج عن الحسن قيل له: كيف تنحر البدنة؟ قال: تعقل يدها اليسرى إذا أريد نحرها، وذهب بعض إلى عقل اليمنى فقد أخرج ابن أبي شيبة أيضا عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه كان ينحرها وهي معقولة يدها اليمنى، وقيل لا فرق بين عقل اليسرى وعقل اليمنى، فقد أخرج ابن أبي شيبة أيضا عن عطاء قال: اعقل أي اليدين شئت.
Çoğunluk sol ön ayağın bağlanması görüşündedir. Nitekim İbn Ebî Şeybe (١) İbn Sâbit radıyallâhu anh'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının kurbanlık devenin sol ön ayağını bağladıklarını ve geriye kalan ayakları üzerinde ayaktayken boğazladıklarını rivayet etmiştir. Hasan [el-Basrî]'den de rivayet edildiğine göre kendisine: 'Kurbanlık deve nasıl kesilir?' diye sorulmuş, o da: 'Kesilmek istendiğinde sol ön ayağı bağlanır' demiştir. Bazıları ise sağ ön ayağın bağlanması görüşüne gitmiştir. Nitekim İbn Ebî Şeybe yine İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan onun deveyi sağ ön ayağı bağlıyken kestiğini rivayet etmiştir. Sol ön ayağı bağlamak ile sağ ön ayağı bağlamak arasında fark olmadığı da söylenmiştir. Nitekim İbn Ebî Şeybe yine Atâ'dan: 'İki ön ayaktan dilediğini bağla' dediğini rivayet etmiştir.
وأخرج جماعة عن ابن عمر أنه فسر صَوافَّ بقائمات معقولة إحدى أيديهن فلا فرق في المراد بين صواف وصوافن على هذا أصلا، لكن روي عن مجاهد أن الصواف على أربع والصوافن على ثلاث. وقرأ أبو موسى الأشعري والحسن ومجاهد وزيد بن أسلم وشقيق وسليمان التيمي والأعرج «صوافي» بالياء جمع صافية أي خوالص لوجه الله ﷿ لا يشرك فيها شيء كما كانت الجاهلية تشرك، ونون الياء عمر وابن عبيد وهو خلاف الظاهر لأن «صوافي» ممنوع من الصرف لصيغة منتهى الجموع، وخرج على وجهين: أحدهما أنه وقف عليه بألف الإطلاق لأنه منصوب ثم نون تنوين الترنم لا تنوين الصرف بدلا من الألف، وثانيهما أنه على لغة من يصرف ما لا يصرف لا سيما الجمع المتناهي ولذا قال بعضهم:
Bir topluluk İbn Ömer'den onun { صَوافَّ } lafzını 'ön ayaklarından biri bağlı olarak ayakta duranlar' şeklinde tefsir ettiğini rivayet etmiştir; buna göre 'savâff' ile 'savâfin' arasında kastedilen mana bakımından aslında hiçbir fark yoktur. Ancak Mücâhid'den 'savâff'ın dört ayak üzerinde, 'savâfin'in ise üç ayak üzerinde duranlar olduğu rivayet edilmiştir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, el-Hasan, Mücâhid, Zeyd b. Eslem, Şakîk, Süleyman et-Teymî ve el-A'rec yâ ile «صوافي» şeklinde okumuşlardır; bu da sâfiye (صافية) kelimesinin çoğuludur, yani Câhiliye ehlinin şirk koştuğu gibi içine hiçbir şey ortak edilmeksizin sırf Allah Azze ve Celle rızası için ihlasla adanmışlar demektir. Amr ve İbn Ubeyd yâ harfini tenvinlemişlerdir ki bu zahire aykırıdır; zira «صوافي» kelimesi siygatü müntehe'l-cümû' (en son çoğul kalıbı) olduğu için gayr-i munsarıftır. Bu okuyuş iki veçhe hamledilmiştir: Birincisi, kelime mensub olduğu için üzerinde itlâk elifiyle durulmuş, ardından elif yerine sarf tenvini değil terennüm tenvini getirilmiştir. İkincisi ise gayr-i munsarifi, bilhassa da müntehe'l-cümû' kalıbını munsarif kılanların lügati üzeredir; nitekim bazısı şöyle demiştir:
والصرف في الجمع أتى كثيرا ... حتى ادعى قوم به التخييرا
Çoğulda tenvinleme çokça gelmiştir... Hatta bir topluluk bu konuda muhayyerlik iddia etmiştir.
وقرأ الحسن أيضا «صواف» بالتنوين والتخفيف على لغة من ينصب المنقوص بحركة مقدرة ثم يحذف الياء فأصل صَوافَّ صوافي حذفت الياء لثقل الجمع واكتفي بالكسرة التي قبلها ثم عوض عنها بالتنوين ونحوه.
el-Hasan da menkûs ismi mukadder bir harekeyle nasb edip ardından yâ harfini hazfedenlerin lügati üzere tenvin ve tahfif ile «صواف» şeklinde okumuştur. { صَوافَّ } kelimesinin aslı 'savâfî' olup çoğulun ağırlığından ötürü yâ hazfedilmiş, kendisinden önceki kesre ile yetinilmiş, sonra da ona bedel olarak tenvin ve benzeri getirilmiştir.
ولو أن واش باليمامة داره ... وداري بأعلى حضرموت اهتدى ليا
Eğer evi Yemâme'de olan bir koğucu [bulunsa] ve benim evim de Hadramavt'ın en yukarısında olsa, [yine de o koğucu] bana [ulaşmanın bir yolunu] bulurdu.
وقد تبقى الياء ساكنة كما في قوله:
Şu beyitte olduğu gibi yâ harfi sâkin olarak da kalabilir:
يا باري القوس بريا لست تحسنها ... لا تفسدنها وأعط القوس باريها
Ey yayı yontan, beceremediğin bir yontuşla... Onu bozma, yayı ustasına ver!
وعلى ذلك قراءة بعضهم «صوافي» بإثبات الياء ساكنة بناء على أنه كما في القراءة المشهورة حال من ضمير عَلَيْها ولو جعل كما قيل بدلا من الضمير لم يحتج إلى التخريج على لغة شاذة فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها أي سقطت على الأرض وهو كناية عن الموت. وظاهر ذلك مع ما تقدم من الآثار يقتضي أنها تذبح وهي قائمة، وأيد به كون البدن من الإبل دون البقر لأنه لم تجر عادة بذبحها قائمة وإنما تذبح مضطجعة وقلما شوهد نحر الإبل وهي مضطجعة فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ أي الراضي بما عنده وبما يعطى من غير مسألة ولا تعرض لها، وعليه حمل قول لبيد:
Bazılarının, meşhur kıraatte olduğu gibi { عَلَيْها } zamirinden hâl olmasına binaen yâ harfini sâkin olarak sabitleyip «صوافي» şeklindeki okuyuşu da buna dayanır. Eğer denildiği gibi zamirden bedel kılınsaydı, şâz bir lügate hamledilmeye ihtiyaç duyulmazdı. { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } “Yanları yere yaslandığı”; yani yere düştükleri [vakit] ki bu, ölümden kinayedir. Bunun zahiri, daha önce geçen rivayetlerle birlikte develerin ayaktayken boğazlanmasını gerektirir. Bedenelerin sığırdan değil de deveden ibaret oluşu bununla da desteklenmiştir; zira sığırın ayaktayken kesilmesi âdet olmamıştır, o ancak yatırılarak kesilir; devenin ise yatırılarak boğazlandığı pek az görülmüştür. { فَكُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ } “artık onlardan hem siz yiyin hem de kanaat edene yedirin”; yani istemeksizin ve el açmaksızın yanında bulunana ve kendisine verilene razı olan kimseye [yedirin]. Lebîd'in şu sözü de buna hamledilmiştir:
فمنهم سعيد آخذ بنصيبه ... ومنهم شقيّ بالمعيشة قانع
Onlardan kimi bahtiyardır, nasibini almıştır... Kimi de bedbahttır, az bir geçimle kanaat etmiştir.
وَالْمُعْتَرَّ أي المعترض للسؤال من اعتره إذا تعرض له، وتفسيرهما بذلك مروي عن ابن عباس وجماعة وقال محمد بن كعب ومجاهد وإبراهيم والحسن والكلبي: الْقانِعَ السائل كما في قول عدي بن زيد:
{ وَالْمُعْتَرَّ } “ve isteyene/hâlini arz edene”; yani bir kimseye maruz kalmayı ifade eden 'i'terrahû' kökünden gelip istemek için karşıya çıkana [yedirin]. Bu iki kelimenin bu şekilde tefsiri İbn Abbâs ve bir topluluktan rivayet edilmiştir. Muhammed b. Ka'b, Mücâhid, İbrâhîm, el-Hasan ve el-Kelbî ise şöyle demişlerdir: { الْقانِعَ } isteyen dilencidir; nitekim Adî b. Zeyd'in şu sözünde de böyledir:
وما خنت ذا عهد وأيت بعهده ... ولم أحرم المضطر إذ جاء قانعا
Bir ahit sahibine hıyanet etmedim, ahdine vefa gösterdim... Ve muhtaç kimseyi, isteyerek geldiğinde mahrum bırakmadım.
وَالْمُعْتَرَّ المعترض من غير سؤال، فالقانع قيل على الأول من قنع يقنع كتعب يتعب قنعا إذا رضي بما عنده من غير سؤال، وعلى الثاني من قنع يقنع كسأل يسأل لفظا ومعنى قنوعا. وعلى ذلك جاء قول الشاعر:
{ وَالْمُعْتَرَّ } ise istemeksizin karşıya çıkandır. Birinci görüşe göre 'kâni'' kelimesinin, 'taibe-yet'abu' gibi 'kanea-yakna'u kana'an' kökünden olup istemeksizin yanında bulunana razı olmak anlamına geldiği söylenmiştir. İkinci görüşe göre ise lafız ve mana bakımından 'seele-yes'elu' gibi 'kanea-yakna'u kunûan' kökünden gelip istemek anlamına gelir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
العبد حر إن قنع ... والحر عبد إن قنع
Köle hürdür eğer kanaat ederse... Hür ise köledir eğer tamah edip isterse.
فاقنع ولا تطمع فما ... شيء يشين سوى الطمع
Öyleyse kanaat et, tamah etme; zira... İnsanı ayıplayıp lekeleyen şey tamahtan başkası değildir.
فلا يكون الْقانِعَ على هذا من الأضداد لاختلاف الفعلين، ونص على ذلك الخفاجي حاكما بتوهم من يقول بخلافه. وفي الصحاح نقل القول بأنه من الأضداد عن بعض أهل العلم ولم يتعقبه بشيء، ونقل عنه أيضا أنه يجوز أن يكون السائل سمي قانعا لأنه يرضى بما يعطى قل أو كثر ويقبله ولا يرد فيكون معنى الكلمتين راجعا إلى الرضى، وإلى كون قنع بالكسر بمعنى رضي وقنع بالفتح بمعنى سأل ذهب الراغب وجعل مصدر الأول قناعة وقنعانا ومصدر الثاني قنوعا. ونقل عن بعضهم أن أصل ذلك من القناع وهو ما يغطى به الرأس فقنع بالكسر لبس القناع ساترا لفقره كقولهم: خفي إذا لبس الخفاء وقنع إذا رفع قناعه كاشفا لفقره بالسؤال نحو خفي إذا رفع الخفاء، وأيد كون القانع بمعنى الراضي بقراءة أبي رجاء «القنع» بوزن الحذر بناء على أنه لم يرد بمعنى السائل بخلاف القانع فإنه ورد بالمعنيين والأصل توافق القراءات، وعن مجاهد «القانع» الجار وإن كان غنيا. وأخرج ابن أبي شيبة عنه وعن ابن جبير أن القانع أهل مكة والمعتر سائر الناس، وقيل: المعتر الصديق الزائر، والذي أختاره من هذه الأقوال أولها.
Bu duruma göre iki fiilin farklı olması sebebiyle { الْقانِعَ } kelimesi ezdâd (zıt anlamlı kelimeler) kabilinden olmaz. Hafâcî de bunun aksini söyleyenin vehme düştüğüne hükmederek bunu açıkça belirtmiştir. es-Sıhâh'ta ise onun ezdâddan olduğu görüşü bazı ilim ehlinden nakledilmiş ve buna hiçbir itiraz yöneltilmemiştir. Yine ondan nakledildiğine göre, dilenen kimsenin az veya çok kendisine verilene razı olup kabul etmesi ve geri çevirmemesi sebebiyle 'kâni'' olarak isimlendirilmiş olması da caizdir; bu durumda her iki kelimenin manası rızaya dönmektedir. Râgıb da kesre ile olan 'kanea' fiilinin razı olmak, fetha ile olan 'kanea' fiilinin ise istemek manasına geldiği görüşüne gitmiş ve birincisinin masdarını 'kanâat' ve 'kın'ân', ikincisinin masdarını ise 'kunû'' kılmıştır. Bazılarından ise bunun aslının başın örtüldüğü örtü olan 'kınâ'' (peçe/örtü) kelimesinden geldiği nakledilmiştir; buna göre kesre ile 'kanea', örtüyü giyen kimse için söylenen 'hafiyye' gibi fakirliğini örten örtüyü takınması; [fetha ile] 'kanea' ise örtüyü kaldıran kimse için söylenen 'hafâ' gibi dilenerek fakirliğini açığa vurup örtüsünü kaldırmasıdır. Ebû Recâ'ın 'hazer' vezninde «القنع» şeklindeki okuyuşu da 'kâni'' kelimesinin razı olan manasına geldiğini desteklemektedir; çünkü bu vezin isteyen manasında gelmemiştir; 'kâni'' ise her iki manada da gelmiştir ve asıl olan kıraatlerin birbirine muvafık olmasıdır. Mücâhid'den { الْقانِعَ } kelimesinin zengin bile olsa 'komşu' olduğu rivayet edilmiştir. İbn Ebî Şeybe, ondan ve İbn Cübeyr'den 'kâni''in Mekke ehli, 'mu'terr'in ise diğer insanlar olduğunu rivayet etmiştir. 'Mu'terr'in ziyaret eden dost olduğu da söylenmiştir. Bu görüşler arasından benim tercih ettiğim ise birincisidir.
وقرأ الحسن «والمعتري» اسم فاعل من اعترى وهو واعتر بمعنى. وقرأ عمرو وإسماعيل كما نقل ابن خالويه «المعتر» بكسر الراء بدون ياء، وروي ذلك المقري عن ابن عباس، وجاء ذلك أيضا عن أبي رجاء وحذفت الياء تخفيفا منه واستغناء بالكسرة عنها. واستدل بالآية على أن الهدي يقسم أثلاثا ثلث لصاحبه وثلث للقانع وثلث للمعتر وروي ذلك عن ابن مسعود، وقال محمد بن جعفر رضي الله تعالى عنهما بقسمته أثلاثا أيضا إلا أنه قال: أطعم القانع والمعتر ثلثا والبائس الفقير ثلثا وأهلي ثلثا وفي القلب من صحته شيء.
el-Hasan «والمعتري» şeklinde okumuştur ki bu, 'i'terâ' fiilinin ism-i fâilidir; 'i'terâ' ile 'i'terre' aynı manadadır. Amr ve İsmâil, İbn Hâleveyh'in naklettiği üzere yâ harfi olmaksızın râ'nın kesresiyle «المعتر» şeklinde okumuşlardır. el-Mukrî bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; bu Ebû Recâ'dan da nakledilmiştir. Yâ harfi hafifletmek gayesiyle ve kesre ile yetinilerek hazfedilmiştir. Bu ayetten kurbanlığın üç parçaya bölüneceğine; üçte birinin sahibine, üçte birinin kanaat edene, üçte birinin de isteyene/mu'terre verileceğine delil getirilmiştir ve bu görüş İbn Mes'ûd'dan rivayet edilmiştir. Muhammed b. Ca'fer radıyallâhu anhümâ da üç parçaya bölüneceğini söylemiş, ancak şöyle demiştir: 'Üçte birini kâni' ve mu'terre, üçte birini darlık içindeki fakire, üçte birini de aileme yediririm.' Ne var ki bunun sıhhati konusunda kalpte bir şüphe vardır.
وقال ابن المسيب: ليس لصاحب الهدي منه إلا الربع وكأنه عد القانع والمعتر والبائس الفقير ثلاثة وهو كما
İbnü'l-Müseyyeb ise şöyle demiştir: 'Kurban sahibinin ondan ancak dörtte bir hakkı vardır.' Sanki o, kâni'i, mu'terri ve darlık içindeki fakiri üç [ayrı sınıf] saymıştır; bu görüş ise gördüğün
ترى، قال ابن عطية: وهذا كله على جهة الاستحسان لا الفرض، وكأنه أراد بالاستحسان الندب فيكون قد حمل كلا الأمرين في الآية على الندب.
üzeredir. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Bütün bunlar farz değil, istihsan yoluyladır.' O, istihsan ile mendupluğu kastetmiş gibidir; bu durumda ayetteki her iki emri de mendupluğa hamletmiş olmaktadır.
