Binûn

Hac Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله تعالى: لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ استئناف مقرر لمضمون قوله سبحانه «ليرزقنهم الله» أو بدل منه مقصود منه تأكيده ومُدْخَلًا إما اسم. مكان أريد به الجنة كما قال السدي وغيره أو درجات فيها مخصوصة بأولئك المهاجرين كما قيل، وقيل هو خيمة من درة بيضاء لا فصم فيها ولا وصم لها سبعون ألف مصراع، أو مصدر ميمي، وهو على الاحتمال الأول مفعول ثان للإدخال وعلى الثاني مفعول مطلق، ووصفه بيرضونه على الاحتمالين لما أنهم يرون إذا أدخلوا ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر، وقيل على الثاني: إن رضاهم لما أن إدخالهم من غير مشقة تنالهم بل براحة واحترام.

Allah Teâlâ'nın: { لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ } "[Allah] onları kesinlikle hoşnut kalacakları bir yere girdirecektir" kavli, Sübhânehu'nun «Allah onları elbette rızıklandıracaktır» kavlinin içeriğini pekiştiren bir istînâf (yeni bir başlangıç) veya onu tekit etmeyi amaçlayan bir bedeldir. Ve { مُدْخَلًا }; es-Süddî ve başkalarının dediği gibi ya kendisiyle cennet kastedilen bir ism-i mekândır veya denildiği gibi o muhacirlere tahsis edilmiş cennetteki derecelerdir. Bir rivayete göre ise o, içinde hiçbir çatlak ve kusur bulunmayan, yetmiş bin kanadı olan beyaz inciden bir çadırdır; ya da bir mîmî mastardır. Bu kelime birinci ihtimale göre girdirmenin (idhal) ikinci mef'ûlü, ikinci ihtimale göre ise mef'ûl-i mutlaktır. Bu yerin/girişin her iki ihtimale göre { يَرْضَوْنَهُ } "ondan hoşnut kalacakları" şeklinde vasfedilmesi, oraya girdirildiklerinde hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin aklından geçmeyen şeyleri görecek olmalarındandır. İkinci ihtimale göre şöyle de denilmiştir: Onların razı olmaları, kendilerine hiçbir meşakkat dokunmaksızın bilakis bir rahatlık ve ikram ile girdirilecek olmalarındandır.

وقرأ أهل المدينة «مدخلا» بالفتح والباقون بالضم وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ بالذي يرضيهم فيعطيهم إياه أو لعليم بأحوالهم وأحوال أعدائهم الذين هاجروا لجهادهم حَلِيمٌ فلا يعاجل أعداءهم بالعقوبة، وبهذا يظهر مناسبة هذا الوصف لما قبله وفيه أيضا مناسبة لما بعد ذلِكَ قد حقق أمره وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ أي من جازى الجاني مثل ما جني به عليه، وتسمية ما وقع ابتداء عقابا مع أن العقاب كما قال غير واحد جزاء الجناية لأنه يأتي عقبها وهو في الأصل شيء يأتي عقب شيء للمشاكلة أو لأن الابتداء لما كان سببا للجزاء أطلق عليه مجازا مرسلا بعلاقة السببية، وقال بعض المحققين: يجوز أن يقال: لا مشاكلة ولا مجاز بناء على أن العرف جار على إطلاقه على ما يعذب به وإن لم يكن جزاء جناية، ومَنْ موصولة وجوز أن تكون شرطية سد جواب القسم الآتي مسد جوابها، والجملة مستأنفة، والباء في الموضعين قيل للسبب لا للإله وإليه ذهب أبو البقاء، وقال الخفاجي: باء بِمِثْلِ آلية لا سببية لئلا يتكرر مع قوله تعالى: بِهِ والمنساق إلى ذهني القاصر كونها في الموضعين للإله وفيما ذكره الخفاجي نظر فتأمل ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ بالمعاودة إلى العقاب لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ على من بغى عليه لا محالة عند كره للانتقام منه إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ تعليل للنصرة حيث كانت لمن ارتكب خلاف الأولى من العفو عن الجاني المندوب إليه والمستوجب للمدح عنده تعالى ولم ينظر في قوله تعالى: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [الشورى: ٤٠] . وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [البقرة: ٢٣٧] . وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [الشورى: ٤٣] بأن ذلك لأنه لا يلوم على ترك الأولى إذا روعي الشريطة وهي عدم العدوان، وفيه تعريض بمكان أولية العفو لأن ذكر الصفتين يدل على أن هناك شبه جناية، وإظهار الاسم الجليل في مقام الإضمار للإشارة إلى أن ذلك من مقتضى الألوهية.

Medine ehli «medhalen» kelimesini [mîmin] fethasıyla, diğerleri ise dammesiyle okumuştur. { وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir”, kendilerini hoşnut edecek şeyi bilir ve onlara onu verir; yahut onların hallerini ve kendileriyle cihat etmek için hicret ettikleri düşmanlarının hallerini çok iyi bilendir; { حَلِيمٌ } “halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir)”, dolayısıyla düşmanlarını cezalandırmada acele etmez. Böylece bu sıfatın kendisinden önceki ile münasebeti açıkça ortaya çıkmaktadır; onda kendisinden sonraki için de bir münasebet vardır. { ذلِكَ } “İşte böyle”, işi kesinleşmiştir. { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ } “Kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verirse”, yani kim suçluya kendisine yapılan suçun benzeriyle karşılık verirse. Başlangıçta meydana gelen şeye —oysa pek çok kişinin belirttiği gibi ukûbet (ceza) suçun karşılığıdır; çünkü onun ardından gelir, asılda ise bir şeyin ardından gelen şeydir— «ikab/ukûbet» denilmesi müşâkele (ifade benzerliği) sebebiyledir ya da başlangıç fiili cezanın sebebi olduğundan sebep-sonuç ilgisiyle mecâz-ı mürsel yoluyla bu ad verilmiştir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Müşâkele veya mecaz yoktur denilmesi de caizdir; zira örf, suçun karşılığı olmasa bile kendisiyle azap edilen şey için de bu lafzın kullanılması yönünde cereyan etmiştir. { مَنْ } ism-i mevsûldür; şart edatı olması da caiz görülmüştür ki bu takdirde gelecek olan yeminin cevabı onun şart cevabının yerine geçmiştir. Cümle müste'nefedir. İki yerdeki bâ (ب) harf-i cerrinin alet değil sebep bildirdiği söylenmiştir; Ebu'l-Bekâ bu görüşe gitmiştir. Hafâcî ise: “{ بِمِثْلِ } lafzındaki bâ alet içindir, sebep için değildir; ta ki Allah Teâlâ'nın { بِهِ } kavli ile tekerrür etmesin” demiştir. Benim kıt aklıma gelen ise her iki yerde de alet için olduğudur; Hafâcî'nin zikrettiğinde ise eleştiriye açık bir yön vardır, iyi düşün! { ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ } “sonra yine kendisine zulmedilirse”, yani cezalandırmaya tekrar yönelinmek suretiyle tecavüze uğrarsa, { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “Allah ona mutlaka yardım edecektir”, ondan intikam almaktan hoşlanmadığı anda bile kendisine zulmedene karşı ona kaçınılmaz olarak yardım edecektir. { إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır”, yardımı gerekçelendirmektir; zira yardım, mendup olan ve Allah katında övgüyü hak eden 'suçluyu affetme' şeklindeki evla olan davranışı terk eden kimseye yöneliktir. O kimse Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim affeder ve arasını düzeltirse onun ecri Allah'a aittir”, { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Affetmeniz takvaya daha yakındır” ve { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” kavillerini dikkate almamıştır. [Bu gerekçelendirme] haddi aşmama şartı gözetildiği takdirde evla olanı terk etmekten dolayı kınanmayacağını gösterir. Bunda affın evleviyetine bir îmâ (tariz) vardır; zira iki sıfatın zikredilmesi orada suça benzer bir durumun bulunduğunu gösterir. Zamir makamında İsm-i Celil'in açıkça getirilmesi ise bunun ulûhiyetin bir gereği olduğuna işaret etmek içindir.

وحمل الجملة على ما ذكر أحد أوجه ثلاثة ذكرها الزمخشري في بيان مطابقة ذكر العفو الغفور هذا الموضع، وثانيها أنه دل بذلك على أنه تعالى قادر على العقوبة لأنه لا يوصف بالعفو إلا القادر على ضده.

Cümlenin zikredilen anlama hamledilmesi, Zemahşerî'nin el-Afüvv ve el-Gafûr isimlerinin bu makama uygunluğunu beyan sadedinde zikrettiği üç vecihten birincisidir. İkincisi: Allah Teâlâ bununla cezalandırmaya kâdir olduğuna delalet etmiştir; zira zıddına kâdir olandan başkası af ile vasfedilemez.

قال في الكشف: فهو أي إِنَّ اللَّهَ إلخ على هذا أيضا تعليل للنصرة وأن المعاقب يستحق فوق ذلك وإنما الاكتفاء بالمثل لمكان عفو الله تعالى وغفرانه سبحانه، وفيه إدماج أيضا للحث على العفو وهذا وجه وجيه اهـ، وثالثها أنه دل بذلك على نفي اللوم على ترك الأولى حسبما قرر أولا إلا أن الجملة عليه خبر ثان لقوله تعالى: مَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ والخبر الآخر قوله تعالى: لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ فيكون قد أخبر عنه بأنه لا يلومه على ترك العفو وأنه ضامن لنصره في إحلاله ثانيا بذلك.

el-Keşşâf hâşiyesinde şöyle denmektedir: O halde o, yani { إِنَّ اللَّهَ } ilâ âhirihî bu takdire göre de yardımın gerekçesidir ve cezalandıran kimse bunun üstünü hak etmiştir; ancak misliyle iktifa edilmesi Allah Teâlâ'nın affı ve Sübhânehu'nun bağışlaması sebebiyledir. Bunda affa teşvik için bir dâhil etme (idmâc) de vardır ve bu tutarlı bir vecihtir. (Alıntı bitti). Üçüncüsü: Bununla, ilk başta açıklandığı üzere evla olanı terk etmenin kınanmayacağına delalet etmiştir; şu kadar var ki bu vecihte cümle, Allah Teâlâ'nın: { مَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ } kavlinin ikinci haberidir; diğer haber ise Allah Teâlâ'nın: { لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } kavlidir. Böylece o kimseden, affı terk ettiği için kendisini kınamayacağı ve onu ikinci kez bu duruma düşürmesinde kendisine yardım etmeyi tekeffül ettiği haber verilmiş olur.

وجعل ذلك بعضهم من التقدم والتأخير ولا ضرورة إليه، وقيل: إن العفو ليس لارتكاب المعاقب خلاف الأولى

Bazıları bunu takdim ve tehir türünden saymıştır fakat buna bir zorunluluk yoktur. Denildi ki: Af, cezalandıran kimsenin evla olanın aksini yapmasından dolayı değildir,

بل لأن المماثلة من كل الوجوه متعسرة فيحتاج للعفو عما وقع فيها وليس بذاك، ونقل الطيبي عن الإمام أن الآية نزلت في قوم مشركين لقوا قوما من المسلمين لليلتين بقيتا من المحرم فقالوا: إن أصحاب محمد ﷺ يكرهون القتال في الشهر الحرام فاحملوا عليهم فناشدهم المسلمون بأن يكفوا عن القتال فأبوا فقاتلوهم فنصر المسلمون ووقع في أنفسهم شيء من القتال في الشهر الحرام فأنزل الله تعالى الآية، ثم قال: فعلى هذا أمر المطابقة ظاهر ويكون أوفق لتأليف النظم، وذلك أن لفظه ذلِكَ فصل للخطاب وقوله تعالى: وَمَنْ عاقَبَ شروع في قصة أخرى لأولئك السادة بعد قوله سبحانه: وَالَّذِينَ هاجَرُوا الآيتين اهـ.

bilakis misillemenin her yönden denk olmasının zorluğu ve bu esnada meydana gelebilecek fazlalık için affa ihtiyaç duyulması sebebiyledir; ancak bu görüş pek tutarlı değildir. Tîbî, İmam'dan nakletmiştir ki ayet; Muharrem ayından iki gece kala bir grup Müslümanla karşılaşan ve: 'Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabı haram ayda savaşmayı kerih görür, öyleyse üzerlerine hücum edin!' diyen bir grup müşrik hakkında inmiştir. Müslümanlar onlara savaştan vazgeçmeleri için yalvarmışlarsa da onlar direnmiş ve savaşa tutuşmuşlardır; neticede Müslümanlar galip gelmiş, ancak haram ayda savaşmaktan dolayı içlerine bir şüphe ve sıkıntı düşmüştür. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirmiştir. Sonra şöyle demiştir: 'Bu takdire göre münasebet açıktır ve nazmın telifine daha uygundur. Şöyle ki: { ذلِكَ } lafzı bir faslu'l-hitâbdır (ara söz/geçiş ifadesi) ve Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عاقَبَ } kavli, Sübhânehu'nun: { وَالَّذِينَ هاجَرُوا } ile başlayan iki ayetinden sonra o önder zatlar hakkındaki başka bir kıssaya giriştir.' (Alıntı bitti).

