Binûn

Hac Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأجاب أهل السنة بأن وعيدات سائر العصاة إنشاءات أو إخبارات عن استحقاقهم ما أوعدوا به لا عن إيقاعه وهي إخبارات عن إيقاعه مشروطة بعدم العفو وترك التصريح بالشرط بزيادة الترهيب ولا كذلك وعيدات الكفار فإنها محض إخبارات عن الإيقاع غير مشروطة بشرط أصلا كمواعيد المؤمنين، والداعي للتفرقة الجمع بين الآيات، وأنت تعلم أن ظاهر هذا أن وعيدات الكفار بالعذاب الدنيوي كوعيداتهم بالعذاب الأخروي لا يتطرقها عدم الوقوع فلا يجوز العفو عن عذابهم مطلقا متى وعد به، وعندي في التسوية بين الأمرين تردد، ويعلم من ذلك حال هذا الجواب على تقدير حمل العذاب في الآية على العذاب الدنيوي الأوفق للمقام والوعد على الوعد به. وأجاب بعضهم هنا بأن المراد بالوعد وعده تعالى بالنظرة والإمهال وهو مقابل للوعيد في نظر الممهل ولا خلاف في أن الله تعالى لا يخلف الوعد المقابل للوعيد وأن ما يؤدى به خبر محض لا شرط فيه وقيل: المراد به وعده تعالى نبيه ﷺ بإنزال العذاب المستعجل به عليهم وذلك مقابل للوعيد من حيث إن فيه خيرا له ﵊، ولا مانع من أن يكون شيء واحد خيرا وشرا بالنسبة إلى شخصين فقد قيل:

Ehl-i Sünnet ise buna şöyle cevap vermiştir: Diğer günahkârlar hakkındaki vaîdler (azap tehditleri), ya birer inşa (hüküm bildirme) ya da onların tehdit edildikleri cezayı hak ettiklerine dair birer haberdir; yoksa o cezanın mutlaka tatbik edileceğine dair değildir. Veyahut da bunların tatbik edileceğine dair haberler olmakla birlikte affın bulunmaması şartına bağlıdır; bu şartın açıkça zikredilmemesi ise korkutmayı (terhib) artırmak içindir. Kâfirler hakkındaki vaîdler ise böyle değildir; zira onlar, tıpkı müminlere yönelik vaadler gibi, hiçbir şarta bağlı olmaksızın cezanın fiilen uygulanacağını bildiren sırf haberlerdir. Bu iki durum arasında ayrım yapmayı gerektiren sebep ise ayetlerin arasını telif etmektir. Sen de bilirsin ki bu cevabın zahiri; kâfirlerin dünyevi azapla tehdit edilmelerinin de tıpkı uhrevi azapla tehdit edilmeleri gibi vuku bulmama ihtimaline kapalı olduğunu, dolayısıyla kendilerine bir azap vaat edildiğinde (tehdit yapıldığında) bunun affedilmesinin kesinlikle caiz olmayacağını iktiza eder. Fakat bu iki hususun birbirine eşit tutulması konusunda bende bir tereddüt vardır. Ayetteki azabın makama daha uygun olan dünyevi azaba ve vaadin de bu azabın vadine hamledilmesi takdirinde mezkûr cevabın durumu buradan anlaşılır. Bazıları ise burada şöyle cevap vermiştir: Vaatten murat, Allah Teâlâ'nın mühlet ve süre tanıması vaadidir; bu ise mühlet verilen kimsenin nazarında vaîdin zıddıdır (vaattir). Vaîdin zıddı olan vaadinden Allah Teâlâ'nın asla caymayacağı ve bununla ifade edilen şeyin içinde şart bulunmayan sırf bir haber olduğu hususunda ise hiçbir ihtilaf yoktur. Denildi ki: Vaatten murat, Allah Teâlâ'nın acelece istedikleri azabı onların üzerine indireceğine dair Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem verdiği vaaddir; bu da Peygamber aleyhisselâm için bir hayır içermesi hasebiyle vaîdin mukabilidir. Bir şeyin iki kişiye nispetle aynı anda biri için hayır, diğeri için şer olmasında hiçbir engel yoktur; nitekim şöyle denilmiştir:

مصائب قوم عند قوم فوائد وحينئذ لا دليل للمعتزلة في الآية على دعواهم.

Bir kavmin musibetleri, başka bir kavim katında menfaatlerdir. Bu durumda Mutezile için ayette iddialarına dair hiçbir delil kalmaz.

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أي كم من سكنة قرية أَمْلَيْتُ لَها كما أمليت لهؤلاء حتى أنكروا مجيء ما وعد من العذاب واستعجلوا به استهزاء وتعجيزا لرسلهم ﵈ كما فعل هؤلاء، والجملة عطف على ما تقدمها جيء بها لتحقيق الرد كما تقدم فلذا جيء بالواو، وجيء في نظيرتها السابقة بالفاء قيل: لأنها أبدلت من جملة مقرونة بها، وفي إعادة الفاء تحقيق للبدلية، وقيل: جيء بالفاء هناك لأن الجملة مترتبة على ما قبلها ولم يجأ بها هنا لعدم الترتب، وقوله تعالى: وَهِيَ ظالِمَةٌ جملة حالية مفيدة لكمال حلمه تعالى ومشعرة بطريق التعريض بظلم المستعجلين أي أمليت لها والحال أنها ظالمة مستوجبة لتعجيل العقوبة كدأب هؤلاء ثُمَّ أَخَذْتُها بالعذاب والنكال بعد طول الإملاء والإمهال وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ أي إلى حكمي مرجع جميع الناس أو جميع أهل القرية لا إلى أجد غيري لا استقلالا ولا شركة فأفعل بهم ما أفعل مما يليق بأعمالهم، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبله مصرح بما أفاده ذلك بطريق التعريض من أن مآل أمر المستعجلين أيضا ما ذكر من الأخذ الوبيل.

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ } “Nice belde vardır ki”; yani nice belde halkı vardır ki, { أَمْلَيْتُ لَها } “ben onlara mühlet verdim”; tıpkı bunlara mühlet verdiğim gibi; nihayet onlar, tıpkı bunların yaptığı gibi, vaat edilen azabın geleceğini inkâr ettiler ve peygamberlerini aleyhimesselâm alaya alıp âciz bırakmak maksadıyla azabın çarçabuk gelmesini istediler. Bu cümle, önceki ifadeye atıftır ve daha önce geçtiği üzere reddiyeyi pekiştirmek için getirilmiştir; bu sebeple 'vav' ile gelmiştir. Önceki benzerinde ise 'fa' ile getirilmişti; denildi ki: Çünkü o, başında 'fa' bulunan bir cümleden bedel yapılmıştı; 'fa' harfinin tekrarlanmasında bedel olmanın pekiştirilmesi vardır. Denildi ki: Orada 'fa'nın getirilmesi, cümlenin kendisinden öncekine terettüp etmesinden dolayıdır; burada ise bir terettüp bulunmadığından 'fa' getirilmemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَهِيَ ظالِمَةٌ } “Oysa o zulmetmekteydi” kavli, O Teâlâ'nın hilminin kemalini ifade eden ve tariz yoluyla azabı acele isteyenlerin zulmünü hissettiren bir hâl cümlesidir; yani 'O, tıpkı bunların âdeti olduğu üzere zulmetmekte ve cezanın çarçabuk verilmesini hak etmekte olduğu hâlde ben ona mühlet verdim.' { ثُمَّ أَخَذْتُها } “Sonra onu yakalayıverdim”; uzun bir mühlet ve süreden sonra onu azap ve ibretlik ceza ile yakaladım. { وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Dönüş de ancak banadır”; yani bütün insanların veya o belde halkının tamamının mercîi, bağımsız veya ortak olarak benden başka hiç kimseye değil, yalnızca benim hükmümedir; böylece onların amellerine layık olan muameleyi kendilerine yaparım. Bu cümle, kendisinden öncekini pekiştiren ve azabı acele isteyenlerin akıbetinin de zikredilen o korkunç yakalanış olacağını tariz yoluyla bildirilen manayı açıkça beyan eden zeylî bir itiraziyedir.

قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ ظاهر السياق يقتضي أن المراد بالناس المشركون فإن الحديث مسوق لهم فكأنه قيل: قل يا أيها المشركون المستعجلون بالعذاب إنما أنا منذر لكم إنذارا بينا بما أوحي إليّ من أنباء الأمم المهلكة من غير أن يكون لي دخل في إتيان ما تستعجلون من العذاب الموعود حتى تستعجلوني به فوجه الاقتصار على الإنذار ظاهر، وأما وجه ذكر المؤمنين وثوابهم في قوله تعالى: فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ فالزيادة هي إغاظة المشركين فهو بحسب المآل إنذار، ويجوز أن يقال: إن قوله سبحانه:

{ قُلْ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.” Siyakın zahiri, insanlardan muradın müşrikler olmasını iktiza eder; zira söz onlara yönelik sevk edilmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: 'De ki: Ey azabın çarçabuk gelmesini isteyen müşrikler! Ben ancak, helak edilen ümmetlerin bana vahyedilen haberleriyle sizi apaçık bir şekilde uyaran bir kimseyim; acele istediğiniz vaat edilmiş azabın gelmesinde bana bir pay düşmez ki onu benden acele isteyesiniz.' Böylece sözün sadece uyarı ile sınırlandırılmasının hikmeti açığa çıkmaktadır. Allah Teâlâ'nın: { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için bir bağışlanma ve bol, şerefli bir rızık vardır” kavlinde müminlerin ve onların sevaplarının zikredilme hikmetine gelince; bu ilave, müşrikleri öfkelendirmek içindir, dolayısıyla netice itibarıyla yine bir uyarıdır. Şöyle denmesi de caizdir: Sübhânehu Teâlâ'nın:

فَالَّذِينَ آمَنُوا الآية تفصيل لمن نجع فيه الإنذار من الناس المشركين ومن بقي منهم على كفره غير ناجع فيه ذلك كأنه قيل: أنذر يا محمد هؤلاء الكفرة المستعجلين بالعذاب وبالغ فيه فمن آمن ورجع عما هو عليه فله كذا ومن دوام على كفره واستمر على ما هو عليه فله كذا، واختاره الطيبي وهو كما في الكشف حسن وعليه لا يكون التقسيم داخلا في المقول بخلاف الوجه الأول.

{ فَالَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler...” kavli, müşrik insanlardan uyarının kendisinde fayda verdiği kimseler ile küfründe ısrar edip uyarının kendisine fayda vermediği kimselerin tafsilatıdır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Ey Muhammed! Azabı acele isteyen bu kâfirleri uyar ve bunda mübalağa et; artık kim iman eder ve bulunduğu hâlden dönerse ona şu vardır; kim de küfrüne devam eder ve hâlini sürdürürse ona da şu vardır.' Tîbî bu görüşü tercih etmiştir ve Keşşâf hâşiyesinde belirtildiği üzere bu güzel bir izahtır; buna göre bu taksim, birinci vechin aksine, emredilen sözün (makûlün) içine dahil olmaz.

وقال بعض المحققين: الناس عام للمؤمن والكافر والمنذر به قيام الساعة، وإنما كان ﷺ نذيرا مبينا لأن بعثه ﵊ من أشراطها فاجتمع فيه الإنذار قالا وحالا بقوله: أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ

Muhakkik âlimlerden bazıları şöyle demiştir: 'İnsanlar' lafzı hem mümini hem kâfiri kapsayan umumi bir lafızdır; kendisiyle uyarılan şey ise kıyametin kopmasıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ancak kıyametin alametlerinden biri olarak gönderildiği için apaçık bir uyarıcı olmuştur; böylece { أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım” sözüyle hem kavlen hem de hâlen uyarı onda birleşmiştir;

كقوله ﷺ الثابت في الصحيحين «أنا النذير العريان»

nitekim Sahîhayn'da sabit olan şu hadis-i şerifinde de buyurmuştur: «Ben çıplak uyarıcıyım (tehlikeyi apaçık haber verenim).»

وقد دل على ذلك تعقيب الخطاب بالإنذار تفصيل حال الفريقين عند قيامها اهـ.

Hitabın uyarı ile hemen ardından getirilerek kıyamet koptuğunda iki fırkanın durumunun tafsil edilmesi de buna delalet etmiştir, [alıntı sonu].

ولا مانع منه لولا ظاهر السياق، وكون المؤمنين لا ينذرون لا سيما وفيهم الصالح والطالح مما لا وجه له، ومن منع من العموم لذلك قال: التقدير عليه بشير ونذير ونقل هذا عن الكرماني ثم المغفرة تحتمل أن تكون لما ندر من الذين آمنوا من الذنوب وذلك لا ينافي وصفهم بعمل الصالحات، وتحتمل أن تكون لما سلف منهم قبل الإيمان والرجوع عما كانوا عليه، والمراد بالرزق الكريم هنا الجنة كما يشعر به وقوعه بعد المغفرة وكذلك في جميع القرآن على ما أخرجه ابن أبي حاتم عن محمد بن كعب القرظي، ومعنى الكريم في صفات غير الآدميين الفائق وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا أي بذلوا الجهد في إبطالها فسموها تارة سحرا وتارة شعرا وتارة أساطير الأولين.

Siyakın zahiri olmasaydı buna bir engel bulunmazdı; ayrıca müminlerin uyarılmayacağı iddiasının —özellikle aralarında salih olan da günahkâr olan da bulunduğu hâlde— hiçbir tutar yanı yoktur. Bu sebeple umum ifade etmesine engel olanlar şöyle demiştir: Takdiri 'müjdeleyici ve uyarıcıyım' şeklindedir; bu görüş Kirmânî'den nakledilmiştir. Sonra bağışlanmanın, iman edenlerden nadiren sadır olan günahlar için olması muhtemeldir ki bu onların salih amel işleme vasfıyla çelişmez; yahut imandan ve bulundukları durumdan dönmeden önce geçmiş günahları için olması da muhtemeldir. Buradaki 'kerîm rızık'tan murat, bağışlanmanın ardından gelmesinin de hissettirdiği üzere cennettir; İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre Kur'an'ın tamamında da böyledir. İnsan dışındaki varlıkların sıfatı olarak 'el-Kerîm'in manası, üstün ve değerli olandır. { وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا } “Ayetlerimizi [hükümsüz kılmak için] çaba gösterenlere gelince”; yani onları boşa çıkarmak için olanca gayretlerini sarf ettiler; nitekim bazen onlara büyü, bazen şiir, bazen de evvelkilerin masalları dediler.

وأصل السعي الإسراع في المشي ويطلق على الإصلاح والإفساد يقال: سعى في أمر فلان إذا أصلحه أو أفسده بسعيه فيه مُعاجِزِينَ أي مسابقين للمؤمنين والمراد بمسابقتهم مشاقتهم لهم ومعارضتهم فكلما طلبوا إظهار الحق طلب هؤلاء إبطاله، وأصله من عاجزه فأعجزه وعجزه إذا سابقه فسبقه فإن كلا من المتسابقين يريد إعجاز الآخر عن اللحاق.

Sa'y (سَعْي) kelimesinin asıl anlamı yürüyüşte hızlanmaktır; ıslah ve ifsat için de kullanılır. Nitekim bir kimse gayretiyle bir işi düzelttiğinde veya bozduğunda 'filancanın işinde sa'y etti' denir. { مُعاجِزِينَ } “[Bizi] âciz bırakacaklarını sanarak / âciz bırakmaya çalışarak”; yani müminlerle yarışa girerek... Onlarla yarışmalarından murat, onlara muhalefet edip karşı çıkmalarıdır; zira müminler hakkı açığa çıkarmayı her istediklerinde bunlar onu boşa çıkarmaya çalışırlardı. Kelimenin aslı, yarışıp öne geçtiğinde kullanılan 'âcezehû fe-a'cezehû ve accezehû' ifadesinden gelir; çünkü yarışanların her biri diğerinin kendisine yetişmesini engellemek (âciz bırakmak) ister.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو والجحدري وأبو السمال والزعفراني «معجزّين» بالتشديد أي مثبطين الناس عن الإيمان.

İbn Kesîr, Ebû Amr, Cahderî, Ebü's-Semmâl ve Za'ferânî şedde ile «معجزّين» şeklinde okumuşlardır; yani insanları imandan alıkoyanlar demektir.

وقال أبو علي الفارسي: ناسبين المسلمين إلى العجز كما تقول: فسقت فلانا إذا نسبته إلى الفسق وهو المناسب لقوله تعالى: يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وقرأ ابن الزبير «معجزين» بسكون العين وتخفيف الزاي من أعجزك إذا سبقك ففاتك، قال صاحب اللوامح: والمراد هنا ظانين أنهم يعجزوننا وذلك لظنهم أنهم لا يبعثون، وفسر مُعاجِزِينَ

Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: 'Müslümanları acziyete nispet edenler demektir; nitekim bir kimseyi fıska nispet ettiğinde 'fessaktü fülânen' dersin; bu mana Allah Teâlâ'nın: { يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar” kavline de uygundur.' İbnü'z-Zübeyr ise ayın harfinin sükûnu ve ze harfinin şeddesizliği ile «معجزين» şeklinde okumuştur; bu da seni geçip kurtulduğu zaman kullanılan 'a'cezeke' fiilindendir. Levâmih sahibi şöyle demiştir: 'Buradaki murat, tekrar diriltilmeyecekleri zannından ötürü bizi âciz bırakacaklarını sanmalarıdır.' Cumhurun kıraatindeki { مُعاجِزِينَ } kelimesi de,

في قراءة الجمهور بمثل ذلك، والوصف على جميع القراءات حال من ضمير سَعَوْا وليست مقدرة على شيء منها كما يظهر للمتأمل أُولئِكَ الموصوفون بما ذكر أَصْحابُ الْجَحِيمِ أي ملازمو النار الشديدة التأجج، وقيل هو اسم دركة من دركات النار.

buna benzer bir şekilde tefsir edilmiştir. Bütün kıraatlerde bu vasıf, { سَعَوْا } fiilindeki zamirden hâldir ve tefekkür eden kimseye açıkça görüneceği üzere hiçbir kıraatte mukadder (takdiri bir hâl) değildir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; zikredilen vasıflarla nitelenen kimseler, { أَصْحابُ الْجَحِيمِ } “alevli ateşin ehlidirler”; yani son derece alevli olan ateşin ayrılmaz yoldaşlarıdırlar. Cehennemin derekelerinden bir derekenin ismi olduğu da söylenmiştir.

وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ مِنْ الأولى ابتدائية والثانية مزيدة لاستغراق الجنس، والجملة المصدرة بإذا في موضع الحال عند أبي حيان، وقيل: في موضع الصفة وأفرد الضمير بتأويل كل واحد أو بتقدير جملة مثل الجملة المذكورة كما قيل في قوله تعالى: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ [التوبة: ٦٢] والظاهر أن إِذا شرطية ونص على ذلك الحوفي لكن قالوا: إن إِلَّا في النفي إما أن يليها مضارع نحو ما زيد إلا يفعل وما رأيت زيدا إلا يفعل أو يليها ماض بشرط أن يتقدمه فعل كقوله تعالى: وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا [الحجر: ١١] إلخ أو (١) يكون الماضي مصحوبا بقد نحو ما زيد إلا قد قام، ويشكل عليه هذه الآية إذا لم يلها فيها مضارع ولا ماض بل جملة شرطية فإن صح ما قالوه احتيج إلى التأويل، وأول ذلك في البحر بأن إِذا جردت للظرفية وقد فصل بها وبما أضيفت إليه بين إلا والفعل الماضي الذي هو أَلْقَى وهو فصل جائز فتكون إلا قد وليها ماض في التقدير ووجد الشرط، وعطف «نبي» على رَسُولٍ يدل على المغايرة بينهما وهو الشائع، ويدل على المغايرة أيضا ما

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Biz senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda) şeytan onun temennisine (okuyuşuna) [bir şüphe] katmış olmasın.” İlk { مِنْ }, ibtidaiyyedir (başlangıç bildirir); ikincisi ise cinsin istiğrakı (kapsamı) için ziyade kılınmıştır. { إِذا } ile başlayan cümle Ebû Hayyân'a göre hâl konumundadır; sıfat konumunda olduğu da söylenmiştir. Zamir, 'her biri' teviliyle veya Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } [Tevbe: 62] “Oysa Allah ve Resulü, razı edilmeye daha layıktır” kavlinde denildiği gibi zikredilen cümlenin benzeri bir cümlenin takdiriyle tekil getirilmiştir. Zahir olan { إِذا } edatının şartiyye olmasıdır ve Hûfî bunu açıkça belirtmiştir. Ancak nahivciler şöyle demişlerdir: Nefiyden (olumsuzluktan) sonra gelen { إِلَّا } edatından sonra ya 'mâ Zeydün illâ yef'alü' ve 'mâ raeytü Zeyden illâ yef'alü' misallerinde olduğu gibi muzari fiil gelir, yahut Allah Teâlâ'nın: { وَما يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا } [Hicr: 11] “Onlara hiçbir resul gelmezdi ki, mutlaka onunla [alay etmiş] olmasınlar” kavlinde olduğu gibi öncesinde bir fiil bulunması şartıyla mazi fiil gelir ya da 'mâ Zeydün illâ kad kâme' misalinde olduğu gibi mazi fiil 'kad' ile birlikte bulunur. Bu ayette ise { إِلَّا }'dan sonra ne muzari ne de mazi bir fiil gelmeyip şart cümlesi geldiği için bu kurala göre müşkil olmaktadır; şayet nahivcilerin dedikleri doğruysa tevile ihtiyaç duyulur. el-Bahr'da bu durum şöyle tevil edilmiştir: { إِذا } sadece zarfiyete tahsis edilmiştir; onunla ve muzaf olduğu cümle ile { إِلَّا } edatı ile mazi fiil olan { أَلْقَى } arasını ayırmıştır ve bu caiz bir fasıldır (ayırmadır); dolayısıyla takdirde { إِلَّا }'nın peşinden mazi fiil gelmiş ve şart gerçekleşmiş olur. 'Nebi' kelimesinin 'resul' kelimesine atfedilmesi, aralarındaki başkalığa (farka) delalet eder ki yaygın olan görüş de budur. Aralarındaki farka şu rivayet de delalet etmektedir:

روي أنه ﷺ سئل عن الأنبياء فقال: مائة ألف وأربعة وعشرون ألفا قيل: فكم الرسل منهم؟ قال: ثلاثمائة وثلاثة عشر جما غفيرا، وقد أخرج ذلك. كما قال السيوطي. أحمد. وابن راهويه في مسنديهما من حديث أبي أمامة، وأخرجه ابن حيان في صحيحه. والحاكم في مستدركه من حديث أبي ذر.

Rivayet edildiğine göre Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin sayısı sorulmuş, o da: 'Yüz yirmi dört bindir' buyurmuştur. 'Onlardan kaçı resuldür?' denilince: 'Üç yüz on üç kişilik büyük bir topluluktur' demiştir. Süyûtî'nin belirttiği üzere bunu Ahmed ve İbn Râhûye kendi Müsned'lerinde Ebû Ümâme hadisinden tahriç etmişlerdir; İbn Hibbân Sahîh'inde ve Hâkim el-Müstedrek'inde Ebû Zerr hadisinden tahriç etmiştir.

وزعم ابن الجوزي أنه موضوع وليس كذلك، نعم قيل في سنده ضعف جبر بالمتابعة

İbnü'l-Cevzî hadisin mevzu olduğunu iddia etmişse de durum öyle değildir; evet, senedinde zayıflık olduğu söylenmiş ancak bu zayıflık mutâbaat ile telafi edilmiştir.

وجاء في رواية الرسل

Bir rivayette ise resullerin [sayısı]

ثلاثمائة وخمسة عشر

üç yüz on beş olarak gelmiştir.