وفي التيسير أمر (كلوا) للإباحة ولو لم يأكل جاز وأمر أَطْعِمُوا للندب ولو صرفه كله لنفسه لم يضمن شيئا، وهذا في كل هدي نسك ليس بكفارة وكذا الأضحية، وأما الكفارة فعليه التصديق بجميعها فما أكله أو أهداه لغني ضمنه. وفي الهداية يستحب له أن يأكل من هدي التطوع والمتعة والقرآن وكذا يستحب أن يتصدق على الوجه الذي عرف في الضحايا وهو قول بنحو ما يقتضيه كلام ابن عطية في كلا الأمرين وأباح مالك الأكل من الهدي الواجب إلّا جزاء الصيد والأذى والنذر، وأباحه أحمد إلا من جزاء الصيد والنذر، وعند الحسن الأكل من جميع ذلك مباح وتحقيق ذلك في كتب الفقه كَذلِكَ أي مثل ذلك التسخير البديع المفهوم من قوله تعالى: صَوافَّ سَخَّرْناها لَكُمْ مع كمال عظمها ونهاية قوتها فلا تستعصي عليكم حتى إنكم تأخذونها منقادة فتعقلونها وتحبسونها صافة قوائمها ثم تطعنون في لبانها ولولا تسخير الله تعالى لم تطق ولم تكن بأعجز من بعض الوحوش التي هي أصغر منها جرما وأقل قوة وكفى ما يتأبد من الإبل شاهدا وعبرة.
et-Teysîr'de şöyle denilmektedir: 'Yiyiniz' emri ibâha (mubahlık) içindir, yemese de caizdir; { أَطْعِمُوا } 'yediriniz' emri ise mendupluk içindir, tamamını kendisi için harcasa hiçbir şey tazmin etmez. Bu hüküm kefaret olmayan her ibadet kurbanı ve kurbanlıklar için böyledir. Kefarete gelince, onun tamamını tasadduk etmesi gerekir; binâenaleyh ondan yediği yahut zengin birine hediye ettiği kısmı tazmin eder. el-Hidâye'de ise şöyle denilmektedir: 'Kişinin nafile, temettu ve kırân hedyinden yemesi müstehaptır; aynı şekilde kurbanlarda bilinen veçhe üzere tasadduk etmesi de müstehaptır.' Bu da İbn Atıyye'nin her iki emirdeki kelamının gerektirdiğine yakın bir görüştür. Mâlik, av cezası, eza ve adak hedyi hariç vâcip hedyden yemeyi mubah görmüştür. Ahmed ise av cezası ve adak hariç [diğerlerinden] yemeyi mubah kılmıştır. Hasan'a göre ise bütün bunlardan yemek mubahtır. Bunun tahkiki fıkıh kitaplarındadır. { كَذلِكَ } “İşte böylece”; yani Cenâb-ı Hakk'ın: { صَوافَّ } buyruğundan anlaşılan o harikulade boyun eğdiriş gibi { سَخَّرْناها لَكُمْ } “onları sizin hizmetinize verdik”; son derece büyük ve alabildiğine güçlü olmalarına rağmen size karşı gelmezler; hatta siz onları boyun eğmiş vaziyette yakalayıp ayaklarını bağlarsınız, ayaklarını sıraya dizmiş hâlde hapsedersiniz, sonra da göğüs çukurlarına mızrak saplarsınız. Eğer Allah Teâlâ'nın boyun eğdirmesi olmasaydı buna güç yetiremezdiniz; onlar cüssece daha küçük ve güççe daha zayıf olan bazı vahşi hayvanlardan daha âciz değillerdir. Nitekim yabani hâle gelen develer buna ibret ve şahit olarak yeter.
وقال ابن عطية: كما أمرناكم فيها بهذا كله سخرناها لكم ولا يخفى بعده لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أي لتشكروا إنعامنا عليكم بالتقرب والإخلاص لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها أي لن يصيب رضا الله تعالى اللحوم المتصدق بها ولا الدماء المهراقة بالنحر من حيث إنها لحوم ودماء وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ ولكن يصيبه ما يصحب ذلك من تقوى قلوبكم التي تدعوكم إلى تعظيمه تعالى والتقرب له سبحانه والإخلاص له ﷿.
İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Onlar hakkında size bütün bunları emrettiğimiz gibi, onları sizin hizmetinize de verdik.' Bunun uzak bir yorum olduğu açıktır. { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “Umulur ki şükredersiniz”; yani [Allah'a] yakınlaşarak ve ihlasla O'nun size olan nimetine şükredesiniz diye. { لَنْ يَنالَ اللَّهَ لُحُومُها وَلا دِماؤُها } “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a asla ulaşmaz”; yani sırf et ve kan olmaları bakımından tasadduk edilen etler de kurban edilerek akıtılan kanlar da Allah Teâlâ'nın rızasına asla erişmez. { وَلكِنْ يَنالُهُ التَّقْوى مِنْكُمْ } “fakat O'na ancak sizden olan takva ulaşır”; ancak buna eşlik eden ve sizi O Teâlâ'yı tazim etmeye, O Sübhânehu'ya yakınlaşmaya ve O Azze ve Celle'ye ihlasla yönelmeye sevk eden kalplerinizdeki takva O'na ulaşır.
وقال مجاهد: أراد المسلمون أن يفعلوا فعل المشركين من الذبح وتشريح اللحم ونصبه حول الكعبة ونضحها بالدماء تعظيما لها وتقربا إليه تعالى فنزلت هذه الآية، وروي نحوه عن ابن عباس. وغيره. وقرأ يعقوب وجماعة «أن تنال» . «ولكن تناله» بالتاء. وقرأ أبو جعفر الأول بالتاء والثاني آخر الحروف، وعن يحيى بن يعمر والجحدري أنهما قرءآ بعكس ذلك. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «لن ينال» «ولكن يناله» بالبناء لما يسم فاعله في الموضعين ولحومها ولا دماءها بالنصب كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ كرره سبحانه تذكيرا للنعمة وتعليلا له بقوله تعالى:
Mücâhid şöyle demiştir: Müslümanlar, Kâbe'yi tazim etmek ve O Teâlâ'ya yakınlaşmak amacıyla müşriklerin yaptığı gibi kurban kesip etleri dilimleyerek Kâbe'nin etrafına dikmek ve kanlarını Kâbe'ye serpmek istediler; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Benzeri bir rivayet İbn Abbâs ve başkalarından da nakledilmiştir. Ya'kûb ve bir cemaat her iki fiili tâ ile «أن تنال» ve «ولكن تناله» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca'fer birincisini tâ ile ikincisini ise son harfle (yâ ile) okumuştur. Yahyâ b. Ya'mer ve el-Cahderî'den ise bunun aksini okudukları rivayet edilmiştir. Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ her iki yerde de meçhul sîgasıyla «لن ينال» ve «ولكن يناله» şeklinde, etleri ve kanları lafızlarını ise nasb ile okumuştur. { كَذلِكَ سَخَّرَها لَكُمْ } “İşte böylece onları sizin hizmetinize verdi”; Cenâb-ı Hak nimeti hatırlatmak ve şu buyruğuyla gerekçesini açıklamak için bunu tekrar etmiştir:
لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ أي لتعرفوا عظمته تعالى باقتداره على ما لا يقدر عليه غيره ﷿ فتوحدوه بالكبرياء، وقيل: أي لتقولوا الله أكبر عند الإحلال أو الذبح عَلى ما هَداكُمْ أي على هدايته وإرشاده إياكم إلى طريق تسخيرها وكيفية التقرب بها، فما مصدرية، وجوز أن تكون موصوفة وأن تكون موصولة والعائد محذوف، ولا بد أن يعتبر منصوبا عند من يشترط في حذف العائد المجرور أن يكون مجرورا بمثل ما جرّ به الموصول لفظا ومعنى ومتعلقا، وعَلى متعلقة بتكبروا لتضمنه معنى الشكر أو الحمد كأنه قيل: لتكبروه تعالى شاكرين أو حامدين على ما هداكم، وقال بعضهم: على بمعنى اللام التعليلية ولا حاجة إلى اعتبار التضمين، ويؤيد ذلك قول الداعي على الصفا: الله أكبر على ما هدانا والحمد لله تعالى على ما أولانا، ولا يخفى أن لعدم اعتبار التضمين هنا وجها ليس فيما نحن فيه فافهم وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ أي المخلصين في كل ما يأتون ويذرون في أمور دينهم. وعن ابن عباس هم الموحدون.
{ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ } “Allah'ı yüceltesiniz diye”; yani O Azze ve Celle'den başkasının güç yetiremeyeceği şeylere kâdir oluşuyla O Teâlâ'nın büyüklüğünü bilesiniz ve O'nu kibriyâ ile birleyesiniz diye. İhramdan çıkarken veya kurban keserken 'Allâhu ekber' diyesiniz diye manasında olduğu da söylenmiştir. { عَلى ما هَداكُمْ } “size hidayet etmesine karşılık”; yani onları boyun eğdirme yoluna ve onlarla nasıl kurban kesilerek yakınlaşılacağına dair sizi hidayete erdirmesine ve rehberlik etmesine karşılık [yüceltesiniz diye]. Buradaki 'mâ' masdariyyedir; mevsûfe veya sılası hazfedilmiş mevsûle olması da caiz görülmüştür. Hazfedilen mecrûr aid zamirinin lafız, mana ve müteallak bakımından mevsûlün cer edildiği harfle cer edilmiş olmasını şart koşanlara göre mensub kabul edilmesi gerekir. 'Alâ' harf-i cerri, şükür veya hamd manasını tazammun ettiği için 'tekbîr' fiiline müteallıktır; sanki: 'Size hidayet etmesine karşılık şükrediciler veya hamdediciler olarak O Teâlâ'yı tekbir edesiniz diye' denilmiş gibidir. Bazıları ise şöyle demiştir: 'Alâ', ta'lîl bildiren lâm manasındadır ve tazammun kabul etmeye ihtiyaç yoktur. Safâ tepesinde dua edenin: 'Bizi hidayete erdirmesine karşılık Allah en büyüktür, bize bahşettiklerine karşılık Allah Teâlâ'ya hamdolsun' sözü de bunu destekler. Aşikârdır ki burada tazammunun kabul edilmemesinin, üzerinde bulunduğumuz meselede olmayan bir yönü vardır, iyi anla! { وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenleri müjdele”; yani din işlerinde yapıp ettikleri ve terk ettikleri her şeyde ihlaslı olanları [müjdele]. İbn Abbâs'tan onların muvahhidler olduğu rivayet edilmiştir.
ومن باب الإشارة في الآيات يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ بالإعراض عن السوي وطلب الجزاء إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ وهي مبادئ القيامة الكبرى يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ
Ayetlerdeki işârî mana kabilinden: { يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ } “Ey insanlar! Rabbinizden sakının” [buyruğu], [Allah'tan] gayrısından yüz çevirip karşılık aramaktan sakınmakla [olur]. { إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ } “Çünkü kıyamet vaktinin sarsıntısı” ki o, büyük kıyametin başlangıçlarıdır. { يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ } “Onu gördüğünüz gün her emzikli kadın unutur”; [bu emzikliler] eşyanın maddeleridir; zira her şeyin melekûtî bir maddesi vardır ki o mülkten olan yavrusunu emzirir ve onu istidat beşiğinde terbiye eder. { وَتَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ } “ve her yüklü kadın bırakır”;
وهي مواد الأشياء فإن لكل شيء مادة ملكوتية ترضع رضيعها من الملك وتربيه في مهد الاستعداد وَتَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ
bunlar da heyûlâlardır (ilk maddelerdir), { حَمْلَها } “yükünü”;
وهي الهيولات حَمْلَها
bunlar da heyûlâlardır (ilk maddelerdir), { حَمْلَها } “yükünü”;
وهي الصور يوم تبدل الأرض غير الأرض والسماوات وَتَرَى النَّاسَ سُكارى
bunlar da yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün suretlerdir. { وَتَرَى النَّاسَ سُكارى } “İnsanları sarhoş görürsün”;
الحيرة وَما هُمْ بِسُكارى
hayret [sarhoşudur], { وَما هُمْ بِسُكارى } “oysa onlar sarhoş değillerdir”;
المحبة،
muhabbet [sarhoşluğuyla].
قيل سكر الأعداء من رؤية القهريات. وسكر الموافقين من رؤية بدائع الأفعال. وسكر المريدين من لمعان الأنوار.
Şöyle denilmiştir: Düşmanların sarhoşluğu, kahrın tecellilerini görmektendir. Uygun kimselerin sarhoşluğu, eşsiz fiilleri görmektendir. Müridlerin sarhoşluğu, nurların parıldamasındandır.
وسكر المحبين من كشوف الأسرار. وسكر المشتاقين من ظهور سني الصفات. وسكر العاشقين من مكاشفة الذات.
Sevenlerin sarhoşluğu, sırların keşfedilmesindendir. Özlem duyanların sarhoşluğu, yüce sıfatların zuhurundandır. Âşıkların sarhoşluğu, Zât'ın müşahedesindendir.
وسكر المقربين من الهيبة والجلال. وسكر العارفين من الدخول في حجال الوصال. وسكر الموحدين من استغراقهم في بحار الأولية. وسكر الأنبياء والمرسلين ﵈ من اطلاعهم على أسرار الأزلية:
Yakınlaştırılmışların (mukarreblerin) sarhoşluğu, heybet ve celâldendir. Âriflerin sarhoşluğu, vuslat çadırlarına girmektedir. Muvahhidlerin sarhoşluğu, evveliyyet denizlerinde boğulmalarındandır. Peygamberlerin ve resullerin sarhoşluğu ise aleyhimüsselâm ezeliyet sırlarına muttali olmalarındandır:
ألم بنا ساق يجل عن الوصف ... وفي طرفه خمر وخمر على الكف
Bize vasfedilmekten yüce bir sâki uğradı... Bakışında bir şarap, avucunda da bir şarap vardı.
فأسكر أصحابي بخمرة كفه ... وأسكرني والله من خمرة الطرف
Dostlarımı avucundaki şarapla sarhoş etti... Vallahi beni ise bakışındaki şarapla sarhoş eyledi.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ الآية يدخل فيه من يعبد الله تعالى طمعا في الكرامات ومحمدة الخلق ونيل دنياهم فإن رأى شيئا من ذلك سكن إلى العبادة وإن لم ير تركها وتهاون فيها خَسِرَ الدُّنْيا بفقدان الجاه والقبول والافتضاح عند الخلق وَالْآخِرَةَ ببقائه في الحجاب عن مشاهدة الحق واحتراقه بنار البعد مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ الآية فيه إشارة إلى حسن مقام التسليم والرضى بما فعل الحكيم ﷻ وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ فيه من تعظيم أمر الكعبة ما فيه، وقد جعلها الله تعالى مثالا لعرشه وجعل الطائفين بها من البشر كالملائكة الحافين من حول العرش يسبحون بحمد ربهم إلا أن تسبيح البشر وثناءهم عليه ﷿ بكلمات إلهية قرآنية فيكونون من حيث تسبيحهم وثنائهم بتلك الكلمات من حيث إنها كلماته تعالى نوابا عنه ﷿ ذلك في ويكون أهل القرآن وهم كما في الحديث أهل الله تعالى وخاصته، وللكعبة أيضا امتياز على العرش وسائر البيوت الأربعة عشر لأمر ما نقل إلينا أنه في العرش ولا في غيره من تلك البيوت وهو الحجر الأسود الذي جاء في الخبر أنه يمين الله ﷿ ثم إنه تعالى جعل لبيته أربعة أركان لسر إلهي وهي في الحقيقة ثلاثة لأنه شكل مكعب الركن الذي يلي الحجر كالحجر في الصورة مكعب الشكل ولذلك سمي الكعبة تشبيها بالكعب، ولما جعل الله تعالى له بيتا في العالم الكبير جعل نظيره في العالم الصغير وهو قلب المؤمن، وقد ذكروا أنه أشرف من هذا البيت
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ } “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder” ayetinin kapsamına kerametler elde etme, halkın övgüsünü kazanma ve onların dünyalığına nail olma hırsıyla Allah Teâlâ'ya kulluk eden kimse girer; şayet bunlardan bir şey görürse ibadete ısınır, görmezse ibadeti bırakır ve onu hafife alır. { خَسِرَ الدُّنْيا } “Dünyayı kaybetmiştir”; mevkiyi ve kabul görmeyi yitirmekle ve halk nezdinde rezil olmakla [kaybetmiştir]. { وَالْآخِرَةَ } “ve ahireti de”; Hakk'ı müşahede etmekten perdelenmiş kalmakla ve uzaklık ateşiyle yanmakla [kaybetmiştir]. { مَنْ كانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّماءِ } “Kim Allah'ın ona dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa, göğe bir ip uzatsın...” ayetinde, Hakîm celle celâluhu'nun yaptığına teslim olma ve razı olma makamının güzelliğine bir işaret vardır. { وَإِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Hani biz İbrâhim'e Beyt'in yerini hazırlamış ve: 'Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, ayakta duranlar, rükû ve secde edenler için Beytimi temiz tut' [demiştik]” buyruğunda Kâbe'nin büyüklüğüne dair neler neler vardır! Allah Teâlâ onu arşına bir timsal kılmış, onu tavaf eden insanları da Arş'ın etrafını kuşatıp Rablerini hamd ile tesbih eden melekler gibi yapmıştır; ne var ki insanların O'nu tesbihi ve azze ve celle O'na senâsı ilâhî ve Kur'ânî kelimelerledir. Dolayısıyla onlar, bu kelimelerin O Teâlâ'nın kelimeleri olması cihetiyle, bu kelimelerle O'nu tesbih etmeleri ve O'na senâda bulunmaları bakımından O'nun azze ve celle nâibleri olurlar ve hadiste geçtiği üzere Kur'an ehli, Allah Teâlâ'nın ehli ve O'nun has kulları olurlar. Ayrıca Kâbe'nin Arş'a ve diğer on dört Beyt'e karşı, ne Arş'ta ne de bu diğer evlerde bulunduğu bize nakledilmemiş olan bir imtiyazı vardır ki o da haberde Allah'ın azze ve celle sağ eli olduğu rivayet edilen Hacerülesved'dir. Sonra O Teâlâ, ilâhî bir sırdan ötürü Beyti için dört köşe (rükn) kılmıştır; bunlar hakikatte üçtür, çünkü küp şeklindedir. Hacer'in yanındaki köşe suret bakımından Hacer gibi küp şeklindedir, bu sebeple topuk kemiğine (ka'b) benzetilerek Kâbe diye isimlendirilmiştir. Allah Teâlâ büyük âlemde kendisi için bir beyt kıldığında, küçük âlemde de onun bir benzerini kılmıştır ki o da müminin kalbidir. Nitekim onun bu Beyt'ten daha şerefli olduğunu zikretmişlerdir.
«وما وسعني أرضي ولا سمائي ولكن وسعني قلب عبدي المؤمن»
«Beni ne yerim ne de göğüm içine aldı; fakat beni mümin kulumun kalbi içine aldı.»
وجعل الخواطر التي تمر عليه كالطائفين وفيها مثلهم المحمود والمذموم، وجعل محل الخواطر فيه كالأركان التي للبيت فمحل الخاطر الإلهي كركن الحجر ومحل الخاطر الملكي كالركن اليماني ومحل الخاطر النفسي كالمكعب الذي في الحجر لا غير وليس للخاطر الشيطاني فيه محل، وعلى هذا قلوب الأنبياء ﵈، وقد يقال: محل الخاطر النفسي كالركن الشامي ومحل الخاطر الشيطاني كالركن العراقي، وإنما جعل ذلك للركن العراقي لأن الشارع شرع أن يقال عنده: أعوذ بالله تعالى من الشقاق والنفاق وسوء الأخلاق، وعلى هذا قلوب المؤمنين ما عدا الأنبياء ﵈، وأودع سبحانه فيه كنزا أراد ﷺ أن يخرجه فلم يفعل لمصلحة رآها، وكذا أراد عمر فامتنع اقتداء برسول الله ﷺ. وكذلك أودع جل وعلا في قلب الكامل كنز العلم به ﷿.