وتعقب بأن الآية تقتضي ابتداء ثم جزاء ثم بغيا ثم جزاء والقصة لم تدل عليه إلا أن يجعل ما بينهم من التعادي معاقبة بالمثل ويجعل البغي مناواتهم لقتال المسلمين في الشهر الحرام وهو خلاف الظاهر، وأما الموافقة لتأليف النظم فعلى ما ذكره غيره أبين لأنه لما ذكر حال المقتولين منهم والميتين منهم قيل الأمر ذلك فيما يرجع إلى حال الآخرة وفيما يرجع إلى حال الدنيا إنهم لهم المنصورون لأنهم بين معاقب وعاف وكلاهما منصوران أما الأول فنصا وأما الثاني فمن فحوى الخطاب أعني مفهوم الموافقة، وفيه وعيد شديد للباغي وأنه مخذول في الدارين مسلوك في قرن من كان في مرية حتى أتته الساعة أو العذاب اهـ، وهو كلام رصين، ولا يعكر عليه قولهم: إنه أتى بذلك للاقتضاب فتأمل، وعن الضحاك أن الآية مدنية وهي في القصاص والجراحات.

Buna karşı şöyle denilmiştir: Ayet sırasıyla bir başlangıç fiili, ardından bir ceza/karşılık, ardından bir zulüm/tecavüz ve ardından bir ceza gerektirir. Oysa bu kıssa, aralarındaki düşmanlık misilleme yapma olarak ve haram ayda Müslümanlarla savaşma arzuları da 'bağy/zulüm' olarak kabul edilmedikçe buna delalet etmez; bu ise zahire aykırıdır. Nazmın telifine uygunluğa gelince; başkasının zikrettiği açıklamaya göre bu daha açıktır. Çünkü onlardan öldürülenlerin ve ölenlerin hali zikredildikten sonra; ahiret durumuna raci olan hususlarda meselenin böyle olduğu, dünya haline raci hususlarda ise onların kesinlikle yardım görecekleri bildirilmiştir. Zira onlar ya misilleme yapan ya da affeden kimselerdir; her ikisi de nusrete mazhardır. Birincisi nas ile (açık lafızla), ikincisi ise fehva'l-hitap yani mefhum-i muvafakat iledir. Bunda zalim/azgın kimseye çok şiddetli bir tehdit vardır; onun her iki yurtta da yardımsız bırakılacağı, kıyamet kopuncaya veya azap gelinceye kadar şüphe içinde kalan kimselerle aynı zincire vurulacağı bildirilmektedir. (Alıntı bitti). Bu sağlam bir sözdür ve bazılarının: 'Bu, iktizâb (ani geçiş) yoluyla getirilmiştir' demeleri buna halel getirmez, iyi düşün! Dahhâk'ten ayetin Medenî olduğu, kısas ve yaralamalar hakkında indiği rivayet edilmiştir.

واستدل بها الشافعي على وجوب رعاية المماثلة في القصاص، وعندنا لا قود إلا بالسيف كما جاء في الخبر والمراد به السلاح

Şâfiî bu ayeti kısasta misliyle mukabele etme kuralına riayet etmenin vacip olduğuna delil getirmiştir. Bize (Hanefîlere) göre ise hadiste geldiği üzere kısas ancak kılıçla olur; kılıçtan maksat ise silahtır.

وخبر «من غرق غرقناه ومن حرق حرقناه»

«Kimi boğarlarsa biz de onu boğarız, kimi yakarlarsa biz de onu yakarız» rivayeti ise

لم يصح وبتسليم صحته محمول على السياسة، وينبغي أن يعلم أن المعاقبة بالمثل على الإطلاق غير مشروعة فإن الرجل قد يعاقب بنحو يا زاني وقد قالوا: إنه إذا قيل له ذلك فقال لا بل أنت زان حد هو والقائل الأول فليحفظ ذلِكَ إشارة إلى النصرة المدلول عليه بقوله تعالى:

sahih değildir; sıhhati kabul edilse bile siyaset (kamu düzenini koruma ve tedip) üzerine hamledilir. Bilinmelidir ki mutlak olarak misliyle cezalandırmak meşru değildir; zira bir kimse diğerine 'Ey zânî!' diyerek ceza vermeye kalkışabilir. Hâlbuki fukaha şöyle demiştir: Bir kimseye böyle denilip de o: 'Hayır, asıl sen zânîsin!' derse, hem o hem de ilk söyleyen kimse had cezasına çarptırılır. Bunu iyi belle! { ذلِكَ } Allah Teâlâ'nın şu kavli ile delalet edilen nusrete (yardıma) işarettir:

لَيَنْصُرَنَّهُ وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو رتبته، وقيل لعدم ذكر المشار إليه صريحا، ومحله الرفع على الابتداء وخبره قوله سبحانه: بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ والباء فيه سببية، والسبب ما دل عليه ما بعد بطريق اللزوم أي ذلك النصر كائن لسبب أن الله تعالى شأنه قادر على تغليب بعض مخلوقاته على بعض والمداولة بين الأشياء المتضادة ومن شأنه ذلك.

{ لَيَنْصُرَنَّهُ } “[Allah] ona mutlaka yardım edecektir”. İsm-i işaretteki uzaklık anlamı, onun mertebesinin yüceliğini bildirmek içindir; işaret edilenin açıkça zikredilmemesinden ötürü olduğu da söylenmiştir. İrab mahalli mübteda olarak merfudur; haberi ise Sübhânehu'nun: { بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ } “Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar” kavlidir. Buradaki bâ (ب) sebebiyye içindir; sebep ise lüzum yoluyla sonrasının delalet ettiği şeydir. Yani: O nusret, şânı yüce Allah'ın yaratıklarından bir kısmını diğerine galip getirmeye ve birbirine zıt şeyler arasında devir-daim yaptırmaya kâdir olması ve bunun O'nun şânından olması sebebiyledir.

وعبر عن ذلك بإدخال أحد الملوين في الآخر بأن يزيد فيه ما ينقص من الآخر كما هو الأوفق بالإيلاج أو بتحصيل أحدهما في مكان الآخر كما قيل لا بأن يجعل بين كل نهارين ليلا وبين كل ليلين نهارا كما قد توهم لكونه أظهر المواد وأوضحها أو كائن بسبب أنه تعالى خالق الليل والنهار ومصرفهما فلا يخفى ما يجرى فيهما على ايدي عباده من الخير والشر والبغي والانتصار كما قيل، وعلى الأول قوله تعالى: وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بكل المسموعات التي من جملتها ما يقول المعاقب بَصِيرٌ بكل المبصرات التي من جملتها ما يقع منه من الأفعال من تتمة الحكم لا بد منه إذ لا بد للناصر من القدرة على نصر المظلوم ومن العلم بأنه كذلك، وعلى الثاني هو تتميم وتأكيد والأول أولى، وقيل: لا يبعد أن يكون المعنى ذلك النصر بسبب تعاقب الليل والنهار وتناوب الأزمان والأدوار إلى أن يجيء الوقت الذي قدره الملك الجبار لانتصار المظلوم وغلبته، وفيه أنه لا محصل له ما لم يلاحظ قدرة الفاعل لذلك، وقيل: يجوز أن تكون الإشارة إلى الاتصاف بالعفو والغفران أي ذلك الاتصاف بسبب أنه تعالى لم يؤاخذ الناس بذنوبهم فيجعل الليل والنهار سرمدا فتتعطل المصالح، وفيه أنه مع كونه لا يناسب السياق غير ظاهر لا سيما إذا لوحظ عطف قوله تعالى: وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ على مدخول الباء فيما قبل، نعم الإشارة إلى الاتصاف في قوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ

Bu durum, 'îlâc' kelimesine daha uygun olduğu üzere birinden eksilttiğini diğerine eklemek suretiyle gece ile gündüzden birini diğerine girdirmekle ya da —sanıldığı gibi her iki gündüz arasına bir gece, her iki gece arasına bir gündüz koymakla değil, zira bu en zahir ve açık olandır— denildiği gibi birini diğerinin yerine getirmekle ifade edilmiştir; yahut da denildiği üzere Allah Teâlâ'nın gece ile gündüzün yaratıcısı ve onları sevk ve idare edeni olması, dolayısıyla kullarının elleriyle bu ikisi içinde cereyan eden hayır, şer, zulüm ve intikam gibi hiçbir şeyin O'na gizli kalmaması sebebiyledir. Birinci ihtimale göre Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } cezalandıranın söylediği sözlerin de dâhil olduğu işitilen her şeyi hakkıyla işiten, { بَصِيرٌ } onun işlediği fiillerin de dâhil olduğu görülen her şeyi hakkıyla gören olduğuna dair kavli hükmün vazgeçilmez bir tamamlayıcısıdır; zira yardım edenin mazluma yardım etmeye gücünün yetmesi ve onun durumunu bilmesi kaçınılmazdır. İkinci ihtimale göre ise bu bir tamamlama ve tekittir; birinci vecih daha evladır. Şöyle de denilmiştir: 'Anlamın; o yardımın gece ve gündüzün ardı ardına gelmesi, zamanların ve devirlerin, el-Melik ve el-Cebbâr olan Allah'ın mazlumun intikamı ve galibiyeti için takdir ettiği vakit gelinceye kadar birbirini takip etmesi sebebiyle olması uzak bir ihtimal değildir.' Ancak bu görüşte, bunu yapanın kudreti mülahaza edilmedikçe bir netice çıkmayacağı itirazı vardır. Şöyle de denilmiştir: İşaretin af ve mağfiretle vasıflanmaya yönelik olması caizdir; yani o vasıflanma, Allah Teâlâ'nın insanları günahlarıyla hemen muaheze etmeyip geceyi ve gündüzü daimi kılmaması ve böylece maslahatların iptal olmaması sebebiyledir. Bunda ise siyakla uyumlu olmamasının yanı sıra kapalılık vardır; bilhassa Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } kavlinin daha önceki bâ'nın dâhil olduğu yere matuf olduğu dikkate alınırsa. Evet, Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } “İşte böyle; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir” kavlindeki işaret vasıflanmaya yöneliktir.

فالمعنى ذلك الاتصاف بكمال القدرة الدال عليه قوله تعالى: يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ إلخ وكمال العلم الدال عليه سَمِيعٌ بَصِيرٌ بسبب أن الله تعالى الواجب لذاته الثابت في نفسه وحده فإن وجوب وجوده ووحدته يستلزمان أن يكون سبحانه هو الموجد لسائر المصنوعات ولا بد في إيجاده لذلك حيث كان على أبدع وجه وأحكمه من كمال العلم على ما بين في موضعه، وقيل: إن وجوب الوجود وحده متكفل بكل كمال حتى الوحدة أو المعنى ذلك الاتصاف بسبب أن الله تعالى الثابت الإلهية وحده ولا يصلح لها إلا من كان كامل القدرة كامل العلم وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إلها هُوَ الْباطِلُ أي المعدوم في حد ذاته أو الباطل الإلهية، والحصر يحتمل أن يكون غير مراد وإنما جيء به للمشاكلة ويحتمل أن يكون مرادا على معنى أن جميع ما يدعون من دونه هو الباطل لا بعضه دون بعض.

Buna göre anlam şöyledir: Allah Teâlâ'nın: { يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } ilâ âhirihî kavlinin delalet ettiği kemal-i kudret ve { سَمِيعٌ بَصِيرٌ } kavlinin delalet ettiği kemal-i ilim ile vasıflanması; Allah Teâlâ'nın yalnızca zâtı gereği vacip ve kendi nefsinde sabit olmasından ötürüdür. Zira O'nun vücub-i vücûdu ve vahdaniyeti, Sübhânehu'nun diğer bütün mahlûkatı icat eden olmasını gerektirir. Mahlûkatı böylesine eşsiz ve muhkem bir surette icat etmesinde ise kendi yerinde açıklandığı üzere kemal derecesinde bir ilim kaçınılmazdır. Şöyle de denilmiştir: Vücub-i vücûd tek başına vahdaniyet dâhil bütün kemalleri temin eder; yahut anlam: O vasıflanma, ulûhiyeti sabit olanın yalnızca Allah Teâlâ olması ve ulûhiyete ancak kâmil kudret ve kâmil ilim sahibinin layık olması sebebiyledir. { وَأَنَّ ما يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ } ilah olarak “O'ndan başka yalvardıkları şeylerin ise” { هُوَ الْباطِلُ } “bâtılın ta kendisi olması sebebiyledir”; yani kendi zâtında madum (yok) veya ilahlığı bâtıl olan şeylerdir. Hasrın murad edilmemiş olması ve sadece müşâkele için getirilmiş olması muhtemel olduğu gibi, O'ndan başka yalvardıkları şeylerin bir kısmı değil tamamının bâtıl olduğu anlamında murad edilmiş olması da muhtemeldir.

وقيل هو باعتبار كمال بطلانه وزيادة هو هنا دون ما في سورة لقمان من نظير هذه الآية لأن ما هنا بين عشر آيات كل آية مؤكدة مرة أو مرتين ولهذا أيضا زيدت اللام في قوله تعالى الآتي: وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ دون نظيره في تلك السورة، ويمكن أن يقال تقدم في هذه السورة ذكر الشيطان فلهذا ذكرت هذه المؤكدات بخلاف سورة لقمان فإنه لم يتقدم ذكر الشيطان هناك بنحو ما ذكر هاهنا قاله النيسابوري، ويجوز أن يكون زيادة هُوَ في هذا الموضع لأن المعلل فيه أزيد منه في ذلك الموضع فتأمل وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ على جميع الأشياء الْكَبِيرُ عن أن يكون له سبحانه شريك لا شيء أعلى منه تعالى شأنا وأكبر سلطانا.