، واختلفوا هنا في تفسير كل منهما فقيل: الرسول ذكر حر بعثه الله تعالى بشرع جديد يدعو الناس إليه والنبي يعمه ومن بعثه لتقرير شرع سابق كأنبياء بني إسرائيل الذين كانوا بين موسى وعيسى ﵈، وقيل: الرسول ذكر حر بعثه الله تعالى إلى قوم بشرع جديد بالنسبة إليهم وإن لم يكن جديدا في نفسه كإسماعيل ﵇ إذ بعث لجرهم أولا النبي يعمه ومن بعث بشرع غير جديد كذلك، وقيل: الرسول ذكر حر له تبليغ في الجملة وإن كان بيانا وتفصيلا لشرع سابق والنبي من أوحي إليه ولم يؤمر بتبليغ أصلا أو أعم منه ومن الرسول، وقيل: الرسول من الأنبياء من جمع إلى المعجزة كتابا منزلا عليه والنبي غير الرسول من لا كتاب له، وقيل: الرسول من له كتاب أو نسخ في الجملة والنبي من لا كتاب له ولا نسخ، وقيل الرسول (١) من يأته الملك ﵇ بالوحي يقظة والنبي يقال له ولمن يوحى إليه في المنام لا غير: وهذا أغرب الأقوال ويقتضي أن بعض الأنبياء ﵇ لم يوح إليه إلا مناما وهو بعيد ومثله لا يقال بالرأي.

Burada her ikisinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: Denildi ki: Resul, Allah Teâlâ'nın insanları davet etmesi için yeni bir şeriatla gönderdiği hür erkek kimsedir; nebi ise hem onu hem de Mûsâ ile Îsâ aleyhimesselâm arasındaki İsrailoğulları peygamberleri gibi önceki bir şeriatı pekiştirmek için gönderilen kimseleri kapsar. Denildi ki: Resul, kendisi açısından yeni olmasa bile muhatapları açısından yeni bir şeriatla Allah Teâlâ'nın bir kavme gönderdiği hür erkektir; nitekim İsmâil aleyhisselâm ilk olarak Cürhümîlere gönderilmişti; nebi ise hem onu hem de bu şekilde yeni olmayan bir şeriatla gönderilen kimseyi kapsar. Denildi ki: Resul, önceki şeriatın bir açıklaması ve tafsilatı olsa dahi genel anlamda tebliğ vazifesi bulunan hür erkektir; nebi ise kendisine vahyolunup tebliğle hiç emrolunmayan veya hem bundan hem de resulden daha genel olan kimsedir. Denildi ki: Peygamberlerden resul olan, mucizenin yanında kendisine indirilmiş bir kitabı da bulunan kimsedir; resul olmayan nebi ise kitabı bulunmayan kimsedir. Denildi ki: Resul, bir kitabı veya genel anlamda bir nesh hükmü bulunan kimsedir; nebi ise ne kitabı ne de nesh hükmü bulunan kimsedir. Denildi ki: Resul, meleğin aleyhisselâm kendisine uyanıkken vahiy getirdiği kimsedir; nebi ise hem buna hem de sadece uykuda vahyolunan kimseye denir. Bu, görüşlerin en garibidir ve peygamberlerden aleyhimesselâm bazısına uykudan başka şekilde vahyolunmadığını iktiza eder ki bu uzaktır ve benzeri görüşler re'y ile söylenemez.

وأنت تعلم أن المشهور أن النبي في عرف الشرع أعم من الرسول فإنه من أوحي إليه سواء أمر بالتبليغ أم لا والرسول من أوحي إليه وأمر بالتبليغ ولا يصح إرادة ذلك لأنه إذا قوبل العام بالخاص يراد بالعام ما عدا الخاص فمتى أريد بالنبي ما عدا الرسول كان المراد به من لم يؤمر بالتبليغ وحيث تعلق به الإرسال صار مأمورا بالتبليغ فيكون رسولا فلم يبق في الآية بعد تعلق الإرسال رسول ونبي مقابل له فلا بد لتحقيق المقابلة أن يراد بالرسول من بعث بشرع الآية بعد تعلق الإرسال رسول ونبي مقابل له فلا بد لتحقيق المقابلة أن يراد بالرسول من بعث بشرع جديد وبالنبي من بعث لتقرير شرع من قبله أو يراد بالرسول من بعث بكتاب وبالنبي من بعث بغير كتاب أو يراد نحو ذلك مما يحصل به المقابلة مع تعلق الإرسال بهما، والتمني. على ما قال أبو مسلم. نهاية التقدير ومنه المنية وفاة الإنسان للوقت الذي قدره الله تعالى، والأمنية على ما قال الراغب الصورة الحاصلة في النفس من التمني، وقال غير واحد: التمني القراءة وكذا الأمنية، وأنشدوا قول حسان في عثمان رضي الله تعالى عنهما:

Sen de bilirsin ki şeriat örfünde meşhur olan, nebinin resulden daha genel olmasıdır; zira nebi, tebliğle emrolunsun veya olunmasın kendisine vahyolunan kimsedir; resul ise kendisine vahyolunup tebliğle de emrolunan kimsedir. Ancak burada bu anlamın kastedilmesi sahih olmaz; çünkü genel olan özel olanın karşısına getirildiğinde, genelden özelin dışındakiler kastedilir. Dolayısıyla nebiden resulün dışındakiler kastedildiğinde, bundan tebliğle emrolunmayan kimse murat edilmiş olur; hâlbuki kendisine irsal (gönderme) taalluk edince tebliğle emredilmiş olur, böylece resul hâline gelir. Dolayısıyla ayette irsalin taalluk etmesinden sonra geriye nebi ve onun karşısında duran bir resul kalmaz. O hâlde mukabelenin gerçekleşmesi için resulden yeni bir şeriatla gönderilen kimsenin, nebiden ise kendisinden öncekinin şeriatını pekiştirmek için gönderilen kimsenin kastedilmesi veya resulden kitapla gönderilen, nebiden ise kitapsız gönderilen kimsenin kastedilmesi veyahut her ikisine de irsal taalluk etmekle birlikte mukabelenin hâsıl olacağı benzeri bir mananın kastedilmesi gerekir. Ebû Müslim'in beyanına göre temennî (التمني), takdirin nihayetidir; nitekim insanın Allah Teâlâ'nın takdir ettiği vakitteki ölümüne de bundan dolayı meniyye (المنية) denilmiştir. Râgıb'ın belirttiğine göre ümniyye (الأمنية), temenniden nefiste hâsıl olan surettir. Birden fazla âlim ise şöyle demiştir: Temennî okumaktır, ümniyye de aynı şekildedir. Hassân'ın Osman radıyallâhu teâlâ anhümâ hakkındaki şu sözünü buna şahit getirmişlerdir:

تمنى كتاب الله أول ليلة ... تمني داود الزبور على رسل

Gecenin başında Allah'ın Kitabı'nı okudu (temennî etti)... Dâvûd'un Zebûr'u tane tane okuyuşu gibi.

وفي البحر أن ذلك راجع إلى الأصل المنقول عن أبي مسلم فإن التالي يقدر الحروف ويتصورها فيذكرها شيئا فشيئا، والمراد بذلك هنا عند كثير القراءة، والآية مسوقة لتسلية النبي ﷺ بأن السعي في إبطال الآيات أمر معهود وأنه لسعي مردود، والمعنى وما أرسلنا من قبلك رسولا ولا نبيا إلا وحاله أنه إذا قرأ شيئا من الآيات ألقى الشيطان الشبه والتخيلات فيما يقرؤه على أوليائه ليجادلوه بالباطل ويردوا ما جاء به كما قال تعالى: وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ [الأنعام: ١٢١] وقال سبحانه: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً [الأنعام: ١١٢] وهذا كقولهم عند سماع قراءة الرسول ﷺ حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ [البقرة: ١٧٣، النحل: ١١٥] إنه يحل ذبيح نفسه ويحرم ذبيح الله تعالى، وقولهم على ما في بعض الروايات عند سماع قراءته ﵊ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الأنبياء: ٩٨] إن عيسى عبد من دون الله تعالى والملائكة ﵈ عبدوا من دون الله تعالى فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ أي فيبطل ما يلقيه من تلك الشبه ويذهب به بتوفيق النبي ﷺ لرده أو بإنزال ما يرده ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ أي يأتي بها محكمة مثبتة لا تقبل الرد بوجه من الوجوه، وثُمَّ للتراخي الرتبي فإن الإحكام أعلى رتبة من النسخ، وصيغة المضارع في

el-Bahr'da ise bunun, Ebû Müslim'den nakledilen asıl anlama raci olduğu belirtilmiştir; zira okuyan kimse (tâlî), harfleri [zihninde] takdir edip tasavvur eder ve onları peyderpey telaffuz eder. Birçok [müfessire] göre burada bundan kastedilen okumaktır (kıraat). Ayet, ayetleri boşa çıkarmaya çalışmanın öteden beri bilinen bir durum olduğunu ve bunun da reddedilmeye mahkûm bir çaba olduğunu bildirerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere sevk edilmiştir. Anlam şudur: [Ey Muhammed!] Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o ayetlerden bir şey okuduğu zaman, şeytan bâtıl yolla onunla tartışsınlar ve getirdiği şeyi reddetsinler diye onun okuduğu şeyler hakkında kendi dostlarına birtakım şüpheler ve vehimler fısıldamış olmasın. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ } “Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etsinler diye kendi dostlarına fısıldarlar” [el-En‘âm 6/121]. Sübhânehu [ve Teâlâ] yine şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Onlar, aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar” [el-En‘âm 6/112]. Bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in { حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ } “O, size leşi haram kıldı” [el-Bakara 2/173, en-Nahl 16/115] ayetini okuduğunu işittiklerinde onların: “O, kendisinin kestiğini helal sayıyor da Allah Teâlâ'nın kestiğini haram kılıyor” demelerine benzer. Yine bazı rivayetlerde geçtiğine göre, onun aleyhisselâm { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [el-Enbiyâ 21/98] ayetini okuduğunu işittiklerinde onların: “İsâ'ya da Allah Teâlâ'dan başka tapıldı, meleklere aleyhimüsselâm de Allah Teâlâ'dan başka tapıldı [o halde onlar da mı cehennemdedir?]” demelerine benzer. { فَيَنْسَخُ اللَّهُ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Bunun üzerine Allah, şeytanın attığı şeyi giderir”; yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i onu reddetmeye muvaffak kılarak yahut onu reddedecek [ayetler] indirerek şeytanın attığı o şüpheleri hükümsüz kılar ve ortadan kaldırır. { ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آياتِهِ } “Sonra Allah, ayetlerini muhkem kılar”; yani ayetlerini hiçbir şekilde reddi kabul etmeyecek sağlam ve sabit bir halde getirir. [Ayet metnindeki] “Sümme” (ثُمَّ / sonra) [lafzı], rütbe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; çünkü muhkem kılmak (ihkâm), [şüpheleri] izale etmekten (nesih) derece bakımından daha üstündür. İki

الفعلين للدلالة على الاستمرار التجددي، وإظهار الجلالة في موقع الإضمار لزيادة التقرير والإيذان بأن الألوهية من موجبات أحكام آياته تعالى الباهرة. ومثل ذلك في زيادة التقرير إظهار الشَّيْطانُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ مبالغ في العلم بكل ما من شأنه أن يعلم ومن جملته ما يصدر من الشيطان وأوليائه حَكِيمٌ في كل ما يفعل ومن جملته تمكين الشيطان من إلقاء الشبه وأوليائه من المجادلة بها وإبداؤه تعالى ردها، والإظهار هاهنا لما ذكر أيضا مع ما فيه من تأكيد استقلال الاعتراض التذييلي لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ أي الذي يلقيه. وقيل: إلقاءه فِتْنَةً أي عذابا. وفي البحر ابتلاء واختبار لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أي شك ونفاق وهو المناسب لقوله تعالى في المنافقين فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وتخصيص المرض بالقلب مؤيد له لعدم إظهار كفرهم بخلاف الكافر المجاهر وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ أي الكفار المجاهرين، وقيل: المراد من الأولين عامة الكفار ومن الأخيرين خواصهم كأبي جهل والنضر وعتبة، وحمل الأولين على الكفار مطلقا والأخيرين على المنافقين لأنهم أحق بوصف القسوة لعدم انجلاء صدأ قلوبهم بصيقل المخالطة للمؤمنين ليس بشيء.

yenilenen bir sürekliliğe (istimrâr-ı teceddüdî) delalet etmek içindir. Zamir makamında Lafza-i Celâl'in açıkça getirilmesi, hükmü pekiştirmek ve uluhiyetin O Teâlâ'nın parlak ayetlerini muhkem kılmayı gerektirdiğini bildirmek içindir. Tıpkı bunun gibi, tekit için { الشَّيْطانُ } ismi de açıkça zikredilmiştir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”; bilinmesi mümkün olan her şeyi kemaliyle bilendir ki şeytandan ve dostlarından sadır olan şeyler de buna dahildir. { حَكِيمٌ } “Hüküm ve hikmet sahibidir”; yaptığı her şeyde hikmet sahibidir ki şeytana şüphe atma, dostlarına da bu şüphelerle mücadele etme imkânı tanıması ve O Teâlâ'nın onların reddini ortaya koyması da buna dahildir. Burada da Lafza-i Celâl'in açıkça getirilmesi mezkûr hikmetlerden dolayıdır; ayrıca bunda zeylî itiraziyenin bağımsızlığını tekit etme manası da vardır. { لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ } “Şeytanın kattığı şeyi kılmak için”; yani onun attığı şeyi... Bunun 'onun atmasını' anlamında olduğu da söylenmiştir. { فِتْنَةً } “Bir imtihan / fitne”; yani bir azap [kılmak için]. el-Bahr'da ise bir ibtila ve sınav kılmak için [diye açıklanmıştır]. { لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde hastalık bulunanlar için”; yani şüphe ve nifak bulunanlar için... Bu mana, Allah Teâlâ'nın münafıklar hakkında buyurduğu { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır” kavline de uygundur. Hastalığın kalbe tahsis edilmesi de bunu teyit eder; zira kâfirliğini açıkça gösterenin aksine onlar küfürlerini gizlerler. { وَالْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } “Ve kalpleri katılaşmış olanlar için”; yani küfrünü açıkça ilan eden kâfirler için... Birincilerden kâfirlerin avamının, ikincilerden ise Ebû Cehil, Nadr ve Utbe gibi onların ileri gelenlerinin murat edildiği de söylenmiştir. Birincilerin mutlak olarak kâfirlere, ikincilerin ise münafıklara hamledilmesi —müminlerle iç içe bulunma cilasıyla kalplerinin pası silinmediği için katılık vasfına daha layık oldukları gerekçesiyle— kayda değer bir görüş değildir.

وَإِنَّ الظَّالِمِينَ أي الفريقين المذكورين فوضع الظاهر موضع ضميرهم تسجيلا عليهم بالظلم مع ما وصفوا به من المرض والقسوة لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ أي عداوة شديدة ومخالفة تامة، ووصف الشقاق بالبعد مع أن الموصوف به حقيقة هو معروضه للمبالغة، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله، ولام لِيَجْعَلَ للتعليل وهو عند الحوفي متعلق بيحكم وعند ابن عطية بينسخ وعند غيرهما بألقي لكن التعليل لما ينبىء عنه إلقاء الشيطان من تمكينه تعالى إياه من ذلك في حق النبي ﷺ خاصة لعطف قوله تعالى: وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وكون ضمير أَنَّهُ للقرآن، وقيل لا حاجة للتخصيص وضمير أَنَّهُ لتمكين الشيطان من الإلقاء أي وليعلم العلماء أن ذلك التمكين هو الحق المتضمن للحكمة البالغة لأنه مما جرت به عادته تعالى في جنس الإنس من لدن آدم ﵇، وضميرا بِهِ ولَهُ في قوله تعالى: فَيُؤْمِنُوا بِهِ أي يثبتوا على الإيمان أو يزدادوا إيمانا فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ بالانقياد والخشية للقرآن على التخصيص وللرب على التعميم، وجعلهما لتمكين الشيطان لا سيما الثاني مما لا وجه له.

{ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz o zalimler”; yani zikredilen iki fırka... Hastalık ve katılıkla nitelenmelerinin yanı sıra zulümle de tescillenmeleri için onların zamiri yerine zahir isim getirilmiştir. { لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “[Haktan] derin bir ayrılık / muhalefet içindedirler”; yani şiddetli bir düşmanlık ve tam bir muhalefet içindedirler. Hakikatte bu vasfın sahibi düşmanlığın kendisi olduğu hâlde şikakın (ayrılığın) uzaklıkla nitelenmesi mübalağa içindir. Bu cümle, kendisinden öncekilerin muhtevasını tekit eden zeylî bir itiraziyedir. { لِيَجْعَلَ } başındaki lam harfi ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; bu edat Hûfî'ye göre { يُحْكِمُ } fiiline, İbn Atiyye'ye göre { يَنْسَخُ } fiiline, diğerlerine göre ise { أَلْقَى } fiiline taalluk etmektedir. Ancak bu ta'lîl, Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “Ve kendilerine ilim verilenlerin, onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilmeleri için” kavlinin atfedilmesi ve { أَنَّهُ } zamirinin Kur'an'a raci olması sebebiyle, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında hususi olarak şeytanın atmasının bildirdiği manaya —yani Allah Teâlâ'nın ona bu imkânı vermesine— racidir. Tahsise gerek olmadığı ve { أَنَّهُ } zamirinin şeytana atma imkânı verilmesine raci olduğu da söylenmiştir; yani 'Âlimler, bu imkân tanımanın üstün bir hikmeti içeren bir hakikat olduğunu bilsinler; zira bu, Âdem aleyhisselâm zamanından beri Allah Teâlâ'nın insan cinsinde cari kıldığı bir sünnetidir.' Allah Teâlâ'nın: { فَيُؤْمِنُوا بِهِ } kavlindeki { بِهِ } ve { لَهُ } zamirleri ise “ona iman etsinler”; yani imanda sebat etsinler veya imanlarını artırsınlar, { فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ } “ve kalpleri ona saygıyla boyun eğsin”; yani tahsis görüşüne göre Kur'an'a, ta'mim görüşüne göre ise Rabb Teâlâ'ya itaat ve haşyetle bağlansın demektir. Bu zamirlerin —özellikle ikincisinin— şeytana imkân tanınmasına raci kılınmasının hiçbir tutar yanı yoktur.

ورجح ما قاله ابن عطية بأن أمر التعليل عليه أظهر أي فينسخ الله تعالى ما يلقيه الشيطان ويرده ليجعله بسبب الرد وظهور فساد التمسك به عذابا للمنافقين والكافرين أي سببا لعذابهم حيث استرسلوا معه مع ظهور فساده أو اختبارا لهم هل يرجعون عنه وليعلم الذين أوتوا العلم أن القرآن هو الحق حيث بطل ما أورد من الشبه عليه ولم يبطل هو، وقد يقال مثل ذلك على ما ذهب إليه الحوفي، ولا يبعد أن يكون قوله تعالى: لِيَجْعَلَ إلخ متعلقا بمحذوف أي فعل ذلك ليجعل إلخ والإشارة إلى النسخ والأحكام ويجعل لِيَجْعَلَ علة النسخ وَلِيَعْلَمَ علة لفعل الإتيان بالآيات محكمة، ويجوز أن تكون الإشارة إلى التمكين المفهوم مما تقدم مع النسخ والأحكام ويجعل لِيَجْعَلَ علة لفعل التمكين وما بعد علة لما بعد، ويجوز أيضا أن ترجع الضمائر في أَنَّهُ. وبِهِ ولَهُ للموحي الذي يقرؤه كل من الرسل والأنبياء ﵈ المفهوم من الكلام فلا حاجة للتخصيص، وأيا ما كان فقوله تعالى: وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ اعتراض مقرر لما قبله، والمراد بالذين آمنوا المؤمنين من هذه الأمة على تقدير التخصيص أو المؤمنون مطلقا على تقدير التعميم، والمراد بالصراط المستقيم النظر الصحيح الموصل إلى الحق الصريح أي إنه تعالى لهادي المؤمنين في الأمور الدينية خصوصا في المداحض والمشكلات التي من جملتها رد شبه الشياطين عن آيات الله ﷿ وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة «لهاد» بالتنوين.

İbn Atiyye'nin söylediği görüş, ta'lîl konusunun onun görüşüne göre daha zahir olması sebebiyle tercih edilmiştir; yani Allah Teâlâ, şeytanın attığı şeyi giderip reddeder ki bu ret ve ona tutunmanın bozukluğunun ortaya çıkması sebebiyle o şeyi, bozukluğu açığa çıktığı hâlde ona kapıldıkları için münafıklar ve kâfirler hakkında bir azap —yani azaplarının sebebi— veya ondan dönüp dönmeyeceklerine dair bir imtihan kılsın; kendilerine ilim verilenler de ona getirilen şüpheler boşa çıktığı ve kendisi boşa çıkmadığı için Kur'an'ın hak olduğunu bilsinler. Hûfî'nin benimsediği görüşe göre de buna benzer bir şey söylenebilir. Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْعَلَ } kavlinin mahzuf bir fiile taalluk etmesi de uzak bir ihtimal değildir; yani 'Bunu şöyle yapsın diye yaptı' takdirindedir ve işaret neshe ve ihkâmadır; böylece { لِيَجْعَلَ }, neshin gerekçesi; { وَلِيَعْلَمَ } ise ayetlerin muhkem olarak getirilmesi fiilinin gerekçesi kılınır. İşaretin, nesh ve ihkâm ile birlikte önceki ifadelerden anlaşılan imkân tanımaya yönelik olması da caizdir; bu takdirde { لِيَجْعَلَ }, imkân tanıma fiilinin gerekçesi, sonraki ifade de sonrakinin gerekçesi kılınır. Ayrıca { أَنَّهُ }, { بِهِ } ve { لَهُ } kelimelerindeki zamirlerin, sözden anlaşılan üzere resuller ve nebilerin aleyhimesselâm her birinin okuduğu vahye raci olması da caizdir; bu durumda tahsise gerek kalmaz. Hangisi olursa olsun Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ اللَّهَ لَهادِ الَّذِينَ آمَنُوا إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru bir yola ileticidir” kavli, öncesini pekiştiren bir itiraziyedir. İman edenlerden murat, tahsis takdirine göre bu ümmetin müminleri; ta'mim takdirine göre ise mutlak olarak müminlerdir. Dosdoğru yoldan murat ise apaçık hakikate ulaştıran sahih tefekkürdür; yani O Teâlâ dinî meselelerde, bilhassa şeytanların şüphelerini Allah'ın celle celâluhû ayetlerinden defetmenin de dahil olduğu kaygan zeminlerde ve müşkil hususlarda müminleri hidayete erdiricidir. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able tenvin ile «لهادٍ» şeklinde okumuşlardır.

وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ أي في شك مِنْهُ أي من القرآن وقيل: من الرسول، ويجوز أن يرجع الضمير إلى الموحي على ما سمعت و «من» على جميع ذلك ابتدائية، وجوز أن يرجع إلى ما ألقى الشيطان واختير عليه أن من سببية فإن مرية الكفار فيما جاءت به الرسل ﵈ بسبب ما ألقى الشيطان في الموحي من الشبه والتخيلات فتأمل حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ أي القيامة نفسها كما يؤذن به قوله تعالى: بَغْتَةً أي فجأة فإنها الموصوفة بالإتيان كذلك، وقيل: أشراطها على حذف المضاف أو على التجوز. وقيل: الموت على أن التعريف في السَّاعَةُ للعهد أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ أي منفرد عن سائر الأيام لا مثيل له في شدته أو لا يوم بعده كأن كل يوم يلد ما بعده من الأيام فما لا يوم بعده يكون عقيما والمراد به الساعة بمعنى يوم القيامة أيضا كأنه قيل أو يأتيهم عذابها فوضع ذلك موضع ضميرها لمزيد التهويل والتخويف. و «أو» في محلها لتغاير الساعة وعذابها وهي لمنع الخلو وكان المراد المبالغة في استمرارهم على المرية، وقيل: المراد بيوم عقيم يوم موتهم فإنه لا يوم بعده بالنسبة إليهم، وقيل المراد به يوم حرب يقتلون فيه، ووصف بالعقيم لأن أولاد النساء يقتلون فيه فيصرن كأنهن عقم لم يلدن أو لأن المقاتلين يقال لهم أبناء الحرب فإذا قتلوا وصف يوم الحرب بالعقيم، وفيه على الأول مجاز في الإسناد ومجاز في المفرد من جعل الثكل عقما، وكذا على الثاني لأن الولود والعقيم هي الحرب على سبيل الاستعارة بالكناية فإذا وصف يوم الحرب بذلك كان مجازا في الإسناد، ومن ثم قيل: إنه مجاز موجه من قولهم ثوب موجه له وجهان، وقيل: هو الذي لا خير فيه يقال: ريح عقيم إذا لم تنشئ مطرا ولم تلقح شجرا، وفيه على هذا استعارة تبعية لأن ما في اليوم من الصفة المانعة من الخير جعل بمنزلة العقم، وخص غير واحد هذا اليوم بيوم بدر فإنه يوم حرب قتل فيه عتاة الكفرة ويوم لا خير فيه لهم، ويصح أيضا أن يكون وصفه بعقيم لتفرده بقتال الملائكة ﵈ فيه، وأنت تعلم أن الظاهر مما يأتي بعد إن شاء الله تعالى تعين تفسير هذا اليوم بيوم القيامة، هذا وجوز أن يراد من الشيطان شيطان الإنس كالنضر ابن الحرث كان يلقي الشبه إلى قومه وإلى الوافدين يثبطهم بها عن الإسلام، وقيل: ضمير أُمْنِيَّتِهِ للشيطان والمراد بها الصورة الحاصلة في النفس من تمني الشيء و «في» للسببية مثلها في

{ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ } “İnkâr edenler ise bir şüphe içinde kalmaya devam edeceklerdir”; { مِنْهُ } “ondan”; yani Kur'an'dan; peygamberden olduğu da söylenmiştir. İşittiğin üzere zamirin vahyolunana raci olması da caizdir ve bütün bunlarda { مِنْ } ibtidaiyyedir. Zamirin şeytanın attığı şeye raci olması da caiz görülmüştür ve bu durumda { مِنْ } edatının sebebiyye olduğu tercih edilmiştir; zira kâfirlerin resullerin aleyhimesselâm getirdikleri hususundaki şüpheleri, şeytanın vahyolunan şeye dair attığı şüpheler ve vehimler sebebiyledir, iyi düşün! { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ } “Nihayet kendilerine o kıyamet gelinceye kadar”; yani Allah Teâlâ'nın: { بَغْتَةً } “Ansızın” kavlinin de bildirdiği üzere kıyametin bizzat kendisi gelinceye kadar... Zira ansızın gelmekle nitelenen odur. Muzafın hazfiyle veya mecaz yoluyla onun alametleri olduğu da söylenmiştir. { السَّاعَةُ } lafzındaki elif-lâmın ahd için olması esasına göre ölüm olduğu da söylenmiştir. { أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ } “Veya kendilerine akîm (kısır / felaketi büyük) bir günün azabı gelinceye kadar.” Yani şiddetinde bir benzeri bulunmayıp diğer günlerden tek kalan veya sanki her gün kendisinden sonraki günleri doğurur da kendisinden sonra gün bulunmayan zaman kısır kalırmış gibi, ardından başka bir gün gelmeyen [bir günün azabı]... Bundan murat da kıyamet günü anlamında yine kıyamettir; sanki 'Veya onun azabı kendilerine gelinceye kadar' denilmiş de korku ve dehşeti artırmak için zamir yerine bu ifade getirilmiştir. Kıyamet ile onun azabı birbirinden farklı olduğu için { أَوْ } yerli yerindedir ve men-i huluvv (ikisinin birden yokluğunu engelleme) içindir; bununla onların şüphe üzerindeki devamlılıklarında mübalağa kastedilmiştir. Denildi ki: Akîm günden murat onların ölüm günüdür; zira kendilerine nispetle ondan sonra bir gün yoktur. Denildi ki: Bundan murat içinde öldürüldükleri bir savaş günüdür; kadınların çocukları o günde öldürülüp de sanki hiç doğurmamış kısır kadınlar hâline geldikleri için veya savaşçılara 'harbin oğulları' dendiğinden onlar öldürüldüğünde savaş günü kısır diye nitelendirildiği için akîm olarak vasfedilmiştir. Birinci açıklamaya göre bunda isnatta mecaz ve evlatsız kalmayı (sükl) kısırlık saymaktan ötürü müfrette mecaz vardır; kinaye yoluyla istiareye dayalı olarak doğurgan ve kısır olan bizzat savaş kabul edildiğinden ikinci açıklamaya göre de böyledir; savaş günü böyle vasfedilince isnatta mecaz olur. Buradan hareketle bunun, iki yüzü bulunan kumaşa 'sevb-i müvecceh' denilmesinden mülhem 'müvecceh mecaz' olduğu söylenmiştir. Denildi ki: O, içinde hiçbir hayır bulunmayan gündür; nitekim yağmur getirmeyen ve ağaçları aşılamayan rüzgâra 'rîh-un akîm' denir. Bu izahta tebeî istiare vardır; zira o gündeki hayra engel olma vasfı kısırlık mesabesinde kılınmıştır. Birden fazla âlim bu günü Bedir günü olarak tahsis etmiştir; zira o, kâfirlerin azgınlarının öldürüldüğü bir savaş günüdür ve onlar için içinde hiçbir hayır bulunmayan bir gündür. Meleklerin aleyhimesselâm bizzat savaşmasıyla diğer günlerden ayrıldığı için akîm vasfını almış olması da sahihtir. Sen de bilirsin ki inşallah ileride gelecek olan ifadelerin zahiri, bu günün kıyamet günü olarak tefsir edilmesini tayin etmektedir. Şeytandan muradın, Nadr b. el-Hâris gibi insan şeytanı olması da caiz görülmüştür; zira o, insanları İslam'dan alıkoymak için kavmine ve dışarıdan gelenlere şüpheler aşılardı. { أُمْنِيَّتِهِ } kelimesindeki zamirin şeytana ait olduğu, bundan muradın bir şeyi temenni etmekten nefiste hâsıl olan suret olduğu ve buradaki { في } harfinin ise,

قوله ﷺ: «إن امرأة دخلت النار في هرة»

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir kadın bir kedi yüzünden (sebebiyle) ateşe girdi» hadisindeki gibi sebebiyye bildirdiği söylenmiştir;

أي ألقى الشيطان بسبب أمنيته الشبه وأبداها ليبطل بها الآيات» . وقيل: «تمنى» قرأ و «أمنيته» قراءته والضمير للنبي أو الرسول وفِي على ظاهرها، والمراد بما يلقي الشيطان ما يقع للقارىء من إبدال كلمة بكلمة أو حرف بحرف أو تغيير إعراب سهوا، وقيل: المراد ما يلقيه في الآيات المتشابهة من الاحتمالات التي ليست مرادا لله تعالى، وقيل: تمنى هيأ وقدر في نفسه ما يهواه وأُمْنِيَّتِهِ قراءته، والمعنى إذا تمنى إيمان قومه وهدايتهم ألقى الشيطان إلى أوليائه شبها فينسخ الله تعالى تلك الشبه ويحكم الآيات الدالة على دفعها، وقيل: تَمَنَّى قدر في نفسه ما يهواه وأُمْنِيَّتِهِ تشبيه وما يلقيه الشيطان ما يوجب اشتغاله في الدنيا، وجعله فتنة باعتبار ما يظهر منه من الاشتغال بأمور الدنيا، ونسخه إبطاله بعصمته عن الركون إليه والإرشاد إلى ما يريده.

yani şeytan, ayetleri iptal etmek için kendi temennisi sebebiyle şüpheler fırlatıp onları açığa vurmuştur. Denildi ki: 'Temennâ', okudu; 'ümniyyetühû' ise onun okuyuşudur; zamir nebiye veya resule aittir, { في } ise zahiri anlamındadır. Şeytanın kattığı şeyden murat; okuyucunun sehven bir kelime yerine başka bir kelime, bir harf yerine başka bir harf koyması veya irabı değiştirmesi gibi başına gelen durumlardır. Denildi ki: Murad, Allah Teâlâ'nın maksadı olmayan birtakım ihtimalleri müteşabih ayetlerin içine atmasıdır. Denildi ki: 'Temennâ', arzuladığı şeyi içinde hazırlayıp takdir etti; 'ümniyyetühû' ise onun okuyuşudur. Mana şöyledir: Kavminin iman etmesini ve hidayete ermesini arzuladığı zaman şeytan kendi dostlarına şüpheler aşılar; Allah Teâlâ da o şüpheleri iptal eder ve onların defedildiğini gösteren ayetleri muhkem kılar. Denildi ki: { تَمَنَّى } arzuladığı şeyi içinde takdir etti, { أُمْنِيَّتِهِ } ise onun benzetmesidir; şeytanın kattığı şey ise onun dünyayla meşgul olmasını gerektiren hususlardır; bunun fitne kılınması, dünya işleriyle meşguliyetinden zahir olan şeyler itibarıyladır; neshi ise ona meyletmekten korunması ve muradına irşat edilmesi suretiyle iptal edilmesidir.

وقيل: تَمَنَّى قرأ وأُمْنِيَّتِهِ قراءته وما يلقي الشيطان كلمات تشابه الوحي يتكلم بها الشيطان بحيث يظن السامع أنها من قراءة النبي، وقد روي أن الآية نزلت حين قرأ ﵊ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى فألقي الشيطان في سكتته محاكيا نغمته ﵊ بحيث يسمعه من حوله تلك الغرانيق العلا وإن شفاعتهن لترتجى فظن المشركون أنه ﵊ هو المتكلم بذلك ففرحوا وسجدوا معه لما سجد آخر السورة، وقيل: المتكلم بذلك بعض المشركين وظن سائرهم أنه ﵊ هو المتكلم به، وقيل: إنه ﷺ هو الذي تكلم بذلك عامدا لكن مستفهما على سبيل الإنكار والاحتجاج على المشركين، وجعل من إلقاء الشيطان

Denildi ki: { تَمَنَّى } okudu, { أُمْنِيَّتِهِ } onun okuyuşudur; şeytanın kattığı şey ise şeytanın vahye benzeyen kelimeler telaffuz etmesidir, öyle ki işiten kimse bunu peygamberin okuyuşundan zanneder. Rivayet edildiğine göre bu ayet, Peygamber aleyhisselâm { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى * وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” ayetini okuduğunda inmiştir; Peygamber aleyhisselâm durakladığında şeytan onun sesini taklit ederek etrafındakilerin duyacağı şekilde 'Bunlar yüce kuğulardır (putlardır) ve şüphesiz onların şefaatleri umulur' sözünü katmıştır. Müşrikler bunu söyleyenin Peygamber aleyhisselâm olduğunu zannetmiş, sevinmişler ve surenin sonunda secde edince onunla birlikte secdeye kapanmışlardır. Denildi ki: Bunu söyleyen müşriklerin bazısıydı; diğerleri ise söyleyenin Peygamber aleyhisselâm olduğunu sanmıştır. Denildi ki: Bunu bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kasten söylemiştir, ancak inkâr ve müşriklere karşı delil getirme maksadıyla bir soru olarak söylemiştir; şeytanın katması olarak isimlendirilmesi ise,

لما ترتب عليه من ظن المشركين أنه مدح لآلهتهم، ولا يمنع ذلك أنه ﵊ كان يصلي لأن الكلام في الصلاة كان جائزا إذ ذاك، وقيل: بل كان ساهيا،

müşriklerin bunu ilahlarına bir övgü zannetmeleri neticesini doğurmasından ötürüdür. Peygamber'in aleyhisselâm namaz kılıyor olması buna engel değildir; zira o dönemde namazda konuşmak caizdi. Denildi ki: Bilakis o sehven söylemiştir.

فقد أخرج عبد بن حميد من طريق يونس عن ابن شهاب قال: حدثني أبو بكر بن عبد الرحمن «أن رسول الله ﷺ وهو بمكة قرأ عليهم والنجم فلما بلغ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ٨٩، ٢٠] قال: إن شفاعتهن ترتجى وسها رسول الله ﵊ ففرح المشركون بذلك فقال ﷺ: «ألا إنما ذلك من الشيطان فأنزل الله تعالى وَما أَرْسَلْنا- حتى بلغ- عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ

Nitekim Abd b. Humeyd, Yûnus tarikiyle İbn Şihâb'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: Ebû Bekr b. Abdirrahmân bana anlattı ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken onlara Necm Suresi'ni okudu; { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى * وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } [Necm: 19-20] “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” ayetine ulaşınca: 'Şüphesiz onların şefaati umulur' dedi; Resûlullah aleyhisselâm yanılmıştı. Müşrikler buna sevinince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Haberiniz olsun, bu ancak şeytandandır!' buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا } —{ عَذابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ } ayetine kadar— indirdi.»

، قال الجلال السيوطي: وهو خبر مرسل صحيح الإسناد، وقيل: تكلم بذلك ناعسا. فقد أخرج ابن أبي حاتم عن قتادة قال: بينا نبي الله ﷺ يصلي عند المقام إذ نعس فألقى الشيطان (١) على لسانه كلمة فتكلم بها فقال: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى وإن شفاعتهن لترتجى وإنها لمع الغرانيق العلا فحفظها المشركون وأخبرهم الشيطان أن نبي الله ﷺ قد قرأها فزلت ألسنتهم فأنزل الله تعالى وَما أَرْسَلْنا الآية، وقيل: تَمَنَّى قدر في نفسه ما يهواه وأُمْنِيَّتِهِ قراءته وما يلقي الشيطان كلمات تشابه الوحي، فقد أخرج ابن أبي حاتم من طريق موسى بن عقبة عن ابن شهاب قال: أنزلت سورة النجم وكان المشركون يقولون: لو كان هذا الرجل يذكر آلهتنا بخير أقررناه وأصحابه ولكنه لا يذكر من خالف دينه من اليهود والنصارى بمثل الذي يذكر آلهتنا من الشتم والشر وكان رسول الله ﷺ قد اشتد عليه ما ناله أصحابه من أذاهم وتكذيبهم وأحزنه ضلالتهم فكان يتمنى هداهم فلما أنزل الله تعالى سورة النجم قال: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى ألقى الشيطان عندها كلمات فقال: وإنهن لهن الغرانيق العلا وإن شفاعتهن لهي التي نرتجى وكان ذلك من سجع الشيطان وفتنته فوقعت هاتان الكلمتان في قلب كل مشرك بمكة وزلت بهما ألسنتهم وتباشروا بهما وقالوا، إن محمدا قد رجع إلى دينه الأول ودين قومه فلما بلغ رسول الله ﷺ آخر النجم سجد وسجد كل من حضر من مسلم أو مشرك ففشت تلك الكلمة في الناس وأظهرها الشيطان حتى بلغت أرض الحبشة فأنزل الله تعالى وَما أَرْسَلْنا الآيات، وقيل: إن النبي ﷺ حين ألقاها الشيطان تكلم بها ظانا أنها وحي حتى نبهه جبريل ﵇،

Celâl es-Süyûtî şöyle demiştir: 'Bu, senedi sahih bir mürsel haberdir.' Denildi ki: Bunu uyuklar vaziyetteyken söylemiştir. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Katâde'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem Makam'da namaz kılarken uyukladı; şeytan onun diline bir söz kattı ve o sözü söyledi de: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى * وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer Menât'ı?” Şüphesiz onların şefaati umulur ve onlar yüce kuğulardır' dedi. Müşrikler bunu ezberlediler; şeytan da onlara Allah'ın Nebisi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem bunu okuduğunu haber verdi; dilleri buna kaydı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا } ayetini indirdi.' Denildi ki: { تَمَنَّى } arzuladığı şeyi içinde takdir etti, { أُمْنِيَّتِهِ } onun okuyuşudur, şeytanın kattığı şey ise vahye benzeyen kelimelerdir. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Mûsâ b. Ukbe tarikiyle İbn Şihâb'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: 'Necm Suresi indirilmişti. Müşrikler: 'Eğer bu adam ilahlarımızı hayırla ansaydı, onu ve ashabını kendi hâline bırakırdık; ancak o, dinine muhalif olan Yahudi ve Hristiyanları ilahlarımıza yaptığı sövgü ve kötülükle anmıyor' diyorlardı. Ashabının onlardan gördüğü eziyet ve yalanlamalar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem çok ağır gelmişti ve onların sapıklığı onu üzüyordu; bu yüzden onların hidayete ermesini temenni ediyordu. Allah Teâlâ Necm Suresi'ni indirince: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى * وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } buyurdu; şeytan orada birtakım kelimeler kattı ve: 'Şüphesiz onlar yüce kuğulardır ve şüphesiz onların şefaati umulan şeydir' dedi. Bu, şeytanın seciinden ve fitnesindendi; bu iki cümle Mekke'deki her müşrikin kalbine düştü, dilleri bunlara kaydı ve birbirlerini bununla müjdeleyip: 'Muhammed ilk dinine ve kavminin dinine döndü' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Necm'in sonuna ulaşınca secde etti; hazır bulunan Müslüman veya müşrik herkes de secdeye kapandı. Bu söz insanlar arasında yayıldı ve şeytan onu o kadar açığa vurdu ki Habeşistan topraklarına kadar ulaştı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا } ayetlerini indirdi.' Denildi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şeytan bunu attığı zaman, Cebrâîl aleyhisselâm kendisini uyarana kadar onun vahiy olduğunu zannederek telaffuz etmiştir.

ففي الدر المنثور أخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم بسند صحيح عن سعيد بن جبير قال: قرأ رسول الله ﷺ بمكة النجم فلما بلغ أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى ألقى الشيطان على لسانه تلك الغرانيق العلا وإن شفاعتهن لترتجى قالوا: ما ذكر آلهتنا بخير قبل اليوم فسجد وسجدوا ثم جاءه جبريل عليهما الصلاة والسلام بعد ذلك فقال: أعرض على ما جئتك به فلما بلغ تلك الغرانيق العلا وإن شفاعتهن لترتجى قال له جبريل ﵉: لم آتك بهذا هذا من الشيطان فأنزل الله تعالى وَما أَرْسَلْنا الآية.

ed-Dürrü'l-Mensûr'da yer aldığı üzere; İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim sahih bir senetle Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de Necm Suresi'ni okudu; { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى * وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } ayetine ulaşınca, şeytan onun diline 'Bunlar yüce kuğulardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' sözlerini kattı. Müşrikler: 'Bugünden önce ilahlarımızı hiç hayırla anmamıştı' dediler; Peygamber secde etti, onlar da secde ettiler. Bundan sonra Cebrâîl aleyhimesselâm ona geldi ve: 'Sana getirdiğim şeyleri bana arz et' dedi. 'Bunlar yüce kuğulardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' kısmına gelince Cebrâîl aleyhisselâm ona: 'Ben sana bunu getirmedim, bu şeytandandır' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا } ayetini indirdi.»

وأخرج البزار والطبري وابن مردويه والضياء في المختارة بسند رجاله ثقات من طريق سعيد عن ابن عباس نحو ذلك

Bezzâr, Taberî, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ, Saîd tarikiyle İbn Abbâs'tan ricali sika olan bir senetle buna benzer bir rivayet tahriç etmişlerdir;

لكن ليس فيه حديث السجود وفيه أيضا مغايرة يسيرة غير ذلك، وجاء حديث السجود في خبر آخر عنه أخرجه البزار وابن مردويه أيضا من طريق أمية بن خالد عن شعبة لكن قال في إسناده: عن سعيد بن جبير عن ابن عباس فيما أحسب فشك في وصله،

ancak bu rivayette secde hadisesi yer almamaktadır ve bunda bundan başka küçük farklılıklar da vardır. Secde hadisesi, ondan gelen başka bir haberde zikredilmiştir; bunu da Bezzâr ve İbn Merdûye, Ümeyye b. Hâlid tarikiyle Şu'be'den tahriç etmişlerdir; ancak senedinde: 'Saîd b. Cübeyr'den, o da zannedersem İbn Abbâs'tan' demiş ve rivayetin muttasıl olduğunda şüphe etmiştir.

وفي رواية أبي حاتم عن السدي أن جبريل ﵇ قال له ﵊ حين عرض عليه ذلك: معاذ الله أن أكون أقرأتك هذا فاشتد عليه ﵊ فأنزل الله تعالى وطيب نفسه وَما أَرْسَلْنا

Ebû Hâtim'in Süddî'den yaptığı rivayette ise; Cebrâîl aleyhisselâm bu durumu kendisine arz ettiğinde Peygamber'e aleyhisselâm: 'Bunu sana okutmuş olmaktan Allah'a sığınırım!' demiştir. Bu durum Peygamber'e aleyhisselâm çok ağır gelmiş, bunun üzerine Allah Teâlâ onun gönlünü ferahlatmak için: { وَما أَرْسَلْنا }

الآية قيل: والمشابهة ما ألقى الشيطان للوحي المنزل وكونه في أثنائه أطلق على إبطاله اسم النسخ الشائع إيقاعه على ما هو وحي حقيقة لكن لا يخفى أن النسخ الشرعي لا يتعلق بنحو ما ذكر من الأخبار فلا بدّ من تأويل ما

[ve devamındaki] ayeti [indirdi]. Denildi ki: Şeytanın attığı [sözün] indirilen vahye benzemesi ve onun arasında yer alması sebebiyle, onun iptal edilmesine, aslında hakiki vahiy hakkında kullanılması yaygın olan "nesih" ismi verilmiştir. Ancak şer'î neshin zikredilen haber türünden şeylere taalluk etmeyeceği gizli değildir; bu sebeple bir tevil yapmak gerekir

لذلك، وقد أنكر كثير من المحققين هذه القصة فقال البيهقي: هذه القصة غير ثابتة من جهة النقل. وقال القاضي عياض في الشفاء: يكفيك في توهين هذا الحديث أنه لم يخرجه أحد من أهل الصحة ولا رواه ثقة بسند صحيح سليم متصل وإنما أولع به وبمثله المفسرون والمؤرخون المولعون بكل غريب المتلقفون من الصحف كل صحيح وسقيم.

Muhakkik âlimlerin birçoğu bu kıssayı inkâr etmiştir; nitekim Beyhakî şöyle demiştir: 'Bu kıssa nakil cihetinden sabit değildir.' Kādî İyâz da eş-Şifâ'da şöyle demiştir: 'Bu hadisin zayıflığına, sahih hadis ehlinden hiçbirinin onu tahriç etmemiş olması ve güvenilir hiçbir ravinin bunu sahih, kusursuz ve muttasıl bir senetle rivayet etmemiş olması sana yeter. Buna ve benzerlerine ancak her garip rivayete düşkün olan ve sahifelerden her sahih ve sakat bilgiyi kapan müfessirler ile tarihçiler kapılmıştır.'