Ona uğrayan hatıraları da tavaf edenler gibi kılmıştır; onların içinde de övülen ve yerilen olanlar vardır. Kalpteki hatıraların mahallini de Beyt'in rükünleri gibi kılmıştır: İlâhî hatıranın mahalli Hacer rüknü gibi, melekî hatıranın mahalli Yemânî rüknü gibi, nefsânî hatıranın mahalli sadece Hicr'deki küp şeklinde olan yer gibidir; şeytanî hatıranın ise orada hiçbir mahalli yoktur. Peygamberlerin aleyhimüsselâm kalpleri bu kabildendir. Şöyle de denilebilir: Nefsânî hatıranın mahalli Şâmî rüknü gibi, şeytanî hatıranın mahalli ise Irâkî rüknü gibidir. Bunun Irâkî rüknüne tahsis edilmesi, Şâri'in onun yanında: 'Allahım! Ayrılıktan, nifaktan ve kötü ahlaktan Allah Teâlâ'ya sığınırım' denilmesini meşru kılmasındandır. Peygamberler aleyhimüsselâm dışındaki müminlerin kalpleri de bu kabildendir. Cenâb-ı Hak Kâbe'ye bir hazine koymuştur; Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu çıkarmak istemiş fakat gördüğü bir maslahattan ötürü yapmamıştır; aynı şekilde Ömer de istemiş ama Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem uyarak vazgeçmiştir. İşte aynı şekilde O Azze ve Celle, kâmil insanın kalbine de O'nu azze ve celle bilme hazinesini yerleştirmiştir.
وارتفاع البيت على ما مر سبعة وعشرون ذراعا وربع ذراع. وقال بعضهم: ثمانية وعشرون ذراعا، وعليه يكون ذلك نظير منازل القلب التي تقطعها كواكب الإيمان السيارة لإظهار حوادث تجري في النفس كما تقطع السيارة منازلها في الفلك لإظهار الحوادث في العالم العنصري إلى غير ذلك مما لا يعرفه إلا أهل الكشف.
Beyt'in yüksekliği, daha önce geçtiği üzere yirmi yedi zirâ ve bir çeyrek zirâdır. Bazıları ise yirmi sekiz zirâ olduğunu söylemiştir. Buna göre bu durum, seyyarelerin felekteki menzillerini unsurî âlemdeki hadiseleri ortaya çıkarmak için katetmesi gibi, imanın seyyare yıldızlarının nefiste cereyan eden hadiseleri ortaya çıkarmak için katettiği kalbin menzillerine denk düşer; bunun dışında keşif ehlinden başkasının bilemeyeceği daha nice sırlar vardır.
لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ أي إلى ما يليه فإن النحر بمنى وجعلت محلا للقرابين على ما ذكر الشيخ الأكبر محيي الدين قدس سره لأنها من بلوغ الأمنية ومن بلغ المنى المشروع فقد
{ لَكُمْ فِيها مَنافِعُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّها إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Onlarda sizin için belirlenmiş bir süreye kadar birtakım faydalar vardır. Sonra onların varacağı yer o Beyt-i Atîk'tir”; yani ona bitişik olan yerdir; zira kurban kesimi Minâ'dadır. Şeyhü'l-Ekber Muhyiddin'in —kuddise sirruh— belirttiğine göre kurbanların varış yeri kılınması, emele ulaşmaktan ileri gelir; meşru emele ulaşan ise
بلغ الغاية. وفي نحر القرابين إتلاف أرواح عن تدبير أجسام حيوانية لتتغذى بها أجسام إنسانية فتنظر أرواحها إليها في حال تفريقها فتدبرها إنسانية بعد ما كانت تدبرها إبلا أو بقرا، وهذه مسألة دقيقة لم يفطن لها إلا من نور الله تعالى بصيرته من أهل الله تعالى انتهى. وتعقله مفوض إلى أهله فاجهد أن تكون منهم.
gayeye ulaşmıştır. Kurbanların kesilmesinde, insan bedenlerinin onlarla beslenmesi için hayvanî bedenleri yönetmekten ruhların boşa çıkarılması vardır. Böylece o ruhlar dağılma anında o bedenlere bakar ve daha önce deve ya da sığır bedenini yönetirken, artık insan bedenini yönetirler. Bu, Allah ehlinden ancak Allah Teâlâ'nın basiretini nurlandırdığı kimselerin fark edebileceği dakik bir meseledir; [Muhyiddin'in sözü] bitti. Bunun akılla kavranması ise ehline havale edilmiştir; sen de onlardan olmaya gayret et!
وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ حسبما يحصل لهم من التجلي عند ذلك، وقد يحصل من الذكر طمأنينة القلب لاقتضاء التجلي إذ ذلك، وذكر بعضهم أن لكل اسم تجليا خاصا فإذا ذكر الله تعالى حصل حسب الاستعداد ومن هاهنا يحصل تارة وجل وتارة طمأنينة وإِذا لا تقتضي الكلية بل كثيرا ما يؤتى بها في الشرطية الجزئية، وقيل العارف متى سمع الذكر من غيره تعالى وجل قلبه ومتى سمعه منه ﷿ اطمأن. ويفهم من ظاهر كلامهم أن السامع للذكر إما وجل أو مطمئن ولم يصرح بقسم آخر فإن كان فالباقي على حاله قبل السماع، وأكثر مشايخ زماننا يرقصون عند سماع الذكر فما أدري أن يشأ رقصهم عن وجل منه تعالى أم عن طمأنينة؟ وسيظهر ذلك يوم تبلى السرائر وتظهر الضمائر وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ قد تقدم لك أنهم ينحرون البدن معقولة اليد اليسرى قائمة على ما بقي من قوائمها، وذكروا في سر ذلك أنه لما كان نحرها قربة أراد ﷺ المناسبة في صفة نحرها في الوترية فأقامها على ثلاث قوائم لأن الله تعالى وتر يحب الوتر والثلاثة أو الإفراد فلها أول المراتب في ذلك والأولية وترية أيضا، وجعلها قائمة لأن القيومية مثل الوترية صفة إلهية فيذكر الذي ينحرها مشاهدة القائم على كل نفس بما كسبت، وقد صح أن المناسك إنما شرعت لإقامة ذكر الله تعالى، وشفع الرجلين لقوله تعالى: وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ [القيامة: ٢٩] وهو اجتماع أمر الدنيا بالآخرة، وأفرد اليمين من يد البدن حتى لا تعتمد إلا على وتر له الاقتدار. وكان العقل في اليد اليسرى لأنها خلية عن القوة التي لليمنى والقيام لا يكون إلا عن قوة.
{ وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } “O alçak gönüllü kimseleri müjdele ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir”; o anda kendilerine hasıl olan tecelli nispetinde [ürperir]. Zikirden dolayı kalpte bazen de sekinet hasıl olabilir, çünkü o andaki tecelli bunu gerektirir. Bazıları her ismin özel bir tecellisi olduğunu, dolayısıyla Allah Teâlâ zikredildiğinde istidada göre hâsıl olduğunu zikretmişlerdir. İşte bundan ötürü kimi zaman ürperti kimi zaman da sekinet hâsıl olur. Şart edatı olan 'izâ' külliyet gerektirmez, bilakis cüz'î şart bildirmede çokça kullanılır. Şöyle de denilmiştir: Ârif, zikri O Teâlâ'dan başkasından işittiğinde kalbi ürperir, O'ndan azze ve celle işittiğinde ise sükûnete erer. Sözlerinin zahirinden anlaşılan şudur ki, zikri dinleyen kimse ya ürperir ya da sükûnete erer; başka bir kısımdan açıkça bahsedilmemiştir. Şayet varsa, o da dinlemeden önceki hâli üzere kalandır. Zamanımızın şeyhlerinin çoğu zikri dinlerken raks etmektedirler; rakslarının O Teâlâ'dan duyulan bir ürpertiden mi yoksa bir sükûnetten mi neşet ettiğini bilemiyorum! Bu durum, gizlilerin yoklanacağı ve içlerin açığa çıkacağı gün aşikâr olacaktır. { وَالْبُدْنَ جَعَلْناها لَكُمْ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيها خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْها صَوافَّ } “İri cüsseli kurbanlık develeri de sizin için Allah'ın nişanelerinden kıldık; onlarda sizin için hayır vardır. O halde onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın”; kurbanlık develeri sol elleri bağlı, geriye kalan ayakları üzerinde ayakta durur vaziyette kestikleri daha önce geçmişti. Bunun sırrı hakkında şöyle demişlerdir: Kurban kesmek bir ibadet olduğundan, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun kesilme niteliğinde teklik (vitr) vasfına uygunluk gözetmiştir; bu sebeple onu üç ayak üzerinde durdurmuştur. Zira Allah Teâlâ tektir, teki sever; üç ise teklerin ilkidir, dolayısıyla bu hususta ilk mertebeye sahiptir, evveliyet de tekil bir durumdur. Onu ayakta kılmıştır; çünkü kayyûmiyet de teklik gibi ilâhî bir sıfattır, böylece onu kesen kimse herkesin kazandığını gözetip duran zâtı müşahede etmeyi hatırlar. Hac menâsikinin ancak Allah Teâlâ'nın zikrini ikame etmek için meşru kılındığı sahih olarak sabittir. İki ayağını ise Allah Teâlâ'nın: 'Bacak bacağa dolaştığında' [Kıyâme 75/29] buyruğundan ötürü çift kılmıştır ki bu, dünya işi ile ahiretin bir araya gelmesidir. Kurbanlık devenin sağ ayağını ise kudret sahibi olan bir teke dayanması için tek bırakmıştır. Bağlama işi sol ayakta olmuştur; çünkü o, sağ ayağın sahip olduğu güçten yoksundur ve ayakta durmak ancak bir güçle mümkündür.
وقد أخرج مسلم عن ابن عباس أنه قال: «صلى رسول الله ﷺ الظهر بذي الحليفة ثم دعا بناقته فأشعرها في صفحة سنامها الأيمن وسلت عنها الدم وقلدها نعلين ثم ركب راحلته» الحديث.
Müslim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zülhuleyfe'de öğle namazını kıldı, sonra devesini getirtti, hörgücünün sağ tarafını yarıp işaretledi (iş'âr), kanını sildi, boynuna iki nalet astı (taklîd), sonra da bineğine bindi...» hadis.
والسر في كون هديه ﵊ من الإبل مع أنه جاء فيها أنها شياطين ولذا كرهت الصلاة في معاطنها الإشارة إلى أن مقامه ﵊ رد البعداء من الله تعالى إلى حال التقريب. وفي إشعارها في سنامها الذي هو أرفع ما فيها إشعار منه ﷺ بأنه ﵊ أتى عليهم من صفة الكبرياء الذي كانوا عليه في نفوسهم فليتجنبوها فإن الدار الآخرة إنما جعلت للذين لا يريدون علوا في الأرض ولا فسادا، ووقع الإشعار في الصفحة اليمنى لأن اليمين محل الاقتدار والقوة، والصفحة من الصفح ففي ذلك إشعار بأن الله تعالى يصفح عمن هذه صفته إذا طلب القرب من الله تعالى وزال عن كبريائه الذي أوجب له البعد، وجعل ﵊ الدلالة على إزالة الكبرياء في شيطنة البدن في تعليق النعال في رقابها إذ لا يصفع بالنعال إلا أهل الهون والمذلة ومن كان بهذه المثابة فما بقي فيه كبرياء تشهد، وعلق النعال بقلائد العهن ليتذكر بذلك ما أراد الله تعالى وتكون الجبال كالعهن المنفوش، وقد ذكروا لجميع أفعال الحج أسرارا من هذا القبيل، وعندي أن أكثرها تعبدية وأن أكثر ما ذكروه من قبيل الشعر والله تعالى الموفق للسداد.
Develer hakkında onların şeytanlar olduğu ve bu yüzden onların ağıllarında namaz kılmanın mekruh görüldüğü rivayet edilmiş olmasına rağmen kurbanlığının aleyhisselâm deveden olmasındaki sır; onun aleyhisselâm makamının, Allah Teâlâ'dan uzak kalmış olanları yakınlık hâline döndürmek olduğuna işarettir. Devenin en yüksek yeri olan hörgücünden iş'âr edilmesinde (yaralanmasında), Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem onların içlerinde bulundukları kibir sıfatının üzerine gittiğine ve bundan sakınmaları gerektiğine dair bir işaret vardır; zira ahiret yurdu ancak yeryüzünde böbürlenmeyi ve bozgunculuğu istemeyenler için kılınmıştır. İş'âr sağ tarafta vaki olmuştur; çünkü sağ taraf iktidar ve kuvvet mahallidir. 'Safha' kelimesi ise 'safh' (bağışlama) kökündendir; bunda, bu vasfa sahip olup da Allah Teâlâ'ya yakınlık dileyen ve kendisini uzaklığa mahkûm eden kibrinden vazgeçen kimseyi Allah Teâlâ'nın bağışlayacağına bir işaret vardır. Hz. Peygamber aleyhisselâm kurbanlıkların şeytanlığında bulunan kibrin zevaline delaleti, boyunlarına nalların asılmasında kılmıştır; zira nallarla ancak hor ve zelil kimseler tokatlanır; bu duruma düşen kimsede ise artık şahit olunacak bir kibir kalmaz. Nalları yün kolyelerle asmıştır ki bununla Allah Teâlâ'nın muradı ve 'dağların atılmış yün gibi olacağı' hatırlansın. Haccın bütün fiilleri için bu kabilden sırlar zikretmişlerdir. Bana göre ise bunların çoğu taabbüdîdir (akılla kavranamaz, ibadet kabilindendir) ve onların zikrettiklerinin çoğu şiir kabilindendir. Doğruya muvaffak kılan ancak Allah Teâlâ'dır.
إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا كلام مستأنف مسوق لتوطين قلوب المؤمنين ببيان أن الله تعالى ناصرهم على أعدائهم بحيث لا يقدرون على صدهم عن الحج وذكر أن ذلك متصل بقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ [الحج: ٢٥] وإن ما وقع في البين من ذكر الشعائر مستطردا لمزيد تهجين فعلهم وتقبيحهم لازدياد قبح الصد بازدياد
{ إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah inananları savunur”; Allah Teâlâ'nın düşmanlarına karşı kendilerine yardım edeceğini, onların kendilerini hacdan alıkoymaya güç yetiremeyeceklerini açıklayarak müminlerin kalplerini yatıştırmak üzere sevk edilmiş müstakil bir kelâmdır. Bunun Allah Teâlâ'nın: 'Şüphesiz o inkâr edenler ve alıkoyanlar...' [Hac 22/25] buyruğuyla irtibatlı olduğu; arada şeâirin zikredilmesinin ise, alıkoydukları şeyin
تعظيم ما صد عنه، وتصديره لكلمة التحقيق لإبراز الاعتناء التام بمضمونه، وصيغة المفاعلة إما للمبالغة أو للدلالة على تكرر الدفع فإنها قد تتجرد عن وقوع الفعل المتكرر من الجانبين فيبقى تكرره كالممارسة أي إن الله تعالى يبالغ في دفع غائلة المشركين وضررهم الذي من جملته الصد عن سبيل الله تعالى والمسجد الحرام مبالغة من يغالب فيه أو يدفعها عنهم مرة بعد أخرى حسبما يتجدد منهم القصد إلى الإضرار بهم كما في قوله تعالى: كُلَّما أَوْقَدُوا ناراً لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ [المائدة: ٦٤] .
büyüklüğünün artmasıyla engellemenin çirkinliğinin de artmasından ötürü onların fiillerini daha da çirkinleştirmek ve kötülemek amacıyla istıtrâdî (dolaylı) olarak yer aldığı zikredilmiştir. Cümlenin tahkik lafzıyla (inne ile) başlatılması, içeriğine gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir. Mufâale kalıbı ise ya mübalağa içindir yahut savmanın tekrarlanışını belirtmek içindir; zira mufâale kalıbı bazen iki taraftan tekrarlanan fiilin vuku bulmasından soyutlanarak geriye alışkanlık gibi tekrarı kalır. Yani Allah Teâlâ, müşriklerin gailelerini ve Allah Teâlâ'nın yolundan ve Mescid-i Harâm'dan alıkoymayı da içeren zararlarını, bu hususta baskın gelmeye çalışan birinin mübalağasıyla savmada mübalağa eder veya Allah Teâlâ'nın: 'Savaş için her ne zaman bir ateş yakmışlarsa Allah onu söndürmüştür' [Mâide 5/64] buyruğunda olduğu gibi, onlardan müminlere zarar verme kastı her yenilendikçe bunu onlardan defalarca savar.
وقرأ أبو عمرو وابن كثير «يدفع» والمفعول محذوف كما أشير إليه، وفي البحر أنه لم يذكر ما يدفعه سبحانه عنهم ليكون أفخم وأعظم وأعم، وأنت تعلم أن المقام لا يقتضي العموم بل هو غير صحيح.
Ebû Amr ve İbn Kesîr, işaret edildiği üzere mef'ûlü mahzûf olarak «yedfeu» şeklinde okumuşlardır. el-Bahr'da, Cenâb-ı Hakk'ın onlardan neyi savacağını daha azametli, daha büyük ve daha kapsamlı olsun diye zikretmediği belirtilmiştir. Sen de bilirsin ki makam genellik gerektirmemektedir, bilakis bu doğru değildir.
وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ تعليل لما في ضمن الوعد الكريم من الوعيد للمشركين وإيذان بأن دفعهم بطريق القهر والخزي. وقيل: تعليل للدفاع عن المؤمنين ببغض المدفوعين على وجه يتضمن أن العلة في ذلك الخيانة والكفر، وأوثر لا يُحِبُّ على يبغض تنبيها على مكان التعريض وأن المؤمنين هم أحباء الله تعالى، ولعل الأول أولى لإيهام هذا إن الآية من قبيل قولك: إني أدفع زيدا عن عمرو لبغضي زيدا وليس في ذلك كثير عناية بعمرو أي إن الله تعالى يبغض كل خوان في أماناته تعالى وهي أوامره تعالى شأنه ونواهيه أو في جميع الأمانات التي هي معظمها كفور لنعمه ﷿، وصيغة المبالغة فيهما لبيان أن المشركين كذلك لا للتقيد المشعر بمحبة الخائن والكافر أو لأن خيانة أمانة الله تعالى وكفران نعمته لا يكونان حقيرين بل هما أمران عظيمان أو لكثرة ما خانوا فيه من الأمانات وما كفروا به من النعم أو للمبالغة في نفي المحبة على اعتبار النفي أولا وإيراد معنى المبالغة ثانيا كما قيل في قوله تعالى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] وقد علمت ما فيه.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } “Şüphesiz Allah, çok hain ve çok nankör olan hiç kimseyi sevmez” buyruğu, o yüce vaadin zımnında müşrikler için bulunan tehdidin gerekçesidir ve onları savmanın kahır ve rüsvaylık yoluyla olacağının ilanıdır. Şöyle de denilmiştir: Müminlerin savunulmasının, savulan kimselere duyulan buğz ile gerekçelendirilmesidir; öyle ki bunda asıl illetin hıyanet ve küfür olduğu zımnen yer alır. 'Buğzeder' yerine { لا يُحِبُّ } 'sevmez' ifadesinin tercih edilmesi, tariz makamına ve müminlerin Allah Teâlâ'nın sevdikleri olduğuna dikkat çekmek içindir. Belki de birincisi daha evladır; zira bu ikinci ihtimal, ayetin tıpkı senin: 'Zeyd'e buğzumdan dolayı Zeyd'i Amr'dan uzaklaştırıyorum' demen kabilinden olduğunu vehmettirebilir ki bunda Amr'a pek bir ihtimam yoktur. Yani Allah Teâlâ, şanı yüce olan emirleri ve yasakları olan emanetlerinde —veya en büyüğü bunlar olan bütün emanetlerde— çok hainlik eden ve O'nun azze ve celle nimetlerine karşı çok nankör olan hiç kimseyi sevmez. Her ikisindeki mübalağa kipi, müşriklerin bu hâlde olduğunu beyan etmek içindir; hain ve kâfir olanı sevme vehmini hissettirecek bir kayıt koymak için değildir. Yahut Allah Teâlâ'nın emanetine hıyanet etmenin ve O'nun nimetine nankörlük etmenin basit şeyler olmayıp iki büyük cürüm olmasındandır; yahut hıyanet ettikleri emanetlerin ve nankörlük ettikleri nimetlerin çokluğundandır. Yahut da Allah Teâlâ'nın: 'Rabbin kullara asla zulmedici değildir' [Fussilet 41/46] buyruğunda söylendiği gibi, önce nefyin dikkate alınıp ardından mübalağa anlamının getirilmesi esasına göre sevgiyi nefyetmede mübalağa içindir; o ayetteki durumun ne olduğunu zaten öğrenmiştin.
وأيا ما كان فالمراد نفي الحب عن كل فرد فرد من الخونة الكفرة أُذِنَ أي رخص، وقرأ ابن عباس وابن كثير وابن عامر وحمزة والكسائي أُذِنَ بالبناء للفاعل أي أذن الله تعالى لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ أي يقاتلهم المشركون والمأذون فيه القتال وهو في قوة المذكور لدلالة المذكور عليه دلالة نيرة.
Her nasıl olursa olsun murat, o hain nankörlerin her bir ferdinden sevginin nefyedilmesidir. { أُذِنَ } “İzin verildi”; yani ruhsat tanındı. İbn Abbâs, İbn Kesîr, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî, { أُذِنَ } kelimesini mâlum kalıpla okumuşlardır; yani 'Allah izin verdi' demektir. { لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ } “kendilerine savaş açılanlara”; yani müşriklerin savaştığı kimselere [izin verildi]. Kendisine izin verilen şey ise savaştır; zikredilen lafzın ona apaçık delaleti sebebiyle zikredilmiş hükmündedir.
وقرأ أبو عمر وأبو بكر ويعقوب «يقاتلون» على صيغة المبني للفاعل أي يريدون أن يقاتلوا المشركين في المستقبل ويحرصون عليه فدلالته على المحذوف أنور بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا أي بسبب أنهم ظلموا. والمراد بالموصول أصحاب النبي ﷺ الذين في مكة فقد نقل الواحدي وغيره أن المشركين كانوا يؤذونهم وكانوا يأتون النبي ﵊ بين مضروب ومشجوج ويتظلمون إليه صلوات الله تعالى وسلامه عليه فيقول لهم: اصبروا فإني لم أومر بالقتال حتى هاجر فأنزلت هذه الآية وهي أول آية نزلت في القتال بعد ما نهى عنه في نيف وسبعين آية على ما روى الحاكم في المستدرك عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وأخرجه عبد الرزاق وابن المنذر عن الزهري.
Ebû Amr, Ebû Bekr ve Ya'kûb «yukaatilûne» şeklinde mâlum sîga ile okumuşlardır; yani gelecekte müşriklerle savaşmak isteyen ve buna hırs gösteren kimselere [izin verildi] manasındadır ki bunun mahzûfa delaleti daha parlaktır. { بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا } “zulme uğramaları sebebiyle”; yani haksızlığa uğratıldıkları gerekçesiyle. Mevsûl ile kastedilenler, Mekke'deki Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıdır. Nitekim Vâhidî ve başkaları müşriklerin onlara eziyet ettiğini, onların da dövülmüş ve başı yarılmış vaziyette Hz. Peygamber'e aleyhisselâm gelip O'na salavâtullâhi teâlâ ve selâmühû aleyh şikâyette bulunduklarını nakletmişlerdir. O da hicret edinceye kadar kendilerine: 'Sabredin, zira bana savaş emredilmedi' derdi. Hicret edince bu ayet indi. Bu ayet, Hâkim'in Müstedrek'te İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine göre, yetmiş küsur ayette savaştan nehyedildikten sonra savaş hakkında inen ilk ayettir. Bunu Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir de Zührî'den tahric etmiştir.
وأخرج ابن جرير عن أبي العالية أن أول آية نزلت فيه وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [البقرة: ١٩] ، وفي الإكليل للحاكم أن أول آية نزلت في ذلك إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ [التوبة: ١١١] ، وروى البيهقي في الدلائل وجماعة أنها نزلت في أناس مؤمنين خرجوا مهاجرين من مكة إلى المدينة فاتبعهم كفار قريش فأذن الله تعالى لهم في قتالهم وعدم التصريح بالظالم لمزيد السخط تحاشيا عن ذكره.
İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den bu hususta inen ilk ayetin: 'Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın' [Bakara 2/190] ayeti olduğunu rivayet etmiştir. Hâkim'in el-İklîl'inde ise bu hususta inen ilk ayetin: 'Şüphesiz Allah müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır' [Tevbe 9/111] ayeti olduğu yer alır. Beyhakî Delâil'de ve bir topluluk ise bu ayetin, Mekke'den Medine'ye muhacir olarak çıkan ve Kureyş kâfirlerinin peşlerine düştüğü bir grup mümin hakkında indiğini, Allah Teâlâ'nın onlarla savaşmalarına izin verdiğini rivayet etmiştir. Zalimin açıkça zikredilmemesi, onu anmaktan kaçınarak öfkenin büyüklüğünü göstermek içindir.
وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ وعد لهم بالنصر وتأكيد لما مر من العدة وتصريح بأن المراد به ليس مجرد تخليصهم من أيدي المشركين بل تغليبهم وإظهارهم عليهم، وقد أخرج الكلام على سنن الكبرياء فإن الرمزة والابتسامة من الملك الكبير كافية في تيقن الفوز بالمطلوب وقد أوكد تأكيدا بليغا زيادة في توطين نفوس المؤمنين
{ وَإِنَّ اللَّهَ عَلى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ } “Ve şüphesiz Allah'ın onlara yardım etmeye gücü yeter”; onlara bir zafer vaadi, daha önce geçen vaadin pekiştirilmesi ve bununla muradın sadece onları müşriklerin elinden kurtarmak değil, bilakis onlara üstün getirmek ve galip kılmak olduğunun açık ifadesidir. Söz, kibriyâ üslubu üzere sevk edilmiştir; zira büyük bir padişahın bir işareti veya tebessümü bile maksada ulaşılacağının kesinleşmesi için kâfidir. Müminlerin gönüllerini daha da yatıştırmak için bu vaat beliğ bir biçimde tekid edilmiştir.
الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ في حيز الجر على أنه صفة للموصول قبل أو بيان له أو بدل منه أو في محل النصب على المدح أو في محل الرفع بإضمار مبتدأ، والجملة مرفوعة على المدح، والمراد الذين أخرجهم المشركون من مكة بِغَيْرِ حَقٍّ متعلق بالإخراج أي أخرجوا بغير ما يوجب إخراجهم.
{ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Onlar ki yurtlarından çıkarıldılar”; önceki ism-i mevsûlün sıfatı, beyânı veya bedeli olarak cer mahallindedir; ya da medih üzere nasb mahallinde veya mübtedâsı gizlenmiş olarak ref mahallindedir; bu cümle medih üzere merfûdur. Murâd edilenler, müşriklerin Mekke'den çıkardığı kimselerdir. { بِغَيْرِ حَقٍّ } “haksız yere” [ifadesi], çıkarmaya (ihrâca) müteallıktır; yani çıkarılmalarını gerektiren bir gerekçe olmaksızın [çıkarıldılar].
وجوز أن يكون صفة مصدر محذوف أي أخرجوا إخراجا كائنا بهذه الصفة، واختار الطبرسي كونه في موضع الحال أي كائنين بغير حق مترتب عليهم يوجب إخراجهم، وقوله تعالى: إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ استثناء متصل من حَقٍّ وأن وما بعدها في تأويل مصدر بدل منه لما في غير من معنى النفي، وحاصل المعنى لا موجب لإخراجهم إلا التوحيد وهو إذا أريد بالموجب الموجب النفس الأمري على حد قول النابغة:
Mahzûf bir masdarın sıfatı olması da câiz görülmüştür; yani bu sıfatta olan bir çıkarılışla çıkarıldılar. Tabersî ise hâl konumunda olmasını tercih etmiştir; yani çıkarılmalarını gerektiren, aleyhlerine terettüp etmiş hiçbir hak olmaksızın çıkarıldılar. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ } “'Rabbimiz Allah'tır' demelerinden başka” kavli, { حَقٍّ } kelimesinden muttasıl istisnadır; { أَنْ } ve sonrası, gayr (غَيْر) lafzında nefy anlamı bulunduğu için ondan bedel olan masdar tevilindedir. Anlamın hulasası şudur: Onların tevhidinden başka çıkarılmalarına hiçbir gerekçe yoktur; bu da gerektirici sebepten nefsi'l-emirdeki (gerçekteki) gerekçe kastedildiği takdirdedir ki en-Nâbiğa'nın şu sözü kabilindendir:
ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم ... بهن فلول من قراع الكتائب
Onlarda hiçbir kusur yoktur, ancak kılıçlarında... Düşman birlikleriyle çarpışmaktan dolayı çentikler bulunması müstesnadır.
وجوز أن يكون الابدال من غير وفي أخرجوا معنى النفي أي لم يقروا في ديارهم إلا بأن يقولوا إلخ وهو كما ترى، وجوز أن يكون الاستثناء منقطعا وأوجبه أبو حيان أي ولكن أخرجوا بقولهم ربنا الله، وأوجب نصب ما بعد إلا كما أوجبوه في قولهم: ما زاد إلا ما نقص وما نفع إلا ما ضر، ورد كونه متصلا وكون ما بعد إلا بدلا من حَقٍّ بما هو أشبه شيء بالمغالطة، ويفهم من كلامه جواز أن تكون إلا بمعنى سوى صفة لحق أي أخرجوا بغير حق سوى التوحيد، وحاصله أخرجوا بكونهم موحدين.
[İstisnanın] gayr (غَيْر) lafzından bedel olması da câiz görülmüştür; uḫricû (أُخْرِجُوا) fiilinde ise nefy anlamı vardır; yani 'ancak Rabbimiz Allah'tır demeleri sebebiyle yurtlarında barındırılmadılar' demektir ki bu da gördüğün gibidir. İstisnanın munkatı olması da câiz görülmüş, hatta Ebû Hayyân bunu zorunlu kılmıştır; yani 'fakat onlar Rabbimiz Allah dedikleri için çıkarıldılar' demektir. [Ebû Hayyân], 'Eksilenden başka bir şey artmadı' ve 'Zarar verenden başka bir şey fayda vermedi' sözlerinde zorunlu gördükleri gibi, illâ (إِلَّا)'dan sonrasının mansûb olmasını zorunlu kılmıştır. Muttasıl olmasını ve illâ'dan sonrasının { حَقٍّ } lafzından bedel olmasını ise mugalataya (safsataya) son derece benzeyen bir gerekçeyle reddetmiştir. Onun sözünden, illâ lafzının sivâ (سِوَى / başka) anlamında hak (حَقٍّ) kelimesine sıfat olmasının câiz olduğu da anlaşılmaktadır; yani 'tevhidden başka hiçbir hak olmaksızın çıkarıldılar' demektir; hulasası, muvahhid olmaları sebebiyle çıkarılmışlardır.
وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ تحريض على القتال المأذون فيه بإفادة أنه تعالى أجرى العادة بذلك في الأمم الماضية به الأمر وتقوم الشرائع وتصان المتعبدات من الهدم فكأنه لما قيل أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ إلخ قيل فليقاتل المؤمنون فلولا القتال وتسليط الله تعالى المؤمنين على المشركين في كل عصر وزمان لهدمت متعبداتهم ولذهبوا شذر مذر، وقيل: المعنى لولا دفع الله بعض الناس ببعض بتسليط مؤمني هذه الأمة على كفارها لهدمت المتعبدات المذكورة إلا أنه تعالى سلط المؤمنين على الكافرين فبقيت هذه المتعبدات بعضها للمؤمنين وبعضها لمن في حمايتهم من أهل الذمة وليس بذاك، وقال مجاهد: أي لولا دفع ظلم قوم بشهادة العدول ونحو ذلك لهدمت إلخ.
{ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ } “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını diğer bir kısmıyla defetmesi olmasaydı, manastırlar ve kiliseler elbette yıkılıp giderdi”; izin verilen savaşa bir teşviktir; zira Allah Teâlâ'nın geçmiş ümmetlerde de bu âdeti cereyan ettirdiği, işin bununla kâim olduğu, şeriatların bununla ayakta durduğu ve ibadethanelerin yıkılmaktan bununla korunduğu bildirilmektedir. Sanki: { أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ } denilince 'Öyleyse müminler savaşsınlar' denilmiştir; zira her asır ve zamanda savaş ve Allah Teâlâ'nın müminleri müşriklerin üzerine musallat kılması olmasaydı, onların ibadethaneleri yıkılır ve darmadağın olup giderlerdi. Şöyle de denilmiştir: Mana; Allah Teâlâ'nın, bu ümmetin müminlerini kâfirlerinin üzerine musallat kılarak insanların bir kısmını diğeriyle defetmesi olmasaydı, anılan ibadethaneler yıkılırdı; lakin Allah Teâlâ müminleri kâfirlerin üzerine galip kılmış, böylece bu ibadethanelerin bir kısmı müminler için, bir kısmı da onların himayesindeki zimmîler için baki kalmıştır. Ancak bu [görüş] pek isabetli değildir. Mücâhid şöyle demiştir: Yani bir kavmin zulmünün, adil şahitlerin şehadeti ve benzeri yollarla defedilmesi olmasaydı... yıkılırdı.
وقال قوم: أي لولا دفع ظلم الظلمة بعدل الولاة، وقالت فرقة: أي لولا دفع العذاب عن الأشرار بدعاء الأخيار، وقال قطرب: أي لولا الدفع بالقصاص عن النفوس. وقيل بالنبيين ﵈ عن المؤمنين والكل مما لا يقتضيه المقام ولا ترتضيه ذوو الافهام. والصوامع جمع صومعة بوزن فعولة وهي بناء مرتفع حديد الأعلى والأصمع من الرجال الحديد القول، وقال الراغب: هي كل بناء متصمع الرأس أي متلاصقه والأصمع اللاصقة إذنه برأسه وهو قريب من قريب، وكانت قبل الإسلام كما قال قتادة مختصة برهبان النصارى وبعباد الصابئة ثم استعملت في مئذنة المسلمين، والمراد بها هنا متعبد الرهبان عند أبي العالية ومتعبد الصابئة عند قتادة ولا يخفى أنه لا ينبغي إرادة ذلك حيث لم تكن الصابئة ذات ملة حقة في وقت من الأوقات، والبيع واحدها بيعة بوزن فعلة وهي مصلى النصارى ولا تختص برهبانهم كالصومعة، قال الراغب: فإن يكن ذلك عربيا في الأصل فوجه التسمية به لما قال سبحانه: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ الآية، وقيل هي كنيسة اليهود.
Bir grup şöyle demiştir: Yani zalimlerin zulmünün yöneticilerin adaletiyle defedilmesi olmasaydı... Bir zümre de şöyle demiştir: Kötülerden azabın, iyilerin duasıyla defedilmesi olmasaydı... Kutrub ise şöyle demiştir: Yani canlardan [saldırının] kısas yoluyla defedilmesi olmasaydı. Peygamberler aleyhimüsselâm vasıtasıyla müminlerden [zararın defedilmesi] şeklinde de söylenmiştir. Bütün bunlar ise makamın gerektirmediği ve anlayış sahiplerinin razı olmayacağı yorumlardır. Savâmi‘ (الصوامع), fe‘ûle vezninde savma‘a (صومعة) kelimesinin çoğuludur; o, üstü sivri yüksek bir yapıdır. Sözü keskin olan adama da el-asme‘ (الأصمع) denir. Râgıb şöyle der: O, tepesi sivrilmiş yani birbirine yapışmış her yapıdır; kulağı başına yapışık olana da el-asme‘ denir ki bu da birbirine yakındır. Katâde'nin dediği gibi, İslam'dan önce Hristiyan rahiplerine ve Sâbiîlerin âbidlerine mahsustu, daha sonra Müslümanların minaresi için kullanıldı. Ebû'l-Âliye'ye göre burada murâd edilen rahiplerin ibadethanesi, Katâde'ye göre ise Sâbiîlerin ibadethanesidir. Gizli değildir ki hiçbir zamanda hak bir dine sahip olmadıkları için Sâbiîlerin [ibadethanesinin] kastedilmesi uygun değildir. Biyen‘ (البيع) kelimesinin tekili fa‘le vezninde bî‘adır (بيعة); o, Hristiyanların ibadethanesidir ve savma‘a gibi sadece rahiplerine mahsus değildir. Râgıb şöyle der: Eğer bu kelime aslında Arapça ise, bununla isimlendirilmesinin vechi, Sübhânehu'nun: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ } [Tevbe: 111] ayetinde buyurduğu gibidir. [Bî‘anın] Yahudilerin havrası olduğu da söylenmiştir.
وقرأ أهل المدينة ويعقوب «ولولا دفاع» بالألف. وقرأ الحرميان وأيوب وقتادة وطلحة وزائدة عن الأعمش والزعفراني «لهدمت» بالتخفيف، والتضعيف باعتبار كثرة المواضع.
Medine ehli ve Ya‘kûb elif ile «ولولا دفاع» şeklinde okumuştur. Haremeyn kurrâsı, Eyyûb, Katâde, Talha, A‘meş'ten rivayetle Zâide ve Za‘ferânî ise tahfîf ile (şeddesiz olarak) «لهدمت» şeklinde okumuşlardır. Şeddeli okuyuş (تضعيف) ise mekânların çokluğu itibarıyladır.