Bunun, onun bâtıllığının kâmil manada olmasından ileri geldiği de söylenmiştir. Bu ayetin Lokmân sûresindeki benzerinde bulunmayan fasıl zamiri olan { هُوَ }'nin burada ziyade kılınması (fazladan getirilmesi); buradaki ayetin, her biri bir veya iki defa tekit edilmiş olan on ayet arasında yer almasındandır. Nitekim bundan dolayı gelecek olan Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } kavlinde, o sûredeki benzerinin aksine lâm harfi ziyade kılınmıştır. Şöyle de denebilir: Bu sûrede daha önce şeytanın zikri geçmişti, bu sebeple Lokmân sûresinin aksine bu tekitler zikredilmiştir; zira orada şeytan burada zikredildiği şekilde zikredilmemiştir; bunu Nîsâbûrî söylemiştir. Bu makamda { هُوَ } zamirinin ziyade kılınmasının, gerekçelendirilen hususun o makamdakinden daha fazla olmasından ileri gelmesi de caizdir, iyi düşün! { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ } bütün varlıkların fevkinde yüce, { الْكَبِيرُ } Sübhânehu'nun bir ortağı olmasından münezzeh ve pek büyük olandır; şânı Allah Teâlâ'dan daha yüce ve hükümranlığı daha büyük hiçbir şey yoktur.

وقرأ الحسن «وإن ما» بكسر الهمزة، وقرأ نافع وابن كثير وابن عامر وأبو بكر «تدعون» بالتاء على خطاب المشركين وقرأ مجاهد واليماني وموسى الأسواري «يدعون» بالياء التحتية مبنيا للمفعول على أن الواو ولما فإنه عبارة عن الآلهة، وأمر التعبير عنها بما ثم إرجاع ضمير العقلاء إليها ظاهر فلا تغفل.

el-Hasan hemzenin kesrasıyla «ve inne mâ» şeklinde okumuştur. Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Bekir müşriklere hitap olarak tâ (ت) ile «ted'ûne» şeklinde okumuşlardır. Mücâhid, Yemânî ve Mûsâ el-Esvârî ise vâv fâil ve «mâ» da ilahlardan kinaye olmak üzere meçhul sîgada yâ (ي) ile «yud'avne» şeklinde okumuşlardır. İlahlardan önce akılsızlar için kullanılan «mâ» ile bahsedilip ardından akıllılara ait zamirin onlara döndürülmesi hususu ise açıktır, gafil olma!

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ أي من جهة العلو ماءً أي ألم تعلم ذلك، وجوز كون الرؤية بصرية نظرا للماء المنزل، والاستفهام للتقرير، وقوله تعالى: فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً أي فتصير، وقيل تصبح على حقيقتها والحكم بالنظر إلى بعض الأماكن تمطر السماء فيها ليلا فتصبح الأرض مخضرة، والأول أولى عطف على أَنْزَلَ والفاء مغنية عن الرابط فلا حاجة إلى تقدير بإنزاله، والتعقيب عرفي أو حقيقي وهو إما باعتبار الاستعداد التام للاخضرار أو باعتباره نفسه وهو كما ترى، وجوز أن تكون الفاء لمحض السبب فلا تعقيب فيها، والعدول عن الماضي إلى المضارع لإفادة بقاء أثر المطر زمانا بعد زمان كما تقول: أنعم على فلان عام كذا فأروح وأغدو شاكرا له ولو قلت:

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } yani yüce cihetten { ماءً } “Görmedin mi ki, Allah gökten bir su indirdi”, yani bunu bilmedin mi? İndirilen suya bakılarak rü'yetin gözle görme anlamında olması da caiz kılınmıştır. İstifham takrir (onaylatma) içindir. Allah Teâlâ'nın: { فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } “böylece yeryüzü yemyeşil oluverir” kavli, yani yeşile dönüşür demektir. Denildi ki: 'Tusbihu' hakiki anlamındadır ve hüküm, göğün geceleyin yağmur yağdırıp yeryüzünün sabahleyin yemyeşil olduğu bazı mekânlar dikkate alınarak verilmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Bu ifade { أَنْزَلَ } fiiline matuftur ve fâ (ف) harfi râbıta (bağlaç) yerine geçtiğinden 'onun indirilmesiyle' şeklinde bir takdire ihtiyaç yoktur. Takip (ardışıklık) ya örfîdir ya da hakikidir; bu da ya yeşermeye tam bir hazırlık kazanması itibarıyla ya da bizzat yeşermenin kendisi itibarıyladır ki bu da gördüğün gibidir. Fâ harfinin sırf sebep için olması ve onda hiçbir ardışıklık bulunmaması da caiz görülmüştür. Geçmiş zamandan şimdiki/geniş zamana (muzariye) dönülmesi; yağmurun eserinin zaman geçtikçe devam ettiğini ifade etmek içindir. Nitekim: 'Falanca bana şu yılda ihsanda bulundu, ben de sabah akşam ona şükrediyorum' dersin. Şayet:

فرحت وغدوت لم يقع ذلك الموقع أو لاستحضار الصورة البديعة ولم ينصب الفعل في جواب الاستفهام هنا في شيء من القراءات فيما نعلم وصرح غير واحد بامتناعه، ففي البحر أنه يمتنع النصب هنا لأن النفي إذا دخل عليه الاستفهام وإن كان يقتضي تقريرا في بعض الكلام وهو معامل معاملة النفي المحض في الجواب ألا ترى قوله تعالى: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى [الأعراف: ١٧٢] وكذلك في الجواب بالفاء إذا أجبت النفي كان على معنيين في كل منهما ينتفي الجواب فإذا قلت: تأتينا فتحدثنا بالنصب فالمعنى ما تأتينا محدثا إنما تأتينا ولا تحدث، ويجوز أن يكون المعنى أنك لا تأتينا فكيف تحدثنا فالحديث منتف في الحالتين والتقرير بأداة الاستفهام كالنفي المحض في الجواب يثبت ما دخلته همزة الاستفهام وينفي الجواب فيلزم من ذلك هنا إثبات الرؤية وانتقاء الاخضرار وهو خلاف المراد، وأيضا جواب الاستفهام ينعقد منه مع الاستفهام شرط وجزاء ولا يصح أن يقال هنا إن تر إنزال الماء تصبح الأرض مخضرة لأن اخضرارها ليس مترتبا على علمك أو رؤيتك إنما هو مترتب على الإنزال اهـ.

'Sabah akşam şükrettim' deseydin bu etkiyi bırakmazdı; ya da o bedî manzarayı zihinde canlandırmak içindir. Bildiğimiz kadarıyla burada istifhamın cevabında hiçbir kıraatte fiil mansup kılınmamıştır ve birden fazla âlim bunun caiz olmadığını açıkça belirtmiştir. Nitekim el-Bahr'da şöyle denilmektedir: 'Burada nasb caiz değildir; zira nefyin (olumsuzluğun) üzerine istifham girdiğinde, her ne kadar bazı kelamlarda takrir gerektirse de cevapta sırf nefy muamelesi görür. Görmez misin Allah Teâlâ'nın: { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? 'Evet' dediler” kavlini! Aynı şekilde fâ ile verilen cevapta nefye cevap verdiğin zaman iki anlam üzere olur ve her ikisinde de cevap nefyedilir. Nasb ile: 'Bize gelmiyorsun ki bizimle konuşasın' dediğinde anlam: 'Bize konuşarak gelmiyorsun, sadece geliyorsun ama konuşmuyorsun' olur. Anlamın: 'Sen bize gelmiyorsun ki nasıl konuşasın' olması da caizdir; dolayısıyla konuşma her iki durumda da menfidir. İstifham edatıyla yapılan takrir ise cevapta sırf nefy gibidir; istifham hemzesinin dâhil olduğu şeyi ispat eder, cevabı ise nefyeder. Buradan hareketle burada görmenin sübutu, yeşermenin ise olumsuzlanması gerekir ki bu muradın aksinedir. Ayrıca istifhamın cevabından istifhamla birlikte şart ve ceza teşekkül eder. Burada: 'Suyun inişini görürsen yer yemyeşil olur' denilmesi sahih olmaz; çünkü yerin yeşermesi senin bilmene veya görmene bağlı değil, sırf suyun indirilmesine bağlıdır.' (Alıntı bitti).

وإلى انعكاس المعنى على تقدير النصب ذهب الزمخشري حيث قال: لو نصب الفعل جوابا للاستفهام لأعطى

Nasb takdirinde anlamın tersine döneceği görüşüne Zemahşerî de gitmiş ve şöyle demiştir: 'Şayet fiil istifhamın cevabı olarak mansup kılınsaydı,

ما هو عكس الغرض لأن معناه إثبات الاخضرار فينقلب بالنصب إلى نفي الاخضرار لكن تعقبه صاحب الفرائد حيث قال: لا وجه لما ذكره صاحب الكشاف ولا يلزم المعنى الذي ذكر بل يلزم من نصبه أن يكون مشاركا لقوله تعالى:

maksadın tam zıddı olan bir anlam verirdi; zira onun anlamı yeşermenin ispatıdır, nasb ile ise yeşermenin nefiyine dönüşür.' Fakat el-Ferâid sahibi onu eleştirerek şöyle demiştir: 'Keşşâf sahibinin zikrettiğinin hiçbir dayanağı yoktur ve zikredilen o anlam gerekmez. Bilakis onun mansup kılınmasından, Allah Teâlâ'nın şu kavline ortak olması gerekir:

أَلَمْ تَرَ تابعا له ولم يكن تابعا الإنزال ويكون مع ناصبه مصدرا معطوفا على المصدر التي تضمنه أَلَمْ تَرَ والتقدير ألم تكن لك رؤية إنزال الماء من السماء وإصباح الأرض مخضرة وهذا غير مراد من الآية بل المراد أن يكون إصباح الأرض مخضرة بإنزال الماء فيكون حصول اخضرار الأرض تابعا للإنزال معطوفا عليه اهـ وفيه بحث.

'Elem tera' [ifadesine] tâbi olmasını, [suyun] indirilmesine tâbi olmamasını ve nasbedicisiyle birlikte 'elem tera' ifadesinin içerdiği masdara matuf bir masdar olmasını [gerektirir]. Takdiri de şöyledir: 'Gökten suyun indirilmesini ve yeryüzünün yeşermiş olmasını görmen vaki olmadı mı?' Oysa ayetten kastedilen bu değildir; bilakis kastedilen, suyun indirilmesi sebebiyle yeryüzünün yeşermiş olmasıdır; böylece yeryüzünün yeşermesinin gerçekleşmesi indirmeye tâbi ve ona matuf olur.' [Alıntı] bitti. Fakat bu görüşte de tartışılacak bir yön vardır.

وقال صاحب التقريب في ذلك: إن النصب بتقدير إن وهو علم للاستقبال فيجعل الفعل مترقبا والرفع جزم بأخباره وتلخيصه أن الرفع جزم بإثباته والنصب ليس جزما بإثباته لا أنه جزم بنفيه، ولا يخفى أنه إن صح في نفسه لا يطابق مغزى الزمخشري، وعلل أبو البقاء امتناع النصب بأمرين، أحدهما انتفاء سببية المستفهم عنه لما بعد الفاء كما تقدم عن البحر، والثاني أن الاستفهام المذكور بمعنى الخبر فلا يكون له جواب وإلى هذا ذهب الفراء فقال: أَلَمْ تَرَ خبر كما تقول في الكلام اعلم أن الله تعالى يفعل كذا فيكون كذا، وقال سيبويه: وسألته يعني الخليل عن قوله تعالى:

et-Takrîb sahibi bu konuda şöyle demiştir: 'Nasb, gelecek zamanın alameti olan gizli bir 'en' (أن) takdiri iledir; dolayısıyla fiili beklenir kılar. Ref ise onun haber verilmesini kesinleştirmektir. Bunun özeti şudur: Ref onun ispatına kesinlik kazandırır, nasb ise —onun nefyini kesinleştirmesi demek olmasa da— ispatını kesinleştirmez.' Kendi içinde sahih olsa bile bu açıklamanın Zemahşerî'nin maksadıyla örtüşmediği açıktır. Ebu'l-Bekâ nasbın caiz olmayışını iki sebebe bağlamıştır: Birincisi, el-Bahr'dan nakledildiği üzere hakkında soru sorulan şeyin fâ harfinden sonraki şeyin sebebi olmamasıdır. İkincisi, zikredilen istifhamın haber anlamında olmasıdır; bu yüzden onun cevabı olmaz. Ferrâ da bu görüşe giderek şöyle demiştir: '{ أَلَمْ تَرَ } sözünde 'Bil ki Allah Teâlâ şöyle yapar ve böyle olur' demen gibi bir haberdir.' Sîbeveyhi şöyle demiştir: 'Ona yani Halîl'e Allah Teâlâ'nın:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً فقال هذا واجب وهو تنبيه كأنك قلت: أتسمع؟ وفي النسخة الشرقية من الكتاب انتبه أنزل الله من السماء ماء فكان كذا وكذا.

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً } kavlini sordum; o: 'Bu vâciptir (ref okunması zorunludur), sanki 'İşitiyor musun?' demişsin gibi bir uyarıdır' dedi.' Kitâb'ın şark nüshasında ise: 'Uyan! Allah gökten su indirdi de şöyle şöyle oldu' şeklindedir.