وفي البحر أن هذه القصة سئل عنها الإمام محمد بن إسحاق جامع السيرة النبوية فقال: هذا من وضع الزنادقة وصنف في ذلك كتابا. وذكر الشيخ أبو منصور الماتريدي في كتاب حصص الأتقياء الصواب أن قوله: تلك الغرانيق العلا من جملة إيحاء الشيطان إلى أوليائه من الزنادقة حتى يلقوا بين الضعفاء وأرقاء الدين ليرتابوا في صحة الدين وحضرة الرسالة بريئة من مثل هذه الرواية. وذكر غير واحد أنه يلزم على القول بأن الناطق بذلك النبي ﷺ بسبب إلقاء الشيطان الملبس بالملك أمور. منها تسلط الشيطان عليه ﵊ وهو ﷺ بالإجماع معصوم من الشيطان لا سيما في مثل هذا من أمور الوحي والتبليغ والاعتقاد، وقد قال سبحانه إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الحجر: ٤٢، الإسراء: ٦٥] وقال تعالى: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا [النحل: ٩٩] إلى غير ذلك، ومنها زيادته ﷺ في القرآن ما ليس منه وذلك مما يستحيل عليه ﵊ لمكان العصمة، ومنها اعتقاد النبي ﷺ ما ليس بقرآن أنه قرآن مع كونه بعيد الالتئام متناقضا ممتزج المدح بالذم وهو خطأ شنيع لا ينبغي أن يتساهل في نسبته إليه ﷺ، ومنها أنه إما أن يكون ﵊ عند نطقه بذلك معتقدا ما اعتقده المشركون من مدح آلهتهم بتلك الكلمات وهو كفر محال في حقه ﷺ وإما أن يكون معتقدا معنى آخر مخالفا لما اعتقدوه ومباينا لظاهر العبارة ولم يبينه لهم مع فرحهم وادعائهم أنه مدح آلهتهم فيكون مقرا لهم على الباطل وحاشاه ﷺ أن يقر على ذلك.

el-Bahr'da zikredildiğine göre; Siyer-i Nebevî'yi derleyen İmam Muhammed b. İshak'a bu kıssa sorulmuş, o da: 'Bu, zındıkların uydurmasıdır' demiş ve bu hususta bir kitap telif etmiştir. Şeyh Ebû Mansûr el-Mâtürîdî de 'Hısasü'l-Etkıyâ' adlı kitabında şöyle demiştir: 'Doğrusu şudur ki, 'Bunlar yüce kuğulardır...' sözü, zayıf ve dinde gevşek kimselerin dinin sıhhatinden şüpheye düşmeleri için şeytanın zındıklardan olan dostlarına yaptığı fısıltılardandır; Peygamberlik makamı ise böyle bir rivayetten tamamen berîdir.' Birden fazla âlim de melek kılığına giren şeytanın iltası (katması) sebebiyle bunu telaffuz edenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu görüşünden birtakım mahzurların doğacağını belirtmiştir. Bunlardan biri; şeytanın Peygamber'e aleyhisselâm musallat olmasıdır; hâlbuki o sallallâhu aleyhi ve sellem, icma ile bilhassa vahiy, tebliğ ve itikat meseleleri gibi hususlarda şeytandan korunmuştur (masumdur). Nitekim Sübhânehu Teâlâ: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [Hicr: 42; İsrâ: 65] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyurmuş; yine Teâlâ: { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } [Nahl: 99] “Şüphesiz iman edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” buyurmuştur. Diğer bir mahzur; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'dan olmayan bir şeyi ona ziyade etmesidir ki bu da ismet vasfından ötürü Peygamber aleyhisselâm hakkında imkânsızdır. Diğer bir mahzur; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an olmayan bir şeyi, uyumsuz, çelişkili ve övgü ile yerginin birbirine karıştığı bir söz olmasına rağmen Kur'an zannetmesidir; bu ise Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem nispetinde müsamaha gösterilmemesi gereken çirkin bir hatadır. Diğer bir mahzur da şudur: O aleyhisselâm bunu telaffuz ettiği anda ya müşriklerin inandığı gibi bu kelimelerle putların övüldüğüne inanmış olmalıdır ki bu küfürdür ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında imkânsızdır; yahut onların inandığına muhalif ve ifadenin zahirinden farklı başka bir manaya inanmış olmalıdır; müşrikler sevinip ilahlarının övüldüğünü iddia ettikleri hâlde bunu onlara açıklamamışsa onları batıl üzere ikrar etmiş olur; hâlbuki Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ikrar etmesinden Allah'a sığınırız.

ومنها كونه ﷺ اشتبه عليه ما يلقيه الشيطان بما يلقيه عليه الملك وهو يقتضي أنه ﵊ على غير بصيرة فيما يوحى إليه، ويقتضي أيضا جواز تصور الشيطان بصورة الملك ملبسا على النبي ولا يصح ذلك كما قال في الشفاء لا في أول الرسالة ولا بعدها والاعتماد في ذلك دليل المعجزة.

Diğer bir mahzur; şeytanın fısıldadığı şeyin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem meleğin getirdiği vahiy gibi iltibas etmesidir (karışmasıdır); bu da Peygamber'in aleyhisselâm kendisine vahyolunan şey hususunda basiret üzere bulunmadığını iktiza eder. Ayrıca şeytanın melek suretine girip peygambere iltibasta bulunmasının caiz olmasını gerektirir; bu ise eş-Şifâ'da belirtildiği gibi ne risaletin başlangıcında ne de sonrasında caiz değildir; bu husustaki dayanak mucize delilidir.

وقال ابن العربي: تصور الشيطان في صورة الملك ملبسا على النبي كتصوره في صورة النبي ملبسا على الخلق وتسليط الله تعالى على ذلك كتسليطه في هذا فكيف يسوغ في لب سليم استجازة ذلك. ومنها التقول على الله تعالى إما عمدا أو خطأ أو سهوا. وكل ذلك محال في حقه ﵊، وقد اجتمعت الأمة على ما قال القاضي عياض على عصمته ﷺ فيما كان طريقه البلاغ من الأقوال عن الإخبار بخلاف الواقع لا قصدا ولا سهوا، ومنها الإخلال بالوثوق بالقرآن فلا يؤمن فيه التبديل والتغيير، ولا يندفع كما قال البيضاوي بقوله تعالى: فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته، لأنه أيضا يحتمل إلى غير ذلك. وذهب إلى صحتها الحافظ بن حجر في شرح البخاري وساق طرقا عن ابن عباس وغيره ثم قال: وكلها سوى طريق سعيد بن جبير إما ضعيف وإما منقطع لكن كثرة الطرق تدل على أن لها أصلا مع أن لها طريقا متصلا بسند صحيح أخرجه البزار وطريقين آخرين مرسلين رجالهما على شرط الصحيحين، أحدهما ما أخرجه الطبري من طريق يونس بن زيد عن ابن شهاب، والثاني ما أخرجه أيضا من طريق المعتمر بن سليمان وحماد بن سلمة فرقهما عن داود بن أبي هند عن أبي العالية، ثم أخذ في الرد على أبي بكر بن العربي والقاضي عياض في إنكارهما الصحة.

İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Şeytanın peygambere iltibasta bulunmak üzere melek suretine girmesi, mahlukata iltibasta bulunmak üzere peygamber suretine girmesi gibidir; Allah Teâlâ'nın buna imkân tanıması ise şuna imkân tanıması gibidir; selim bir aklın bunu caiz görmesi nasıl mümkün olabilir?' Diğer bir mahzur; kasten, hataen veya sehven Allah Teâlâ'ya yalan isnat etmektir. Bunların tamamı Peygamber aleyhisselâm hakkında imkânsızdır. Kādî İyâz'ın belirttiği üzere ümmet, tebliğ kabilinden olan sözlerde kasten veya sehven gerçeğe aykırı haber vermekten Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem masum olduğu hususunda icma etmiştir. Diğer bir mahzur da Kur'an'a olan güvenin zedelenmesidir; bu takdirde onda tebdil ve tağyirden emin olunamaz. Beyzâvî'nin belirttiği üzere bu durum Allah Teâlâ'nın: 'Bunun üzerine Allah şeytanın kattığı şeyi giderir, sonra da ayetlerini muhkem kılar' kavliyle de defedilemez; zira bu ayet de aynı ihtimale açıktır; vesaire... İbn Hacer el-Askalânî ise Fethu'l-Bârî'de bu kıssanın sıhhatini savunmuş; İbn Abbâs ve başkalarından gelen tariklerini serdettikten sonra şöyle demiştir: 'Saîd b. Cübeyr tariki hariç bunların tamamı ya zayıf ya da münkattır; lâkin tariklerin çokluğu bu kıssanın bir aslı bulunduğuna delalet eder. Bununla beraber Bezzâr'ın sahih senetle tahriç ettiği muttasıl bir tariki ve ricali Sahîhayn şartlarına uygun iki mürsel tariki daha vardır: Biri Taberî'nin Yûnus b. Yezîd tarikiyle İbn Şihâb'dan tahriç ettiği rivayet, diğeri de yine Taberî'nin Mu'temir b. Süleymân ve Hammâd b. Seleme'den ayrı ayrı, onların da Dâvûd b. Ebî Hind tarikiyle Ebü'l-Âliye'den tahriç ettiği rivayettir.' Ardından Ebû Bekr b. el-Arabî ve Kādî İyâz'ın kıssanın sıhhatini inkâr etmelerine reddiyede bulunmaya başlamıştır.

وذهب إلى صحة القصة أيضا خاتمة المتأخرين الشيخ إبراهيم الكوراني ثم المدني، وذكر بعد كلام طويل أنه تحصل من ذلك أن الحديث أخرجه غير واحد من أهل الصحة وأنه رواه ثقات بسند سليم متصل عن ابن عباس وبثلاث أسانيد صحيحة عن ثلاث من التابعين من أئمة التفسير الآخذين عن الصحابة وهم سعيد بن جبير وأبو بكر بن

Müteahhirîn âlimlerinin sonuncusu olan Şeyh İbrâhim el-Kûrânî el-Medenî de kıssanın sıhhati görüşüne meyletmiş ve uzun bir kelamdan sonra şöyle demiştir: 'Buradan hâsıl olan netice şudur: Bu hadisi sahih hadis ehlinden birden fazla zat tahriç etmiştir; güvenilir raviler bunu İbn Abbâs'tan kusursuz ve muttasıl bir senetle, sahabelerden ders almış tefsir imamı olan üç tabiînden —yani Saîd b. Cübeyr, Ebû Bekr b.

عبد الرحمن وأبو العالية، وقد قال السيوطي في لباب النقول في أسباب النزول: قال الحاكم في علوم الحديث: إذا أخبر الصحابي الذي شهد الوحي والتنزيل عن آية من القرآن أنها نزلت في كذا فإنه حديث مسند ومشى عليه ابن الصلاح وغيره ثم قال: ما جعلناه من قبيل المسند من الصحابي إذا وقع من تابعي فهو مرفوع أيضا لكنه مرسل فقد يقبل إذا صح السند إليه وكان من أئمة التفسير الآخذين عن الصحابة كمجاهد وعكرمة وسعيد بن جبير أو اعتضد بمرسل ونحو ذلك، فعلى هذا يكون الخبر في هذه القصة مسندا من الطريق المتصلة بابن عباس مرسلا مرفوعا من الطرق الثلاثة والزيادة فيه التي رواها الثقات عن ابن عباس في غير رواية البخاري ليست مخالفة لما في البخاري عنه فلا تكون شاذة فإطلاق الطعن فيه من حيث النقل ليس في محله، وأجاب عما يلزم على تقدير كون الناطق بذلك النبي ﷺ، أما عن الأول فبأن السلطان المنفي عن العباد المخلصين هو الإغواء أعني التلبيس المخل بأمر الدين وهو الذي وقع الإجماع على أن النبي ﵊ معصوم منه وأما غير المخل فلا دليل على نفيه ولا إجماع على العصمة منه وما هنا غير مخل لعدم منافاته للتوحيد كما يبين إن شاء الله تعالى بل فيه تأديب وتصفية وترقية للحبيب الأعظم ﷺ لأنه ﵊ تمنى هدي الكل ولم يكن ذلك مراد الله تعالى والأكمل في العبودية فناء إرادته في إرادة الحق سبحانه فليس عليه ﵊ الإلقاء حالة تمنى هدى الكل المصادم للقدر والمنافي لما هو الأكمل ليترقى إلى الأكمل وقد حصل ذلك بهذه المرة ولذا لم يقع التلبيس مرة أخرى بل كان يرسل بعد من بين يديه ومن خلفه رصد ليعلم أن قد أبلغوا رسالة ربه سبحانه، وفي ترتيب الإلقاء على التمني ما يفهم العتاب عليه وأما عن الثاني فبأن المستحيل المنافي للعصمة أن يزيد ﵊ فيه من تلقاء نفسه أي يزيد فيه ما يعلم أنه ليس منه وما هنا ليس كذلك لأنه ﵊ إنما تبع فيه الإلقاء الملبس عليه في حالة خاصة فقط تأديبا أن يعود لمثل تلك الحالة، وأما عن الثالث فبأنه يجوز أن يكون النبي ﷺ نطق به على فهم أنه استفهام إنكاري حذف منه الهمزة أو حكاية عنهم بحذف القول وحينئذ لا يكون بعيد الالتئام ولا متناقضا ولا ممتزج المدح بالذم ولا بد من التزام أحد الأمرين على تقدير صحة الخبر لمكان العصمة، والنكتة في التعبير كذلك إيهام الذين في قلوبهم مرض والقاسية قلوبهم أنه ﵊ مدح آلهتهم ويحصل ذلك مراد الله تعالى المشار إليه بقوله سبحانه: لِيَجْعَلَ إلخ، وأما عن الرابع فبأنا نختار الشق الثاني بناء على أنه استفهام حذف منه الهمزة أو حكاية بحذف القول، وعلى التقديرين يكون ﵊ معتقدا لمعنى مخالف لما اعتقدوه ولا يلزم منه التقرير على الباطل لأنه بين بطلان معتقدهم بقوله تعالى بعد: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ [النجم: ٢٣] فإن ما لم ينزل الله تعالى به سلطانا لا ترجى شفاعته إذ لا شفاعة إلا من بعد إذن إلهي لقوله تعالى بعد: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى

Abdirrahmân ve Ebü'l-Âliye'den— üç sahih senetle rivayet etmişlerdir. Süyûtî, Lübâbü'n-Nukûl fî Esbâbi'n-Nüzûl'de şöyle demiştir: Hâkim Ulûmü'l-Hadîs'te; vahye ve tenzile şahit olan sahabinin Kur'an'dan bir ayetin filan hususta indiğini haber vermesi hâlinde bunun müsned hadis olduğunu belirtmiş, İbnü's-Salâh ve başkaları da bu yolu takip etmiştir. Sonra şöyle demiştir: Sahabiden müsned kabilinden saydığımız şey tabiînden sadır olduğunda o da merfûdur, lâkin mürseldir; senedi sahih olduğunda ve Mücâhid, İkrime ve Saîd b. Cübeyr gibi sahabelerden ders almış tefsir imamlarından birine ait bulunduğunda yahut başka bir mürsel ile desteklendiğinde kabul edilebilir. Buna göre bu kıssadaki haber, İbn Abbâs'a ulaşan muttasıl tarik cihetiyle müsned, üç tarik cihetiyle de merfû mürseldir; güvenilir ravilerin Buhârî dışındaki rivayetlerde İbn Abbâs'tan rivayet ettikleri ilave ise Buhârî'deki rivayete aykırı olmadığından şâz değildir. Dolayısıyla nakil cihetinden hadise mutlak olarak ta'nda bulunmak yerinde değildir.' Kûrânî, bunu telaffuz edenin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem olması takdirinde gerekecek mahzurlara da şöyle cevap vermiştir: Birinci mahzura gelince; ihlaslı kullardan nefyedilen hâkimiyet (sultan), din işini zedeleyen iltibas yani iğvadır (saptırmadır); Peygamber'in aleyhisselâm masum olduğu hususunda icma edilen hâkimiyet de budur. Dini zedelemeyen şeye gelince; onun nefyine dair bir delil olmadığı gibi ondan masum olunduğuna dair bir icma da yoktur. Buradaki durum ise inşallah beyan edileceği üzere tevhide aykırı olmaması hasebiyle dini zedeleyici değildir; bilakis bunda En Yüce Sevgili sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tedip (terbiye), arındırma ve derece yükseltme vardır; zira Peygamber aleyhisselâm herkesin hidayetini temenni etmişti, hâlbuki bu Allah Teâlâ'nın muradı değildi. Kulluktaki en kâmil mertebe ise kulun iradesinin Hak Sübhânehu'nun iradesinde fani olmasıdır. Dolayısıyla daha kâmil olana yükselmesi için, kadere çarpan ve en kâmil olana aykırı düşen 'herkesin hidayetini temenni etme' hâlinde şeytanın katması Peygamber'e aleyhisselâm iltibas ettirilmiştir. Bu gaye bu seferle hâsıl olmuş, bu sebeple bir daha böyle bir iltibas vuku bulmamış, bilakis bundan sonra Rabbinin elçiliğini tebliğ ettiklerini bilsin diye Peygamber'in önünden ve arkasından gözetleyiciler gönderilmiştir. Şeytanın katmasının temenniye terettüp ettirilmesinde de bu temenniye yönelik bir itap (sitem) anlaşılmaktadır. İkinci mahzura gelince; ismete aykırı düşen imkânsız durum, Peygamber'in aleyhisselâm kendiliğinden vahye bir şey eklemesi, yani ondan olmadığını bildiği bir şeyi vahye ziyade etmesidir; buradaki durum ise öyle değildir; zira o aleyhisselâm benzeri bir hâle tekrar dönmemesi için bir tedip sadedinde sadece hususi bir hâlde kendisine iltibas ettirilen o telkine tabi olmuştur. Üçüncü mahzura gelince; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunu soru edatı hazfedilmiş bir inkâr istifhamı yahut 'kāle' (dediler) fiili hazfedilmiş bir nakil (hikâye) anlayışıyla telaffuz etmiş olması caizdir; bu takdirde ne uyumsuz ne çelişkili ne de övgü ile yerginin birbirine karıştığı bir söz olur. Haberin sıhhati takdirinde ismet makamı gereğince bu iki izahtan birini iltizam etmek zorunludur. İfadenin bu şekilde getirilmesindeki nükte ise, kalplerinde hastalık bulunanlar ile kalpleri katılaşmış olanlara Peygamber'in aleyhisselâm onların ilahlarını övdüğü vehmini vermek ve Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْعَلَ } kavliyle işaret buyurulan muradının hâsıl olmasıdır. Dördüncü mahzura gelince; soru edatının hazfedildiği bir istifham veya 'kavil' lafzının hazfedildiği bir hikâye olmasına binaen biz ikinci şıkkı tercih ederiz; her iki takdirde de Peygamber aleyhisselâm müşriklerin inandığına muhalif bir manaya itikat etmiş olur ve batıl üzere ikrar gerekmez; zira arkasından gelen Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } [Necm: 23] “Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” kavliyle onların inancının batıl olduğunu açıklamıştır; zira hakkında Allah Teâlâ'nın hiçbir delil indirmediği şeyin şefaati umulamaz; çünkü sonraki ayette buyrulduğu üzere ilahi bir izin olmaksızın şefaat mümkün değildir: { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّماواتِ لا تُغْنِي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشاءُ وَيَرْضى }

[النجم: ٢٦] .

[Necm: 26] “Göklerde nice melekler vardır ki, Allah'ın dileyip razı olduğu kimse için izin vermesinden sonra olmadıkça onların şefaatleri hiçbir fayda vermez.”

وأما عن الخامس فبأن هذا الاشتباه في حالة خاصة للتأديب لا يقتضي أن يكون ﷺ على غير بصيرة فيما يوحى إليه في غير تلك الحالة، وأما قول القاضي عياض: لا يصح أن يتصور الشيطان بصورة الملك ويلبس عليه ﵊ فإن أراد به أنه لا يصح أن يلبس تلبيسا قادحا فهو مسلم لكنه لم يقع وإن أراد مطلقا ولو كان غير مخل فلا دليل عليه، ودليل المعجزة إنما ينفي الاشتباه المخل بأمر النبوة المنافي للتوحيد القادح في العصمة وما ذكر غير مخل بل فيه تأديب بما يتضمن تنقية وترقية إلى الأكمل في العبودية. وأما ما ذكر ابن العربي فقياس مع الفارق لأن تصور الشيطان في صورة النبي مطلقا منفي بالنص الصحيح وتصوره في صورته ملبسا على الخلق إغواء يعم وهو سلطان منفي بالنص عن المخلصين، وأما تصوره في صورة الملك في حالة خاصة ملبسا على النبي بما لا يكون منافيا

Beşinci mahzura gelince; tedip maksadıyla hususi bir hâlde meydana gelen bu iltibas, o hâlin dışında Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyolunan hususlarda basiret üzere bulunmamasını iktiza etmez. Kādî İyâz'ın: 'Şeytanın melek suretine girip Peygamber'e aleyhisselâm iltibasta bulunması sahih olamaz' sözüne gelince; şayet bununla peygamberliğe halel getirecek bir iltibasta bulunmasının sahih olamayacağını kastetmişse bu kabul edilir, lâkin böyle bir şey zaten vuku bulmamıştır; şayet peygamberliğe halel getirmese dahi mutlak olarak caiz olmadığını kastetmişse buna dair bir delil yoktur. Mucize delili ancak peygamberlik vazifesine zarar veren, tevhid ile çelişen ve ismeti zedeleyen iltibası nefyeder; zikredilen husus ise zarar verici olmadığı gibi kullukta daha kâmil olana yükseltmeyi ve arındırmayı içeren bir tedip mahiyetindedir. İbnü'l-Arabî'nin zikrettiği kıyas ise aradaki fark sebebiyle fâsiddir (kıyâs-ı maalfârıktır); zira şeytanın peygamber suretine girmesi sahih nass ile mutlak olarak nefyedilmiştir ve onun peygamber suretine girerek mahlukata iltibasta bulunması umum ifade eden bir iğvadır ki bu ihlaslı kullardan nass ile nefyedilen hâkimiyettir (sultandır). Şeytanın hususi bir hâlde melek suretine girerek Peygamber'e tevhide aykırı olmayan,

للتوحيد لما يريد الله تعالى بذلك تأديبا ولإيهامه خلاف المراد فتنة لقوم فليس من السلطان المنفي ولا بالتصور الممنوع لعدم إخلاله بمقام النبوة.

Allah Teâlâ'nın tedip maksadı ve bir kavim için fitne olsun diye muradının aksini vehmettirmesi kabilinden bir şeyle iltibasta bulunmasına gelince; bu ne nefyedilen hâkimiyetten ne de peygamberlik makamına halel getirmediği için yasaklanan suret değiştirmedendir.

وأما عن السادس فبأن التقول تكلف القول ومن لا يتبع إلا ما يلقى إليه من الله تعالى حقيقة أو اعتقادا ناشئا من تلبيس غير مخل لا تكلف للقول عنده فلا تقول على الله تعالى أصلا ما أشبه هذه القصة بما تضمنه حديث ذي اليدين فالتلبيس عليه ﵊ في الإلقاء في حالة التمني تأديبا كإيقاع السهو عليه ﷺ في الصلاة باعتقاد التمام تشريعا والنطق بما ألقاه الشيطان في حالة خاصة مما لا ينافي التوحيد على أنه قرآن بناء على اعتقاد أن الملقي ملك تلبيسا للتأديب كالنطق بالسلام ثم بلم أنس معتقدا أنه مطابق للواقع بناء على اعتقاد التمام سهوا، ووقوع البيان على لسان جبريل ﵇ ثم النسخ والأحكام كوقوع البيان على لسان الصحابي ثم التدارك وسجود السهو فكما أن السهو للتشريع غير قادح في منصب النبوة كذلك الاشتباه في الإلقاء للتأديب غير قادح، وكما أن النطق بلم أنس مع تبين أنه ﵊ قد نسي صدق بناء على اعتقاد التمام سهوا كذلك النطق بما يلقيه الشيطان في تلك الحالة على أنه قرآن بناء على اعتقاد أن الملقي ملك صدق ولا شيء من الصدق بالتقول فلا شيء من النطق بما يلقيه الشيطان في تلك الحالة به، وما ذكر عن القاضي عياض من حكاية الإجماع على عدم جواز دخول السهو في الأقوال التبليغية كما قال الحافظ بن حجر متعقب.