وَصَلَواتٌ جمع صلاة وهي كنيسة اليهود. وقيل: معبد للنصارى دون البيعة والأول أشهر، وسميت الكنيسة بذلك لأنها يصلى فيها فهي مجاز من تسمية المحل باسم الحال، وقيل: هي بمعناها الحقيقي وهدمت بمعنى عطلت أو في الكلام مضاف مقدر وليس بذاك، وقيل: صَلَواتٌ معرب صلوثا بالثاء المثلثة والقصر ومعناها بالعبرانية المصلى. وروي عن أبي رجاء والجحدري وأبي العالية ومجاهد أنهم قرؤوا بذلك، والظاهر أنه على هذا القول اسم جنس لا علم قبل التعريب وبعده لكن ما رواه هارون عن أبي عمرو من عدم تنوينه ومنع صرفه للعلمية والعجمة يقتضي أنه علم جنس إذ كونه اسم موضع بعينه كما قيل بعيد فعليه كان ينبغي منع صرفه على القراءة المشهورة فلذا قيل إنه صرف لمشابهته للجمع لفظا فيكون كعرفات، والظاهر أنه نكر إذ جعل عاما لما عرب، وأما القول بأن القائل به لا ينونه فتكلف قاله الخفاجي.
{ وَصَلَواتٌ } salâtın çoğuludur ve o Yahudilerin havrasıdır. Bî‘adan farklı olarak Hristiyanların bir mabedi olduğu da söylenmiştir, ancak birincisi daha meşhurdur. Havraya bu ismin verilmesi, içinde namaz kılınmasından (dua edilmesinden) dolayıdır; dolayısıyla bu, mahalle hâlin isminin verilmesi kabilinden mecazdır. Hakiki manasında olduğu ve hüddimet (هدمت) lafzının 'atıl bırakıldı/tatil edildi' anlamına geldiği veya kelamda takdirî bir muzâfın bulunduğu da söylenmiştir, lakin bu pek isabetli değildir. Salavât (صَلَواتٌ) kelimesinin, peltek se ile ve kasr ile okunan salûsâ (صلوثا) kelimesinin muarrebi (Arapçalaşmışı) olduğu da söylenmiştir; İbranicedeki anlamı ise ibadet edilen yerdir (el-musallâ). Ebû Recâ, el-Cahderî, Ebû'l-Âliye ve Mücâhid'den bu şekilde okudukları rivayet edilmiştir. Zahir olan odur ki bu kavle göre, ta‘ribden (Arapçalaştırılmadan) önce de sonra da cins ismidir, âlem (özel isim) değildir. Fakat Hârûn'un Ebû Amr'dan tenvinsiz ve âlemiyet ile ucmelik sebebiyle gayrimunsarif olduğuna dair rivayeti, onun cins âlemi olmasını gerektirir; zira denildiği gibi belirli bir yerin ismi olması uzaktır. Buna göre meşhur kıraatte de gayrimunsarif olması gerekirdi; bu yüzden lafız bakımından ceme benzediği için sarfedildiği (tenvin aldığı), dolayısıyla Arafât gibi olduğu söylenmiştir. Zahir olan ise, Arapçalaştırıldığında genel kılındığı için nekreleştiğidir. Bu görüşü savunanın onu tenvinlemediği sözü ise bir tekellüftür (zorlamadır); bunu Hafâcî söylemiştir.
وقرأ جعفر بن محمد رضي الله تعالى عنهما: صَلَواتٌ بضم الصاد واللام،
Câfer b. Muhammed radıyallâhu anhümâ: sâd ve lâmın zammesiyle { صَلَواتٌ } şeklinde okumuştur.
وحكى عنه ابن خالويه بكسر الصاد وسكون اللام وحكيت عن الجحدري، وحكي عنه أيضا «صلوات» بضم الصاد وفتح اللام وحكيت عن الكلبي، وقرأ أبو العالية في رواية «صلوات» بفتح الصاد وسكون اللام، وقرأ الحجاج بن يوسف صلوات بضم الصاد واللام من غير ألف وحكيت عن الجحدري أيضا، وقرأ مجاهد «صلوتا» بضمتين وتاء مثناة بعدها ألف، وقرأ الضحاك والكلبي «صلوث» بضمتين من غير ألف وبثاء مثلثة، وقرأ عكرمة «صلويثا» بكسر الصاد وإسكان اللام وواو مكسورة بعدها ياء بعدها ثاء مثلثة بعدها ألف، وحكي عن الجحدري أيضا «صلواث» بضم الصاد وسكون اللام وواو مفتوحة بعدها ألف بعدها ثاء مثلثة، وحكي عن مجاهد أنه قرأ كذلك إلا أنه بكسر الصاد، وحكى ابن خالويه وابن عطية عن الحجاج والجحدري «صلوب» بضمتين وباء موحدة على أنه جمع صليب كظريف وظروف وجمع فعيل على فعول شاذ فهذه عدة قراءات قلما يوجد مثلها في كلمة واحدة وَمَساجِدُ جمع مسجد وهو معبد معروف للمسلمين، وخص بهذا الاسم اعتناء بشأنه من حيث إن السجود أقرب ما يكون العبد فيه إلى ربه ﷿، وقيل: لاختصاص السجود في الصلاة بالمسلمين، ورد بقوله تعالى: يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي [آل عمران: ٤٣] مع الراكعين وحمل السجود فيها على المعنى اللغوي بعيد، وقال ابن عطية: الأسماء المذكورة تشترك الأمم في مسمياتها إلا البيعة فإنها مختصة بالنصارى في عرف كل لغة، والأكثرون على أن الصوامع للرهبان والبيع للنصارى والصلوات لليهود والمساجد للمسلمين.
İbn Hâleveyh ondan sâdın kesresi ve lâmın sükûnu ile nakletmiştir; bu okuyuş el-Cahderî'den de nakledilmiştir. Yine ondan sâdın zammesi ve lâmın fethasıyla «صلوات» şeklinde nakledilmiştir ki bu el-Kelbî'den de rivayet edilmiştir. Ebû'l-Âliye bir rivayette sâdın fethası ve lâmın sükûnu ile «صلوات» şeklinde okumuştur. Haccâc b. Yûsuf elifsiz olarak sâd ve lâmın zammesiyle «صلوت» şeklinde okumuştur; bu da yine el-Cahderî'den nakledilmiştir. Mücâhid iki zamme ve sonrasında elif bulunan iki noktalı te ile «صلوتا» şeklinde okumuştur. Dahhâk ve el-Kelbî elifsiz ve peltek se ile iki zamme ile «صلوث» şeklinde okumuşlardır. İkrime sâdın kesresi, lâmın sükûnu, esreli vav, sonrasında ye, sonrasında peltek se ve sonrasında elif ile «صلويثا» şeklinde okumuştur. el-Cahderî'den sâdın zammesi, lâmın sükûnu, fethalı vav, sonrasında elif ve sonrasında peltek se ile «صلواث» şeklinde de nakledilmiştir. Mücâhid'den de sâdın kesresi müstesna olmak üzere aynı şekilde okuduğu nakledilmiştir. İbn Hâleveyh ve İbn Atıyye, Haccâc ve el-Cahderî'den, zarîf ve zurûf gibi salîb kelimesinin çoğulu olarak iki zamme ve tek noktalı be ile «صلوب» şeklinde okuduklarını nakletmişlerdir; fa‘îl vezninin fu‘ûl şeklinde çoğul yapılması ise şâzdır. İşte bunlar tek bir kelimede benzeri pek az bulunan birçok kıraattir. { وَمَساجِدُ } “ve mescitler”, mescidin çoğuludur; o da Müslümanların bilinen mabedidir. Secde, kulun Rabbi azze ve celle'ye en yakın olduğu an olması hasebiyle, şanına gösterilen özenden ötürü bu isimle tahsis edilmiştir. Namazda secdenin sadece Müslümanlara mahsus olması sebebiyle olduğu da söylenmiştir; lakin bu, Allah Teâlâ'nın: { يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et” [Âl-i İmrân: 43] kavliyle reddedilmiştir; oradaki secdeyi lügat anlamına hamletmek ise uzaktır. İbn Atıyye şöyle der: Sayılan isimlerin müsemmalarında ümmetler ortaktır; ancak bî‘a her dilin örfünde sadece Hristiyanlara mahsustur. Çoğunluk ulemâya göre ise savâmi‘ rahiplere, biye‘ Hristiyanlara, salavât Yahudilere ve mesâcid Müslümanlara aittir.
ولعل تأخير ذكرها مع أن الظاهر تقديمها لشرفها لأن الترتب الوجودي كذلك أو لتقع في جوار مدح أهلها أو للتبعيد من قرب التهديم، ولعل تأخير صَلَواتٌ عن بِيَعٌ مع مخالفة الترتيب الوجودي له للمناسبة بينها وبين المساجد كذا قيل، وقيل إنما جيء بهذه المتعبدات على هذا النسق للانتقال من شريف إلى أشرف فإنه البيع أشرف من الصوامع لكثرة العباد فيها فإنها معبد للرهبان وغيرهم والصوامع معبد للرهبان فقط وكنائس اليهود أشرف من البيع لأن حدوثها أقدم وزمان العبادة فيها أطول، والمساجد أشرف من الجميع لأنه الله تعالى قد عبد فيها بما لم يعبد به في غيرها ولعل المراد من قوله تعالى: لَهُدِّمَتْ إلخ المبالغة في ظهور الفساد ووقوع الاختلال في أمر العباد لولا تسليط الله تعالى المحقين على المبطلين لا مجرد تهديم متعبدات للمليين يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً في موضع الصفة لمساجد، وقال الضحاك ومقاتل والكلبي: في موضع الصفة للجميع واستظهره أبو حيان، وكون كون بيان ذكر الله ﷿ في الصوامع والبيع والكنائس بعد انتساخ شرعيتها مما لا يقتضيه المقام ليس بشيء لأن الانتساخ لا ينافي بقاءها ببركة ذكر الله تعالى فيها مع أن معنى الآية عام لما قبل الانتساخ كما مر.
Şerefinden dolayı öne alınması zahir iken mescitlerin zikrinin tehir edilmesi, belki de varlık sırasının böyle olmasından, yahut ehline yönelik medhin civarında yer almasından veya yıkılmaya yakın olmaktan uzaklaştırmak içindir. Varlık sırasına muhalif olmasına rağmen salavâtın (صَلَواتٌ) biye‘den (بِيَعٌ) sonraya bırakılması, belki de mescitler ile arasındaki münasebet sebebiyledir; böyle denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ibadethaneler, şerefli olandan daha şerefli olana intikal etmek üzere bu tertip üzere getirilmiştir; zira biye‘, içindeki ibadet edenlerin çokluğu sebebiyle savâmi‘den daha şereflidir; çünkü o hem rahiplerin hem de diğerlerinin mabedidir, savâmi‘ ise sadece rahiplerin mabedidir. Yahudilerin havraları ise biye‘den daha şereflidir; zira ortaya çıkışları daha eski ve içlerinde ibadet edilen zaman daha uzundur. Mescitler ise hepsinden daha şereflidir; zira Allah Teâlâ'ya orada, başka hiçbir yerde ibadet edilmeyen şekilde ibadet edilmiştir. Belki de Allah Teâlâ'nın: { لَهُدِّمَتْ } kavlinden murat; Allah Teâlâ hak ehlini batıl ehlinin üzerine musallat kılmasaydı, fesadın ortaya çıkışında ve kulların işlerinde düzensizliğin vuku bulmasındaki mübalağadır; yoksa sadece din mensuplarının ibadethanelerinin yıkılması değildir. { يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيراً } “ki içlerinde Allah'ın ismi çokça anılır”, mesâcid kelimesinin sıfatı konumundadır. Dahhâk, Mukâtil ve el-Kelbî hepsinin sıfatı konumunda olduğunu söylemişler, Ebû Hayyân da bunu zahire daha uygun görmüştür. Şeriatları neshedildikten sonra savâmi‘, biye‘ ve havralarda Allah azze ve celle'nin zikrinin beyân edilmesinin makamın gerektirmediği bir husus olduğu iddiası ise bir şey değildir; zira neshedilmiş olmaları, içlerinde Allah Teâlâ'nın zikrinin bereketiyle baki kalmalarına mâni değildir; üstelik ayetin manası daha önce geçtiği üzere nesihten önceki dönemi de kapsayacak şekilde geneldir.
وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وبالله أي لينصرن الله تعالى من ينصر دينه أو من ينصر أولياءه ولقد أنجز الله تعالى وعده حيث سلط المهاجرين والأنصار على صناديد العرب وأكاسرة العجم وقياصرة الروم وأورثهم أرضهم وديارهم إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ على كل ما يريده من مراداته التي من جملتها نصرهم عَزِيزٌ لا يمانعه شيء ولا يدافعه الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وصف للذين أخرجوا مقطوع أو غير مقطوع. وجوز أن يكون بدلا، والتمكين السلطنة ونفاذ الأمر، والمراد بالأرض جنسها، وقيل مكة، والمراد بالصلاة الصلاة المكتوبة وبالزكاة الزكاة المفروضة وبالمعروف التوحيد وبالمنكر الشرك على ما روي عن زيد بن أسلم.
{ وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Elbette Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir”; vallahi, Allah Teâlâ kendi dinine yardım edene veya dostlarına yardım edene elbette yardım edecektir. Muhacirleri ve Ensar'ı Arapların ileri gelenlerine, Acem'in Kisrâlarına ve Rum'un Kayserlerine üstün kılıp onları topraklarına ve yurtlarına mirasçı kıldığı zaman Allah Teâlâ vaadini yerine getirmiştir. { إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ } “Şüphesiz Allah elbette güçlüdür”; dilediği her şeye kâdirdir ki onlara yardım etmesi de bu dilediklerindendir; { عَزِيزٌ } “mutlak galiptir”; hiçbir şey O'na engel olamaz ve O'na karşı koyamaz. { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ } “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar”; çıkarılanlar (ellezîne uḫricû) için makbûz (müstakil) veya gayrimakbûz bir sıfattır. Bedel olması da câiz görülmüştür. Temkîn; saltanat ve buyruğun geçerli olmasıdır. Arzdan (الْأَرْضِ) murat cinsidir; Mekke olduğu da söylenmiştir. Zeyd b. Eslem'den rivayet edildiğine göre, salâttan murat farz namaz, zekâttan murat farz zekât, mâruftan murat tevhid, münkerden murat ise şirktir.
ولعل الأولى في الأخيرين التعميم، والوصف بما ذكر كما روي عن عثمان رضي الله تعالى عنه ثناء قبل بلاء يعني أن الله تعالى أثنى عليهم قبل أن يحدثوا من الخير ما أحدثوا قالوا: وفيه دليل على صحة أمر الخلفاء الراشدين رضي الله تعالى عنهم أجمعين وذلك على ما في الكشف لأن الآية مخصوصة بالمهاجرين لأنهم المخرجون بغير حق والممكنون في الأرض منهم الخلفاء دون غيرهم فلو لم تثبت الأوصاف الباقية لزم الخلف في المقال تعالى الله سبحانه عنه لدلالته على أن كل ممكن منهم يلزمه التوالي لعموم اللفظ، ولما كان التمكين واقعا تم الاستدلال دون نظر إلى استدعاء الشرطية الوقوع كالكلام المقرون بلعل وعسى من العظماء فإن لزوم التالي مقتضى اللفظ لا محالة ولما وقع المقدم لزم وقوعه أيضا، وفي ثبوت التالي ثبوت حقية الخلافة البتة وهي واردة على صيغة الجمع المنافية للتخصيص بعليّ وحده رضي الله تعالى عنه، وعن الحسن وأبي العالية هم أمة محمد ﷺ والأولى على هذا أن يجعل الموصول بدلا من قوله تعالى: مَنْ يَنْصُرُهُ كما أعربه الزجاج، وكذا يقال على ما روي عن ابن عباس أنهم المهاجرون والأنصار والتابعون، وعلى ما روي عن أبي نجيح أنهم الولاة.
Son ikisinde genelleme yapmak belki de daha evlâdır. Zikredilenlerle nitelenme, Osman radıyallâhu anh'tan rivayet edildiği üzere bir imtihandan önceki övgüdür; yani Allah Teâlâ, onlar yapacakları hayırları henüz ortaya koymadan önce onları övmüştür. Dediler ki: Bunda Hulefâ-yi Râşidîn'in radıyallâhu anhüm ecmaîn hilafetinin sıhhatine delil vardır. Bu da el-Keşşâf'ta geçtiği üzere; ayet Muhacirlere mahsustur, zira haksız yere çıkarılanlar onlardır ve yeryüzünde iktidar sahibi kılınanlar da diğerleri değil onların içinden olan halifelerdir. Dolayısıyla geri kalan vasıflar sabit olmasaydı, lafızdaki umumiyet gereği onlardan iktidar verilen herkes için şartın cevabının lüzumu dolayısıyla sözde hilaf (vaadden dönme) gerekirdi ki Allah Sübhânehu bundan münezzehtir. Temkin vuku bulduğuna göre, büyüklere ait 'umulur ki' (lealle ve asâ) ile başlayan sözlerde olduğu gibi, şartiyenin vukuu gerektirmesine bakılmaksızın istidlal tamamlanmıştır; zira t竭linin (cevabın) lüzumu hiç şüphesiz lafzın muktezasıdır ve mukaddem (şart) vuku bulunca onun da vuku bulması gerekmiştir. Tâlînin sabit olmasında ise hilafetin hakkaniyetinin sübûtu katiyetle vardır ve bu, sadece Ali radıyallâhu anh'a tahsis edilmesine mâni olan cem (çoğul) sığasıyla gelmiştir. Hasan ve Ebû'l-Âliye'den onların Muhammed'in ﷺ ümmeti olduğu rivayet edilmiştir; buna göre evlâ olan, Zeccâc'ın irab ettiği gibi mevsûlün Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَنْصُرُهُ } kavlinden bedel yapılmasıdır. İbn Abbâs'tan onların Muhacirler, Ensar ve Tâbiîn olduğuna dair nakledilen rivayet ile Ebû Necîh'ten onların yöneticiler olduğuna dair nakledilen rivayet üzerine de aynı şey söylenir.
وأنت تعلم أن المقام لا يقتضي إلا الأول وَلِلَّهِ خاصة عاقِبَةُ الْأُمُورِ فإن مرجعها إلى حكمه تعالى وتقديره فقط، وفيه تأكيد للوعد بإعلاء كلمته وإظهار أوليائه وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحابُ مَدْيَنَ تسلية لرسول الله ﷺ وصيغة المضارع في الشرط مع تحقق التكذيب لما أن المقصود تسلية ﵊ عما يترتب على التكذيب من الحزن المتوقع أو للإشارة إلى أنه مما لا ينبغي تحققه وإلحاق (كذب) تاء التأنيث لأن الفاعل وهو قَوْمُ اسم جمع يجوز تذكيره وتأنيه ولا حاجة لتأويله بالأمة أو القبيلة كما فعل أبو حيان ومن تبعه، وفي اختيار التأنيث حط لقدر المكذبين ومفعول كذب محذوف لكمال ظهور المراد.