وقال بعض المتأخرين: يجوز أن يعتبر تسبب الفعل عن النفي ثم يعتبر دخول الاستفهام التقريري فيكون المعنى حصل منك رؤية إنزال الله تعالى الماء فإصباح الأرض مخضرة لأن الاستفهام المذكور الداخل على النفي يكون في معنى نفي النفي وهو إثبات، فإن قلت: الرؤية لا تكون سببا لا نفيا ولا إثباتا للاخضرار، قلت: الرؤية مقحمة والمقصود هو الإنزال أو هي كناية عنه لأنها تلزمه مع أنه يكفي التشبيه بالسبب كما نص عليه الرضي في ما تأتينا فتحدثنا في أحد اعتباريه، واختار هذا في الاستدلال على عدم جواز النصب أن النصب مخلص المضارع للاستقبال اللائق بالجزائية على ما قرر في علم النحو ولا يمكن ذلك في الآية الكريمة كما ترى وبالجملة إن الذي عليه المحققون أن من جوز النصب هنا لم يصب، وأن المعنى المراد عليه ينقلب وقرىء «مخضرة» بفتح الميم وتخفيف الضاد مثل مبقلة ومجزرة أي ذات خضرة إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ أي متفضل على العباد بإيصال منافعهم إليهم برفق ومن ذلك إنزال الماء من السماء واخضرار الأرض بسببه خَبِيرٌ أي عليم بدقائق الأمور ومنها مقادير مصالح عباده.

Müteahhirînden bazıları şöyle demiştir: 'Fiilin olumsuzluktan kaynaklandığı (müsebbeb olduğu) kabul edilip ardından takrîrî istifhamın dâhil olduğu düşünülebilir; böylece anlam: 'Senden Allah Teâlâ'nın suyu indirmesini görmen, akabinde de yeryüzünün yeşermesi vaki oldu' şeklinde olur. Zira olumsuzluğa dâhil olan mezkûr istifham, olumsuzluğun olumsuzlanması yani ispat anlamındadır. Eğer: 'Görmek, yeşerme için ne nefyen ne de ispaten sebep olamaz' dersen; derim ki: Görme araya sokulmuş bir fazlalıktır ve asıl maksat indirmedir ya da görme indirmeyi gerektirdiği için ondan kinayedir. Bununla birlikte Radî'nin 'Bize gelmiyorsun ki bizimle konuşasın' sözünün iki değerlendirmesinden birinde açıkça belirttiği gibi sebebe benzetilmesi de yeterlidir.' Bu zat, nasbın caiz olmadığına delil getirirken şunu tercih etmiştir: Nasb, nahiv ilminde kararlaştırıldığı üzere muzariyi cezaiyete (şartın cevabı olmaya) layık olan geleceğe tahsis eder; bu ise gördüğün gibi yüce ayette mümkün değildir. Velhasıl muhakkiklerin üzerinde bulunduğu görüş şudur: Burada nasbı caiz gören isabet etmemiştir ve bu takdirde murad edilen anlam tersine dönmektedir. Kelime 'mıhzarreh' (مخضرة) şeklinde mîmin fethası ve dâdın şeddesiz haliyle 'mübkile' ve 'mecfere' gibi yani 'yeşillik sahibi' manasında da okunmuştur. { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ } “Şüphesiz Allah lütufkârdır”, yani menfaatlerini kullarına rıfk ile (nezaket ve kolaylıkla) ulaştırarak onlara lütufta bulunandır ki gökten su indirilmesi ve onun sebebiyle yeryüzünün yeşermesi de bundandır; { خَبِيرٌ } “hakkıyla haberdardır”, yani kullarının maslahatlarının ölçüleri de dâhil olmak üzere işlerin inceliklerini tam bilendir.

وقال ابن عباس: لطيف بأرزاق عباده خبير بما في قلوبهم من القنوط، وقال مقاتل: لطيف باستخراج النبات خبير بكيفية خلقه، وقال الكلبي: لطيف بأفعاله بأعمال عباده، وقال ابن عطية: اللطيف هو المحكم للأمور برفق، ونقل الآمدي أنه العالم بالخفيات، وأنت تعلم أنه المعنى المشهور للخبير، وفسره بعضهم بالمخبر ولا يناسب المقام كتفسير اللطيف بما لا تدركه الحاسة.

İbn Abbas şöyle demiştir: 'Kullarının rızıklarına karşı lütufkâr, kalplerindeki ümitsizlikten hakkıyla haberdardır.' Mukâtil: 'Bitkileri çıkarmada lütufkâr, onları nasıl yarattığını hakkıyla bilendir' demiştir. Kelbî: 'Fiillerinde lütufkâr, kullarının amellerinden haberdardır' demiştir. İbn Atiyye: 'Latîf, işleri rıfk ile muhkem yapandır' demiştir. Âmidî'den onun gizlilikleri bilen olduğu nakledilmiştir; sen de bilirsin ki bu, Habîr isminin meşhur anlamıdır. Bazıları onu 'haber veren' şeklinde tefsir etmiştir ki Latîf ismini 'duyuların idrak edemediği şey' olarak tefsir etmek gibi bu da makama uygun düşmemektedir.

لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ خلقا وملكا وتصرفا فاللام للاختصاص التام وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ الذي لا يفتقر إلى شيء أصلا الْحَمِيدُ الذي حمده بصفاته وأفعاله جميع خلقه قالا أو حالا.

{ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } yaratma, mülkiyet ve tasarruf bakımından “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur”; dolayısıyla lâm (ل) tam bir ihtisas (tahsis) içindir. { وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْغَنِيُّ } asla hiçbir şeye muhtaç olmayan “zengindir”, { الْحَمِيدُ } sözle veya hal diliyle bütün yaratılmışların sıfatları ve fiilleri sebebiyle hamdettiği “övgüye layık olandır”.

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ أي جعل ما فيها من الأشياء مذللة لكم معدة لمنافعكم تتصرفون فيها كيف شئتم، وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح لما مر غير مرة ومن الاهتمام بالمقدم والتشويق إلى المؤخر وَالْفُلْكَ بالنصب وإسكان اللام، وقرأ ابن مقسم والكسائي عن الحسن بضمها وهو معطوف على ما عطف الخاص على العام تنبيها على غرابة تسخيرها وكثرة منافعها.

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ } “Görmedin mi ki Allah, yerde olanları sizin hizmetinize verdi”, yani yeryüzündeki şeyleri dilediğiniz gibi tasarruf etmeniz için size boyun eğdirilmiş ve menfaatlerinize hazır kılınmış kıldı. Câr ve mecrûrun sarih mef'ûlden önce getirilmesi defalarca geçtiği üzere öne alınana verilen önem ve sonraya bırakılana teşvik içindir. { وَالْفُلْكَ } kelimesi fetha ve lâmın sükûnu ile mansuptur. İbn Miksem ve Hasan'dan rivayetle Kisâî ise lâmın dammesiyle okumuştur. Bu, hizmete sunuluşundaki harikalığa ve faydalarının çokluğuna dikkat çekmek için umumun üzerine hususun atfedilmesi kabilinden { ما } lafzına matuftur.

وجوز أن يكون عطفا على الاسم الجليل، وقوله تعالى: تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ على الأول حال منه وعلى الثاني خبر لأن وتكون الواو قد عطفت الاسم على الاسم والخبر على الخبر وهو خلاف الظاهر وفي البحر هو إعراب بعيد عن الفصاحة، وقرأ السلمي والأعرج وطلحة وأبو حيوة والزعفراني «والفلك» بالرفع على الابتداء وما بعده خبره والجملة مستأنفة.

İsm-i Celil'e matuf olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } “gemiler de O'nun buyruğuyla denizde akıp gitmektedir” kavli birinci ihtimale göre gemiden haldir; ikinci ihtimale göre ise 'inne'nin haberidir ve vâv (و) ismi isme, haberi de habere matuf kılmış olur ki bu zahire aykırıdır; el-Bahr'da bunun fasahatten uzak bir irap olduğu belirtilmiştir. Sülemî, A'rec, Talha, Ebû Hayve ve Za'ferânî «ve'l-fülkü» şeklinde mübteda olarak ref ile okumuşlardır; sonrası onun haberi olup cümle müste'nefedir.

وجوز أن تكون حالية، وقيل: يجوز أن يكون الرفع بالعطف على محل أن مع اسمها وهو على طرز العطف على الاسم وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ أي عن أن تقع عليها فالكلام على حذف حرف الجر وأن وما بعدها في تأويل مصدر منصوب أو مجرور على القولين المشهورين في ذلك، وجعل بعضهم ذلك في موضع المفعول لأجله بتقدير كراهة أن تقع عند البصريين، والكوفيون يقدرون لئلا تقع.

Cümlenin haliyye olması da caiz görülmüştür. Ref'in, ismiyle beraber 'enne'nin mahalline atıfla olduğu da söylenmiştir ki bu da isme atıf üslubu üzeredir. { وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ } “O, göğü de yeryüzüne düşmekten alıkoyar”, yani düşmesini engeller. Kelam harf-i cerrin hazfi üzeredir; 'en' ve sonrası bu husustaki iki meşhur görüşe göre mansup veya mecrur bir mastar tevilindedir. Bazıları bunu Basralılara göre 'düşmesini kerih gördüğü için' takdiriyle, Kûfelilere göre ise 'düşmesin diye' takdiriyle mef'ûlün lieclih makamında kılmıştır.

وقال أبو حيان: الظاهر أن تَقَعَ في موضع نصب بدل اشتمال من السماء أي ويمنع وقوع السماء على الأرض، ورد بأن الإمساك بمعنى اللزوم يتعدى بالباء وبمعنى الكف بعن وكذا بمعنى الحفظ والبخل كما في تاج المصادر وأما بمعنى المنع فهو غير مشهور، وتعقب بأنه ليس بشيء لأنه مشهور مصرح به في كتب اللغة، قال الراغب:

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zahir olan, { تَقَعَ } fiilinin 'semâ'dan bedel-i iştimal olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani 'göğün yeryüzüne düşmesini engeller' demektir. Buna karşı; 'imsâk' kelimesinin tutunmak manasında bâ (ب) ile, engellemek manasında 'an (عن) ile, Tâcu'l-Masâdır'da geçtiği üzere korumak ve cimrilik etmek anlamında da müteaddi olduğu; menetmek manasının ise meşhur olmadığı söylenerek reddedilmiştir. Fakat bu itirazın bir kıymeti olmadığı belirtilmiştir; zira bu anlam lügat kitaplarında açıkça belirtilmiş ve meşhurdur. Râgıb şöyle demiştir:

يقال أمسكت عنه كذا أي منعته قال تعالى: هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ [الزمر: ٣٨] وكنى عن البخل بالإمساك اهـ، وصرح به الزمخشري والبيضاوي في تفسير قوله تعالى إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا [فاطر: ٤١] نعم الأظهر هو الإعراب الأول، والمراد بإمساكها عن الوقوع على الأرض حفظ تماسكها بقدرته تعالى بعد أن خلقها متماسكة آنا فآنا. وعدم تعلق إرادته سبحانه بوقوعها قطعا قطعا، وقيل إمساكه تعالى إياها عن ذلك بجعلها محيطة لا ثقيلة ولا خفيفة، وهذا مبني على اتحاد السماء والفلك وعلى قول الفلاسفة المشهور بأن الفلك لا ثقيل ولا خفيف:

«Şunu ondan menettim» anlamında «emsektü anhü kezâ» denir. Nitekim Allah Teâlâ: { هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ } “Onlar O'nun rahmetini tutabilirler (engelleyebilirler) mi?” buyurmuştur ve cimrilikten de imsak ile kinaye yapılmıştır. (Alıntı bitti). Zemahşerî ve Beyzâvî de Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } “Şüphesiz Allah, gökleri ve yeri yok olup gitmesinler diye tutar” kavlinin tefsirinde bunu açıkça ifade etmişlerdir. Evet, daha zahir olan birinci iraptır. Göğün yere düşmekten tutulmasından murat; Allah Teâlâ'nın göğü bitişik ve dengeli olarak yarattıktan sonra her an kudretiyle onun bu dengesini muhafaza etmesi ve Sübhânehu'nun iradesinin kesin olarak onun düşmesine taalluk etmemesidir. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın onu düşmekten tutması; onu ne ağır ne de hafif olmayan, kuşatıcı bir cisim kılmak suretiyledir. Bu görüş, semâ ile feleğin bir olduğu kabulüne ve felsefecilerin feleğin ne ağır ne de hafif olduğuna dair meşhur sözlerine dayanır.

وبنوا ذلك على زعمهم استحالة قبوله الحركة المستقيمة وفرعوا عليه أنه لا حار ولا بارد ولا رطب ولا يابس، واستدلوا على استحالة قبول الحركة المستقيمة بما أبطله المتكلمون في كتبهم.

Onlar bunu, feleğin doğrusal hareketi kabul etmesinin imkânsız olduğu zannı üzerine bina etmişler ve bundan feleğin ne sıcak ne soğuk, ne yaş ne de kuru olduğu sonucunu çıkarmışlardır. Doğrusal hareketi kabul etmenin imkânsızlığına ise kelamcıların kitaplarında iptal ettikleri delilleri getirmişlerdir.

والمعروف من مذهب سلف المسلمين أن السماء غير الفلك وأن لها أطيطا لقوله ﵊ «أطت السماء وحق لها أن تئط ما فيها موضوع قدم إلا وفيه ملك قائم أو ساجد» وأنها ثقيلة محفوظة عن الوقوع بمحض إرادته سبحانه وقدرته التي لا يتعاصاها شيء لا لاستمساكها بذاتها.

Müslümanların selefinin mezhebinden bilinen ise semânın felekten farklı olduğu ve aleyhissalâtü vesselâm Efendimizin: «Gökyüzü gıcırdadı, gıcırdamak da onun hakkıdır; zira onda bir ayak basacak yer yoktur ki orada kıyamda veya secdede bir melek bulunmasın» hadisi gereğince bir gıcırtısının bulunduğu; kendi zâtıyla tutunması sebebiyle değil, hiçbir şeyin kendisine karşı duramayacağı Sübhânehu'nun sırf iradesi ve kudretiyle ağır olduğu halde düşmekten korunduğudur.