Altıncı mahzura gelince; tekavvül (uydurma), sözü yapmacık olarak yüklenmektir. Hakikatte veya dine zarar vermeyen bir iltibastan doğan inanç sebebiyle sadece Allah Teâlâ'dan kendisine telkin edilen şeye tabi olan kimsenin katında söze yapmacık bir müdahale bulunmaz, dolayısıyla Allah Teâlâ'ya karşı kesinlikle bir tekavvül (uydurma) söz konusu olamaz. Bu kıssa Zülyedeyn hadisinin ihtiva ettiği manaya ne kadar da benzemektedir! Peygamber'e aleyhisselâm tedip için temennî hâlinde şeytanın telkininin iltibas ettirilmesi; teşri (hüküm koyma) maksadıyla namazın tamamlandığı inancıyla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sehiv verilmesi gibidir. Tedip maksadıyla gerçekleşen bir iltibas sonucu telkinde bulunanın melek olduğu inancına dayalı olarak, şeytanın kattığı şeyi hususi bir hâlde tevhide aykırı olmaksızın Kur'an zannederek telaffuz etmek; yanılma sonucu namazın tamamlandığı inancına dayalı olarak gerçeğe uygun zannıyla önce selam verip ardından 'unutmadım' demek gibidir. Beyanın Cebrâîl'in aleyhisselâm diliyle vuku bulması ve ardından nesh ve ihkâmın gelmesi; uyarının sahabi diliyle vuku bulması, ardından hatanın telafi edilmesi ve sehiv secdesi yapılması gibidir. Teşri için olan sehvin peygamberlik makamını zedelememesi gibi, tedip için telkinde meydana gelen iltibas da makamı zedelemez. Peygamber'in aleyhisselâm unuttuğu açığa çıkmakla birlikte 'unutmadım' demesi yanılma eseri namazın tamamlandığı inancına binaen bir sıdk (doğruluk) olduğu gibi; şeytanın o hâlde kattığı şeyi telkinde bulunanın melek olduğu inancına binaen Kur'an olarak telaffuz etmek de bir sıdktır; hiçbir sıdk tekavvül (uydurma) olmadığına göre o hâlde şeytanın kattığı şeyin telaffuz edilmesi de tekavvül değildir. Kādî İyâz'dan tebliğle ilgili sözlerde sehvin caiz olmadığına dair icma nakledilmişse de İbn Hacer'in belirttiği gibi bu nakil tenkide açıktır.

وأما عن السابع فبأنه لا إخلال بالوثوق بالقرآن عند الذين أوتوا العلم والذين آمنوا لأن وثوق كل منهما تابع لوثوق متبوعهم الصادق الأمين فإذا جزم بشيء أنه كذا جزموا به وإذا رجع عن شيء بعد الجزم رجعوا كما هو شأنهم في نسخ غير هذا من الآيات التي هي كلام الله تعالى لفظا ومعنى إذا قيل نسخ ما نسخ لفظه كانوا جازمين بأنهم متعبدون بتلاوته وبعد النسخ جزموا بأنهم ما هم متعبدين بتلاوته، وما نسخ حكمه كانوا جازمين بأنهم مكلفون بحكمه وبعد النسخ جزموا بأنهم ما هم مكلفين به، فقول البيضاوي: إن ذلك لا يندفع بقوله تعالى: فَيَنْسَخُ اللَّهُ إلخ لأنه أيضا يحتمله ليس بشيء، وبيانه أنه إن أراد أنه يحتمله عند الفرق الأربع المذكورة في الآيات وهم الذين في قلوبهم مرض والقاسية قلوبهم والذين أوتوا العلم والذين آمنوا فهو ممنوع لدلالة قوله تعالى: وَلِيَعْلَمَ إلخ على انتقاء الاحتمال عند فريقين من الفرق الأربع بعد النسخ والأحكام، وإن أراد أنه يحتمله في الجملة أي عند بعض دون بعض فهو مسلم وغير مضر لعدم إخلاله بالوثوق بالقرآن عند الذين أوتوا العلم والذين آمنوا، وأما إخلاله بالنسبة إلى الفريقين الآخرين فهو مراد الله ﷿.

Yedinci mahzura gelince; kendilerine ilim verilenler ile iman edenler katında Kur'an'a olan güvende hiçbir zedelenme olmaz; zira onların her birinin güveni, tabi oldukları Sâdık ve Emîn Peygamber'in güvenine tabidir. O bir şeyin öyle olduğuna kesin hükmettiğinde onlar da kesin hükmederler; bir şeyden kesin hüküm verdikten sonra döndüğünde onlar da dönerler; nitekim lafzen ve manen Allah Teâlâ'nın kelamı olan diğer ayetlerin neshinde de durumları böyledir: Lafzı nesh edilen bir ayet nesh edildiğinde onun tilavetiyle ibadet etmekle mükellef olduklarına kesin inanırlardı; nesh edildikten sonra ise onun tilavetiyle mükellef olmadıklarına kesin inandılar. Hükmü nesh edilen ayette de onun hükmüyle mükellef olduklarına kesin inanırlardı; nesh edildikten sonra ise onunla mükellef olmadıklarına kesin inandılar. Dolayısıyla Beyzâvî'nin: 'Bu durum Allah Teâlâ'nın: { فَيَنْسَخُ اللَّهُ } kavliyle de defedilemez; zira bu ayet de aynı ihtimale açıktır' sözü kayda değer bir söz değildir. Bunun açıklaması şudur: Şayet bununla ayetlerde zikredilen dört fırka katında —ki onlar kalplerinde hastalık bulunanlar, kalpleri katılaşmış olanlar, kendilerine ilim verilenler ve iman edenlerdir— bu ihtimalin bulunduğunu kastetmişse bu kabul edilemez; zira Allah Teâlâ'nın: { وَلِيَعْلَمَ } kavli, nesh ve ihkâmdan sonra dört fırkadan iki fırka nezdinde bu ihtimalin ortadan kalktığına delalet etmektedir. Şayet bunun genel anlamda yani bazılarının nezdinde olup bazılarında olmadığını kastetmişse bu kabul edilir ve bir zararı da yoktur; zira kendilerine ilim verilenler ve iman edenler katında Kur'an'a olan güveni zedelemez. Diğer iki fırka açısından zedelemesi ise zaten Allah'ın celle celâluhû muradıdır.'

هذا واعترض على الجواب الأول بأن التلبيس بحيث يشتبه الأمر على النبي ﷺ فيعتقد أن الشيطان ملك مخل بمقام النبوة ونقص فيه فإن الولي الذي هو دونه ﵊ بمراتب لا يكاد يخفى عليه الطائع من العاصي فيدرك نور الطاعة وظلمة المعصية فيكف بمن هو سيد الأنبياء ونور عيون قلوب الأولياء يلتبس عليه من هو محض نور بمن محض ديجور، واشتباه جبريل ﵇ عليه ﷺ في بعض المرات حتى لم يعرفه إلى أن ذهب فقال: والذي نفسي بيده ما شبه عليّ منذ أتاني قبل مرّتي هذه وما عرفته حتى ولى إذا صح ليس من قبيل اشتباه الشيطان به ﵇ إذ يجوز أن يكون من اشتباه ملك بملك وكل منهما نوراني، وقد كان يأتيه ﷺ غير جبريل ﵇ من الملائكة الكرام، وأن يكون من اشتباه ملك بواحد من البشر نوراني أيضا لم يكن رآه ﵊ قبل ذلك كالخضر والياس مثلا إن قلنا بحياتهما.

Bununla birlikte birinci cevaba şöyle itiraz edilmiştir: Durumun Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem şeytanı melek zannedecek derecede iltibas etmesi peygamberlik makamını zedeler ve onda bir noksanlıktır; zira mertebece Peygamber'den aleyhisselâm kat kat aşağıda olan bir veliye dahi itaatkâr kimse ile günahkâr kimse pek gizli kalmaz, o itaatin nurunu ve masiyetin karanlığını idrak eder; hâl böyleyken peygamberlerin efendisi ve velilerin kalplerinin gözünün nuru olan zata sırf nur olan bir varlık ile sırf karanlık olan bir varlık nasıl iltibas eder? Cebrâîl'in aleyhisselâm bazı defalar Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iltibas etmesi ve gidene kadar onu tanımayıp: 'Nefsim elinde olan [Allah'a] yemin ederim ki bana geldiğinden beri bu gelişi hariç hiçbir gelişi bana iltibas etmemişti ve arkasını dönüp gidene kadar onu tanıyamadım' demesi ise —eğer rivayet sahihse— şeytanın Cebrâîl aleyhisselâm ile karışması kabilinden değildir; zira bunun her ikisi de nuranî olan bir meleğin başka bir melekle iltibas etmesinden kaynaklanmış olması mümkündür; nitekim Cebrâîl'den aleyhisselâm başka kerîm melekler de Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelirdi. Veyahut eğer hayatta olduklarını söylersek Hızır ve İlyas gibi Peygamber'in aleyhisselâm daha önce görmediği nuranî bir beşerle meleğin iltibas etmesi kabilinden olması da mümkündür.

وأيضا قال المحققون: إن الأنبياء ﵈ ليس لهم خاطر شيطاني، وكون ذلك ليس منه بل كان مجرد

Ayrıca muhakkik âlimler şöyle demiştir: Peygamberlerin aleyhimesselâm şeytani bir hatrası (vesvesesi) olmaz; bu durumun ondan olmayıp sırf

إلقاء على اللسان دون القلب ممنوع ألا ترى أنه قال تعالى: أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ دون ألقى الشيطان على لسانه، وتسمية القراءة أمنية لما أن القارئ يقدر الحروف في قلبه أولا ثم يذكرها شيئا فشيئا، وأيضا حفظه ﷺ لذلك إلى أن أمسى كما جاء في بعض الروايات فنبهه عليه جبريل ﵉ يبعد كون الإلقاء على اللسان فقط، على أنا لو سلمنا ذلك وقلنا: إن الشيطان ألقى على لسانه ﷺ ولم يلق في قلبه كما هو شأن الوحي المشار إليه بقوله تعالى:

kalbe değil de yalnızca dile bir ilka (fısıldama/aktarma) olması kabul edilemez. Görmez misin ki Allah Teâlâ: { أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Şeytan onun arzusuna/okuyuşuna bir şey attı” buyurmuş, "şeytan onun diline attı" buyurmamıştır. Okumaya ümniyye denilmesi, okuyanın harfleri önce kalbinde tasavvur edip sonra peyderpey telaffuz etmesinden dolayıdır. Ayrıca bazı rivayetlerde geldiği üzere Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bunu akşama kadar ezberinde tutması ve ardından Cebrâîl'in aleyhisselâm kendisini uyarmış olması da ilkanın yalnızca dil üzerinde gerçekleşmiş olması ihtimalini uzak kılmaktadır. Bununla birlikte bunu kabul edip şeytanın Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbine değil de —Allah Teâlâ'nın:

نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ [الشعراء: ١٩٣، ١٩٤] وقلنا: إن ذلك مما يعقل للزم أن يعلم ﷺ من خلو قلبه واشتغال لسانه على أن ذلك ليس من الوحي في شيء ولم يحتج إلى أن يعلمه جبريل ﵇، والقول بأنه لبس الحال عليه ﵊ للتأديب والترقية إلى المقام الأكمل في العبودية وهو فناء إرادته ﷺ في إرادة مولاه ﷿ حيث تمنى إيمان الكل وحرص عليه ولم يكن مراد الله تعالى مما لا ينبغي أن يلتفت إليه لأن القائل به زعم أن التأديب بذلك كان بعد قوله تعالى: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ [الأنعام: ٣٥] ولا شك أن التأديب به لم يبق ولم يذر ولم يقرن بما فيه تسلية أصلا فإذا قيل والعياذ بالله تعالى: إن ذلك لم ينجع فكيف ينجع ما دونه، وأيضا أية دلالة في الآية على التأديب وهي لم تخرج مخرج العتاب بل مخرج التسلية على أبلغ وجه عما كان يفعل المشركون من السعي في إبطال الآيات، ولا نسلم أن ترتيب الإلقاء على التمني مع ما في السباق والسياق مما يدل على التسلية عن ذلك يجدي نفعا في هذا الباب كما لا يخفى على ذوي الألباب.

{ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } [Şuarâ: 193-194] “Uyarıcılardan olasın diye onu güvenilir Ruh (Cebrâîl) senin kalbine indirmiştir” kavliyle işaret edilen vahyin şanında olduğu gibi— yalnızca diline attığını ve bunun da aklen mümkün olduğunu söylesek bile; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kalbinin boşluğundan ve dilinin meşguliyetinden bunun kesinlikle vahiyden olmadığını bilmesi gerekirdi ve Cebrâîl'in aleyhisselâm bunu kendisine bildirmesine ihtiyaç duymazdı. Peygamber'in aleyhisselâm —herkesin iman etmesini temenni edip buna hırs göstermesi ve bunun da Allah Teâlâ'nın muradı olmaması sebebiyle— te'dib edilmek ve kulluktaki en kâmil makam olan kendi iradesinin Mevlâ'sının celle celâluhû iradesinde fani olması makamına terfi ettirilmek üzere durumun kendisine iltibas ettirildiği yönündeki iddia ise iltifat edilmemesi gereken bir sözdür. Zira bunu söyleyen kimse, bu te'dibin Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ } [En'âm: 35] “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi gücün yetiyorsa yerin içine bir menfez yahut göğe bir merdiven ara da onlara bir mucize getir! Allah dileseydi elbette onları hidayet üzere toplardı. O halde sakın cahillerden olma!” kavlinden sonra olduğunu ileri sürmüştür. Şüphe yok ki bu ayetteki te'dib hiçbir şey bırakmamış [en son noktasına kadar varmış] ve aslen teselli içeren bir ifadeyle de bitiştirilmemiştir. Hâl böyleyken —Allah Teâlâ'ya sığınırız— şayet bunun fayda vermediği söylenecek olursa, bundan daha aşağı olan bir şey nasıl fayda verecektir? Ayrıca ayette te'dibe dair ne gibi bir delalet vardır ki? Zira ayet bir azarlama üslubuyla değil, müşriklerin ayetleri boşa çıkarma çabalarına karşı en beliğ vecihle bir teselli üslubuyla gelmiştir. Bağlam ve siyakta teselliye delalet eden karineler bulunmakla birlikte, ilkanın temenniye bağlanmasının bu hususta bir fayda sağladığını kabul etmeyiz; nitekim bu durum akıl sahiplerine gizli değildir.

ويرد على قوله: إنه بعد حصول التأديب بما ذكر كان يرسل من بين يديه ومن خلفه رصد يحفظونه من إلقاء الشيطان أنه لم يدل دليل على تخصيص الإرسال بما بعد ذلك بل الظاهر أن ذلك كان في جميع الأوقات فقد أخرج عبد بن حميد وابن جرير عن الضحاك بن مزاحم في قوله تعالى: إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً [الجن: ٢٧] قال: كان النبي ﷺ إذا بعث إليه الملك بالوحي بعث معه ملائكة يحرسونه من بين يديه ومن خلفه أن يتشبه الشيطان بالملك، وقد ذكروا أن- كان- في ذلك للاستمرار.

Zikredilen şekilde te'dib gerçekleştikten sonra, Peygamber'i şeytanın ilkasından koruyan gözetleyicilerin (muhafız meleklerin) onun önünden ve ardından gönderildiğine dair sözü ise; muhafız meleklerin gönderilmesinin bundan sonrasına tahsis edildiğine dair hiçbir delil bulunmaması reddeder; aksine zahir olan, bunun her vakitte geçerli olduğudur. Nitekim Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Dahhâk b. Müzâhim'den Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً } [Cin: 27] “Ancak seçtiği bir elçi müstesnadır; çünkü O, elçisinin önüne ve arkasına gözetleyiciler (koruyucular) dizer” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem melek vahiy ile gönderildiğinde, şeytanın meleğe benzememesi için onunla birlikte önünden ve ardından onu koruyan melekler de gönderilirdi.' Âlimler buradaki 'kâne' (كان) fiilinin süreklilik ifade ettiğini belirtmişlerdir.

وأخرج ابن أبي حاتم بسند صحيح عن سعيد بن جبير قال: ما جاء جبريل ﵇ بالقرآن إلى النبي ﷺ إلا ومعه أربعة من الملائكة حفظة، وهذا صريح في ذلك ولا شك أن هذا الإلقاء عند من يقول به كان عند نزول الوحي، فقد أخرج ابن جرير وابن مردويه من طريق العوفي عن ابن عباس أن النبي ﷺ بينما هو يصلي إذ نزلت عليه قصة آلهة العرب فجعل يتلوها فسمعه المشركون فقالوا: إنا نسمعه يذكر آلهتنا بخير فدنو منه فبينما هو يتلوها وهو يقول أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى ألقى الشيطان تلك الغرانيق العلا منها الشفاعة ترتجى فعلى هذا ونحوه يكون الرصد موجودا مع عدم ترتب أثره عليه والقول بأن جبريل ﵇ ومن معه تنحوا عنه حتى ألقى الشيطان ما ألقى بناء على ما أخرج ابن مردويه عن ابن عباس أنه قال في آية الرصد: كان النبي ﷺ قبل أن يلقي الشيطان في أمنيته يدنون منه فلما ألقى الشيطان في أمنيته أمرهم أن يتنحوا عنه قليلا فإن المراد من قوله: فيه فلما ألقى فلما أراد أن يلقي في حيز المنع وكذا صحة هذا الخبر، ثم أية فائدة في إنزال الرصد إذا لم يحصل به الحفظ بل كيف يسمى رصدا.

İbn Ebî Hâtim sahih bir senetle Saîd b. Cübeyr'den şöyle rivayet etmiştir: 'Cebrâîl aleyhisselâm Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an getirdiğinde yanında mutlaka koruyucu dört melek bulunurdu.' Bu rivayet bu hususta açıktır. Kuşkusuz bu ilka hadisesini kabul edenlerin iddiasına göre olay vahyin inişi esnasında gerçekleşmiştir. Nitekim İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken kendisine Arap ilahlarının kıssası nazil oldu ve o da bunu okumaya başladı. Müşrikler onu işitince: 'Onun ilahlarımızı hayırla andığını duyuyoruz' diyerek yanına yaklaştılar. O, kıssayı tilavet edip { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğerini, Menât'ı?” derken, şeytan 'Onlar yüce turnalardır, şefaatleri umulur' sözünü ilka etti. Buna ve benzeri rivayetlere göre, bekçiler/muhafızlar mevcut olduğu halde bu korumanın eseri ortaya çıkmamış olmaktadır. İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rasad ayeti hakkında rivayet ettiği: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şeytan onun arzusuna/tilavetine bir şey atmadan önce melekler ona yaklaşırdı; şeytan onun arzusuna/tilavetine atınca, onlara kendisinden biraz uzaklaşmalarını emretti' sözüne dayanarak, Cebrâîl aleyhisselâm ve yanındakilerin şeytan atacağını atıncaya kadar ondan uzaklaştıklarını söylemek ise kabul edilemez; zira buradaki 'atınca' (فلما ألقى) ifadesinin 'atmak isteyince' (فلما أراد أن يلقي) manasında olduğu iddiası men edilmiştir, ayrıca bu haberin sıhhati de tartışmalıdır. Kaldı ki eğer kendisiyle koruma hasıl olmuyorsa rasad (muhafız melek) indirmenin ne faydası vardır, hatta böylesi nasıl rasad (koruyucu) diye isimlendirilebilir?

ومما ذكر في هذا الاعتراض يعلم ما في الجواب الثاني من الاعتراض وهو ظاهر، وقد يقال: إن إعجاز القرآن معلوم له ﷺ ضرورة كما ذهب إليه أبو الحسن الأشعري بل قال القاضي: إن كل بليغ أحاط بمذاهب العرب وغرائب الصنعة يعلم ضرورة إعجازه، وذكر أن الإعجاز يتعلق بسورة أو قدرها من الكلام بحيث يتبين فيه تفاضل قوي البلاغة فإذا كانت آية بقدر حروف سورة وإن كانت كسورة الكوثر فهو معجز، وعلى هذا يمتنع أن يأتي الجن والإنس ولو كان

Bu itirazda zikredilenlerden, ikinci cevaba yöneltilen itiraz da anlaşılır ve bu gayet açıktır. Şöyle de denilebilir: Ebu'l-Hasan el-Eş'arî'nin benimsediği üzere Kur'an'ın i'câzı (mucizeliği) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için zarurî olarak bilinmektedir. Hatta Kâdî; Arapların kelam üsluplarını ve söz sanatının inceliklerini kuşatan her beliğ kimsenin onun mucizeliğini zarurî olarak bileceğini söylemiş ve i'câzın, belagat derecelerinin üstünlüğünün açıkça görüleceği bir sureye veya sözden o kadarlık bir miktara taalluk ettiğini, dolayısıyla Kevser suresi gibi olsa dahi bir surenin harfleri miktarındaki bir ayetin de mucize olduğunu belirtmiştir. Buna göre cinler ve insanlar birbirlerine arka çıksalar dahi,

بعضهم لبعض ظهيرا بمقدار أقصر سورة منه تشبهه في البلاغة ومتى أتى أحد بما يزعم فيه ذلك لم تنفق سوقه عند رسول الله ﷺ وكذا عند كل بليغ محيط بما تقدم ولم يخف على الرسول ﵊ ولا على ذلك البليغ عدم إعجازه فلا يشتبه عنده بالقرآن أصلا، ولا شك أن ما ألقى الشيطان على ما في بعض الروايات حروفه بقدر حروف سورة الكوثر بل أزيد أن اعتبر الحرف المشدد بحرفين وهو وأنهن لهن الغرانيق العلاوان شفاعتهن لهي التي ترتجى الوارد فيما أخرجه ابن أبي حاتم من طريق موسى بن عقبة عن ابن شهاب.

belagatte ona benzeyen en kısa suresi kadarını bile getirmeleri imkânsızdır. Bir kimse böyle olduğunu iddia ettiği bir söz getirdiğinde bu iddia Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem nezdinde asla rağbet görmez; aynı şekilde daha önce belirtilen hususları kuşatan her beliğ kimse nezdinde de böyledir. O sözün mucize olmadığı ne Resûl'e aleyhisselâm ne de o beliğ kimseye gizli kalmaz ve onun katında asla Kur'an ile iltibas etmez. Şüphe yok ki bazı rivayetlerde şeytanın ilka ettiği belirtilen sözün harfleri Kevser suresinin harfleri kadardır; hatta şeddeli harf iki harf sayılırsa ondan fazladır. Bu da İbn Ebî Hâtim'in Mûsâ b. Ukbe yoluyla İbn Şihâb'dan tahriç ettiği rivayette geçen 'Ve muhakkak onlar yüce turnalardır ve şüphe yok ki onların şefaati umulan şeydir' şeklindeki sözdür.