Sen de bilirsin ki makam ancak birincisini iktiza eder. { وَلِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “İşlerin sonu yalnızca Allah'a aittir”; zira onların dönüşü sadece O Teâlâ'nın hükmüne ve takdirinedir. Bunda O'nun kelimesini yüceltme ve dostlarını galip kılma vaadinin teyidi vardır. { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعادٌ وَثَمُودُ وَقَوْمُ إِبْراهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ وَأَصْحابُ مَدْيَنَ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, bil ki onlardan önce Nûh kavmi, Âd, Semûd, İbrâhim kavmi, Lût kavmi ve Medyen halkı da yalanlamıştı”; Resûlullah ﷺ için bir tesellidir. Yalanlamanın gerçekleşmiş olmasına rağmen şartta muzâri sığasının kullanılması, maksadın O'nu aleyhisselâm yalanlamadan doğacak beklenen hüzne karşı teselli etmek olmasından yahut bunun vuku bulmaması gereken bir şey olduğuna işaret etmek içindir. 'Kezzebe' fiiline müenneslik tası eklenmesi ise, fâil olan kavm (قَوْمُ) lafzının müzekker veya müennes kılınması câiz olan bir cins ismi olmasındandır; Ebû Hayyân ve ona uyanların yaptığı gibi onu ümmet veya kabile ile tevil etmeye gerek yoktur. Müennesliğin tercih edilmesinde yalanlayanların kadrini düşürme vardır. Yalanlamanın mef‘ûlü ise murâdın son derece açık olması sebebiyle hazfedilmiştir.
وجوز أن يكون الفعل منزلا منزلة اللازم أي فعلت التكذيب واستغنى في عاد وثمود عن ذكر القوم لاشتهارهم بهذا الاسم الأخصر والأصل في التعبير العلم فلذا لم يقل قوم صالح وقوم هود ولا علم لغير هؤلاء، ولم يقل وقوم شعيب قيل لأن قومه المكذبين له ﵇ هم هؤلاء دون أهل الأيكة لأنهم وإن أرسل ﵇ إليهم فكذبوه أجنبيون، وتكذيب هؤلاء أيضا أسبق وأشد، والتخصيص لأن التسلية للنبي ﵊ عن تكذيب قومه أن وإن يكذبك قومك فاعلم أنك لست بأوحدي في ذلك فقد كذبت قبل تكذيب قومك إياك قوم نوح إلخ وَكُذِّبَ مُوسى المكذب له ﵇ هم القبط وليسوا قومه بل قومه ﵇ بنو إسرائيل ولم يكذبوه بأسرهم ومن كذبه منهم تاب إلا اليسير وتكذيب اليسير من القوم كلا تكذيب ألا ترى أن تصديق اليسير من المذكورين قبل عد كلا تصديق ولهذا لم يقل وقوم موسى كما قيل: (قَوْمُ نُوحٍ وقَوْمُ إِبْراهِيمَ وأما أنه لم يقل والقبط بل أعيد الفعل مبنيا
Fiilin lâzım fiil konumuna indirilmiş olması da câizdir; yani 'yalanlama fiilini işlediler' demektir. Âd ve Semûd'da ise en muhtasar olan bu isimle meşhur oldukları için kavm zikrinden müstağni kalınmıştır; ifade etmede asıl olan özel isimdir (âlemdir); bundan dolayı 'Sâlih kavmi' ve 'Hûd kavmi' denilmemiştir, zira bunlar dışındakiler için özel isim yoktur. 'Şuayb kavmi' de denilmemiştir; zira O'nu aleyhisselâm yalanlayan kavminin Eyke halkı değil bunlar olduğu söylenmiştir, çünkü O aleyhisselâm onlara peygamber olarak gönderilip onlar da yalanlamış olsalar bile yabancılardır; üstelik bunların yalanlaması daha önce ve daha şiddetlidir. Tahsis ise Nebî aleyhisselâm'ı kavminin yalanlamasına karşı teselli etmek içindir; yani 'Eğer kavmin seni yalanlıyorsa bil ki sen bu hususta tek değilsin; zira senin kavminin seni yalanlamasından önce Nûh kavmi de yalanlamıştı...' demektir. { وَكُذِّبَ مُوسى } “Mûsâ da yalanlandı”; O'nu aleyhisselâm yalanlayanlar Kıptîlerdir, onlar O'nun kavmi değildir; bilakis O'nun aleyhisselâm kavmi İsrâiloğullarıdır ve onlar topyekûn O'nu yalanlamamışlardır; onlardan O'nu yalanlayanlar ise pek azı müstesna tövbe etmiştir, kavmin pek azının yalanlaması ise yalanlama sayılmaz. Görmez misin ki daha önce zikredilenlerin pek azının tasdiki tasdik sayılmamıştır. İşte bu yüzden 'Nûh kavmi' ve 'İbrâhim kavmi' denildiği gibi 'Mûsâ kavmi' denilmemiştir. 'Kıptîler de' denilmeyip fiilin mef‘ûle binâ edilerek (meçhul formda) tekrarlanmasına gelince;
للمفعول فللإيذان بأن تكذيبهم له ﵊ في غاية الشناعة لكون آياته في كمال الوضوح فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ أي أمهلتهم حتى انصرمت حبال آجالهم والفاء لترتيب إمهال كل فريق من فرق المكذبين على تكذيب ذلك الفريق لا لترتيب إمهال الكل على تكذيب الكل. ووضع الظاهر موضع المضمر العائد على المكذبين لذمهم بالكفر والتصريح بمكذبي موسى ﵇ حيث لم يذكروا فيما قبل تصريحا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ أي أخذت كل فريق من فريق المكذبين بعد انقضاء مدة إملائه وإمهاله. والأخذ كناية عن الإهلاك فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ أي إنكاري عليهم بتغيير ما هم عليه من الحياة والنعمة وعمارة البلاد وتبديله لضده فهو مصدر من نكرت عليه إذا فعلت فعلا يردعه بمعنى الإنكار كالنذير بمعنى الإنذار. وياء الضمير المضاف إليها محذوفة للفاصلة وأثبتها بعض القراء، والاستفهام للتعجب كأنه قيل فما أشد ما كان إنكاري عليهم، وفي الجملة إرهاب لقريش، وقوله تعالى: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ منصوب بمضمر يفسره قوله تعالى: أَهْلَكْناها أي فأهلكنا كثيرا من القرى أهلكناها، والجملة بدل من قوله سبحانه: فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ أو مرفوع على الابتداء وجملة أَهْلَكْناها خبره أي فكثير من القرى أهلكناها، واختار هذا أبو حيان:
onun mucizelerinin son derece açık olması sebebiyle, onların O'nu aleyhisselâm yalanlamalarının nihayet derecede çirkin olduğunu bildirmek içindir. { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ } “Ben de o kâfirlere mühlet verdim”; yani ecellerinin ipleri kesilinceye kadar onlara mühlet tanıdım. Fâ harfi, yalanlayan fırkalardan her birine mühlet verilmesinin o fırkanın yalanlamasına terettüp ettiğini göstermek içindir; yoksa hepsine mühlet verilmesinin hepsinin yalanlamasına terettüp etmesi için değildir. Yalanlayanlara dönen zamir yerine zahir ismin konulması onları küfürle yermek içindir; daha önce açıkça zikredilmedikleri için Mûsâ'yı aleyhisselâm yalanlayanları da açıkça belirtmektir. { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ } “Sonra onları yakalayıverdim”; yani yalanlayan her bir fırkayı, onlara tanınan mühlet ve imlâ süresi sona erdikten sonra yakaladım. Ahz (yakalama), helak etmekten kinayedir. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “İşte beni inkâr etmek / benim cezalandırmam nasılmış?”; yani içinde bulundukları hayatı, nimeti ve yurtların bayındırlığını zıddına çevirip değiştirmek suretiyle onlara olan inkârım nasıl oldu! O, bir şeyi menedecek bir eylemde bulunduğun zaman kullanılan nekirtü aleyhi (نكرت عليه) ifadesinden türemiş bir masdardır; inzar anlamındaki nezîr gibi inkâr anlamındadır. Kendisine muzâf olan zamir yâ'sı fâsıla için hazfedilmiştir; bazı kurrâ ise onu ispat etmiştir. Soru taaccüp içindir; sanki 'Onlara olan inkârım ne kadar da çetin oldu!' denilmiştir. Cümlede Kureyş için bir korkutma vardır. Allah Teâlâ'nın: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ } “Nice yurtlar vardır ki” kavli, Allah Teâlâ'nın: { أَهْلَكْناها } “onları helak ettik” kavlinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansûbdur; yani 'Nice yurtları helak ettik, onları helak ettik' demektir; cümle, Sübhânehu'nun: { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } kavlinden bedeldir veya ibtidâ üzere merfûdur ve { أَهْلَكْناها } cümlesi onun haberidir; yani 'Nice yurtlar vardır ki biz onları helak ettik' demektir. Ebû Hayyân bunu tercih etmiştir:
الأجود في إعراب (كأين) أن تكون مبتدأ وكونها منصوبة بفعل مضمر قليل.
(Keeyyin) kelimesinin irabında en güzel olan mübtedâ olmasıdır; gizli bir fiille mansûb olması ise azdır.
وقرأ أبو عمرو وجماعة «أهلكتها» بتاء المتكلم على وفق فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ ثم أخذتهم ونسبة الإهلاك إلى القرى مجازية والمراد إهلاك أهلها، ويجوز أن يكون الكلام بتقدير مضاف، وقيل: الإهلاك استعارة لعدم الانتفاع بها بإهلاك أهلها، وقوله تعالى: وَهِيَ ظالِمَةٌ جملة حالية من مفعول أهلكنا، وقوله تعالى: فَهِيَ خاوِيَةٌ عطف على أَهْلَكْناها فلا محل له من الإعراب أو محله الرفع كالمعطوف عليه، ويجوز عطفه على جملة (كأين) إلخ الاسمية واختاره بعضهم لقضية التشاكل، والفاء غير مانعة بناء على ترتيب الخواء على الإهلاك لأنه على نحو زيد أبوك فهو عطوف عليك، وجوز عطفه على الجملة الحالية، واعترض بأن خواءها ليس في حال إهلاك أهلها بل بعده، وأجيب بأنها حال مقدرة ويصح عطفها على الحال المقارنة أو يقال هي حال مقارنة أيضا بأن يكون إهلاك الأهل بخوائها عليهم، ولا يخفى أن كلا الجوابين خلاف الظاهر، والخواء إما بمعنى السقوط من خوى النجم إذا سقط، وقوله تعالى: عَلى عُرُوشِها متعلق به، والمراد بالعروش السقوف، والمعنى فهي ساقطة حيطانها على سقوفها بأن تعطل بنيانها فخرت سفوقها ثم تهدمت حيطانها فسقطت فوق السقوف، وإسناد السقوط على العروش إليها لتنزيل الحيطان منزلة كل البنيان لكونها عمدة فيه، وإما بمعنى الخلو من خوت الدار تخوي خواء إذا خلت من أهلها، ويقال:
Ebû Amr ve bir cemaat, { فَأَمْلَيْتُ لِلْكافِرِينَ } “Ben de o kâfirlere mühlet verdim” sonra onları yakaladım [ifadelerine] uygun olarak mütekellim tâ'sı ile «أهلكتها» şeklinde okumuşlardır. Helakin karyelere (şehirlere) nispet edilmesi mecazidir; murât onların ahalisini helak etmektir. Kelamın takdirî bir muzâfla olması da câizdir. Helakin, ahalisini helak etmek suretiyle o beldelerden faydalanılamamasından istiare olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “halkı zulmetmekteyken” kavli, ehleknâ'nın mef‘ûlünden hâl cümlesidir. Allah Teâlâ'nın: { فَهِيَ خاوِيَةٌ } “artık o çökmüş kalmıştır” kavli, { أَهْلَكْناها } üzerine matuftur, bu sebeple irabdan mahalli yoktur ya da matufun aleyh gibi mahalli refdir. Şekilce uyum gereği bazılarının tercih ettiği üzere (Keeyyin) vs. isim cümlesine atfedilmesi de câizdir; fâ harfi, helakin üzerine harabiyetin terettüp etmesine binaen mâni değildir; zira bu, 'Zeyd senin babandır, binaenaleyh sana şefkatlidir' tarzındadır. Hâl cümlesine atfedilmesi de câiz görülmüş, fakat harabiyetin ahalisinin helaki anında değil sonrasında olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir; buna da onun mukadder bir hâl olduğu ve mukarin (eşzamanlı) hâle atfedilmesinin sahih olacağı veya ahalinin helakinin üzerlerine binaların çökmesiyle olması suretiyle bunun da mukarin bir hâl olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Gizli değildir ki her iki cevap da zahire aykırıdır. Havâ' (الخواء), ya yıldız battığı zaman kullanılan havâ en-necm (خوى النجم) ifadesinden hareketle 'düşmek/çökmek' anlamındadır. Allah Teâlâ'nın: { عَلى عُرُوشِها } “tavanları üzerine” kavli buna müteallıktır; urûş (العروش) ile tavanlar kastedilmiştir. Mana şudur: Binaları harap olup önce tavanları çökmüş, sonra duvarları yıkılarak tavanların üzerine düşmüştür; duvardan duvara çöküşün urûşa isnat edilmesi, binanın temeli olması hasebiyle duvarların bütün binanın yerine konulmasındandır. Ya da havâ', ev ahalisinden boşaldığı zaman kullanılan havet ed-dâru tahvî havâen (خوت الدار تخوي خواء) ifadesinden hareketle 'boşalmak' manasındadır. Nitekim şöyle denir:
خوي البطن يخوي خوى إذا خلا من الطعام، وجعل الراغب أصل معنى الخواء هذا وجعل خوي النجم من ذلك فقال:
Mide yemekten boş kaldığı zaman haviye'l-batnu yahvî havâ (خوي البطن يخوي خوى) denir. Râgıb havâ' kelimesinin asıl anlamını bu kılmış ve yıldızın batmasını da bundan sayarak şöyle demiştir:
يقال خوي النجم وأخوي إذا لم يكن منه عند سقوطه مطر تشبيها بذلك فقوله تعالى: عَلى عُرُوشِها إما متعلق به أو متعلق بمحذوف وقع حالا، وعَلى بمعنى مع أي فهي خالية مع بقاء عروشها وسلامتها، ويجوز على تفسير الخواء بالخلو أن يكون عَلى عُرُوشِها خبرا بعد خبر أي فهي خالية وهي على عروشها أي قائمة مشرفة على عروشها على أن السقوف سقطت إلى الأرض وبقيت الحيطان قائمة وهي مشرفة على السقوف الساقطة، وإسناد الإشراف إلى الكل مع كونه حال الحيطان لما مر آنفا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ عطف على قَرْيَةٍ والبئر من بأرت أي حفرت وهي مؤنثة على وزن فعل بمعنى مفعول وقد تذكر على معنى القليب وتجمع على أبار وآبار وأبؤر وآبر وبيار، وتعطيل الشيء إبطال منافعه أي وكم بئر عامرة في البوادي تركت لا يسقى منها لهلاك أهلها. وقرأ الجحدري والحسن وجماعة «معطلة» بها لتخفيف من أعطله بمعنى عطله.
Buna benzetilerek, yıldız battığı vakit yağmur getirmediği zaman haviye en-necmu ve ahvâ (خوي النجم وأخوي) denir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { عَلى عُرُوشِها } kavli ya buna müteallıktır ya da hâl konumundaki mahzûfa müteallıktır; alâ (عَلى) ise mea (مع / ile birlikte) anlamındadır; yani tavanları baki ve sağlam kalmakla birlikte ahalisinden boştur. Havâ'nın boşluk ile tefsir edilmesine göre { عَلى عُرُوشِها } ifadesinin haberden sonra haber olması da câizdir; yani o boştur ve tavanlarının üzerindedir; yani tavanlar yere düşmüş, duvarlar ise ayakta kalarak çöken tavanların üzerine bakar vaziyette durmaktadır; duvarların durumu olmasına rağmen üzerlerine bakmanın bütüne isnat edilmesi az önce geçen sebeptendir. { وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ } “ve terkedilmiş nice kuyular”, karye (قَرْيَةٍ) kelimesine matuftur. Bi'r (البئر) kelimesi, kazdım anlamındaki beertü (بأرت) kökünden gelir; mef‘ûl anlamında fi‘l vezninde müennestir, bazen kuyu anlamındaki kalîb (القليب) manasıyla müzekker de kılınabilir; eb'âr, âbâr, eb'ür, âbür ve biyâr şeklinde çoğul yapılır. Bir şeyin tatili, faydalarının iptal edilmesidir; yani çöllerde ahalisinin helak olması sebebiyle su çekilmeyen, kendi haline bırakılmış nice mamur kuyular vardır! el-Cahderî, Hasan ve bir cemaat, tatile uğrattı anlamındaki a‘tale (أعطل) fiilinden tahfîf ile «معطلة» şeklinde okumuşlardır.
وَقَصْرٍ مَشِيدٍ عطف على ما تقدم أيضا أي وكم قصر مرفوع البنيان أو مبني بالشيد بالكسر أي الجص
{ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “ve yükseltilmiş nice saraylar”; yine daha önce geçene matuftur; yani binası yükseltilmiş veya kesre ile şîd (الشيد) yani kireç ile yapılmış nice saraylar!
أخليناه عن ساكنيه كما يشعر به السياق ووصف البئر بمعطلة قيل، وهذا يؤيد وكون معنى خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها خالية مع بقاء عروشها، وفي البحر ينبغي أن يكون بِئْرٍ. وقَصْرٍ من حيث عطفها على قَرْيَةٍ داخلين معها في حيز الإهلاك مخبرا به عنهما بضرب من التجوز أي وكم بئر معطلة وقصر مشيد أهلكنا أهلهما.
Siyakın hissettirdiği ve kuyunun muattala sıfatıyla nitelenmesinin işaret ettiği üzere, ahalisinden boşalttığımız [nice saraylar]. Denildi ki: Bu da { خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } ifadesinin manasının, tavanları baki kalmakla birlikte ahalisinden boş olması görüşünü teyit eder. el-Bahr'da şöyle denir: { بِئْرٍ } ve { قَصْرٍ } kelimelerinin { قَرْيَةٍ } üzerine matuf olmaları hasebiyle, bir tür mecaz yoluyla kendilerinden haber verilerek helak dairesine dâhil olmaları gerekir; yani 'ahalisini helak ettiğimiz nice terkedilmiş kuyu ve nice muhteşem saray vardır' demektir.