وذكر بعض المتكلمين لنفي ذلك أنها مشاركة في الجسمية لسائر الأجسام القابلة للميل الهابط فتقبله كقبول غيرها وللبحث فيه على زعم الفلاسفة مجال، والتعبير بالمضارع لإفادة الاستمرار التجددي أي يمسكها آنا فآنا من الوقوع إِلَّا بِإِذْنِهِ أي بمشيئته، والاستثناء مفرغ من أعم الأسباب، وصح ذلك في الموجب قيل لصحة إرادة العموم أو لكون يُمْسِكُ فيه معنى النفي أي لا يتركها تقع بسبب من الأسباب كمزيد مرور الدهور عليها وكثقلها بما فيها إلا بسبب مشيئته وقوعها، وقيل: استثناء من أعم الأحوال أي لا يتركها تقع في حال من الأحوال إلا في كونها متلبسة بمشيئته تعالى ولعل ما ذكرناه أظهر، وفي البحر أن الجار والمجرور متعلق بتقع، وقال ابن عطية: يحتمل أن يتعلق بيمسك لأن الكلام يقتضي بغير عمد ونحوه فكأنه أراد إلا بإذنه فبه يمسكها ولو كان كما قال لكان التركيب بدون إلا انتهى، ولعمري إن ما قاله ابن عطية لا يقوله من له أدنى روية كما لا يخفى، ثم إنه لا دلالة في الآية على وقوع الإذن بالوقوع، وقيل فيها إشارة إلى الوقوع وذلك يوم القيامة فإن السماء فيه تتشقق وتقع على الأرض، وأنا ليس في ذهني من الآيات أو الأخبار ما هو صريح في وقوع السماء على الأرض في ذلك اليوم وإنما هي صريحة في المور والانشقاق والطي والتبدل وكل ذلك لا يدل على الوقوع على الأرض فضلا عن أن يكون صريحا فيه، والظاهر أن المراد بالسماء

Bazı kelamcılar bunu nefyetmek için göğün, aşağı doğru meyli kabul eden diğer cisimlerle cisimlikte ortak olduğunu, dolayısıyla başkalarının kabul ettiği gibi bunu da kabul edeceğini zikretmişlerdir; ancak felsefecilerin iddiasına göre bu konuda tartışma alanı vardır. Muzari sîgasıyla ifade edilmesi, yenilenen bir sürekliliği ifade etmek içindir; yani onu düşmekten anbean tutar; { إِلَّا بِإِذْنِهِ } “ancak O'nun izniyle olması müstesna”, yani O'nun dilemesiyle. İstisna en genel sebeplerden yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır. Bunun olumlu cümlede caiz olması; umum murat etmenin sahih olmasından ya da { يُمْسِكُ } fiilinin nefy manası taşımasındandır; yani üzerinden uzun devirlerin geçmesi ve içindekilerle birlikte ağırlaşması gibi sebeplerden hiçbir sebeple onun düşmesine izin vermez, ancak düşmesini dilemesi sebebiyle olması müstesnadır. Denildi ki: En genel hallerden bir istisnadır; yani Allah Teâlâ'nın dilemesiyle irtibatlı olması hali müstesna, hiçbir halde onun düşmesine meydan vermez; zikrettiğimiz açıklama belki de daha zahirdir. el-Bahr'da câr ve mecrûrun 'takau' fiiline müteallik olduğu belirtilmiştir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: 'Kelam 'direksiz ve benzeri' anlamını iktiza ettiği için 'yümsikü'ye taalluk etmesi muhtemeldir; sanki 'ancak O'nun izniyle [olabilir], işte O'nun izniyle onu tutmaktadır' demek istemiştir. Eğer onun dediği gibi olsaydı terkip 'illâ' (إلَّا) edatı olmaksızın kurulurdu (Alıntı bitti).' Benim ömrüme andolsun ki İbn Atiyye'nin söylediğini, gizli kalmayacağı üzere en ufak bir düşünme yetisi olan kimse söylemez. Kaldı ki ayette düşme izninin vuku bulduğuna dair bir delalet yoktur. Denildi ki: Ayette düşüşe bir işaret vardır, bu da kıyamet günündedir; zira gök o günde yarılır ve yeryüzüne düşer. Benim zihnimde ise o günde göğün yeryüzüne düşeceğine dair sarih hiçbir ayet veya hadis yoktur; nasslar ancak çalkalanma, yarılma, dürüleme ve değişme hususunda sarihtir; bunların hiçbiri açık olmak şöyle dursun, yeryüzüne düşmeye bile delalet etmez. Zahir olan odur ki 'semâ'dan murat,

جنسها الشامل للسماوات السبع، ويؤيده ما أخرجه الطبراني عن ابن عباس قال: إذا أتيت سلطانا مهيبا تخاف أن يسطو بك فقل: الله أكبر الله أكبر من خلقه جميعا الله أكبر مما أخاف وأحذر أعوذ بالله الذي لا إله إلا وهو الممسك السماوات السبع أن يقمن على الأرض إلا بإذنه من شر عبدك فلان وجنوده وأتباعه وأشياعه من الجن والإنس إلهي كن لي جارا من شرهم جل ثناؤك وعز جارك وتبارك اسمك لا إله غيرك ثلاث مرات.

yedi kat göğü içine alan cins ismidir. Taberânî'nin İbn Abbas'tan naklettiği şu rivayet de bunu desteklemektedir: 'Sana saldırıp kötülük etmesinden korktuğun heybetli bir idarecinin yanına girdiğinde şöyle de: Allah en büyüktür, Allah bütün yarattıklarından daha büyüktür; Allah korktuğum ve sakındığım şeylerden daha büyüktür. Kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, yedi kat göğü O'nun izni olmaksızın yeryüzüne düşmekten alıkoyan Allah'a, kulun falancanın, ordularının, ona uyanların, cinlerden ve insanlardan olan taraftarlarının şerrinden sığınırım. Allah'ım, onların şerrine karşı bana koruyucu ol! Senin övgün yücedir, koruduğun kimse azizdir, ismin mübarektir; Senden başka hiçbir ilah yoktur (üç defa).'

والظاهر أيضا أن مساق الآية للامتنان لا للوعيد كما جوزه بعضهم، ويؤيد ذلك قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ حيث سخر لهم ما سخر ومن عليهم بالأمن مما يحول بينهم وبين الانتفاع به من وقوع السماء على الأرض، وقيل حيث هيأ لهم أسباب معايشهم وفتح عليهم أبواب المنافع وأوضح لهم مناهج الاستدلال بالآيات التكوينية والتنزيلية، وجعل الجملة تعليلية لما في ضمن أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ إلخ أظهر فيما قلنا، والرأفة قيل ما تقتضي درء المضار والرحمة قيل: ما تقتضي جلب المصالح ولكون درء المضرة أهم من جلب المصلحة قدم رؤوف على رحيم، وفي كل ما امتن به سبحانه درء وجلب، نعم قيل إمساك السماء عن الوقوع أظهر في الدرء ولتأخيره وجه لا يخفى، وقال بعضهم: الرأفة أبلغ من الرحمة وتقديم (رؤف) للفاصلة وذهب جمع إلى أن الرحمة أعم ولعله الظاهر، وتقديم بِالنَّاسِ للاهتمام وقيل للفاصلة والفصل بين الموضعين مما لا يستحسن وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ بعد أن كنتم جمادا عناصر ونطفا حسبما فصل في مطلع السورة الكريمة ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عند مجيء آجالكم ثُمَّ يُحْيِيكُمْ عند البعث إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ أي جحود بالنعم مع ظهورها وهذا وصف للجنس بوصف بعض أفراده، وقيل المراد بالإنسان الكافر وروي ذلك عن ابن عباس ومجاهد، وعن ابن عباس أيضا أنه قال: هو الأسود بن عبد الأسد وأبو جهل وأبي بن خلف ولعل ذلك على طريق التمثيل لِكُلِّ أُمَّةٍ كلام مستأنف جيء به لزجر معاصريه ﵊ من أهل الأديان السماوية عن منازعته ﵊ بيان حال ما تمسكوا به من الشرائع وإظهار خطئهم في النظر أي لكل أمة معينة من الأمم الخالية والباقية جَعَلْنا وضعنا وعينا مَنْسَكاً أي شريعة خاصة، وتقديم الجار والمجرور على الفعل للقصر لا لأمة أخرى منهم، والكلام نظير قولك لكل من فاطمة وزينب وهند وحفصة أعطيت ثوبا خاصا إذا كنت أعطيت فاطمة ثوبا أحمر وزينب ثوبا أصفر وهندا ثوبا أسود وحفصة ثوبا أبيض فإنه بمعنى لفاطمة أعطيت ثوبا أحمر لا لأخرى من أخواتها ولزينب أعطيت ثوبا أصفر لا لأخرى منهن وهكذا، وحاصل المعنى هنا عينا كل شريعة لأمة معينة من الأمم بحيث لا تتخطى أمة منهم شريعتها المعينة ما إلى شريعة أخرى لا استقلالا ولا اشتراكا، وقوله تعالى: هُمْ ناسِكُوهُ صفة لمنسكا مؤكدة للقصر، والضمير لكل أمة باعتبار خصوصها أي تلك الأمة المعينة ناسكون به وعاملون لا أمة أخرى فالأمة التي كانت من مبعث موسى إلى مبعث عيسى ﵉ منسكهم ما في التوراة هم عاملون به لا غيرهم والتي من مبعث عيسى ﵇ إلى مبعث نبينا ﷺ منسكهم ما في الإنجيل هم عاملون به لا غيرهم، وأما الأمة الموجودة عند مبعث النبي ﷺ ومن بعدهم من الموجودين إلى يوم القيامة فهم أمة واحدة منسكهم ما في القرآن ليس إلا، والفاء في قوله سبحانه: فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ أي أمر الدين لترتيب النهي على ما قبلها فإن تعيينه تعالى لكل أمة من الأمم التي من جملتها أمته ﵊ شريعة مستقلة بحيث لا تتخطى أمة منهم ما عين لها موجب لطاعة هؤلاء له ﷺ وعدم منازعتهم إياه في أمر الدين زعما منهم أن شريعتهم ما عين لآبائهم مما في التوراة والإنجيل فإن ذلك شريعة لمن مضى قبل انتساخه وهؤلاء أمة مستقلة شريعتهم ما في القرآن فحسب، والظاهر أن المراد نهيهم حقيقة عن النزاع في ذلك.

Ayrıca ayetin sevk ediliş gayesinin bazılarının caiz gördüğü gibi tehdit değil, nimetleri hatırlatma (imtinan) olduğu da zahirdir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah insanlara çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavli de bunu desteklemektedir; zira hizmetlerine sunduğu şeyleri onların hizmetine vermiş ve göğün yere düşmesi gibi o nimetten faydalanmalarına engel olacak şeylerden emin kılmak suretiyle onlara lütufta bulunmuştur. Şöyle de denilmiştir: Onlara maişet sebeplerini hazırladığı, menfaat kapılarını açtığı, kevnî ve tenzîlî ayetlerle istidlal yollarını kendilerine açıkladığı için böyledir. Cümlenin { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ } ilâ âhirihî ifadesinin zımnında bulunan mananın gerekçesi (ta'lîli) kılınması bizim söylediğimiz hususta daha zahirdir. Re'fetin zararları defetmeyi, rahmetin ise faydaları celbetmeyi gerektirdiği söylenmiştir; zararı defetmek maslahatı celbetmekten daha mühim olduğu için 'raûf' ismi 'rahîm' isminden öne alınmıştır. Sübhânehu'nun lütfettiği her şeyde bir defetme ve celbetme vardır; evet, göğün düşmekten tutulmasının zararı defetmede daha belirgin olduğu ve sonraya bırakılmasının da gizli olmayan bir hikmeti bulunduğu söylenmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Re'fet rahmetten daha beliğdir; 'raûf' isminin öne alınması fâsıla (ayet sonu uyumu) içindir. Bir topluluk ise rahmetin daha umumi olduğu görüşüne gitmiştir ki zahir olan da budur. { بِالنَّاسِ } ifadesinin öne alınması ihtimam (önem verme) içindir; fâsıla için olduğu da söylenmiştir, ancak iki yerin arasını ayırmak pek hoş karşılanmaz. { وَهُوَ الَّذِي أَحْياكُمْ } sûre-i kerîmenin başında tafsil edildiği üzere maddeler ve nutfeler halinde cansız iken “Sizi dirilten O'dur”, { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } ecelleriniz geldiğinde “sonra sizi öldürecek”, { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } ba's (yeniden diriliş) vaktinde “sonra sizi [tekrar] diriltecektir”. { إِنَّ الْإِنْسانَ لَكَفُورٌ } “Şüphesiz insan pek nankördür”, yani apaçık olmasına rağmen nimetleri fazlasıyla inkâr edendir; bu, fertlerinden bazısının vasfıyla cinsin vasfedilmesidir. İnsandan kastın kâfir olduğu da söylenmiştir; bu rivayet İbn Abbas ve Mücâhid'den nakledilmiştir. İbn Abbas'tan onun Esved b. Abdilesed, Ebû Cehil ve Übeyy b. Halef olduğu da rivayet edilmiştir; bu muhtemelen temsil yoluyladır. { لِكُلِّ أُمَّةٍ } ifadesi; aleyhissalâtü vesselâm Efendimizin çağdaşı olan semavî din mensuplarını onunla münakaşa etmekten caydırmak, bağlandıkları şeriatların durumunu açıklamak ve bakış açılarındaki hatayı ortaya koymak için getirilmiş müste'nef bir kelamdır. Yani: Geçmiş ve baki kalan ümmetlerden belirli her bir ümmet için { جَعَلْنا } koyduk ve tayin ettik { مَنْسَكاً } yani özel bir şeriat. Câr ve mecrûrun fiilden öne alınması hasr içindir; yani onların dışındaki başka bir ümmet için değil. Bu söz, Fâtıma'ya kırmızı, Zeyneb'e sarı, Hind'e siyah ve Hafsa'ya beyaz bir elbise verdiğinde söylediğin: 'Fâtıma, Zeyneb, Hind ve Hafsa'nın her birine özel bir elbise verdim' sözünün benzeridir; zira bu: 'Fâtıma'ya kız kardeşlerinden başkasına değil kırmızı bir elbise verdim, Zeyneb'e onlardan başkasına değil sarı bir elbise verdim...' demektir. Buradaki kastedilen anlamın özeti şudur: Her bir şeriatı ümmetlerden belirli bir ümmete öyle tayin ettik ki onlardan hiçbir ümmet kendisi için tayin edilen şeriatı ne müstakil olarak ne de ortaklaşa aşarak başka bir şeriata geçemez. Allah Teâlâ'nın: { هُمْ ناسِكُوهُ } kavli, 'menseken' için hasrı pekiştiren bir sıfattır. Zamir hususiyeti itibarıyla her bir ümmete aittir; yani başkası değil, o muayyen ümmet onunla amel eder ve onu tatbik eder. Mûsâ'nın peygamberliğinden Îsâ'nın aleyhimesselâm peygamberliğine kadar olan ümmetin menseki Tevrat'takilerdir ve onunla amel edenler başkası değil onlardır. Îsâ'nın aleyhisselâm peygamberliğinden Nebimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine kadar olan ümmetin menseki İncil'dekilerdir ve onunla amel edenler başkası değil onlardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliği zamanında bulunan ümmet ve onlardan sonra kıyamet gününe kadar var olacak olanlar ise tek bir ümmettir ve onların menseki sadece Kur'an'dakilerdir. Sübhânehu'nun: { فَلا يُنازِعُنَّكَ فِي الْأَمْرِ } “Öyleyse bu din işinde seninle asla çekişmesinler” kavlindeki fâ (ف) harfi; nehyin kendisinden öncekine tertip edilmesi içindir. Zira Allah Teâlâ'nın —aleyhissalâtü vesselâm Efendimizin ümmeti de dâhil olmak üzere— ümmetlerden her biri için hiçbir ümmetin kendisi için tayin edileni aşamayacağı şekilde müstakil bir şeriat tayin etmesi; onların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem itaat etmelerini ve şeriatlarının Tevrat ve İncil'de ataları için tayin edilenler olduğu zannıyla din konusunda onunla çekişmemelerini gerektirir. Zira o, neshedilmeden önce geçmiştekilerin şeriatı idi; bunlar ise şeriatı yalnızca Kur'an'dan ibaret olan müstakil bir ümmettir. Zahir olan, muradın onların bu konuda çekişmelerinin hakikaten nehyedilmesi olduğudur.