وجاء في رواية ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم بسند قال السيوطي: هو صحيح عن أبي العالية أنه ألقى تلك الغرانيق العلا وشفاعتهن ترتجى ترتضى ومثلهن لا ينسى وحروفه أزيد من حروفها إذا لم يعتبر الحرف المشدد في شيء منهما حرفين أما إذا اعتبر فحروفها أزيد بواحد فإن كان ما ذكر مما يتعلق به الإعجاز فإن كان معجزا لزم أن يكون من الله تعالى لا من إلقاء عدوه ضرورة عجزه كسائر الجن والإنس عن الإتيان بذلك، وإن لم يكن مما يتعلق به الإعجاز فهو كلام غير يسير يتنبه البليغ الحاذق إذ سمعه أثناء كلام فوقه بمراتب لكونه ليس منه فيبعد كل البعد أن يخفى عليه ﵊ قصور بلاغته عن بلاغة شيء من آيات القرآن سواء قلنا بتفاوتها في البلاغة كما اختاره أبو نصر القشيري وجماعة أم قلنا بعدم التفاوت كما اختاره القاضي فيعتقد أنه قرآن حتى ينبهه جبريل ﵇ لا سيما وقد تكرر على سمعه الشريف سكر الآيات ومازجت لحمه ودمه، والواحد منا وإن لم يكن من البلاغة بمكان إذا ألف شعر شاعر وتكرر على سمعه يعلم إذا دس بيت أو شطر في قصيدة له إن ذلك ليس له وقد يطالب بالدليل فلا يزيد على قوله: لأن النفس مختلف، وهذا البعد متحقق عندي على تقدير كون الملقى ما في الرواية الشائعة وهو تلك الغرانيق العلا وإن شفاعتهن لترتجى أيضا لا سيما على قول جماعة: إن الإعجاز يتعلق بقليل القرآن وكثيره من الجمل المفيدة لقوله تعالى: فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ والقول بأن النبي ﷺ خفي عليه ذلك للتأديب فيه ما فيه، ولا يبعد استحقاق قائله للتأنيب.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in, Süyûtî'nin sahih olduğunu belirttiği bir senetle Ebü'l-Âliye'den naklettikleri rivayette ise şeytanın: 'Onlar yüce turnalardır, şefaatleri umulur ve razı olunur, onlar gibileri unutulmaz' sözünü ilka ettiği geçmektedir ki her ikisinde de şeddeli harf iki harf sayılmazsa bunun harfleri sureninkinden fazladır; şayet şeddeli harf iki harf sayılırsa surenin harfleri bir harf fazla olur. Eğer zikredilen bu söz i'câzın taalluk ettiği miktardan ise; şayet mucize ise, bütün cinlerin ve insanların benzerini getirmekten aciz olmaları gibi Allah'ın düşmanının da bundan aciz olması zarureti gereği, bu sözün onun ilkasından değil Allah Teâlâ'dan olması gerekirdi. Şayet i'câzın taalluk ettiği miktardan değilse, bu durumda azımsanmayacak bir sözdür; mahir ve beliğ bir kimse kendisinden kat kat üstün bir sözün arasında bunu duyduğunda onun o sözden olmadığını hemen fark eder. Hâl böyleyken, ister Ebû Nasr el-Kuşeyrî ve bir cemaatin tercih ettiği gibi Kur'an ayetlerinin belagatte birbirinden farklı olduğunu söyleyelim, ister Kâdî'nin tercih ettiği gibi bir farklılık olmadığını söyleyelim; Cebrâîl aleyhisselâm kendisini uyarana kadar Peygamber'e aleyhisselâm o sözün belagatinin Kur'an ayetlerinden herhangi birinin belagatine yetişemediğinin gizli kalıp onu Kur'an zannetmesi ihtimalden son derece uzaktır. Kaldı ki ayetlerin o tatlı ahengi onun şerefli kulağında defalarca tekrar etmiş, etine ve kanına karışmıştır. Bizden biri bile belagatte ileri bir derecede olmasa dahi, bir şairin şiirine alışıp kulağına defalarca geldiğinde, onun bir kasidesine bir beyit veya bir mısra sokulduğunda bunun ona ait olmadığını anlar; kendisinden delil istendiğinde ise 'çünkü üslup ve soluk farklıdır' demekten öteye geçmez. Bu uzaklık bana göre, ilka edilen şeyin yaygın rivayetteki 'onlar yüce turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' sözü olması takdirinde de sabittir; bilhassa bir cemaatin Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ } “Haydi onun benzeri bir söz getirsinler” kavlinden dolayı i'câzın Kur'an'ın faydalı cümlelerden oluşan azına da çoğuna da taalluk ettiğini söylemesi nazara alındığında durum böyledir. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bunun te'dib maksadıyla gizli kaldığını söylemek ise tenkide son derece açıktır ve bunu söyleyenin kınanmayı hak etmesi uzak bir ihtimal değildir.

وما ذكره في الجواب عن الثالث من أنه لا بد من حمل الكلام على الاستفهام أو حذف القول وهو دون الأول إذا صح الخبر صحيح لكن إثبات صحة الخبر أشد من خرط القتاد فإن الطاعنين فيه من حيث النقل علماء أجلّاء عارفون بالغث والسمين من الأخبار وقد بذلوا الوسع في تحقيق الحق فيه فلم يرووه إلا مردودا وما ألقى الشيطان إلى أوليائه معدودا وهم أكثر ممن قال بقبوله ومنهم من هو أعلم منه، ويغلب على الظن أنهم وقفوا على رواته في سائر الطرق فرأوهم مجروحين وفات ذلك القائل بالقبول، ولعمري إن القول بأن هذا الخبر مما ألقاه الشيطان على بعض ألسنة الرواة ثم وفق الله تعالى جمعا من خاصته لإبطاله أهون من القول بأن حديث الغرانيق مما ألقاه الشيطان على لسان رسول الله ﷺ ثم نسخه ﷾ لا سيما وهو مما لم يتوقف على صحته أمر ديني ولا معنى آية ولا ولا سوى أنها يتوقف عليها حصول شبه في قلوب كثير من ضعفاء المؤمنين لا تكاد تدفع إلا بجهد جهيد، ويؤيد عدم الثبوت مخالفته لظواهر الآيات فقد قال سبحانه في وصف القرآن: لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ [فصلت: ٤٢] والمراد بالباطل كان باطلا في نفسه وذلك الملقى كذلك وإن سوغ نطق النبي ﷺ به تأويله بأحد التأويلين، والمراد بلا يأتيه استمرار النفي لا نفي الاستمرار.

Üçüncü cevaba gelince; rivayet sahih olduğu takdirde sözü istifhama hamletmenin yahut gizli bir kavil (söz) takdir etmenin zorunlu olduğuna dair zikrettiği husus —birincisinden daha zayıf olmakla birlikte— doğrudur; lakin haberin sıhhatini ispat etmek sarp dağları aşmaktan daha zordur. Zira nakil açısından bu habere itiraz edenler, haberlerin zayıfını ve sağlamını çok iyi bilen celil âlimlerdir; bu hususta hakkı ortaya koymak için bütün güçlerini sarf etmişler ve onu reddedilmiş, şeytanın kendi dostlarına ilka ettiği şeylerden sayılmış olarak görmüşlerdir. Bunlar, haberi kabul edenlerden hem sayıca daha çoktur hem de aralarında ondan daha âlim olanlar vardır. Kuvvetle muhtemeldir ki onlar diğer tariklerdeki ravileri incelemiş, onların cerhedilmiş olduğunu görmüşler; kabul eden kimse ise bundan gafil kalmıştır. Ömrüme yemin olsun ki bu haberin şeytanın bazı ravilerin diline doladığı ve ardından Allah Teâlâ'nın kendi seçkin kullarından bir topluluğu onu iptal etmeye muvaffak kıldığı bir söz olduğunu söylemek; Garânîk hadisinin şeytanın Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem diline attığı ve sonra Allah'ın celle celâluhû onu neshettiği bir söz olduğunu söylemekten çok daha ehvendir. Bilhassa bu haber, sıhhatine hiçbir dinî meselenin yahut bir ayetin manasının dayanmadığı bir haberdir; aksine ona ancak zayıf müminlerin kalplerinde son derece büyük bir çaba sarf edilmeksizin savuşturulamayacak şüphelerin doğması dayanmaktadır. Haberin sübut bulmadığını, ayetlerin zahirine muhalif olması da desteklemektedir. Nitekim Allah Teâlâ Kur'an'ın vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } [Fussilet: 42] “Ona önünden de ardından da batıl gelemez. O, hüküm ve hikmet sahibi, övülmeye layık olan [Allah] katından indirilmiştir.” Batıldan kasat, bizzat kendisi batıl olan şeydir; ilka edilen o söz de böyledir; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onu telaffuz etmesini caiz kılan şey iki te'vilden biriyle te'vil edilmesi olsa bile durum değişmez. 'Ona batıl gelemez' ifadesinden murat ise nefyin sürekliliğidir, sürekliliğin nefyi değildir.

وقال ﷿: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] فجيء بالجملة الاسمية مؤكدة بتأكيدين ونسب فيها الحفظ المحذوف متعلقة إفادة للعموم إلى ضمير العظمة وفي ذلك من الدلالة على الاعتناء بأمر القرآن ما فيه.

Allah celle celâluhû şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } [Hicr: 9] “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve muhakkak onu koruyacak olan da biziz.” Burada isim cümlesi iki tekit ile getirilmiş, umum ifade etmesi için müteallakı hazfedilen koruma fiili azamet zamirine nispet edilmiştir; bunda Kur'an'ın şanına gösterilen ihtimama dair açık delaletler vardır.

وقد استدل بالآية من استدل على حفظ القرآن من الزيادة والنقص وما علينا ما قيل في ذلك، وكون الإلقاء المذكور لا ينافي الحفظ لأنه نسخ ولم يبق إلا زمانا يسيرا لا يخلو عن نظر، والظاهر أنه وإن لم يناف الحفظ في الجملة لكنه ينافي الحفظ المشار إليه في الآية على ما يقتضيه ذلك الاعتناء، ثم إن قيل: بما روي عن الضحاك من أن سورة الحج كلها مدنية لزم بقاء ما ألقى الشيطان قرآنا في اعتقاد رسول الله ﷺ والمؤمنين زمانا طويلا والقول بذلك من الشناعة بمكان، وقال جل وعلا: إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى [النجم: ٤] والظاهر أن الضمير لما ينطق به ﵊ مما يتعلق بالدين ومن هنا أخرج الدارمي عن يحيى بن أبي كثير أنه قال: كان جبريل ﵇ ينزل بالسنّة كما ينزل بالقرآن.

Kur'an'ın artma ve eksilmeden korunduğuna dair bu ayeti delil getirenler getirmiştir; bu hususta söylenmiş olan [asılsız] iddialar bizi bağlamaz. Zikredilen ilkanın korumaya aykırı olmadığını, zira neshedildiğini ve sadece kısa bir zaman kaldığını söylemek ise incelemeye muhtaçtır. Zahir olan şudur ki bu durum genel anlamda korumaya aykırı olmasa bile, söz konusu ihtimamın gerektirdiği üzere ayette işaret edilen korumaya aykırıdır. Sonra eğer Dahhâk'tan rivayet edildiği üzere Hac suresinin tamamının Medenî olduğu söylenecek olursa; şeytanın attığı sözün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin itikadında uzun bir süre Kur'an olarak kalmış olması gerekir ki bunu söylemek son derece çirkindir. Allah celle ve alâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى } [Necm: 4] “O, kendisine vahyedilen bir vahiyden başkası değildir.” Zahir olan, zamirin dine dair Peygamber'in aleyhisselâm telaffuz ettiği her şeye raci olduğudur. Buradan hareketle Dârimî, Yahyâ b. Ebî Kesîr'den onun şöyle dediğini tahriç etmiştir: 'Cebrâîl aleyhisselâm Kur'an'ı indirdiği gibi sünneti de indirirdi.'

والمتبادر من لحن الخطاب أن جميع ما ينطق به ﵊ من ذلك ليس عن إلقاء شيطاني كما أنه ليس عن هوى، وبقيت آيات أخر في هذا الباب ظواهرها تدل على المدعي أيضا، وتأويل جميع الظواهر الكثيرة لقول شرذمة قليلة بصحة الخبر المنافي لها مع قول جم غفير بعد الفحص التام بعدم صحته مما لا يميل إليه القلب السليم ولا يرتضيه ذو الطبع المستقيم، ويبعد القول بثبوته أيضا عدم إخراج أحد من المشايخ الكبار له في شيء من الكتب الست مع أنه مشتمل على قصة غريبة وفي الطباع ميل إلى سماع الغريب وروايته ومع إخراجهم حديث سجود المشركين معه ﷺ حين سجد آخر النجم، فقد روى البخاري ومسلم وأبو داوود والنسائي وغيرهم عن ابن مسعود أن النبي ﷺ قرأ والنجم فسجد فيها وسجد كل من كان معه غير أن شيخا من قريش أخذ كفا من حصى أو تراب ورفعه إلى جبهته وقال: يكفيني هذا.

Hitabın üslubundan ilk anlaşılan mana; Peygamber'in aleyhisselâm bundan telaffuz ettiği hiçbir şeyin heva ve hevesinden olmadığı gibi şeytani bir ilkadan da kaynaklanmadığıdır. Bu babda zahirleri aynı davaya delalet eden başka ayetler de bulunmaktadır. Bu kadar çok zahir ayeti, büyük bir ulema topluluğunun tam bir tahkikten sonra sahih olmadığını söylediği ve bu zahirlere muhalif olan bir haberi kabul eden az bir zümrenin sözü uğruna te'vil etmek, ne selim bir kalbin meyledeceği ne de istikamet sahibi bir tabiatın razı olacağı bir tutumdur. Bu haberin sübut bulmadığını gösteren bir diğer husus da kütüb-i sitte müelliflerinden hiçbir büyük imamın bu haberi kitaplarında tahriç etmemiş olmasıdır. Hâlbuki bu rivayet garip bir kıssa içermektedir ve insan tabiatında garip şeyleri dinlemeye ve rivayet etmeye bir meyil vardır; üstelik onlar Necm suresinin sonunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem secde ettiği vakit müşriklerin de onunla birlikte secde ettiğine dair hadisi tahriç etmişlerdir. Nitekim Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve başkaları İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Necm suresini okuyup onda secde etti, beraberindeki herkes de secde etti; ancak Kureyş'ten yaşlı bir adam avucuna bir avuç çakıl taşı veya toprak alıp alnına götürdü ve: 'Bana bu yeter' dedi.

وروى البخاري أيضا. والترمذي عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ سجد بالنجم وسجد معه المسلمون والمشركون والجن والإنس

Buhârî ve Tirmizî de İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Necm suresinde secde etti; onunla birlikte Müslümanlar, müşrikler, cinler ve insanlar da secde ettiler

إلى غير ذلك، وليس لأحد أن يقول: إن سجود المشركين يدل على أنه كان في السورة ما ظاهره مدح آلهتهم وإلا لما سجدوا لأنا نقول: يجوز أن يكونوا سجدوا لدهشة أصابتهم وخوف اعتراهم عند سماع السورة لما فيها من قوله تعالى: وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى وَثَمُودَ فَما أَبْقى وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى فَغَشَّاها ما غَشَّى [النجم: ٥٠- ٤٥] إلى آخر الآيات فاستشعروا نزول مثل ذلك بهم، ولعلهم لم يسمعوا قبل ذلك مثلها منه ﷺ وهو قائم بين يدي ربه سبحانه في مقام خطير وجمع كثير وقد ظنوا من ترتيب الأمر بالسجود على ما تقدم أن سجودهم ولو لم يكن عن إيمان كاف في دفع ما توهموه، ولا تستبعد خوفهم من سماع مثل ذلك منه ﷺ فقد نزلت سورة حم السجدة بعد ذلك كما جاء مصرحا به في حديث عن ابن عباس ذكره السيوطي في أول الإتقان فلما سمع عتبة بن ربيعة قوله تعالى فيها: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ [فصلت: ١٣] أمسك على فم رسول الله ﷺ وناشده الرحم واعتذر لقومه حين ظنوا به أنه صبأ وقال: كيف وقد علمتم أن محمدا إذا قال شيئا لم يكذب فخفت أن ينزل بكم العذاب. وقد أخرج ذلك البيهقي في الدلائل. وابن عساكر في حديث طويل عن جابر بن عبد الله رضي الله تعالى عنه.

ve benzeri rivayetler mevcuttur. Hiç kimse müşriklerin secde etmesinin, surede ilahlarını zahiren öven bir ifadenin bulunduğuna delalet ettiğini, aksi takdirde secde etmeyeceklerini söyleyemez. Çünkü biz deriz ki: Sureyi işittiklerinde, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى وَثَمُودَ فَما أَبْقى وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغى وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوى فَغَشَّاها ما غَشَّى } [Necm: 50-53] “Şüphesiz önceki Âd'ı O helak etti. Semûd'u da [helak edip] geriye bir şey bırakmadı. Daha önce de Nûh kavmini... Çünkü onlar daha zalim ve daha azgındılar. Altüst olan şehirleri de O yerin dibine geçirdi; onları bürüyen bürüdü de bürüdü!” kavlinden ayetlerin sonuna kadar geçen kısımlardan dolayı kapıldıkları dehşet ve kendilerini saran korkudan ötürü secde etmiş olmaları mümkündür; zira benzer bir azabın kendi başlarına da inebileceğini hissetmişlerdir. Belki de daha önce Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem —Rabb'inin huzurunda, böylesine heybetli bir makamda ve büyük bir kalabalık içinde kıyamdayken— bunun benzerini duymamışlardı. Secde emrinin daha önce geçen azap tehditlerinin peşinden gelmesinden ötürü, iman kaynaklı olmasa bile secdelerinin vehmettikleri azabı defetmeye yeteceğini zannetmiş olabilirler. Onların bunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem duyunca korkmalarını uzak görme; zira Süyûtî'nin el-İtkân'ın başında zikrettiği İbn Abbâs hadisinde açıkça belirtildiği üzere, Hâ-Mîm es-Secde suresi bundan sonra nazil olmuştu. Utbe b. Rebîa, Allah Teâlâ'nın o suredeki: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } [Fussilet: 13] “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım!'” kavlini duyunca Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ağzını tutmuş, akrabalık bağı hakkı için ona yalvarmış ve dinden çıktığını zanneden kavmine özür beyan ederek: 'Nasıl yapmayayım? Siz de pekâlâ bilirsiniz ki Muhammed bir şey söylediğinde yalan söylemez; üzerinize azabın inmesinden korktum' demiştir. Bunu Beyhakî ed-Delâil'de ve İbn Asâkir, Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu teâlâ anh uzun bir hadiste tahriç etmiştir.

ويمكن أن يقال على بعد: إن سجودهم كان لاستشعار مدح آلهتهم ولا يلزم منه ثبوت ذلك الخبر لجواز أن يكون ذلك الاستشعار من قوله تعالى: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ١٩، ٢٠] بناء على أن المفعول محذوف وقدروه حسبما يشتهون أو على أن المفعول أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى [النجم: ٢١] وتوهموا أن مصب الإنكار فيه كون المذكورات إناثا والحب للشيء يعمي ويصم، وليس هذا بأبعد من حملهم تلك الغرانيق العلا

Uzak bir ihtimal olmakla birlikte şöyle de denilebilir: Onların secde etmesi, ilahlarının övüldüğünü hissetmelerinden kaynaklanmıştır; bundan dolayı söz konusu [garânîk] haberinin sabit olması gerekmez. Zira bu hissin, Allah Teâlâ'nın: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى * وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } [Necm: 19-20] “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğer [put] Menât'ı?” kavlinden kaynaklanmış olması mümkündür. Bu da mef‘ûlün (tümlecin) hazfedilmiş (düşürülmüş) olup onu kendi arzularına göre takdir etmelerine yahut mef‘ûlün { أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثى } [Necm: 21] “Erkek size, dişi O'na mı?” kavli olup kınama ve inkârın odak noktasının zikredilen bu varlıkların dişi sayılması olduğunu vehmetmelerine dayanır. Bir şeye duyulan sevgi ise insanı kör ve sağır eder. Bu [ihtimal], onların o yüce kuğulardır (putlardır)...

وإن شفاعتهن لترتجى على المدح حتى سجدوا لذلك آخر السورة مع وقوعه بين ذمين المانع من حمله على المدح في البين كما لا يخفى على من سلمت عين قلبه عن الغين.

've şüphesiz onların şefaati umulur' ifadesini övgüye hamledip bu yüzden surenin sonunda secde etmelerinden daha uzak değildir; hâlbuki o söz iki yerme ifadesi arasında yer almaktadır ki kalp gözü kirden ve pastan salim olan kimseye gizli kalmayacağı üzere, aradaki bu durum onun övgüye hamledilmesine manidir.

واعترض على الجواب الرابع بأن سجودهم كان مع رسول الله ﷺ آخرا بعد سماع قوله تعالى: إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ [النجم: ٢٣] فكان ينبغي التنبيه بعد السجود، ولعلهم أرجعوا ضمير هِيَ للأسماء وهي قولهم اللات والعزى ومناة كما هو أحد احتمالين فيه ذكرهما الزمخشري، فيكون المعنى ما هذه الأسماء إلا أسماء سميتم بها بهواكم وشهوتكم ليس لكم على صحة التسمية بها برهان تتعلقون به، وحينئذ لا يكون فيه دليل على رد ما فهموه مما ألقى الشيطان من مدح آلهتهم بأنها الغرانيق العلا، ويحتمل أنهم أولوه على وجه آخر وباب التأويل واسع.

Dördüncü cevaba şöyle itiraz edilmiştir: Onların secdesi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte en sonda, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّيْتُمُوها أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ ما أَنْزَلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } [Necm: 23] “Onlar, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir” kavlini işittikten sonra olmuştur. O halde uyarının secdeden sonra yapılmış olması gerekirdi. Müşrikler belki de 'hiye' (هِيَ) zamirini, Zemahşerî'nin zikrettiği iki ihtimalden biri olarak, isimlere yani onların 'Lât, Uzzâ ve Menât' sözlerine raci kılmışlardır. Bu durumda mana: 'Bu isimler sizin kendi heva ve arzunuzla taktığınız isimlerden ibarettir, onları bu şekilde isimlendirmenin doğruluğuna dair tutunacağınız hiçbir deliliniz yoktur' şeklinde olur. Bu takdirde, şeytanın ilka ettiği ilahlarını 'yüce turnalar' olarak övme ifadesinden anladıkları şeyi reddeden bir delil bulunmamış olur. Onların bu sözü başka bir vecihle te'vil etmiş olmaları da muhtemeldir; zira te'vil kapısı geniştir.

واعترض على قوله في الجواب الخامس: إن هذا الاشتباه في حالة خاصة للتأديب لا يقتضي أن يكون ﷺ على غير بصيرة فيما يوحى إليه في غير تلك الحالة بأن المعترض لم يرد أنه إذا اشتبه الأمر عليه ﵊ مرة يلزم أن يكون على غير بصيرة فيما يوحى إليه في غيرها بل أراد أن اللائق بمقام النبي ﷺ أن يكون على بصيرة في جميع ما يوحى إليه وأنه متى اشتبه عليه ﵊ في حالة من الأحوال لم تبق الكلية كلية وهو خلاف المراد.

Beşinci cevaptaki 'te'dib maksadıyla hususi bir hâlde meydana gelen bu iltibasın, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem o hâlin dışındaki vahiylerde basiret üzere olmamasını gerektirmeyeceği' sözüne şöyle itiraz edilmiştir: İtiraz eden kimse, durum Peygamber'e aleyhisselâm bir kez iltibas ettiğinde diğer vahiylerde de basiret üzere olmamasının gerekeceğini kastetmemiştir; bilakis kastettiği şudur: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem makamına layık olan, kendisine vahyedilen her şeyde tam bir basiret üzere olmasıdır. Oysa hâllerden birinde durum ona aleyhisselâm iltibas edecek olursa küllîlik (genel kaide) küllîlik olmaktan çıkar ki bu da murada aykırıdır.