وزعم بعضهم عطفهما على عُرُوشِها وليس بشيء، وظاهر التنكير فيهما عدم إرادة معين منهما، وعن ابن عباس أن البئر كانت لأهل عدن من اليمن وهي الرس، وعن كعب الأحبار أن القصر بناه عاد الثاني.
Bazıları ise bu ikisinin { عُرُوشِها } üzerine matuf olduğunu zannetmiştir ki bu bir şey değildir. Bu iki kelimedeki tenvinin zahiri, bunlarla belirli bir kuyunun ve sarayın kastedilmediğidir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o kuyu, Yemen'in Aden halkına aitti ve o Ress idi. Kâ‘bü'l-Ahbâr'dan ise o sarayı İkinci Âd'ın bina ettiği rivayet edilmiştir.
وعن الضحاك وغيره أن القصر على قلة جبل بحضرموت والبئر بسفحه وأن صالحا ﵇ نزل عليها مع أربعة آلاف نفر ممن آمن به ونجاهم الله تعالى من العذاب، وسميت حضرموت بفتح الراء والميم ويضمان ويبنى ويضاف لأن صالحا ﵇ حين حضرها مات، وعند البئر بلدة اسمها حاضورا بناها قوم صالح وأمّروا عليها جلهس بن جلاس وأقاموا بها زمانا ثم كفروا وعبدوا صنما وأرسل الله تعالى إليهم حنظلة بن صفوان نبيا فقتلوه في السوق فأهلكهم الله تعالى عن آخرهم وعطل سبحانه بئرهم وقصرهم.
Dahhâk ve başkalarından nakledildiğine göre o saray Hadramut'ta bir dağın zirvesinde, kuyu da onun eteğindedir; Sâlih aleyhisselâm kendisine iman eden ve Allah Teâlâ'nın azaptan kurtardığı dört bin kişiyle oraya inmiştir. Hadramut'a bu ismin verilmesi —râ ve mîmin fethasıyla okunur, zammelenir, mebnî kılınır ve izâfe de edilir— Sâlih aleyhisselâm oraya vardığında (hadr) vefat ettiği (mât) içindir. Kuyunun yanında Hâdûrâ adında bir belde vardı; onu Sâlih'in kavmi inşa etmiş ve başlarına Cülhes b. Cülâs'ı emir tayin etmişlerdi; orada bir müddet yaşadılar, sonra kâfir olup bir puta taptılar. Allah Teâlâ onlara Hanzala b. Safvân'ı peygamber olarak gönderdi, onlar da onu çarşıda öldürdüler; bunun üzerine Allah Teâlâ onların hepsini helak etti, kuyularını ve saraylarını da metruk bıraktı.
وجوز أن يكون إرادة ذلك بطريق التعريض وفيه بعد أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ حيث لهم على السفر للنظر والاعتبار بمصارع الهالكين هذا إن كانوا لم يسافروا وإن كانوا سافروا فهو حث على النظر والاعتبار، وذكر المسير لتوقفه عليه، وجوز أن يكون الاستفهام للإنكار أو التقرير، وأيا ما كان فالعطف على مقدر يقتضيه المقام، وقوله تعالى:
Bunun tariz yoluyla kastedilmiş olması da câiz görülmüştür, fakat bunda uzaklık vardır. { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde hiç dolaşmadılar mı?”; helak olanların yıkılıp gittikleri yerleri görüp ibret almak üzere yolculuk yapmaya bir teşviktir; bu, şayet yolculuk yapmamışlarsa böyledir; eğer yolculuk yapmışlarsa bu, ibret nazarıyla bakmaya bir teşviktir. Dolaşmanın (seyahat etmenin) zikredilmesi, ibret almanın ona bağlı olmasındandır. İstifhamın inkâr veya takrir için olması câizdir. Her iki durumda da atıf, makamın iktiza ettiği mahzûf bir kelâmadır. Allah Teâlâ'nın kavli:
فَتَكُونَ لَهُمْ منصوب في جواب الاستفهام عند ابن عطية. وفي جواب التقرير عند الحوفي وفي جواب النفي عند بعض، ومذهب البصريين أن النصب بإضمار أن وينسبك منها ومن الفعل مصدر يعطف على مصدر متوهم. ومذهب الكوفيين أنه منصوب على الصرف إذ معنى الكلام الخبر صرفوه عن الجزم على العطف على يَسِيرُوا وردوه إلى أخي الجزم وهو النصب وهو كما ترى. ومذهب الجرمي أن النصب بالفاء نفسها.
{ فَتَكُونَ لَهُمْ } “ki böylece onların olsun”, İbn Atıyye'ye göre istifhamın cevabında mansûbdur. Havfî'ye göre takririn cevabında, bazılarına göre ise nefyin cevabında mansûbdur. Basralıların mezhebi şudur: Nasb, gizli bir en (أن) iledir; ondan ve fiilden, vehmedilen bir masdara atfedilen bir masdar türetilir. Kûfelilerin mezhebine göre ise sarf üzere mansûbdur; zira sözün anlamı haberdir, onu { يَسِيرُوا } üzerine atıftan dolayı cezmden çevirmişler ve cezmin kardeşi olan nasba döndürmüşlerdir ki bu da gördüğün gibidir. Cermî'nin mezhebine göre ise nasb bizzat fâ harfi iledir.
وقرأ مبشر بن عبيد «فيكون» بالياء التحتية قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أي يعلمون بها ما يجب أن يعلم من التوحيد فمفعول يَعْقِلُونَ محذوف لدلالة المقام عليه، وكذا يقال في قوله تعالى: أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها أي يسمعون بها ما يجب أن يسمع من الوحي أو من أخبار الأمم المهلكة ممن يجاورهم من الناس فإنهم أعرف منهم بحالهم فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ
Mübeşşir b. Ubeyd iki noktalı ye ile «فيكون» şeklinde okumuştur. { قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها } “akledecekleri kalpleri”; yani tevhidden bilinmesi gereken şeyleri kendisiyle bilecekleri kalpleri; zira { يَعْقِلُونَ } fiilinin mef‘ûlü, makamın delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها } “yahut işitecekleri kulakları” kavlinde de aynı şey söylenir; yani vahiyden veya çevrelerindeki insanlardan helak edilmiş ümmetlerin haberlerinden işitilmesi gereken şeyleri işitecekleri kulakları; zira onlar onların hallerini kendilerinden daha iyi bilirler. { فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Çünkü gerçekte gözler kör olmaz, fakat göğüslerdeki kalpler kör olur”;
ضمير فَإِنَّها للقصة فهو مفسر بالجملة بعده، ويجوز في مثله التذكير باعتبار الشأن، وعلى ذلك قراءة عبد الله «فإنه» وحسن التأنيث هنا وقوع ما فيه تأنيث بعده، وقيل: يجوز أن يكون ضميرا مبهما مفسرا بالأبصار، وكأن الأصل فإنها الأبصار لا تعمى على أن جملة لا تَعْمَى من الفعل والفاعل المستتر خبر بعد خبر فلما ترك الخبر الأول أقيم الظاهر مقام الضمير لعدم ما يرجع إليه ظاهرا فصار فاعلا مفسرا للضمير. واعترضه أبو حيان بأنه لا يجوز لأن الضمير المفسر بمفرد بعده محصور في أمور وهي باب رب وباب نعم وبئس وباب الأعمال وباب البدل وباب المبتدأ والخبر وما هنا ليس منها. ورد بأنه من باب المبتدأ والخبر نحو إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا [الأنعام: ٢٩، المؤمنون: ٣٧، الجاثية: ٢٤] ولا يضره دخول الناسخ، وفيه نظر، والمعنى أنه لا يعتد بعمى الأبصار وإنما يعتد بعمى القلوب فكأن عمى الأبصار ليس بعمى بالإضافة إلى عمى القلوب، فالكلام تذييل لتهويل ما بهم من عدم فقه القلب وأنه العمى الذي لا عمى بعده بل لا عمى إلا هو أو المعنى أن أبصارهم صحيحة سالمة لا عمى بها وإنما العمى بقلوبهم فكأنه قيل: أفلم يسيروا فتكون لهم قلوب ذات بصائر فإن الآفة ببصائر
{ فَإِنَّها } ifadesindeki zamir kıssa zamiridir (zamîr-i kıssa); dolayısıyla kendisinden sonraki cümle ile tefsir edilmiştir. Benzerlerinde şân (zamîr-i şân) kabul edilerek müzekker kılınması da caizdir; Abdullah'ın [İbn Mes‘ûd] «فإنه» şeklindeki kıraati de bu kabildendir. Burada müennes kılınması ise kendisinden sonra müenneslik taşıyan bir lafzın gelmesinden ötürü güzel görülmüştür. Şöyle de denilmiştir: Bunun { الْأَبْصارُ } kelimesiyle açıklanan mübhem bir zamir olması da caizdir. Sanki aslı; { لا تَعْمَى } fiili ve [içindeki] müstetir failden oluşan cümlenin haber üstüne haber olması üzere «فإنها الأبصار لا تعمى» (Şüphesiz o gözler kör olmaz) şeklindeydi. Birinci haber terk edilince, lafzen kendisine dönecek bir merci bulunmadığından açık isim zamirin yerine ikame edilmiş, böylece zamiri tefsir eden bir fail haline gelmiştir. Ebû Hayyân buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü kendisinden sonraki müfred bir kelime ile tefsir edilen zamir belirli bablarla sınırlıdır. Bunlar da; "rubbe" babı, "ni'me ve bi'se" babı, "tenâzu' (i'mâl)" babı, "bedel" babı ile "mübteda ve haber" babıdır. Buradaki durum ise bunlardan biri değildir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “O, bizim dünya hayatımızdan başkası değildir” [el-En‘âm: 29; el-Mü’minûn: 37; el-Câsiye: 24] kavlinde olduğu gibi mübteda ve haber babındandır; nâsihin (nâsih edatın) dahil olması da buna zarar vermez. Fakat bu izahta eleştiriye açık yön (nazar) vardır. Anlam şudur: Gözlerin körlüğüne itibar edilmez, asıl itibar edilen kalplerin körlüğüdür. Sanki gözlerin körlüğü, kalplerin körlüğüne nispetle bir körlük sayılmaz. Dolayısıyla bu ifade, kalplerinin idrakten yoksunluğunun vahametini ve bunun ötesinde başka bir körlük bulunmadığını, bilakis asıl körlüğün ancak bundan ibaret olduğunu vurgulamak için bir fezlekedir (tezyîl). Yahut anlam şöyledir: Onların gözleri sağlam ve kusursuzdur, onlarda körlük yoktur; asıl körlük kalplerindedir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki basiret sahibi kalpleri olsun? Zira asıl afet...'
قلوبهم لا بإبصار عيونهم وهي الآفة التي كل آفة دونها كأنه يحثهم على إزالة المرض وينعى عليهم تقاعدهم عنها، ووصف القلوب بالتي في الصدور على ما قال الزجاج للتأكيد كما في قوله تعالى: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ [آل عمران:
gözlerinin görmesinde değildir; bu da bütün afetlerin yanında önemsiz kaldığı asıl afettir.' Sanki onları bu hastalığı gidermeye teşvik etmekte ve bundan geri durmalarını yüzlerine vurmaktadır. Zeccâc'ın dediğine göre, kalplerin göğüslerde olanlar şeklinde nitelenmesi; Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ } “ağızlarıyla söylüyorlar” [Âl-i İmrân: 167] kavlinde
١٦٧] وقولك: نظرت بعيني.
ve senin 'gözümle gördüm' demende olduğu gibi tekit içindir.
وقال الزمخشري قد تعورف واعتقد أن العمى على الحقيقة مكانه البصر وهو أن تصاب الحدقة بما يطمس نورها واستعماله في القلب استعارة ومثل فلما أريد إثبات ما هو خلاف المعتقد من نسبة العمى إلى القلوب حقيقة ونفيه عن الأبصار احتاج هذا التصوير إلى زيادة تعيين وفضل تعريف ليتقرر أن مكان العمى هو القلوب لا الأبصار كما تقول:
Zemahşerî şöyle demiştir: Örfen bilinip kabul edilmiştir ki körlüğün hakiki mahalli gözdür; o da göz bebeğine ışığını söndüren bir illetin isabet etmesidir; bunun kalp hakkında kullanılması ise istiare ve mecazdır. Genel kabulün aksine körlüğün hakiki olarak kalplere nispet edilmesi ve gözlerden nefyedilmesi murat edilince, bu tasvir; körlüğün mahallinin gözler değil kalpler olduğunun yerleşmesi için fazladan bir tayine ve üstün bir tarife ihtiyaç duymuştur; nitekim şöyle dersin:
ليس المضاء للسيف ولكنه للسانك الذي بين فكيك وهو في حكم قولك: ما نفيت المضاء عن السيف وأثبته للسانك فلتة ولا سهوا مني ولكن تعمدت به إياه بعينه تعمدا.
'Keskinlik kılıca ait değildir, bilakis iki çenenin arasındaki diline aittir.' Bu sözün hükmü şudur: 'Ben keskinliği kılıçtan nefyedip diline nispet etmeyi bir dil sürçmesi veya dalgınlıkla yapmadım; bilakis bunu bizzat kastederek yaptım.'
وهذه الآية على ما قيل نزلت في ابن أم مكتوم حين سمع قوله تعالى: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى [الإسراء: ٧٢] فقال: يا رسول الله أنا في الدنيا أعمى أفأكون في الآخرة أعمى؟ وربما يرجح بهذه الرواية إن صحت المعنى الأول إذ حصول الجواب بالآية عليه ظاهر جدا فكأنه قيل له: أنت لا تدخل تحت عموم وَمَنْ كانَ إلخ لأن عمى الأبصار في الدنيا ليس بعمى في الحقيقة في جنب عمى القلوب والذي يدخل تحت عموم ذلك من اتصف بعمى القلب، وهذا يكفي في الجواب سواء كان معنى قوله تعالى: وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى ومن كان في الدنيا أعمى القلب فهو في الآخرة كذلك أو ومن كان في الدنيا أعمى القلب فهو في الآخرة أعمى البصر لأنه فيها تبلى السرائر فيظهر عمى القلب بصورة عمى البصر، نعم في صحة الرواية نظر.
Denildiğine göre bu ayet, İbn Ümmi Mektûm Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } “Kim bu dünyada kör ise o, ahirette de kördür” [el-İsrâ: 72] kavlini işittiğinde: 'Yâ Resûlallah! Ben dünyada körüm, ahirette de mi kör olacağım?' demesi üzerine nazil olmuştur. Şayet sahih ise bu rivayetle birinci mana kuvvet kazanabilir; zira buna göre ayetle cevabın hâsıl olması son derece açıktır. Sanki ona şöyle denilmiştir: 'Sen { وَمَنْ كانَ } ayetinin umumuna dâhil değilsin; zira dünyadaki göz körlüğü, kalp körlüğünün yanında hakikatte bir körlük değildir; bu umumun altına giren kimse ise kalp körlüğü ile nitelenen kimsedir.' Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ فِي هذِهِ أَعْمى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمى } kavlinin manası ister 'Dünyada kalbi kör olan ahirette de öyledir' şeklinde olsun, isterse 'Dünyada kalbi kör olan ahirette gözü kördür; zira ahirette sırlar açığa vurulacak ve kalp körlüğü göz körlüğü suretinde ortaya çıkacaktır' şeklinde olsun, bu cevap için yeterlidir. Evet, rivayetin sıhhatinde nazar (şüphe) vardır.
وفي الدر المنثور أخرج ابن أبي حاتم عن قتادة أنه قال في هذه الآية: ذكر لنا أنها نزلت في عبد الله بن زائدة يعني ابن أم مكتوم، ولا يخفى حكم الخبر إذا روي هكذا. واستدل بقوله تعالى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا إلخ على استحباب السياحة في الأرض وتطلب الآثار.
ed-Dürrü'l-Mensûr'da, İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bu ayet hakkında şöyle dediği tahric edilmiştir: 'Bize rivayet edildi ki bu ayet Abdullah b. Zâide yani İbn Ümmi Mektûm hakkında nazil olmuştur.' Bu şekilde rivayet edilen bir haberin hükmü ise gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا } kavlinden yeryüzünde seyahat etmenin ve tarihi eserleri/kalıntıları incelemenin müstehap olduğuna istidlal edilmiştir.
وقد أخرج ابن أبي حاتم في كتاب التفكر عن مالك بن دينار قال: أوحى الله تعالى إلى موسى ﵇ أن اتخذ نعلين من حديد وعصا ثم سح في الأرض فاطلب الآثار والعبر حتى تحفى النعلان وتنكسر العصا، وبقوله تعالى:
İbn Ebî Hâtim Kitâbü't-Tefekkür'de Mâlik b. Dînâr'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Allah Teâlâ Mûsâ'ya aleyhisselâm şöyle vahyetti: Demirden iki çarık ve bir asa edin, sonra yeryüzünde dolaşarak ibretleri ve kalıntıları ara; ta ki çarıklar esiyip asa kırılsın.' Allah Teâlâ'nın kavlinden ise:
فَتَكُونَ إلخ على أن محل العقل القلب لا الرأس، قاله الجلال السيوطي في أحكام القرآن العظيم.
{ فَتَكُونَ } vb. [kavliyle], aklın mahallinin baş değil kalp olduğuna [istidlal edilmiştir]; bunu Celâl es-Süyûtî Ahkâmü'l-Kur'âni'l-Azîm'de söylemiştir.