واختار بعضهم كونه كناية عن نهيه ﷺ عن الالتفات إلى نزاعهم المبني على زعمهم المذكور لأنه أنسب

Bazıları bunun, gelecek olan Allah Teâlâ'nın kavline daha uygun düşmesi sebebiyle,

بقوله تعالى الآتي: وَادْعُ إلخ، وأمر إلا نسبية عليه ظاهر إلا أنه في نفسه خلاف الظاهر، وقال الزجاج: هو نهي له ﵊ عن منازعتهم كما تقول: لا يضاربنك زيد أي لا تضاربنه وذلك بطريق الكناية، وهذا إنما يجوز على ما قيل وبحث فيه من باب المفاعلة للتلازم فلا يجوز في مثل لا يضربنك زيد أن تريد لا تضربنه.

{ وَادْعُ } ilâ âhirihî kavline daha münasip olduğu gerekçesiyle, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onların bu zanna dayalı çekişmelerine iltifat etmesinin yasaklanmasından kinaye olduğunu tercih etmiştir. Bu takdirde münasebet açıktır; ancak kendi içinde zahire aykırıdır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Zeyd sana vurmasın (sen de ona vurma) demen gibi, kinaye yoluyla Efendimizin aleyhissalâtü vesselâm onlarla çekişmesinin yasaklanmasıdır.' Bu ise söylendiği ve üzerinde tartışıldığı üzere, müfâale babından geldiğinde tarafların karşılıklı fiili gerektirmesi sebebiyle caiz olur; dolayısıyla 'Zeyd seni dövmesin' gibi bir ifadede 'Sen onu dövme' anlamını murat etmek caiz değildir.

وتعقب بأنه لا يساعده المقام، وقرىء «فلا ينازعنك» بالنون الخفيفة، وقرأ أبو مجلز، ولا حق بن حميد «فلا ينزعنك» بكسر الزاي على أنه من النزع بمعنى الجذب كما في البحر، والمعنى كما قال ابن جني فلا يستخفنك عن دينك إلى أديانهم فتكون بصورة المنزوع عن شيء إلى غيره.

Buna karşı makamın bu açıklamayı desteklemediği söylenerek eleştirilmiştir. Kelime hafif nûn ile «fe lâ yunâzi'anneke» şeklinde de okunmuştur. Ebû Miclez ve Lâhık b. Humeyd, el-Bahr'da belirtildiği üzere çekip koparmak (cezbetmek) manasındaki 'nez' kökünden olmak üzere zây (ز) harfinin kesrasıyla «fe lâ yenzi'anneke» şeklinde okumuşlardır. İbn Cinnî'nin belirttiği üzere mana: 'Seni kendi dinlerinden alıp onların dinlerine çekip kaydırmasınlar; böylece bir şeyden çekilip başka bir şeye götürülmüş kimse durumuna düşmeyesin' demektir.

وفي الكشاف أن المعنى أثبت في دينك ثباتا لا يطمعون أن يجذبوك ليزيلوك عنه، والمراد زيادة التثبيت له ﵊ بما يهيج حميته ويلهب غضبه لله تعالى ولدينه ومثله كثير في القرآن.

el-Keşşâf'ta mananın şöyle olduğu belirtilmiştir: 'Dininde öyle bir sebatla dur ki seni ondan söküp koparmaya tama etmesinler.' Buradaki maksat, onun hamiyetini harekete geçirecek, Allah Teâlâ ve O'nun dini uğruna gayretini alevlendirecek şeylerle Efendimizin aleyhissalâtü vesselâm sebatını artırmaktır; bunun Kur'an'da benzerleri çoktur.

وقال الزجاج: هو من نازعته فنزعته أنزعه أي غلبته، فالمعنى لا يغلبنك في المنازعة والمراد بها منازعة الجدال يعني أن ذلك من باب المغالبة، لكن أنت تعلم أنها عند الجمهور تقال في كل فعل فاعلته ففعلته أفعله بضم العين ولا تكسر إلا شذوذا، وزعم الكسائي ورده العلماء أن ما كان عينه أو لامه حرف حلق لا يضم بل يترك على ما كان عليه فيكون ما هنا على توجيه الزجاج شاذا عند الجمهور.

Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu kelime 'nâza'tühû fe-neza'tühû enzı'uhû' (onunla çekiştik ve ben ona galip geldim) ifadesindendir; mana: 'Münakaşada sana galip gelmesinler' demektir ve bundan maksat cedelleşme çekişmesidir.' Yani bu, mugâlebe (üstün gelme) babındandır. Fakat bilirsin ki cumhura göre bu, 'fâ'altühû fe-fa'altühû ef'ulühû' şeklinde aynü'l-fiilin dammesiyle söylenir ve şaz durumlar hariç kesra ile okunmaz. Kisâî ise —ki âlimler onu reddetmiştir— aynü'l-fiili veya lâmü'l-fiili boğaz harfi olan fiillerin damme almayıp olduğu hal üzere bırakıldığını iddia etmiştir; bu durumda buradaki kelime Zeccâc'ın izahına göre cumhur nezdinde şaz olur.

وقال سيبويه: كما في المفصل وليس في كل شيء يكون هذا أي باب المغالبة ألا ترى أنك تقول : نازعني فنزعته استغني عنه بغلبته، ثم إن المراد من لا يغلبنك في المنازعة لا تقصر في منازعتهم حتى يغلبوك فيها، وفيه مبالغة في التثبيت فليس هناك نهي له ﷺ عن فعل غيره، هذا وما ذكرتا من تفسير المنسك بالشريعة هو رواية عطاء عن ابن عباس واختاره القفال، وقال الإمام: هو الأقرب، وقيل: هو مصدر بمعنى النسك أي العبادة، قال ابن عطية: يعطي ذلك هُمْ ناسِكُوهُ وقيل: هو اسم زمان، وقيل: اسم مكان، وكان الظاهر ناسكون فيه إلا أنه اتسع في ذلك، وقال مجاهد: هو الذبح.

Sîbeveyhi'nin el-Mufassal'da geçtiği üzere şöyle dediği nakledilmiştir: 'Bu yani mugâlebe babı her şeyde olmaz. Görmez misin ki: «Nâza'anî fe-neza'tühû» (benimle çekişti ve ben ona galebe çaldım) dersin; bunun yerine «galebtühû» (ona galip geldim) demekle yetinilmiştir.' Sonra 'münakaşada sana galip gelmesinler' ifadesinden murat; sana galip gelecekleri dereceye varacak şekilde onlarla mücadelede kusur göstermemendir. Bunda sebatı artırmada mübalağa vardır; dolayısıyla burada Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem başkasının fiilinden nehyedilmesi söz konusu değildir. Mensek kelimesinin şeriat olarak yaptığımız bu tefsiri, Atâ'nın İbn Abbas'tan rivayetidir ve Kaffâl de bunu tercih etmiştir. İmam (Fahreddin er-Râzî): 'En uygun olanı budur' demiştir. Denildi ki: O, ibadet manasında 'nüsük' kökünden bir mastardır; İbn Atiyye: '{ هُمْ ناسِكُوهُ } ifadesi bu manayı verir' demiştir. Zaman ismi veya mekân ismi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde ifadenin zahiri 'nâsikûne fîhi' şeklinde olurdu, ancak burada genişlik (tavassu') gösterilmiştir. Mücâhid ise: 'O kurban kesmektir' demiştir.

وأخرج ذلك الحاكم وصححه والبيهقي في الشعب عن علي بن الحسن رضي الله تعالى عنهما وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وعبد بن حميد عن عكرمة، وجعل ضمير يُنازِعُنَّكَ للمشركين، والأمر المتنازع فيه أمر الذبائح لما ذكر من أن الآية نزلت بسبب قول الخزاعيين بديل بن ورقاء. وبشر بن سفيان ويزيد بن خنيس للمؤمنين ما لكم تأكلون ما قتلتم ولا تأكلون ما قتل الله تعالى، ومنهم من اقتصر على جعل محل النزاع أمر النسائك وجعله عبارة عن قول الخزاعيين المذكور. وتعقبه شيخ الإسلام بأنه مما لا سبيل إليه أصلا كيف لا وإنه يستدعي أن يكون أكل الميتة وسائر ما يدين به المشركون من الأباطيل من المناسك التي جعلها الله تعالى لبعض الأمم ولا يرتاب في بطلانه عاقل، وأجيب بأن المعنى عليه لا ينازعنك المشركون في أمر النسائك فإنه لكل أمة شريعة شرعناها وأعلمناك بها فكيف ينازعون بما ليس له عين ولا أثر فيها، وقيل: المعنى عليه لا تلتفت إلى نزاع المشركين في أمر الذبائح فإنا جعلنا لكل أمة من أهل الأديان ذبحاهم ذابحوه.

Bunu Hâkim tahriç edip tashih etmiş; Beyhakî Şu'ab'da Ali b. el-Hüseyin'den radıyallâhu teâlâ anhümâ, İbn Ebî Hâtim İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ ve Abd b. Humeyd İkrime'den rivayet etmiştir. { يُنازِعُنَّكَ } fiilindeki zamiri müşriklere raci kılmışlar ve hakkında çekişilen hususu da kurbanlar meselesi yapmışlardır. Zira ayetin; Huzâalı Büdeyl b. Verkâ, Bişr b. Süfyân ve Yezîd b. Hunneys'in müminlere: 'Size ne oluyor da kendi öldürdüğünüzü (kestiğinizi) yiyorsunuz da Allah Teâlâ'nın öldürdüğünü (leşi) yemiyorsunuz?' demeleri sebebiyle indiği zikredilmiştir. Bazıları ise çekişme konusunu sadece kurbanlar meselesiyle sınırlandırmış ve bunu zikredilen Huzâalıların sözünden ibaret kılmıştır. Şeyhülislam buna karşı çıkarak bunun hiçbir surette mümkün olamayacağını belirtmiştir: 'Nasıl olmasın ki bu, leş yemenin ve müşriklerin din edindikleri diğer bâtılların, Allah Teâlâ'nın bazı ümmetler için koyduğu menseklerden/ibadetlerden olmasını iktiza eder; bunun bâtıl olduğunda ise hiçbir akıl sahibi şüphe etmez.' Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu takdire göre mana: 'Müşrikler kurbanlar konusunda seninle çekişmesinler; zira her ümmet için koyduğumuz ve sana bildirdiğimiz bir şeriat vardır, öyleyse hakkında hiçbir iz ve delil bulunmayan bir şeyle nasıl çekişebilirler?' şeklindedir. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Müşriklerin kurbanlar hususundaki çekişmelerine iltifat etme; zira biz din mensuplarından her bir ümmet için kurban kesmeyi meşru kıldık, onlar da onu kesmektedirler' demektir.