وفي التنقيح أن الوحي إما ظاهر أو باطن أما الظاهر فثلاثة أقسام، الأول ما ثبت بلسان الملك فوقع في سمعه ﷺ بعد علمه بالمبلغ بأية قاطعة والمراد كما قال ابن ملك: العلم الضروري بأن المبلغ ملك نازل بالوحي من الله تعالى والقرآن من هذا القبيل، والثاني ما وضح له ﷺ بإشارة الملك من غير بيان بالكلام كما

et-Tenkîh adlı eserde vahyin ya zahir ya da batın olduğu belirtilmiştir. Zahir vahiy üç kısımdır: Birincisi, meleğin lisanıyla sabit olup tebliğ edeni kat'î bir ayetle bildikten sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kulağına ulaşan vahiydir. İbn Melek'in belirttiği üzere bundan murat, tebliğ edenin Allah Teâlâ katından vahiy ile inen bir melek olduğunu zarurî olarak bilmektir; Kur'an bu kabildendir. İkincisi, sözle beyan edilmeksizin meleğin işaretiyle Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem açıklanan vahiydir; nitekim

قال ﵊ «إن روح القدس نفث في روعي أن نفسا لن تموت حتى تستكمل رزقها» الحديث

Peygamber aleyhisselâm: «Rûhu'l-Kudüs kalbime hiçbir nefsin rızkını tastamam almadıkça ölmeyeceğini üfledi...» hadisinde böyle buyurmuştur.

وهذا يسمى خاطر الملك، والثالث ما تبدى لقلبه الشريف بلا شبهة بإلهام من الله تعالى بأن أراه بنور من عنده كما قال تعالى: لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ [النساء: ١٠٥] وكل ذلك حجة مطلقا بخلاف الإلهام للولي فإنه لا يكون حجة على غيره، وأما الباطن فما ينال بالرأي والاجتهاد وفيه خلاف إلى آخر ما قال، وهو ظاهر في أنه ﷺ على بصيرة في جميع ما يوحى إليه من القرآن لأنه جعله من القسم الأول من أقسام الوحي الظاهر، ويعلم منه عدم ثبوت تكلمه ﷺ بما ألقى الشيطان لأنه عند زاعمه يكون قد اعتقده ﵊ قرآنا ووحيا من الله تعالى فيجب على ما سمعت أن يكون ﵊ قد علم ذلك علما ضروريا فحيث أنه ليس كذلك في نفس الأمر يلزم انقلاب العلم جهلا، واستثناء هذه المادة من العموم مما لا دليل عليه عند الزاعم سوى الخبر الذي زعم صحته وبنى عليه تفسير الآية بما فسرها به وذلك أول المسألة.

Buna 'meleğin hatrası' denir. Üçüncüsü, Allah Teâlâ'nın: { لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } [Nisâ: 105] “İnsanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye...” kavlinde buyurduğu gibi, katından bir nur ile ona göstermesi suretiyle, Allah Teâlâ'dan bir ilham ile hiçbir şüphe olmaksızın şerefli kalbine beliren vahiydir. Bunların tamamı mutlak olarak hüccettir; velinin ilhamı ise başkası üzerine hüccet olmaması bakımından bundan farklıdır. Batın vahiy ise re'y ve ictihad ile elde edilen vahiydir ve bu hususta ihtilaf vardır... Müellifin sözü buraya kadar özetle böyledir. Bu açıklama, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'dan kendisine vahyedilen her şeyde basiret üzere olduğunu açıkça göstermektedir; zira onu zahir vahyin birinci kısmından saymıştır. Buradan, şeytanın ilka ettiği şeyi Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem telaffuz ettiğinin sabit olmadığı anlaşılır; zira bunu iddia edene göre Peygamber aleyhisselâm onu Kur'an ve Allah Teâlâ'dan gelen bir vahiy zannetmiş olmalıdır. İşittiğin üzere onun bunu zarurî bir ilimle bilmiş olması vaciptir; işin aslında durum böyle olmadığına göre bu takdirde ilmin cehalete dönüşmesi gerekirdi. Bu maddenin genel kaideden istisna edilmesi ise iddia sahibinin katında, sıhhatini iddia ettiği ve ayetin tefsirini üzerine bina ettiği haberden başka bir delile dayanmamaktadır; bu ise meselenin ta kendisidir [kısır döngüdür].

ويجوز أن يقال: إنه أراد أنه إذا وقع الاشتباه مرة اقتضى أن لا يكون ﵊ على بصيرة في شيء مما يوحى إليه بعد لأنه احتمال التأديب على تعاطي ما ليس أكمل بالنسبة إليه ﷺ قائم والعصمة من ذلك ممنوعة فقد وقع منه ﷺ بعد هذه القصة التي زعمها الخصم ما عوقب عليه كقصة الإسراء المشار إليها بقوله تعالى: ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ [الأنفال: ٦٧] الآية، وكقصة الإذن المشار إليها بقوله تعالى:

Şöyle demek de mümkündür: İtiraz eden kimse şunu kastetmiştir: İltibas bir kez vaki olduğu takdirde, bundan sonra kendisine vahyedilen hiçbir şeyde Peygamber'in aleyhisselâm basiret üzere olmamasını gerektirir; zira Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem nispetle en kâmil olmayan bir şeyi yapmaktan ötürü te'dib ihtimali her zaman mevcuttur ve bundan ismet (korunmuşluk) men edilmiştir. Nitekim hasmın iddia ettiği bu kıssadan sonra Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: { ما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ } [Enfâl: 67] “Yeryüzünde düşmanı tam sindirip üstünlük sağlayıncaya kadar hiçbir peygambere esirler sahibi olmak yakışmaz” ayetiyle işaret edilen esirler kıssası; Allah Teâlâ'nın:

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التوبة: ٤٣] وكقصة زينب رضي الله تعالى عنها المشار إليها بقوله تعالى: وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ [الأحزاب: ٣٧] ودعوى أن التأديب بذلك على غير التمني مما لا تقتضيه الحكمة فلا يمكن

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [Tevbe: 43] “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” kavliyle işaret edilen izin kıssası ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } [Ahzâb: 37] “Hani Allah'ın kendisine nimet verdiği, senin de kendisine iyilikte bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan kork!' diyordun; Allah'ın açığa çıkaracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha layıktı” kavliyle işaret edilen Zeynep radıyallâhu teâlâ anhâ kıssası gibi azara konu olan fiiller sadır olmuştur. Temenni dışındaki bir şey sebebiyle bu şekilde te'dib edilmenin hikmetin gereği olmadığı, dolayısıyla bunun vuku bulmasının mümkün olamayacağı

وقوعه مما لم يقم عليه دليل، وقصارى ما تفيده الآية أن الإلقاء المشروط بالتمني أو في وقته بناء على الخلاف في أن «إذا» للشرط أو لمجرد الظرفية وعند انتفاء ذلك الشرط أو عدم تحقق ذلك الوقت يبقى الإلقاء على العدم الأصلي إن لم يكن هناك ما يقوم مقام ذلك الشرط أو ذلك الوقت.

iddiası ise hiçbir delile dayanmayan bir iddiadır. Ayetin ifade ettiği en fazla şey; 'izâ' (إِذَا) edatının şart mı yoksa sırf zarf mı olduğu yönündeki ihtilafa binaen, ilkanın temenni şartına yahut onun vaktine bağlı olduğudur; bu şart ortadan kalktığında yahut o vakit gerçekleşmediğinde, o şartın yahut o vaktin yerine geçecek bir şey bulunmadığı takdirde ilka asıl yokluğu üzere kalır.

ولا شك أن صدور خلاف الأكمل لا سيما إذا كان كالتمني أو فوقه أو وقت صدوره مما يقوم مقام ذلك فيما يقتضيه فيلزم حينئذ أن يكون ﷺ في كل وحي متوقفا غير جازم بأنه وحي لا تلبيس إلى أن يتضح له ﵊ عدم صدور خلاف الأكمل بالنسبة إليه منه وفي ذلك من البشاعة ما فيه.

Şüphe yok ki en kâmil olana muhalif bir fiilin sadır olması —bilhassa temenni gibi yahut ondan daha üstün olduğunda veya sadır olduğu vakit itibarıyla— gerektirdiği hüküm bakımından onun yerine geçer. Bu durumda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden en kâmil olana aykırı bir fiilin sadır olmadığı açığa kavuşuncaya kadar her vahiyde tereddüt edip onun bir iltibas değil vahiy olduğuna kesin olarak inanmaması gerekir ki bunda ne kadar büyük bir çirkinlik olduğu açıktır.

واعترض على قوله في الجواب أيضا: إن ما قاله ابن العربي قياس مع الفارق إلخ بأنه غير حاسم للقيل والقال إذ لنا أن نقول: خلاصة ما أشار إليه ابن العربي أنه قد صح بل تواتر

Cevapta geçen 'İbnü'l-Arabî'nin söylediği kıyas maalfârıktır (aralarında fark bulunan geçersiz bir kıyastır)' sözüne de dedikoduyu kesin olarak kesmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Zira bizim şöyle deme hakkımız vardır: İbnü'l-Arabî'nin işaret ettiği hususun özü şudur: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem:

قوله ﷺ: «من رآني في المنام فقد رآني حقا فإن الشيطان لا يتمثل بي»

«Beni rüyada gören kimse gerçekten görmüştür; zira şeytan benim suretime giremez» sözü sahih, hatta mütevatirdir.

والظاهر أنه لا يتمثل به ﷺ أصلا لا للمخلصين ولا لغيرهم لعموم. من. ولزوم مطابقة التعليل المعلل وإذا لم يتمثل مناما فلأن لا يتمثل يقظة من باب أولي، وعلله الشراح بلزوم اشتباه الحق بالباطل.

Zahir olan şudur ki şeytan ne ihlaslı kimselere ne de başkalarına Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem suretinde kesinlikle temessül edemez; zira 'men' (مَنْ) şart edatı umumi olup illetin malule mutabık olması zorunludur. Rüyada temessül edemeyince uyanıkken temessül edememesi evleviyetle geçerlidir. Şarihler bunu hakkın batıl ile karışmasının gerekmesi illetiyle açıklamışlardır.

وقالت الصوفية في ذلك: إن المصطفى ﷺ وإن ظهر بجميع أسماء الحق تعالى وصفاته تخلقا وتحققا فمقتضى رسالته للخلق أن يكون الأظهر فيه حكما وسلطنة من صفات الحمق سبحانه وأسمائه جل شأنه الهداية والاسم الهادي والشيطان مظهر الاسم المضل والظاهر بصفة الضلالة فهما ضدان فلا يظهر أحدهما بصفة الآخر، والنبي ﷺ خلق للهداية فلو ساغ ظهور إبليس بصورته لزال الاعتماد عليه ﵊ فلذلك عصمت صورته ﷺ عن أن يظهر بها شيطان اهـ، ولا شك أن نسبة جبريل ﵇ إليه ﷺ وكذا إلى سائر إخوانه الأنبياء ﵈ نسبة النبي ﷺ إلى الأمة فإذا استحال تمثل الشيطان بالنبي يقظة أو مناما لأحد من أمته مخلصا أو غير مخلص خوف الاشتباه وزوال الاعتماد وكمال التضاد فليقل باستحالة تمثله بجبريل ﵇ لذلك ومن ادعى الفرق فقد كابر.

Sûfiyye bu hususta şöyle demiştir: 'Muhammed Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem ahlaklanma ve hakikatine erme bakımından Hak Teâlâ'nın bütün isim ve sıfatlarıyla zahir olmuşsa da mahlukata elçi olarak gönderilmesinin gereği, onda hüküm ve hâkimiyet bakımından Hak Sübhânehu'nun sıfatlarından ve isimlerinden en baskın olanının hidayet ve el-Hâdî ismi olmasıdır. Şeytan ise el-Mudıll isminin mazharı ve dalalet sıfatıyla zahir olandır. Bu ikisi birbirine zıttır, dolayısıyla biri diğerinin sıfatıyla zahir olamaz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hidayet için yaratılmıştır; şayet İblis'in onun suretinde görünmesi caiz olsaydı Peygamber'e aleyhisselâm olan güven ortadan kalkardı. Bu sebeple onun sallallâhu aleyhi ve sellem sureti, şeytanın onda görünmesinden korunmuştur.' [Sûfiyye'nin sözü burada bitti.] Şüphe yok ki Cebrâîl'in aleyhisselâm Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ve diğer peygamber kardeşlerine aleyhimesselâm nispeti, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine olan nispeti gibidir. Şüphe korkusu, güvenin sarsılması ve aradaki tam zıtlık sebebiyle ümmetinden ihlaslı olsun ya da olmasın herhangi bir kimseye uyanıkken veya uykuda şeytanın Peygamber suretinde temessül etmesi imkânsız olunca; aynı sebeplerle Cebrâîl aleyhisselâm suretinde de temessül etmesinin imkânsız olduğu söylenmelidir. Bu ikisi arasında fark olduğunu iddia eden kimse inatlaşmış olur.

وتعقب ما ذكره في الجواب السادس بأن كون المتتبع لما يعتقده وحيا للتلبيس غير منقول صحيح إلا أن القول باعتقاده ما ليس قرآنا للتلبيس الناشئ عن إرادة التأديب بسبب تمني إيمان الجميع الغير المراد له تعالى ليس به، وكون التلبيس للتأديب كالسهو في الصلاة للتشريع لا يخفى ما فيه.

Altıncı cevapta zikrettiği hususa şöyle karşılık verilmiştir: İltibas sebebiyle vahiy zannettiği şeyin peşine düşüldüğüne dair bir naklin bulunmadığı doğrudur; ancak Allah Teâlâ'nın muradı olmayan 'herkesin iman etmesini temenni etme' sebebiyle vaki olan te'dib iradesinden kaynaklanan bir iltibas neticesinde Kur'an olmayanı Kur'an zannettiğini söylemek kabul edilebilir bir söz değildir. Te'dib maksadıyla meydana gelen iltibasın teşri maksadıyla namazda yanılmaya (sehve) benzetilmesindeki tutarsızlık ise gizli değildir.

وأورد على قوله في الجواب السابع: إنه لا إخلال بالوثوق بالقرآن عند الذين أوتوا العلم والذين آمنوا لأن وثوق كل منهما تابع لوثوق متبوعهم الصادق الأمين ﷺ أنه إذا فتح باب التلبيس لا يوثق بالوثوق في شيء أصلا لجواز أن يكون كل وثوق ناشئا عن تلبيس كالوثوق بأن تلك الغرانيق العلا وإن شفاعتهن لترتجى قرآن فلما تطرق الاحتمال الوثوق جاز أن يتطرق الرجوع ولا يظهر فرق بينهما فلا يعول حينئذ على جزم ولا على رجوع. وقوله فيما ذكره البيضاوي عليه الرحمة: ليس بشيء ليس بشيء لأن منع الاحتمال عند الفرق الأربع بعد القول بجواز التلبيس مكابرة والآية التي ادعى دلالتها على انتقاء الاحتمال عند فريقين بعد النسخ والأحكام فيها أيضا ذلك الاحتمال، والحق أنه لا يكاد يفتح باب قبول الشرائع ما لم يسد هذا الباب.

Yedinci cevaptaki: 'Kendilerine ilim verilenler ve iman edenler katında Kur'an'a olan güvende bir zedelenme olmaz; zira onların her birinin güveni uydukları Sâdıku'l-Emîn'in sallallâhu aleyhi ve sellem güvenine tabidir' sözüne şöyle itiraz edilmiştir: İltibas kapısı açıldığında hiçbir husustaki güvene itimat edilemez; çünkü her güvenin 'onlar yüce turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur' sözünün Kur'an olduğuna duyulan güven gibi bir iltibastan doğmuş olması muhtemeldir. Güvene ihtimal dâhil olunca, rücûya (dönüşe/vazgeçişe) da ihtimal dâhil olur ve aralarında bir fark ortaya konulamaz; bu durumda ne kesin inanca ne de vazgeçişe dayanılamaz. Beyzâvî'nin —üzerine rahmet olsun— sözü hakkında söylediği 'bir şey değildir' ifadesi asıl kendisi bir şey değildir; çünkü iltibasın caiz olduğunu söyledikten sonra dört fırka nezdinde ihtimalin bulunmadığını iddia etmek kuru bir inattır. Nesh ve ihkâmdan sonra iki fırka nezdinde ihtimalin ortadan kalktığına delalet ettiğini ileri sürdüğü ayette de yine aynı ihtimal mevcuttur. Hak olan şudur ki bu kapı kapatılmadıkça şeriatlerin kabulü kapısı asla açılamaz.

ولا يجدي نفعا كون الحكمة المشار إليها بقوله تعالى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ آبية عن بقاء التلبيس فلا أقل من أن يتوقف قبول معظم ما يجيء به النبي ﵊ إلى أن يتبين كونه ليس داخلا في باب التلبيس مع أنا نرى الصحابة رضي الله تعالى عنهم يسارعون إلى امتثال الأوامر عند إخباره ﷺ إياهم بوحي الله تعالى إليه بها من غير انتظار ما يجيء بعد ذلك فيها مما يحقق أنها ليست عن تلبيس فافهم والله تعالى الموفق.

Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir” kavliyle işaret edilen hikmetin iltibasın sürüp gitmesine mani olması da bir fayda sağlamaz; zira en azından Peygamber'in aleyhisselâm getirdiği şeylerin çoğunun kabulünün, onun iltibas babına dâhil olmadığının açığa kavuşmasına kadar ertelenmesi gerekirdi. Hâlbuki biz sahâbe-i kirâmın radıyallâhu teâlâ anhum, onun iltibastan kaynaklanmadığını teyit edecek sonraki bir açıklamayı beklemeksizin, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın kendilerine olan vahyi bildirdiği andaki emirlere derhal uyduklarını görmekteyiz. Bunu iyi anla, muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.

وتوسط جمع في أمر هذه القصة فلم يثبتوها كما أثبتها الكوراني عفا الله تعالى عنه من أنه ﷺ نطق بما نطق عمدا معتقدا للتلبيس أنه حاملا له على خلاف ظاهره ولم ينفوها بالكلية كما فعل أجلة إثبات وإليه أميل بل أثبتوها على وجه غير الوجه الذي أثبته الكوراني واختلفوا فيه على أوجه تعلم مما أسلفناه من نقل الأقوال في الآية وكلها عندي مما لا ينبغي أن يلتفت إليها. وفي شرح الجوهرة الأوسط أن حديث تلك الغرانيق إلخ ظاهره مخالف للقواطع فيجب تأويله إن صح بما هو مذكور في موضعه مما أقربه على نظر فيه أن الشيطان ترصد قراءته ﵊ وكان يرتل القراءة إذ ذاك عند البيت فحين انتهى ﵊ إلى قوله تعالى: أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى [النجم: ١٩، ٢٠] وكان منه ﵊ وقفة ما للترتيل أدرج ذلك في تلاوته محاكيا صوته ﷺ فظن أنه من قوله ﵊ وليس به انتهى، والنظر الذي أشار إليه لا يخفى على من أحاط بما قدمناه خبرا وأخذت العناية بيديه، وأقبح الأقوال التي رأيناها في هذا الباب وأظهرها فسادا أنه ﷺ أدخل تلك الكلمة من تلقاء نفسه حرصا على إيمان قومه ثم رجع عنها، ويجب على قائل ذلك التوبة كبرت كلمة تخرج من أفواههم إن يقولون إلا كذبا، وقريب منه ما قيل إنها كانت قرآنا منزلا في وصف الملائكة ﵈ فلما توهم المشركون أنه يريد ﵊ مدح آلهتهم بما نسخت، وأنت تعلم أن تفسير الآية أعني قوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا إلخ لا يتوقف على ثبوت أصل لهذه القصة، وأقرب ما قيل في تفسيرها على القول بعدم الثبوت ما قدمناه، وقيل: هو بعيد صدقوا لكن عن إيهام الإخلال بمقام النبوة ونحو ذلك، واستفت قلبك إن كنت ذا قلب سليم، هذا وأخرج عبد ابن حميد وابن الأنباري في المصاحف عن عمرو بن دينار قال: كان ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقرأ «وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي ولا محدث» فنسخ «ولا محدث» والمحدثون صاحب يس ولقمان، ومؤمن من آل فرعون وصاحب موسى ﵇. الْمُلْكُ أي السلطان القاهر والاستيلاء التام والتصرف على الإطلاق يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ تأتيهم الساعة أو عذابها وقيل أي يوم إذ تزول مريتهم وليس بذلك، ومثله ما قيل أي يوم إذ يؤمنون لِلَّهِ وحده بلا شريك أصلا بحيث لا يكون فيه لأحد تصرف من التصرفات في أمر من الأمور لا حقيقة ولا مجاز أو لا صورة ولا معنى كما في الدنيا فإن للبعض فيها تصرفا صوريا في الجملة والتنوين في إذ عوض عن المضاف إليه، وإضافة يوم إليه من إضافة العام إلى الخاص وهو متعلق بالاستقرار الواقع خبرا، وقوله سبحانه: يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ جملة مستأنفة وقعت جواب سؤال نشأ من الأخبار بكون الملك يومئذ لله، وضمير الجمع للفريقين المؤمنين والكافرين لذكرهما أولا واشتمال التفصيل عليهما آخرا، نعم ذكر الكافرين قبيله ربما يوهم تخصيصه بهم كأنه قيل: فماذا يصنع سبحانه بالفريقين حينئذ؟ فقيل: يحكم بينهم بالمجازاة، وجوز أن تكون حالا من الاسم الجليل فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وهم الذين لا مرية لهم فيما أشير إليه سباقا كيفما كان متعلق الإيمان فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ أي مستقرون في جنات مشتملة على النعم الكثيرة وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا وهم الذين لا يزالون في مرية من ذلك، وفي متعلق الكفر احتمالات كاحتمالات متعلق الإيمان وزيادة وهي احتمال أن يكون متعلقة الآيات، والظاهر أن المراد بها الآيات التنزيلية، وجوز أن يراد بها الأدلة وأن يراد بها الأعم ويتحصل مما ذكر خمسة عشر