وقال الإمام الرازي: في الآية دلالة على أن العقل هو العلم وعلى أن محله هو القلب، وأنت تعلم أن كون العقل هو العلم هو اختيار أبي إسحاق الإسفرائيني واستدل عليه بأنه يقال لمن عقل شيئا علمه ولمن علم شيئا عقله، وعلى تقدير التغاير لا يقال ذلك وهو غير سديد لأنه إن أريد بالعلم كل علم يلزم منه أن لا يكون عاقلا من فاته بعض العلوم مع كونه محصلا لما عداه وإن أريد بعض العلوم فالتعريف غير حاصل لعدم التمييز وما ذكر من الاستدلال غير صحيح لجواز أن يكون العلم مغايرا للعقل وهما متلازمان. وقال الأشعري: لا فرق بين العقل والعلم إلا في العموم والخصوص والعلم أعم من العقل فالعقل إذا علم مخصوص فقيل: هو العلم الصارف عن القبيح الداعي إلى الحسن وهو قول الجبائي، وقيل: هو العلم بخير الخيرين وشر الشرين وهو قول لبعض المعتزلة أيضا ولهم أقوال أخر، والذي اختاره القاضي أبو بكر أنه بعض العلوم الضرورية كالعلم باستحالة اجتماع الضدين وأنه لا واسطة بين النفي والإثبات وأن الموجود لا يخرج عن أن يكون قديما أو حادثا ونحو ذلك. واحتج إمام الحرمين على صحة ذلك وإبطال ما عداه بما ذكره الآمدي في إبكار الأفكار بما له وعليه. واختار المحاسبي عليه الرحمة أنه غريزة يتوصل بها إلى المعرفة، ورد بأنه
İmâm Râzî şöyle demiştir: 'Ayette aklın ilim olduğuna ve mahallinin de kalp olduğuna delalet vardır.' Sen de bilirsin ki aklın ilim olması Ebû İshak el-İsferâyînî'nin tercihidir; buna da bir şeyi akleden kimse için 'onu bildi' ve bir şeyi bilen kimse için de 'onu akletti' denilmesiyle istidlal etmiştir. Farklı oldukları takdirde böyle denilemezdi. Bu ise isabetli değildir; zira şayet ilim ile her bir ilim kastediliyorsa, diğer ilimleri elde etmiş olsa bile bazı ilimlerden mahrum olan kimsenin akıllı olmaması gerekir; şayet bazı ilimler kastediliyorsa bir temyiz bulunmadığından tarif hâsıl olmaz; zikredilen istidlal de sahih değildir, zira ilmin akıldan farklı olması ve ikisinin birbirini lüzumlu kılması câizdir. el-Eş‘arî ise şöyle demiştir: 'Akıl ile ilim arasında umum ve husus dışında hiçbir fark yoktur; ilim akıldan daha umumidir, dolayısıyla akıl özel bir ilimdir.' Şöyle de denilmiştir: Akıl; çirkinden çeviren, güzele çağıran ilimdir ki bu el-Cübbâî'nin kavlidir. İki hayırlıdan daha hayırlısını, iki şerliden daha şerlisini bilmektir de denilmiştir ki bu da Mutezile'den bazılarının görüşüdür ve onların başka görüşleri de vardır. Kâdî Ebû Bekir'in tercih ettiği görüş ise; iki zıddın bir arada bulunmasının imkânsız olduğunu bilmek, nefy ile ispat arasında vasıta olmadığını bilmek ve mevcudun kadîm veya hâdis olmaktan hâli olamayacağını bilmek ve benzeri gibi zarûrî ilimlerin bir kısmı olduğudur. İmâmü'l-Haremeyn bunun sıhhatine ve dışındakilerin iptaline Âmidî'nin İbkârü'l-Efkâr'da lehine ve aleyhine olan yönleriyle zikrettiği delillerle ihticac etmiştir. el-Muhâsibî —rahmetullahi aleyh— ise aklın kendisiyle marifete ulaşılan bir fıtrat/istiadât (garîze) olduğunu tercih etmiştir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir:
إن أراد بالغريزة العلم لزمه ما لزم القائل بأنه العلم وإن أراد بها غير العلم فقد لا يسلم وجود أمر وراء العلم يتوصل به إلى المعرفة.
Eğer garîze ile ilmi kastediyorsa, aklın ilim olduğunu söyleyen kimseye lâzım gelen şeyler ona da lâzım gelir; şayet onunla ilimden başka bir şeyi kastediyorsa, kendisiyle marifete ulaşılan ilim ötesinde bir varlığın mevcudiyeti kabul edilmeyebilir.
وقال صاحب القاموس بعد نقل عدة أقوال في العقل: والحق أنه نور روحاني بي تدرك النفس العلوم الضرورية والنظرية، ولعلنا نحقق ذلك في موضع آخر إن شاء الله تعالى، ثم إن في محلية القلب للعلم خلافا بين العقلاء فالمشهور عن الفلاسفة أن محل العلم المتعلق بالكليات والجزئيات المجردة النفس الناطقة ومحل العلم المتعلق بالجزئيات المادية قوى جسمانية قائمة بأجزاء خاصة من البدن وهي منقسمة إلى خمس ظاهرة وخمس باطنة وتسمى الأولى الحواس الظاهرة والثانية الحواس الباطنة وأمر كل مشهور.
el-Kâmûs sahibi, akıl hakkında birçok kavli naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Hak olan şudur ki akıl; nefsin kendisiyle zarûrî ve nazarî ilimleri idrak ettiği ruhanî bir nurdur.' İnşâallâhu Teâlâ bunu başka bir yerde tahkik ederiz. Sonra ilmin mahallinin kalp olup olmadığı hususunda akıl sahipleri arasında ihtilaf vardır; felsefecilerden meşhur olan görüşe göre, külliyâta ve mücerret cüz'iyyâta taalluk eden ilmin mahalli nefsi nâtıkadır; maddî cüz'iyyâta taalluk eden ilmin mahalli ise bedenin özel cüzleriyle kâim olan cismanî kuvvetlerdir. Bunlar beşi zahirî, beşi bâtınî olmak üzere ikiye ayrılır; birincisine zahirî duyular, ikincisine bâtınî duyular denir ve her birinin durumu meşhurdur.
وزعم بعض متفلسفة المتأخرين أن المدرك للكليات والجزئيات إنما هو النفس والقوى مطلقا غير مدركة بل آلة في إدراك النفس وذهب إليه بعض منا. وفي أبكار الأفكار بعد نقل قول الفلاسفة وأما أصحابنا فالبنية المخصوصة غير مشترطة عندهم بل كل جزء من أجزاء بدن الإنسان إذا قام به إدراك وعلم فهو مدرك عالم، وكون ذلك مما يقوم بالقلب أو غيره مما لا يجب عقلا ولا يمتنع لكن دل الشرع على القيام بالقلب لقوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ [ق: ٣٧] وقوله سبحانه: فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها وقوله ﷿ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها [محمد: ٢٤] انتهى، ولا يخفى أن الاستدلال بما ذكر على محلية القلب للعلم لا يخلو عن شيء، نعم لا ينكر دلالة الآيات على أن للقلب الإنساني لما أودع فيه مدخلا تاما في الإدراك، والوجدان يشهد بمدخلية ما أودع في الدماغ في ذلك أيضا، ومن هنا لا أرى للقول بأن لأحدهما مدخلا دون الآخر وجها، وكون الإنسان قد يضرب على رأسه فيذهب عقله لا يدل على أن لما أودع في الدماغ لا غير مدخلا في العلم كما لا يخفى على من له قلب سليم وذهن مستقيم فتأمل.
Müteahhirîn felsefecilerinden bazıları, küllîleri ve cüz'îleri idrak edenin yalnızca nefis olduğunu, cismanî kuvvetlerin mutlak olarak idrak edici olmadığını, bilakis nefsin idrakinde birer alet olduğunu iddia etmişlerdir; bizden de bazıları bu görüşe meyletmiştir. İbkârü'l-Efkâr'da felsefecilerin kavli nakledildikten sonra şöyle denilmiştir: 'Bizim ashabımıza gelince; onlara göre özel bir bünye şart koşulmaz; bilakis insanın beden parçalarından herhangi birinde idrak ve ilim kâim olursa o parça idrak edici ve âlim olur. Bunun kalpte veya başka bir uzuvda kâim olması aklen ne vâciptir ne de imkânsızdır; fakat şeriat kalpte kâim olduğuna delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır” [Kâf: 37], Sübhânehu: { فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها } “ki böylece akledecekleri kalpleri olsun” ve O azze ve celle: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitler mi var?” [Muhammed: 24] buyurmuştur.' Söz burada bitti. Gizli değildir ki zikredilenlerle ilmin mahallinin kalp olduğuna istidlal edilmesi şâibeden uzak değildir. Evet, insanın kalbine yerleştirilen kabiliyet sebebiyle idrakte onun tam bir tesirinin (medhalinin) olduğuna ayetlerin delaleti inkâr edilemez; vicdan da beyne yerleştirilen şeyin de bunda bir medhali olduğuna şahitlik etmektedir. Buradan hareketle, birinin medhali olup diğerinin olmadığı şeklindeki kavil için bir vecih görmüyorum. İnsanın bazen başına vurulup da aklının gitmesi, selim bir kalbe ve müstakim bir zihne sahip olan kimseye gizli olmayacağı üzere ilimde yalnızca beyne yerleştirilen şeyin medhali olduğuna delalet etmez. İyi düşün!
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ الضمير لقريش كان ﷺ يحذرهم عذاب الله تعالى ويوعدهم مجيئه وهم ينكرون ذلك أشد الإنكار ويطلبون مجيئه استهزاء وتعجيزا له ﷺ فأنكر عليهم ذلك، فالجملة خبر لفظا واستفهام وإنشاء معنى، وقوله تعالى: وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ جملة حالية جيء بها لبيان بطلان إنكارهم العذاب في ضمن استعجالهم به كأنه قيل: كيف تنكرون مجيء العذاب الموعود والحال أنه تعالى لا يخلف وعده، وقد سبق الوعد فلا بد من مجيئه أو اعتراضية لما ذكر أيضا. وقوله تعالى: وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ جملة مستأنفة إن كانت الأولى حالية ومعطوفة عليها إن كانت اعتراضية سيقت لتحقيق إنكار الاستعجال وبيان خطئهم فيه ببيان كمال سعة ساحة حلمه تعالى وإظهار غاية ضيق عطنهم المستتبع لكون المدة القصيرة عنده تعالى مددا طوالا عندهم حسبما ينطق به قوله تعالى: إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً [المعارج: ٦، ٧] ولذا يرون مجيئه بعيدا ويتخذونه ذريعة إلى إنكاره ويجترؤون على الاستعجال به ولا يدرون أن معيار تقدير الأمور كلها وقوعا وإخبار عما عنده من المقدار.
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar”; zamir Kureyş'e aittir. O ﷺ onları Allah Teâlâ'nın azabından sakındırıyor ve onun geleceğini vadediyordu; onlar ise bunu şiddetle inkâr ediyor ve alay etmek ve O'nu ﷺ âciz bırakmak maksadıyla gelmesini talep ediyorlardı; bunun üzerine bu durumları kınandı. Dolayısıyla cümle lafzan haber, mana olarak ise istifham ve inşâdır. Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Allah asla vaadinden caymaz” kavli; azabın çarçabuk gelmesini istemeleri zımnında onu inkâr etmelerinin batıl olduğunu beyan etmek üzere getirilmiş bir hâl cümlesidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Nasıl olur da vadolunan azabın gelişini inkâr edersiniz, hâlbuki O Teâlâ vaadinden asla caymaz? Vaat geçmişte verilmiştir, öyleyse mutlaka gelecektir.' Yahut yine zikredilen gaye için bir itiraziyye (ara) cümlesidir. Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Ve şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, sizin sayageldiklerinizden bin yıl gibidir” kavli; şayet birincisi hâl cümlesi ise müste'nefe (yeni bir cümle), itiraziyye ise ona matuf bir cümledir. Acele istemeyi inkârı pekiştirmek ve O Teâlâ'nın hilm sahasının kemal derecedeki genişliğini beyan edip onların son derece dar görüşlü olmalarını ortaya koyarak bu konudaki hatalarını açıklamak için sevk edilmiştir; bu dar görüşlülük, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَنَراهُ قَرِيباً } “Onlar onu uzak görüyorlar, biz ise onu yakın görüyoruz” [el-Meâric: 6-7] kavlinin beyan ettiği üzere, O'nun katındaki kısa bir sürenin onların nazarında uzun müddetler sayılmasını netice vermektedir. Bu sebeple onlar azabın gelişini uzak görmekte, bunu onun inkârına bir vesile kılmakta ve onun çabucak gelmesini istemeye cüret etmektedirler; oysa vuku bulma ve haber verme bakımından bütün işleri takdir etmenin ölçüsünün O'nun katındaki miktar olduğunu bilmezler.
وقراءة الأخوين. وابن كثير «يعدّون» على صيغة الغيبة أي يعده المستعجلون أوفق لهذا المعنى، وقد جعل الخطاب في قراءة الجمهور لهم أيضا بطريق الالتفات لكن الظاهر أنه للرسول ﷺ ومن معه من المؤمنين، وقيل: المراد بوعده تعالى ما جعل لهلاك كل أمة من موعد معين وأجل مسمى كما في قوله تعالى: يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ [العنكبوت: ٥٣] فتكون الجملة الأولى مطلقا مبينة لبطلان الاستعجال به ببيان استحالة مجيئه قبل وقته الموعود، والجملة الأخيرة بيان لبطلانه ببيان ابتنائه على استطالة ما هو قصير عنده تعالى على الوجه المار بيانه، وحينئذ لا يكون في النظم الكريم تعرض لإنكارهم مجيئه الذي دسوه تحت الاستعجال، ويكتفى في رد
İki kardeşin (Hamza ve Kisâî) ve İbn Kesîr'in gayb sığasıyla «يعدّون» şeklindeki kıraati —yani acele isteyenlerin saydığı gibi— bu manaya daha uygundur. Cumhurun kıraatindeki hitap da iltifat yoluyla onlara kılınmıştır; fakat zahir olan, onun Resûl ﷺ ve beraberindeki müminlere yönelik olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın vaadinden murat, Allah Teâlâ'nın: { يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; eğer belirlenmiş bir ecel olmasaydı azap onlara elbette gelirdi” [el-Ankebût: 53] kavlinde olduğu gibi, her ümmetin helaki için tayin edilen belirli bir vakit ve belirlenmiş bir eceldir. Buna göre birinci cümle mutlak olarak, vadolunan vaktinden önce gelmesinin imkânsızlığını açıklamak suretiyle onun acele istenmesinin batıllığını beyan eder; son cümle ise yukarıda açıklandığı veçhile, O Teâlâ'nın katında kısa olan bir şeyin [insanlarca] uzun sayılması esasına dayandığını açıklamak suretiyle bunun batıllığını beyan eder. Bu takdirde yüce nazımda, onların acele isteme kisvesi altında gizledikleri azabın gelişini inkâr etmelerine doğrudan bir değinme olmaz; bunu reddetmede
ذلك ببيان عاقبة من قبلهم من أمثالهم، وأيا ما كان فالعذاب المستعجل به العذاب الدنيوي وهو الذي يقتضيه السباق والسياق. وقيل: المراد بالعذاب العذاب الأخروي والمراد باليوم المذكور يوم ذلك العذاب واستطالته لشدته فإن أيام الترحة مستطالة وأيام الفرحة مستقصرة كما قيل:
kendilerinden önceki benzerlerinin akıbetini beyan etmekle yetinilir. Her iki durumda da çarçabuk gelmesi istenen azap, siyak ve sibakın da iktiza ettiği üzere dünya azabıdır. Denildi ki: Azaptan murat ahiret azabıdır; zikredilen günden murat ise o azabın günüdür ve onun uzunluğu şiddetinden ötürüdür; zira keder günleri uzar, sevinç günleri ise kısa gelir; nitekim şöyle denilmiştir:
تمتع بأيام السرور فإنها ... قصار وأيام الهموم طوال
Sevinç günlerinden faydalan, zira onlar... Kısadır; gam ve keder günleri ise uzundur.
وعلى ذلك جاء قوله:
Şairin şu sözü de bu kabildendir:
ليلي وليلى ففي نومي اختلافهما ... بالطول والطول يا طوبى لو اعتدلا
Gecem ve Leylâ... Uykumda ikisinin uzunluk ve lütuftaki farklılığı... Ne mutlu olurdu ikisi eşitlenseydi!
يجود بالطول ليلي كلما بخلت ... بالطول ليلى وإن جادت به بخلا
Leylâ lütufta cimrilik ettikçe gecem uzunluğuyla cömertleşir; o lütufta bulunsa gecem uzunluğunda cimrilik eder.
فيكون قد رد عليهم إنكار مجيء العذاب بالجملة الأولى وأنكر عليهم الاستعجال به وإن كان ذلك على وجه الاستهزاء بالجملة الثانية فكأنه قيل: كيف تنكرون مجيئه وقد سبق به الوعد ولن يخلف الله تعالى وعده فلا بد من مجيئه حتما وكيف تستعجلون به واليوم الواحد من أيامه لشدته يرى كألف سنة مما تعدون، ويقال نحو ذلك على القول بأن المراد باليوم أحد أيام الآخرة فإنها اعتبرت طوالا أو أنها تستطال لشدة عذابها.
Böylece birinci cümle ile onların azabın gelişini inkâr etmeleri reddedilmiş; ikinci cümle ile de —alay yollu da olsa— onun çarçabuk gelmesini istemeleri kınanmış olur. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onun geleceğini nasıl inkâr edersiniz; hâlbuki buna dair vaat geçmişte verilmiştir ve Allah Teâlâ vaadinden asla caymaz, dolayısıyla mutlaka gelecektir; hem onun çarçabuk gelmesini nasıl istersiniz; zira onun günlerinden tek bir gün bile şiddeti sebebiyle sizin saydıklarınızdan bin yıl gibi görünür.' Günden muradın ahiret günlerinden biri olduğu kavli üzere de buna benzer bir şey söylenir; zira o günler ya [bizzat] uzun kabul edilmiştir veya azabının şiddetinden dolayı uzamış gelir.
واعترض بأن ذلك مما لا يساعده السباق ولا السياق، وقال الفراء: تضمنت الآية عذاب الدنيا والآخرة وأريد بالعذاب المستعجل به عذاب الدنيا أي لن يخلف الله تعالى وعده في إنزال العذاب بكم في الدنيا وإن يوما من أيام عذابكم في الآخرة كألف سنة من سني الدنيا، ولا يخلو عن حسن إلا أن فيه بعدا كما لا يخفى.
Buna ise sibak ve siyakın buna müsaade etmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Ayet dünya ve ahiret azabını kapsamaktadır; acele istenen azapla dünya azabı murat edilmiştir; yani 'Allah Teâlâ dünyada üzerinize azap indirme vaadinden asla caymayacaktır; ahiretteki azabınızın günlerinden bir gün ise dünya senelerinden bin sene gibidir.' Bu görüş güzellikten uzak olmamakla birlikte, gizli kalmayacağı üzere onda bir uzaklık vardır.
واستدل المعتزلة بقوله تعالى: لَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ على أن الله سبحانه لا يغفر للعصاة لأن الوعد فيه بمعنى الوعيد وقد أخبر سبحانه أنه لا يخلفه والمغفرة تستلزم الخلف المستلزم للكذب المحال عليه تعالى.
Mutezile, Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ } “Allah asla vaadinden caymaz” kavlinden, Allah Sübhânehu'nun günahkârları bağışlamayacağına istidlal etmiştir; zira buradaki vaat vaîd (azap tehdidi) anlamındadır ve Sübhânehu ondan caymayacağını haber vermiştir; bağışlama ise O Teâlâ hakkında imkânsız olan yalanı gerektiren hilafı (vaadden dönmeyi) iktiza eder.