وحاصله لا تلتفت إلى ذلك فإن الذبح شرع قديم للأمم غير مختص بأمتك وهذا لا شك في صحته، ومن قال بصحة الآثار وعض عليها بالنواجذ لا يكاد يجد أولى منه في بيان حاصل الآية على ما تقتضيه، ومن لم يكن كذلك ورأى أن الآية متى احتملت معنى جزلا لا محذور فيه قيل به وإن لم يذكره أحد من السلف فعليه بما ذكرناه أولا في

Bunun özeti şudur: [Ey Muhammed!] Buna aldırış etme; zira hayvan boğazlama (kurban), senin ümmetine has olmayıp [geçmiş] ümmetler için de kadim bir şeriattır. Bunun doğruluğunda şüphe yoktur. Rivayetlerin sıhhatini kabul edip bunlara azı dişleriyle sımsıkı sarılan kimse, gerektirdiği vecih üzere ayetin özetini açıklamada bundan daha evlasını neredeyse bulamaz. Böyle olmayıp da ayet mahzursuz, fasih ve veciz bir anlam ihtiva ettiğinde, Selef'ten hiç kimse zikretmemiş olsa dahi onunla amel edilip söylenebileceği görüşünde olan kimse ise,

تفسير الآية، وأيا ما كان فالظاهر أنه إنما لم تعطف هذه الجملة كما عطف قوله تعالى: وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا [الحج: ٣٤] إلخ لضعف الجامع بنيها وبين ما تقدمها من الآيات بخلاف ذلك. وفي الكشف بيانا لكلام الكشاف في توجيه العطف هناك وتركه هنا أن الجامع هناك قوي مقتض للعطف فإن قوله تعالى: لَكُمْ فِيها أي في الشعائر منافع دينية ودنيوية كوجوب نحرها منتهية إلى البيت العتيق كالإعادة لما في قوله تعالى: لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ [الحج: ٢٨] إلا أن فيه تخصيصا بالمخاطبين فعطف عليه وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً للذكر لتتم الإعادة والغرض من هذا الأسلوب أن يبين أنه شرع قديم وأنه لم يزل متضمنا لمنافع جليلة في الدارين، وأما فيما نحن فيه فأين حديث النسائك من حديث تعداد الآيات والنعم الدالة على كمال العلم والقدرة والحكمة والرحمة، ولعمري إن شرعية النسائك لكل أمة وإن كانت من الرحمة والنعمة لكن النظر إلى المجانسة بين النعم وما سيق له الكلام فالحالة مقتضية للقطع، وذكره هاهنا لهذه المناسبة على نحو خفي ضيق اهـ، وهو حسن وظاهره تفسير النسك بالذبح.

ayetin tefsirinde ilk önce zikrettiğimiz açıklamaya sarılmalıdır. Her ne olursa olsun zahir olan şudur: Allah Teâlâ'nın: { وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً لِيَذْكُرُوا } “Her ümmet için bir kurban ibadeti kıldık ki... ansınlar” kavli matuf kılındığı halde bu cümlenin matuf kılınmayışı; bunun aksine, onunla kendisinden önceki ayetler arasındaki müşterek bağın (câmiin) zayıflığından ötürüdür. el-Keşşâf hâşiyesinde, oradaki atfın ve buradaki terk edilişin gerekçesi hususunda Keşşâf'ın sözünü açıklarken şöyle denmektedir: 'Oradaki bağ güçlüdür ve atfı gerektirir. Zira Allah Teâlâ'nın: 'Onlarda yani kurbanlıklarda sizin için Beyt-i Atîk'e kadar kurban edilmeleri gibi dinî ve dünyevî menfaatler vardır' kavli; Allah Teâlâ'nın: { لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ } “Kendilerine ait birtakım menfaatlere şahit olsunlar ve bilinen günlerde Allah'ın adını ansınlar” kavlindeki ifadenin bir iadesi (tekrarı) gibidir. Şu kadar var ki orada muhataplara tahsis vardır; bu sebeple tekrarın tamamlanması için onun üzerine: 'Her ümmet için anmaları amacıyla bir mensek kıldık' ifadesi atfedilmiştir. Bu üsluptan maksat; bunun kadim bir şeriat olduğunu, her iki yurtta da yüce menfaatleri içermeye devam ettiğini beyan etmektir. Üzerinde bulunduğumuz ayette ise, kurban bahsi nerede; kâmil ilim, kudret, hikmet ve rahmete delalet eden ayetlerin ve nimetlerin sayılması bahsi nerede! Ömrüme andolsun ki her ümmet için kurban ibadetinin meşru kılınması her ne kadar rahmet ve nimetten olsa da nimetler arasındaki türdeşliğe ve kelamın sevk gayesine bakıldığında durum atfın terkini (kat') iktiza etmektedir; buradaki zikri ise bu münasebetle kapalı ve dar bir tarzdadır.' (Alıntı bitti). Bu güzel bir izahtır ve zahiri 'nüsük' kelimesinin kurban olarak tefsir edilmesidir.

وذكر الطيبي أن ما تقدم عطف على قوله تعالى: وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ [الحج: ٣٢] إلخ وهو من تتمة الكلام مع المؤمنين أي الأمر ذلك والمطلوب تعظيم شعائر الله تعالى وليس هذا مما يختص بكم إذ كل أمة مخصوصة بنسك وعبادة.

Tîbî, daha önce geçen kısmın Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ } “Kim Allah'ın nişanelerine saygı gösterirse...” kavline matuf olduğunu, bunun müminlerle yapılan hitabın tamamlayıcısı olduğunu belirtmiştir; yani: 'Durum böyledir ve istenen şey Allah Teâlâ'nın şeâirine saygı göstermektir; bu ise sadece size has bir durum değildir, zira her ümmet kendine has bir ibadet ve nüsük ile belirlenmiştir.'

وهذه الآية مقدمة نهي النبي ﷺ عما يوجب نزاع القوم تسلية له وتعظيم لأمره حيث جعل أمره منسكا ودينا يعني شأنك وشأن أمثالك من الأنبياء والمرسلين ﵈ ترك المنازعة مع الجهال وتمكينهم من المناظرة المؤدية إلى النزاع وملازمة الدعوة إلى التوحيد أو لكل أمة من الأمم الخالية المعاندة جعلنا طريقا وديناهم ناسكوه فلا ينازعنك هؤلاء المجادلة. سمي دأبهم نسكا لا يجابههم ذلك على أنفسهم واستمرارهم عليه تهكما بهم ومسلاة لرسوله ﷺ مما كان يلقى منهم، وأما اتصاله بما سبق من الآيات فإن تعالى: وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ [الحج: ٥٥] يوجب القلع عن إنذار القوم وإلا يأس منهم ومتاركتهم والآيات المتخللة كالتأكيد لمعنى التسلية فجيء بقوله تعالى:

Bu ayet; kavmin çekişmesini gerektirecek şeylerden Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem nehyetmeye, ona teselli vermeye ve onun getirdiğini bir ibadet yolu ve din kılmak suretiyle onun şanını yüceltmeye bir mukaddimedir. Yani: Senin ve senin emsalin olan peygamberlerin ve resullerin aleyhimüsselâm şânı; cahillerle münakaşayı, onların münakaşaya yol açacak tartışmalarına imkân vermeyi terk etmek ve tevhide davete devam etmektir. Yahut geçmiş inatçı ümmetlerden her biri için bir yol ve din kıldık, onlar onunla amel etmektedirler; öyleyse bu cedelciler seninle çekişmesinler. Kendileri üzerine bunu zorunlu kılmaları ve üzerinde ısrarla durmaları sebebiyle onlarla alay etmek ve onlardan gördüğü eziyetlere karşı Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli olmak üzere onların bu âdeti 'nüsük' olarak adlandırılmıştır. Kendisinden önceki ayetlerle irtibatına gelince: Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ } “İnkâr edenler ise ondan şüphe içinde olmaktan geri durmazlar” kavli, o kavmi uyarmaktan vazgeçmeyi, onlardan ümit kesmeyi ve onları kendi hallerine bırakmayı gerektirir. Araya giren ayetler ise teselli manasını pekiştirmektedir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın şu kavli getirilmiştir:

لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ تحريضا له ﵊ على التأسي بالأنبياء السالفة في متاركة القوم والإمساك عن مجادلتهم بعد الإياس من إيمانهم وينصره قوله تعالى: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فالربط على طريقة الاستئناف وهو أقوى من الربط اللفظي، والذي يدور عليه قطب هذه السورة الكريمة الكلام في مجادلة القوم ومعانديهم والنعي عليهم بشدة شكيمتهم ألا ترى كيف افتتحها بقوله سبحانه: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ [الحج: ٣] وكررها وجعلها أصلا للمعنى المهتم به وكلما شرع في أمر كر إليه تثبيتا لقلب الرسول ﷺ ومسلاة لصدره الشريف ﵊ فلا يقال: إن هذه الآية واقعة مع أباعد عن معناها انتهى، ولعمري إنه أبعد عن ربوع التحقيق وفسر الآية الكريمة بما لا يليق. وقد تعقب الكشف اتصاله بما ذكر بأنه لا وجه له فقد تخلل ما لا يصلح لتأكيد معنى التسلية المذكورة أعني قوله تعالى: وَمَنْ عاقَبَ الآيات لا سيما على ما آثره من جعلها في المقاتلين في الشهر الحرام ولو سلم فلا مدخل للاستئناف وهو تمهيد لما بعده أعني قوله تعالى: فَلا يُنازِعُنَّكَ إلخ، وأما قوله والذي يدور عليه إلخ فهو مسلم وهو عليه لإله فتأمل والله تعالى الموفق للصواب.

{ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنا مَنْسَكاً هُمْ ناسِكُوهُ فَلا يُنازِعُنَّكَ } “Her ümmet için uygulayacakları bir ibadet yolu belirledik. Öyleyse bu işte seninle asla çekişmesinler”; imanlarından ümit kesildikten sonra kavmi terk etme ve onlarla tartışmayı bırakma hususunda geçmiş peygamberlere uyması için Efendimizi aleyhissalâtü vesselâm teşvik etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Artık Allah, kıyamet günü aralarında hükmedecektir” kavli de bunu destekler. Dolayısıyla irtibat istînâf tariki üzeredir ve bu lafzî irtibattan daha kuvvetlidir. Bu sûre-i celîlenin kutbunun etrafında döndüğü asıl mihver; kavmin ve onlara uyan muannidlerin cedelleşmeleri hakkında konuşmak ve onların katı inatlarını kınamaktır. Görmez misin sûreye Sübhânehu'nun: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de Allah hakkında tartışır durur” kavliyle nasıl başlamış, bunu tekrar etmiş ve önem verilen mananın aslı kılmıştır; her ne zaman bir konuya başlasa Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kalbini pekiştirmek ve şerefli göğsünü aleyhissalâtü vesselâm ferahlatmak için tekrar ona dönmüştür. Dolayısıyla bu ayetin manasından uzak ifadeler arasına düştüğü söylenemez. (Alıntı bitti). Ömrüme andolsun ki bu tahkik sahasından pek uzaktır ve yüce ayeti layık olmayan bir tarzda tefsir etmiştir. el-Keşşâf hâşiyesi, zikredilen şekildeki irtibatı hiçbir dayanağı olmadığı gerekçesiyle eleştirmiştir; zira zikredilen teselli manasını pekiştirmeye elverişli olmayan —bilhassa haram ayda savaşanlar hakkında kılınmasını tercih ettiği vecih üzere— Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ عاقَبَ } ayetleri araya girmiştir. Kabul edilse bile istînâfın bir dahli yoktur; zira o, sonrasına yani Allah Teâlâ'nın: { فَلا يُنازِعُنَّكَ } ilâ âhirihî kavline bir hazırlıktır. 'Sûrenin mihveri...' şeklindeki sözüne gelince; bu kabul edilir bir husustur, ancak onun aleyhine bir delildir; iyi düşün! Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.

وَادْعُ أي وادع هؤلاء المنازعين أو الناس كافة على أنهم داخلون فيهم دخولا أوليا إِلى رَبِّكَ إلى توحيده وعبادته حسبما بين في منسكهم وشريعتهم إِنَّكَ لَعَلى هُدىً أي طريق موصل إلى الحق ففيه استعارة

{ وَادْعُ } “Ve [insanları] çağır”, yani bu çekişen kimseleri yahut öncelikle onların da dâhil olduğu bütün insanları davet et; { إِلى رَبِّكَ } “Rabbine”, menseklerinde ve şeriatlarında açıklandığı üzere O'nun tevhidini ikrar etmeye ve O'na ibadete çağır. { إِنَّكَ لَعَلى هُدىً } “Şüphesiz sen doğru bir hidayet üzerindesin”, yani hakka ulaştıran bir yol üzerindesin. Burada bir istiâre-i

مكنية وتخييليتها على، وقوله تعالى: مُسْتَقِيمٍ أي سوي أو أحدهما تخييل والآخر ترشيح، ثم المراد بهذا الطريق إما الدين والشريعة أو أدلتها، والجملة استئناف في موضوع التعليل.

mekniyye vardır ve tahyîliyyesi 'alâ' (على) edatıdır. Allah Teâlâ'nın: { مُسْتَقِيمٍ } “dosdoğru” kavli, yani pürüzsüz; yahut biri tahyîl, diğeri terşîhtir. Bu yoldan murat ise ya dindir ve şeriattır ya da onun delilleridir. Cümle, ta'lîl (gerekçelendirme) makamında bir istînâftır.