Bir topluluk bu kıssa meselesinde orta bir yol tutmuştur: Onu ne Kûrânî'nin —Allah Teâlâ onu affetsin— Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem iltibas sebebiyle zahirinin hilafına hamlederek kastî olarak telaffuz ettiği şeklinde ispat ettiği gibi ispat etmişler; ne de muhakkik ulemanın yaptığı gibi —ki benim de meylettiğim görüş budur— büsbütün nefyetmişlerdir; bilakis onu Kûrânî'nin ispat ettiği vecihten başka bir vecihle ispat etmişler ve bu hususta ayetle ilgili naklettiğimiz görüşlerden anlaşılan muhtelif şekillerde ihtilaf etmişlerdir ki bunların hepsi de bana göre iltifat edilmemesi gereken sözlerdir. el-Cevhere'nin orta şerhinde şöyle denmektedir: ''O yüce turnalar...' hadisinin zahiri kat'î delillere aykırıdır; dolayısıyla eğer sahih ise layık olduğu yerde zikredilen te'villerle te'vil edilmesi vaciptir. İtiraza açık olmakla birlikte bunlardan akla en yakın olanı şudur: Şeytan Peygamber'in aleyhisselâm okuyuşunu gözetlemişti; o esnada Peygamber aleyhisselâm Beytullah'ın yanında tertil üzere Kur'an okuyordu. Peygamber aleyhisselâm Allah Teâlâ'nın: { أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَناةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرى } [Necm: 19-20] “Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? Ve üçüncüleri olan diğerini, Menât'ı?” kavline ulaştığında ve tertil gereği kısa bir duraklama yaptığında şeytan onun sallallâhu aleyhi ve sellem sesini taklit ederek bu sözü tilavetin arasına soktu, böylece onun Peygamber'in aleyhisselâm sözü olduğu zannedildi, oysa onun sözü değildi.' [Şerhin sözü bitti.] Şarihin işaret ettiği itiraz, daha önce zikrettiğimiz açıklamaları bihakkın kavrayıp inayete mazhar olan kimseye gizli kalmaz. Bu babda gördüğümüz görüşlerin en çirkini ve fesadı en aşikâr olanı; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin iman etmesine duyduğu hırs sebebiyle o kelimeyi kendiliğinden araya soktuğu ve sonra bundan vazgeçtiği yönündeki görüştür. Bunu söyleyen kimseye tövbe etmek vaciptir; ağızlarından çıkan bu söz ne büyük bir cürettir, onlar ancak yalan söylemektedirler! Buna yakın bir diğer görüş de o sözün meleklerin aleyhimesselâm vasfı hakkında indirilmiş bir Kur'an olduğu, müşrikler Peygamber'in aleyhisselâm kendi ilahlarını övmeyi kastettiğini vehmedince neshedildiği görüşüdür. Sen de bilirsin ki ayetin yani Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا } kavlinin tefsiri, bu kıssanın aslına dair bir sübuta muhtaç değildir. Sübutun bulunmadığı görüşüne göre onun tefsirinde söylenen en yakın mana daha önce takdim ettiğimiz manadır. 'Bu mana uzaktır' denilmiştir; doğru söylemişlerdir, fakat peygamberlik makamını zedeleme vehminden ve benzeri çirkinliklerden uzaktır! Eğer selim bir kalp sahibi isen kalbine danış. Bununla birlikte Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te Amr b. Dînâr'dan şöyle rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ayeti: 'Senden önce hiçbir resul, hiçbir nebi ve hiçbir muhaddes göndermedik' şeklinde okurdu, sonra 've hiçbir muhaddes' lafzı neshedildi. Muhaddesler (kendilerine ilham olunanlar) ise Yâsîn kıssasının sahibi (Habîb en-Neccâr), Lokman, Firavun ailesinden olan mümin ve Mûsâ'nın aleyhisselâm arkadaşı (Hızır) idi. { الْمُلْكُ } yani kahredici hâkimiyet, mutlak istila ve her türlü tasarruf { يَوْمَئِذٍ } yani o gün, kıyametin yahut onun azabının kendilerine geldiği gün; 'onların şüphelerinin ortadan kalktığı gün' de denilmiştir ki pek isabetli değildir; aynı şekilde 'iman ettikleri gün' denilmesi de böyledir; { لِلَّهِ } hiçbir surette ortağı olmaksızın yalnızca Allah'a aittir; öyle ki o gün hiçbir kimsenin hiçbir işte hakikaten de mecazen de yahut dünyada olduğu gibi sureten de manen de hiçbir tasarrufu olamaz; zira dünyada bazılarının kısmen suretî bir tasarrufu vardı. 'İz' (إِذْ) kelimesindeki tenvin muzafun ileyhin yerine ivazdır; 'yevm' kelimesinin ona izafeti ise umumun hususa izafetidir ve haber konumundaki 'istikrar'a taalluk etmektedir. Allah Teâlâ'nın: { يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } “Aralarında hüküm verir” kavli, o gün mülkün Allah'a ait olduğunun bildirilmesinden doğan bir sualin cevabı olarak gelmiş müstakil bir cümledir. Cemi zamiri, başta zikredilmeleri ve sonda tafsilatın onları kapsaması sebebiyle müminler ve kâfirler fırkasına racidir. Evet, hemen öncesinde kâfirlerin zikredilmesi hükmün onlara tahsis edildiği vehmini doğurabilir; sanki: 'Peki o vakit Allah Teâlâ iki fırkaya ne yapacak?' denilmiş, buna karşılık: 'Karşılıklarını vermek suretiyle aralarında hükmeder' denilmiştir. Bu cümlenin lafza-i celâlden hâl olması da caiz görülmüştür. { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler” —ki onlar imanın müteallakı ne olursa olsun daha önce işaret edilen hususta hiçbir şüpheye düşmeyenlerdir— { فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } “Naim cennetlerindedirler” yani sayısız nimetleri barındıran cennetlerde yerleşmişlerdir. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } “İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar” —ki onlar bu hususta sürekli şüphe içinde kalanlardır; küfrün taalluk ettiği hususta imanın taallukundaki ihtimaller gibi ihtimaller vardır; ayrıca burada küfrün ayetlere taalluk etmesi ihtimali de ziyadedir. Zahir olan, ayetlerden muradın indirilen ayetler olduğudur; deliller olması yahut daha genel bir mana olması da caizdir. Zikredilenlerden ayette on beş

احتمالا في الآية، ولعل أولاها ما قرب به العطف إلى التأسيس فتأمل، والموصول مبتدأ أول وقوله تعالى: فَأُولئِكَ مبتدأ ثان وهو إشارة إلى الموصول باعتبار اتصافه بما في حيز الصلة، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد المنزلة في الشر والفساد. وقوله سبحانه: لَهُمْ عَذابٌ جملة اسمية من مبتدأ وخبر مقدم عليه وقعت خبرا للمبتدأ الثاني أو لَهُمْ خبر له وعَذابٌ مرتفع على الفاعلية بالاستقرار في الجار والمجرور لاعتماده على المبتدأ وجملة المبتدأ الثاني وخبره خبر للمبتدأ الأول، وتصديره بالفاء قيل للدلالة على أن تعذيب الكفار بسبب فبائحهم ولذا جيء بأولئك.

ihtimal ortaya çıkmaktadır; bunların en evla olanı ise atfı te'sise (yeni bir mana ifade etmeye) en çok yaklaştıranıdır, iyi düşün! İsmi mevsul birinci mübtedadır; Allah Teâlâ'nın: { فَأُولئِكَ } “işte onlar” kavli ise ikinci mübtedadır. Bu, sıla dâhilindeki vasıflarla nitelenmiş olması bakımından ismi mevsule işarettir; oradaki uzaklık manası, şer ve fesatta mertebelerinin ne kadar aşağıda olduğunu bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ عَذابٌ } kavli ise mübteda ve öne geçmiş haberden oluşan bir isim cümlesi olup ikinci mübtedanın haberidir; yahut { لَهُمْ } onun haberi, { عَذابٌ } ise mübtedaya dayandığı için car-mecrurdaki istikrar ile fail olarak merfûdur. İkinci mübteda ve haberi olan cümle ise birinci mübtedanın haberidir. Cümlenin 'fâ' ile başlamasının sebebi olarak, kâfirlerin azaba uğramasının kendi çirkin fiilleri sebebiyle olduğunu bildirmek olduğu söylenmiştir; nitekim bu yüzden 'ülâike' (أُولئِكَ) getirilmiştir.

وقيل لهم عذاب بلام الاستحقاق وكان الظاهر في عذاب كما قيل: فِي جَنَّاتِ وجعل تجريد خبر الموصول الأول عنها للإيذان بأن إثابة المؤمنين بطريق التفضل لإيجاب محاسنهم إياها، ولا ينافي ذلك قوله تعالى:

{ لَهُمْ عَذابٌ } ifadesindeki 'lâm'ın istihkak (hak etme) için olduğu, { فِي جَنَّاتِ } ifadesinde olduğu gibi 'azap içinde' denilmesinin zahire daha uygun olacağı söylenmiştir. Birinci mevsulün haberinin bundan soyutlanması ise, müminlerin mükâfatlandırılmasının güzel amellerinin bunu vacip kılmasından değil, sırf bir lütuf ve fazl yoluyla olduğunu bildirmek içindir. Bu durum Allah Teâlâ'nın:

فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ [التين: ٦] ونحوه لأنها بمقتضى وعده تعالى على الإثابة عليها قد تجعل سببا، وقيل جيء بالفاء لأن الكلام لخروجه مخرج التفصيل بتقدير أما فكأنه قيل: فأما الذين كفروا وكذبوا بآياتنا فأولئك إلخ وليس بشيء لأن ذلك يقتضي تقدير أما في قوله تعالى: فَالَّذِينَ آمَنُوا إلخ ولا يتسنى فيه لعدم الفاء في الخبر وقوله تعالى:

{ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } [Tîn: 6] “Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır” kavli ve benzerleriyle çelişmez; zira ameller, Allah Teâlâ'nın onları mükâfatlandırma vaadi gereğince bazen sebep kılınabilir. Kelamın tafsilat üslubunda gelmesi hasebiyle 'emmâ' (أَمَّا) edatının takdir edildiği, dolayısıyla cümlenin: 'İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar...' takdirinde olduğu için 'fâ' harfinin getirildiği de söylenmiştir; lakin bu bir şey değildir, zira bu durum Allah Teâlâ'nın: { فَالَّذِينَ آمَنُوا } kavlinde de 'emmâ' takdir edilmesini gerektirir ki haberinde 'fâ' bulunmadığından bu mümkün değildir. Allah Teâlâ'nın:

مُهِينٌ صفة لعذاب مؤكدة لما أفاده التنوين من الفخامة، ولم يتعرض لوصف هؤلاء الكفرة بعمل السيئات كما تعرض لوصف المؤمنين بعمل الصالحات قيل لظهور عدم اتصافهم بغيره أعني العمل الصالح الذي شرعه الله تعالى علس لسان الرسول ﵊ بعد كفرهم وتكذيبهم بالآيات، وقيل مبالغة في تهويل أمر الكفر حيث أخبر سبحانه أن للمتصف به دون عمل السيئات عذابا مهينا ولو تعرض لذلك لأفاد أن ذلك العذاب للمتصف بالمجموع فيضعف التهويل، والقول بأن المراد من التكذيب بالآيات عمل السيئات أو في الكلام صنعة الاحتباك والأصل فالذين آمنوا وصدقوا بآياتنا وعملوا الصالحات في جنات النعيم والذين كفروا وكذبوا بآياتنا وعملوا السيئات فأولئك لهم عذاب مهين خلاف الظاهر كما لا يخفى.

{ مُهِينٌ } “alçaltıcı” kavli azabın sıfatı olup tenvinin ifade ettiği azameti tekit etmektedir. Müminlerin salih ameller işlemesi zikredildiği gibi bu kâfirlerin kötü ameller işlemesinin zikredilmemesi hususunda; küfürlerinden ve ayetleri yalanlamalarından sonra Allah Teâlâ'nın Resûl'ün aleyhisselâm lisanıyla teşri kıldığı diğer şeyle yani salih amelle nitelenmediklerinin aşikâr olmasından kaynaklandığı söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre de küfrün dehşetini vurgulamakta mübalağa yapmak içindir; zira Allah Teâlâ kötülükleri işlemiş olmasalar bile yalnızca bu vasfa (küfre) sahip olanlar için alçaltıcı bir azap olduğunu haber vermiştir; şayet kötü ameller zikredilseydi bu azabın her ikisinin toplamına sahip olan kimseye ait olduğu anlaşılır ve böylece korkutmanın şiddeti zayıflardı. Ayetleri yalanlamaktan kastın kötü ameller işlemek olduğu yahut kelamda ihtibâk sanatı bulunduğu ve aslının 'İman edip ayetlerimizi tasdik eden ve salih ameller işleyenler Naim cennetlerindedir; inkâr edip ayetlerimizi yalanlayan ve kötülükler işleyenler ise, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır' şeklinde olduğu iddiası ise gizli kalmayacağı üzere zahire muhaliftir.

وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أي في الجهاد حسبما يلوح به قوله تعالى: ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا أي في تضاعيف المهاجرة، وقرأ ابن عامر «قتلوا» بالتشديد، ومحل الموصول الرفع على الابتداء، وقوله تعالى: لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ جواب لقسم محذوف والجملة خبره على الأصح من جواز وقوع القسم وجوابه خبرا، ومن منع أضمر قولا هو الخبر والجملة محكية به، وقوله سبحانه: رِزْقاً حَسَناً إما مفعول ثان ليرزق على أنه من باب النقض والذبح أي مرزوقا حسنا أو مصدر مبين للنوع، والمراد به عند بعض ما يكون للشهداء في البرزخ من الرزق ويؤيده ما

{ وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edenler” yani Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “sonra öldürülen yahut ölenler” —yani hicretleri esnasında ölenler— kavlinin işaret ettiği üzere cihatta hicret edenler; İbn Âmir 'kutilû' kelimesini şeddeli olarak (قُتِّلُوا) okumuştur. İsmi mevsulün iraptaki yeri mübteda olmak üzere merfûdur. Allah Teâlâ'nın: { لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ } “Allah onları mutlaka rızıklandıracaktır” kavli mahzuf bir yeminin cevabıdır ve yeminin cevabıyla birlikte haber olması caizliği yönündeki en sahih görüşe göre bu cümle mevsulün haberidir. Buna engel olanlar ise haber konumunda gizli bir 'kavl' takdir ederler ve cümle bu takdirle hikâye edilmiş olur. Allah Teâlâ'nın: { رِزْقاً حَسَناً } “güzel bir rızıkla” kavli ise nakd ve zebh babından olmak üzere 'yerzukanne' fiilinin ikinci mefulüdür yani 'güzel bir merzûk (rızık)' demektir yahut nevi bildiren mefulü mutlaktır. Bazılarına göre bundan murat, şehitler için berzahta tahsis edilen rızıktır; bunu şu rivayet de desteklemektedir:

أخرجه ابن

İbn

أبي حاتم وابن مردويه عن سلمان الفارسي رضي الله تعالى عنه قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «من مات مرابطا أجري عليه الرزق وأمن من الفتانين واقرؤوا إن شئتم وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا- إلى قوله تعالى- حَلِيمٌ»

Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, Selmân-ı Fârisî'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Kim nöbet tutarken (murâbıt olarak) ölürse rızkı kesintisiz devam eder, kabir fitnecilerinden emin kılınır; dilerseniz şu ayeti okuyun: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } kavlinden { حَلِيمٌ } kavline kadar.»

وقد نص سبحانه في آية أخرى على أن الذين يقتلون في سبيل الله تعالى أحيا عند ربهم يرزقون وليس ذلك في تلك الآية إلا في البرزخ وقال آخرون: المراد به ما لا ينقطع أبدا من نعيم الجنة، ورد بأن ذلك لا اختصاص له بمن هاجر في سبيل الله ثم قتل أو مات بل يكون للمؤمنين كلهم.

Nitekim Allah Teâlâ başka bir ayette de Allah yolunda öldürülenlerin Rableri katında diri olup rızıklandırıldıklarını açıkça belirtmiştir ki bu durum o ayette de ancak berzahta vaki olmaktadır. Diğer bazı âlimler ise: 'Bundan murat cennetin asla kesintiye uğramayan nimetleridir' demişlerdir; ancak bu görüşe, böylesi bir mükâfatın Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere has olmayıp bütün müminlere ait olacağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وتعقب بأن عدم الاختصاص ممنوع فإن تنكير رِزْقاً يجوز أن يكون للتنويع ويختص ذلك النوع بأولئك المهاجرين، وقيل: المراد تشريفهم وتبشيرهم بهذا الوعد الصادر ممن لا يخلق الميعاد المقترن بالتأكيد القسمي ويكفي ذلك في تفضيلهم على سائر المؤمنين كما في المبشرين من الصحابة رضي الله تعالى عنهم وفيه نظر.

Buna da şöyle karşılık verilmiştir: Has olmama iddiası kabul edilemez; zira { رِزْقاً } kelimesinin nekre getirilmesi nevi bildirmek için olabilir ve o rızık nevi bu hicret edenlere has kılınmıştır. Bir görüşe göre de murat, vaadinden asla dönmeyen Allah Teâlâ katından yemin tekidiyle birlikte çıkan bu vaatle onları onurlandırmak ve müjdelemektir; aşere-i mübeşşere olan sahâbîlerde radıyallâhu teâlâ anhum olduğu gibi, diğer müminlere üstün kılınmaları hususunda bu kadarı yeterlidir; lakin bu görüş de incelemeye muhtaçtır.

وقال الكلبي: هو الغنيمة، وقال الأصم: هو العلم والفهم كقول شعيب ﵇ وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً [هود: ٨٨] ويرد عليهما أنه تعالى جعل هذا الرزق جزاء على قتلهم أو موتهم في تضاعيف المهاجرة في سبيل الله تعالى فلا يصح أن يكون في الدنيا، ولعل قائل ذلك يقول: إنه في الآخرة وفيها تتفاوت مراتب العلم أيضا.

Kelbî: 'O, ganimettir' demiştir. Esam ise Şuayb'ın aleyhisselâm: { وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً } [Hûd: 88] “Ve O beni katından güzel bir rızıkla rızıklandırmıştır” sözünde olduğu gibi: 'O, ilim ve anlayıştır' demiştir. Her ikisine de şöyle itiraz edilir: Allah Teâlâ bu rızkı onların Allah yolundaki hicretleri esnasında öldürülmelerine veya ölmelerine bir mükâfat kılmıştır, dolayısıyla dünyada olması sahih değildir. Belki de bunu söyleyen kimse onun ahirette olduğunu kastetmiştir; nitekim orada da ilmin dereceleri birbirinden farklıdır.

وظاهر الآية على ما قيل: استواء من قتل ومن مات مهاجرا في سبيل الله تعالى في الرتبة وبه أخذ بعضهم، وذكر أنه لما مات عثمان بن مظعون وأبو سلمة بن عبد الأسد قال بعض الناس: من قتل من المهاجرين أفضل ممن مات حتف أنفه فنزلت الآية مسوية بينهم.

Belirtildiğine göre ayetin zahiri; Allah yolunda hicret etmiş olarak öldürülen ile vefat eden kimsenin mertebede eşit olduğunu göstermektedir ve bazı âlimler bu görüşü benimsemiştir. Rivayet edildiğine göre Osmân b. Maz'ûn ve Ebû Seleme b. Abdilesed vefat ettiğinde bazı insanlar: 'Hicret edenlerden şehit edilenler, eceliyle ölenlerden daha üstündür' dediler; bunun üzerine ayet aralarını eşit kılarak nazil oldu.

وأخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن فضالة بن عبيد الأنصاري الصحابي أنه كان بموضع فمروا بجنازتين إحداهما قتيل والأخرى متوفى فمال الناس على القتيل في سبيل الله تعالى فقال: والله ما أبالي من أي حفرتيهما بعثت اسمعوا كتاب الله تعالى فقال: وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا الآية.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, sahâbî Fedâle b. Ubeyd el-Ensârî'den rivayet etmişlerdir: O bir yerde bulunuyordu; derken biri öldürülmüş (şehit), diğeri eceliyle vefat etmiş iki cenaze ile yanından geçtiler. İnsanlar Allah yolunda öldürülen kimseye yönelip meyledince Fedâle şöyle dedi: 'Vallahi onların hangi çukurundan (kabrinden) diriltileceğime aldırış etmem; Allah Teâlâ'nın kitabını dinleyin!' ve şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ قُتِلُوا أَوْ ماتُوا } “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen yahut ölenler...”

ويؤيد ذلك بما

Bunu şu rivayet de desteklemektedir:

روي عن أنس قال: قال ﷺ: «المقتول في سبيل الله تعالى والمتوفى في سبيل الله تعالى بغير قتل هما في الأجر شريكان»

Enes'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ yolunda öldürülen ile Allah Teâlâ yolunda öldürülmeksizin vefat eden kimse mükâfatta ortaktırlar.»

فإن ظاهر الشركة يشعر بالتسوية، وظاهر القول بالتسوية أن المتوفى مهاجرا في سبيل الله تعالى شهيدا كالقتيل وبه صرح بعضهم، وفي البحر أن التسوية في الوعد بالرزق الحسن لا تدل على تفضيل في المعطي ولا تسوية فإن يكن تفضيل فمن دليل آخر، وظاهر الشريعة أن المقتول أفضل انتهى، وما تقدم في سبب النزول غير مجمع عليه، فقد روي أن طوائف من الصحابة رضي الله تعالى عنهم قالوا: يا نبي الله هؤلاء الذين قتلوا قد علمنا ما أعطاهم الله تعالى من الخير ونحن نجاهد معك كما جاهدوا فما لنا إن متنا معك فنزلت، واستدل بعضهم بهذا أيضا على التسوية، وقال مجاهد: نزلت في طوائف خرجوا من مكة إلى المدينة للهجرة فتبعهم المشركون وقاتلوهم، وعلى هذا القول ليس المراد من المهاجرة في سبيله تعالى المهاجرة في الجهاد، وأيا ما كان فهذا ابتداء كلام غير داخل في حيز التفصيل، ويوهم ظاهر كلام بعضهم الدخول وأنه تعالى أفراد المهاجرين بالذكر مع دخولهم دخولا أولياء في الذين آمنوا وعملوا الصالحات تفخيما لشأنهم وهو كما ترى، وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ فإنه جل وعلا يرزق بغير حساب مع أن ما يرزقه قد لا يقدر عليه أحد غيره سبحانه وأن غيره تعالى إنما يرزق مما رزقه هو جل شأنه.

Zira ortaklığın zahiri eşitliği hissettirir. Eşitlik görüşünün zahirine göre, Allah yolunda hicret etmiş olarak vefat eden kimse de öldürülen gibi şehittir; nitekim bazı âlimler bunu açıkça belirtmiştir. el-Bahr'da şöyle denilmektedir: 'Güzel rızık vaadindeki eşitlik, verilen mükâfatta bir üstünlüğe yahut tam bir eşitliğe delalet etmez; şayet bir üstünlük varsa bu başka bir delilden anlaşılır. Şeriatın zahiri ise öldürülenin daha faziletli olduğudur.' [el-Bahr'ın sözü bitti.] Nüzul sebebi hakkında daha önce geçen husus üzerinde icma edilmiş değildir. Nitekim sahâbîlerden radıyallâhu teâlâ anhum bir grubun: 'Ey Allah'ın Nebisi! Şu öldürülenlere Allah Teâlâ'nın ne büyük hayır verdiğini bildik; biz de seninle beraber onların savaştığı gibi savaşıyoruz, şayet seninle birlikte ölürsek bizim mükâfatımız nedir?' dedikleri ve bunun üzerine ayetin indiği rivayet edilmiştir. Bazıları bu rivayeti de eşitliğe delil getirmişlerdir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Ayet, hicret etmek üzere Mekke'den Medine'ye çıkan, müşriklerin de arkalarından yetişip kendileriyle savaştığı kimseler hakkında nazil olmuştur. Bu görüşe göre Allah yolunda hicretten maksat cihattaki hicret değildir. Her ne olursa olsun bu cümle, tafsilat dâhilinde olmayan yeni bir söz başlangıcıdır. Bazılarının sözünün zahiri ise onun da tafsilata dâhil olduğu ve Allah Teâlâ'nın muhacirleri —iman edip salih amel işleyenler arasına evleviyetle dâhil oldukları halde— şanlarını yüceltmek için hususi olarak zikrettiği vehmini vermektedir ki bu durum gördüğün gibidir. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır”; zira O celle ve alâ hesapsız rızıklandırır; üstelik O'nun verdiği rızka Sübhânehu kendisinden başka hiçbir kimse güç yetiremez ve O'nun dışındakiler de ancak O'nun celle şânuhû rızık olarak verdiğinden başkasına rızık veremez.

واستدل بذلك على أنه قد يقال لغيره تعالى رازق والمراد به معطى، والأولى عندي أن لا يطلق رازق على غيره تعالى وأن لا يتجاوز عما ورد.

Buradan hareketle, Allah Teâlâ'dan başkasına da 'râzık' (rızık veren) denilebileceğine ve bundan muradın 'veren/ihsan eden' olduğuna delil getirilmiştir. Bana göre evla olan ise Allah Teâlâ'dan başkasına 'râzık' denilmemesi ve nasslarda varid olanın dışına çıkılmamasıdır.

وأما إسناد الفعل إلى غيره تعالى كرزق الأمير الجندي وأرزق فلانا من كذا فهو أهون من إطلاق رازق ولعله مما

Fiilin 'Emir askere rızık/maaş verdi' veya 'falancayı şundan rızıklandırdı' denilmesi gibi Allah Teâlâ'dan başkasına isnat edilmesine gelince; bu 'râzık' isminin mutlak olarak kullanılmasından daha ehvendir ve muhtemelen

لا بأس به، وصرح الراغب بأن الرزاق لا يقال إلا لله تعالى، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبله.

bir beis taşımayan ifadelerdendir. Râgıb, 'Rezzâk' isminin yalnızca Allah Teâlâ için kullanılabileceğini açıkça belirtmiştir. Bu cümle, kendisinden öncekini pekiştiren tezyîlî bir itiraziyyedir (ara cümledir).