وَإِنْ جادَلُوكَ في أمر الدين وقد ظهر الحق ولزمت الحجة فَقُلِ لهم على سبيل الوعيد اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ من الأباطيل التي من جملتها المجادلة فمجازيكم عليها، وهذا إن أريد به الموادعة كما جزم به أبو حيان فهو منسوخ بآية القتال اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ تسلية له ﷺ والخطاب عام للفريقين المؤمنين والكافرين وليس مخصوصا بالكافرين كالذي قبله ولا داخلا في حيز القول، وجوز أن يكون داخلا فيه على التغليب أي الله يفصل بين المؤمنين منكم والكافرين يَوْمَ الْقِيامَةِ بالثواب والعقاب كما فصل في الدنيا بثبوت حجج المحق دون المبطل فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ أي من أمر الدين، وقيل الجدال والاختلاف في أمر الذبائح، ومعنى الاختلاف ذهاب كل إلى خلاف ما ذهب إليه الآخر.

{ وَإِنْ جادَلُوكَ } “Eğer seninle tartışırlarsa”, hak ortaya çıkmış ve hüccet kesinleşmiş olduğu halde din konusunda seninle mücadele ederlerse; tehdit yollu onlara { فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “de ki: Allah yapmakta olduklarınızı en iyi bilendir”, yani aralarında mücadelenin de bulunduğu bâtıllarınızı en iyi bilendir ve size bunların karşılığını verecektir. Eğer bundan Ebû Hayyân'ın kesin bir dille belirttiği gibi mütareke (barış/ilişmeme) murat edilmişse bu, kıtal (savaş) ayeti ile neshedilmiştir. { اللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ } “Allah aranızda hükmedecektir” kavli Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir tesellidir; hitap hem müminler hem kâfirler olmak üzere her iki zümreye de şamildir, kendisinden önceki gibi kâfirlere tahsis edilmiş değildir ve 'kul' (de ki) emrinin dairesine dâhil de değildir. Tağlîb yoluyla o kavlin dairesine dâhil olması da caiz görülmüştür; yani 'Allah sizden olan müminlerle kâfirlerin arasını dünyada bâtıl ehlinin değil hak ehlinin hüccetlerini sabit kılarak ayırdığı gibi, { يَوْمَ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününde” de sevap ve azap ile ayıracaktır; { فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ } “hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler konusunda”', yani din hususunda. İhtilaf ve cedelleşmenin kurbanlar konusunda olduğu da söylenmiştir. İhtilafın anlamı ise her birinin diğerinin benimsediğinin zıddına gitmesidir.

أَلَمْ تَعْلَمْ استئناف مقرر لمضمون ما قبله، والاستفهام للتقرير أي قد علمت أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ فلا يخفى عليه شيء من الأشياء التي من جملتها أقول الكفرة وأعمالهم إِنَّ ذلِكَ أي ما في السماء والأرض فِي كِتابٍ هو كما روي عن ابن عباس اللوح المحفوظ، وذكر رضي الله تعالى عنه أن طوله

{ أَلَمْ تَعْلَمْ } “Bilmez misin?”, önceki cümlenin içeriğini pekiştiren bir istînâftır; soru takrîr (onaylatma) içindir, yani 'Şüphesiz bildin ki { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } Allah gökte ve yerde olanı bilir'. Dolayısıyla kâfirlerin sözleri ve amelleri de dâhil olmak üzere hiçbir şey O'na gizli kalmaz. { إِنَّ ذلِكَ } “Şüphesiz bunlar”, yani gökte ve yerde olanlar { فِي كِتابٍ } “bir kitaptadır”; bu kitap İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Levh-i Mahfûz'dur. O radıyallâhu teâlâ anh Levh-i Mahfûz'un uzunluğunun

مسيرة مائة عام وأنه كتب فيه ما هو كائن في علم الله تعالى إلى يوم القيامة، وأنكر ذلك أبو مسلم وقال: المراد من الكتاب الحفظ والضبط أي إن ذلك محفوظ عنده تعالى، والجمهور على خلافه، والمراد من الآية أيضا تسليته ﵊ كأنه قيل إن الله يعلم إلخ فلا يهمنك أمرهم مع علمنا به وحفظنا له إِنَّ ذلِكَ أي ما ذكر من العلم والإحاطة بما في السماء والأرض وكتبه في اللوح والحكم بينكم، وقيل: ذلِكَ إشارة إلى الحكم فقط، وقيل إلى العلم فقط، وقيل إلى كتب ذلك في اللوح، ولعل كونه إشارة إلى الثلاثة بتأويل ما ذكر أولى عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ فإن علمه وقدرته ﷻ مقتضى ذاته فلا يخفى عليه شيء ولا يعسر عليه مقدور، وتقديم الجار والمجرور لمناسبة رؤوس الآي أو للقصر أي يسير عليه جل وعلا لا على غيره وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حكاية لبعض أباطيل المشركين وأحوالهم الدالة على كمال سخافة عقولهم وركاكة آرائهم وهي بناء أمرهم على غير مبنى دليل سمعي أو عقلي وإعراضهم عما ألقي إليهم من سلطان بين هو أساس الدين أي يعبدون متجاوزين عبادة الله تعالى ما لَمْ يُنَزِّلْ أي بجواز عبادته سُلْطاناً أي حجة، والتنكير للتقليل، وهذا إشارة إلى الدليل السمعي الحاصل من جهة الوعي.

yüz yıllık mesafe olduğunu ve kıyamet gününe kadar Allah Teâlâ'nın ilminde meydana gelecek her şeyin onda yazıldığını zikretmiştir. Ebû Müslim ise bunu inkâr etmiş ve: 'Kitaptan murat muhafaza ve zabttır; yani şüphesiz bunlar Allah Teâlâ'nın katında korunmuştur' demiştir; ancak cumhur bunun aksini savunmaktadır. Ayetten murat aynı zamanda Peygamber'e aleyhisselâm tesellidir; sanki şöyle denilmiştir: 'Şüphesiz Allah bilir... Biz onların durumunu bilip korurken onların hâli seni üzmesin.' { إِنَّ ذلِكَ } “Şüphesiz bu”, yani gökte ve yerde olanı bilmek, kuşatmak, onu Levh'e yazmak ve aranızda hükmetmek gibi zikredilen hususlar; 'zâlike' (ذلِكَ) ifadesinin sadece hükme, sadece ilme veya sadece bunların Levh'e yazılmasına işaret olduğu da söylenmiştir; fakat zikredilenlerin teviliyle her üçüne birden işaret olması muhtemelen daha evladır; { عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } “Allah'a pek kolaydır”. Zira O'nun celle celâlühû ilmi ve kudreti zâtının gereğidir; dolayısıyla O'na hiçbir şey gizli kalmaz ve hiçbir takdir edilen O'na güç gelmez. Câr ve mecrûrun öne alınması ayet sonlarındaki uyum için yahut kasr (tahsis) içindir; yani başkasına değil, yalnızca yüce ve ulu olan Allah'a pek kolaydır. { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp [başkalarına] tapıyorlar”; bu, müşriklerin akıllarının son derece hafifliğini ve görüşlerinin çürüklüğünü gösteren bazı bâtıllarını ve hâllerini hikâye etmektedir ki bu da işlerini sem'î (vahye dayalı) veya aklî bir delile dayandırmaksızın bina etmeleri ve dinin temeli olan kendilerine ulaştırılmış apaçık bir delilden yüz çevirmeleridir. Yani Allah Teâlâ'ya ibadeti terk edip { ما لَمْ يُنَزِّلْ } “kendisine dair indirmediği”, yani ibadet edilmesinin caizliğine dair [indirmediği] { سُلْطاناً } “hiçbir delil”, yani hiçbir hüccet [bulunmayan şeylere tapıyorlar]. Nekrelik (belirsizlik) azlık bildirmek içindir; bu da işitme/nakil yoluyla hâsıl olan sem'î delile bir işarettir.

وقوله سبحانه: وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ إشارة إلى الدليل العقلي أي ما ليس لهم بجواز عبادته علم من ضرورة العقل أو استدلاله، والحاصل يعبدون من دون الله ما لا دليل من جهة السمع ولا من جهة العقل على جواز عبادته، وتقديم الدليل السمعي لأن الاستناد في أكثر العبادات إليه مع أن التمسك به في هذا المقام أرجئ في الخلاص إن حصل لوم من التمسك بالدليل العقلي، وإن شككت فارجع إلى نفسك فيما إذ لامك شخص على فعل فإنك تجدها مائلة إلى الجواب بأني فعلت كذا لأنك أخبرتني برضاك بأن أفعله أكثر من ميلها إلى الجواب بأن فعلته لقيام الدليل العقلي وهو كذا على رضاك به وإنكار ذلك مكابرة، وقد يقال: إنما قدم هنا ما يشير إلى الدليل السمعي لأنه إشارة إلى دليل سمعي يدل على جواز تلك العبادة منزل من جهته تعالى غير مقيد بقيد بخلاف ما يشير إلى الدليل العقلي فإن فيه إشارة إلى دليل عقلي خاص بهم، وحاصله أن التقديم والتأخير للإطلاق والتقييد وإن لم يكونا لشيء واحد فافهم، وقال العلامة الطيبي: في اختصاص الدليل السمعي بالسلطان والتنزيل ومقابله بالعلم دليل واضح على أن الدليل السمعي هو الحجة القاطعة وله القهر والغلبة وعند ظهوره تضمحل الآراء وتتلاشى الأقيسة ومن عكس ضل الطريق وحرم التوفيق وبقي متزلزلا في ورطات الشبه وإن شئت فانظر إلى التنكير في سُلْطاناً وعِلْمٌ وقسهما على قول الشاعر:

Allah Sübhânehu'nun: { وَما لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ } “ve hakkında hiçbir bilgileri olmayan şeylere [tapıyorlar]” kavli aklî delile işarettir; yani aklın zorunluluğu veya istidlâli (çıkarımı) yoluyla ibadetinin caiz olduğuna dair hiçbir bilgileri olmayan şeylere [tapıyorlar]. Hâsıl-ı kelâm; Allah'ı bırakıp ibadet edilmesinin caizliğine dair ne naklî ne de aklî hiçbir delil bulunmayan şeylere tapıyorlar. Naklî delilin öne alınması, ibadetlerin çoğunda ona dayanıldığı içindir; bununla birlikte bu makamda naklî delile tutunmak, aklî delile tutunmaktan dolayı bir kınama vaki olduğunda kurtuluş için daha umut vericidir. Şüpheye düşersen nefsine dön; biri seni bir fiilden dolayı kınadığında nefsinin 'Bunu yaptım çünkü sen bana bunu yapmamdan razı olduğunu haber verdin' cevabına meylinin, 'Bunu yaptım çünkü senin bundan razı olduğuna dair şöyle şöyle aklî bir delil vardır' cevabına meylinden daha fazla olduğunu görürsün; bunu inkâr etmek inatlaşmaktır. Şöyle de denilebilir: Burada sem'î delile işaret eden hususun öne alınması, o ibadetin caiz olduğunu gösteren, Allah Teâlâ katından indirilmiş ve bir kayıtla kayıtlanmamış sem'î bir delile işaret olmasındandır; aklî delile işaret edenin aksine, zira onda onlara mahsus aklî bir delile işaret vardır. Hülâsası, öne alma ve sonraya bırakma ıtlak ve takyîd (mutlak ve kayıtlı olma) içindir, her ne kadar tek bir şey için olmasalar da; iyi anla! Allâme Tîbî şöyle demiştir: 'Sem'î delilin 'sultan' (kesin delil) ve tenzîl (indirme) ile, aklî delilin mukabilinin ise 'ilim' ile tahsis edilmesinde; sem'î delilin kesin bir hüccet olduğuna, onda kahir bir üstünlük ve galebe bulunduğuna, o ortaya çıktığında görüşlerin yok olup kıyasların silindiğine açık bir delil vardır. Bunun aksini yapan ise yoldan sapar, tevfîkten mahrum kalır ve şüpheler girdabında bocalar durur. Dilersen { سُلْطاناً } ve { عِلْمٌ } kelimelerindeki tenvîne bak ve onları şairin şu sözüyle kıyasla:

له حاجب في كل أمر يشينه ... وليس له عن طالب العرف حاجب

Kendisini ayıplayacak her işte bir kapıcısı (engeli) vardır ... Lütuf isteyene karşı ise hiçbir kapıcısı yoktur

لتعلم الفرق إلى آخر ما قال، ومنه يعلم وجه للتقديم واحتمال آخر في تنوين سُلْطاناً غير ما قدمنا، وظاهره أن الدليل السمعي يفيد اليقين مطلقا وأنه مقدم على الدليل العقلي، ومذهب المعتزلة وجمهور الأشاعرة أنه لا يفيد اليقين مطلقا لتوقف ذلك على أمور كلها ظنية فتكون دلالته أيضا ظنية لأن الفرع لا يزيد على الأصل في القوة، والحق أنه قد يفيد اليقين في الشرعيات دون العقليات بقرائن مشاهدة أو متواترة تدل على انتفاء الاحتمالات.

ta ki aradaki farkı bilesin' diyerek sözünü tamamlamıştır. Bundan, öne almanın gerekçesi ve { سُلْطاناً } kelimesinin tenvîninde daha önce zikrettiğimizin dışında başka bir ihtimal anlaşılmaktadır. Sözün zahiri sem'î delilin mutlak olarak yakîn ifade ettiğini ve aklî delilden önce geldiğini göstermektedir. Mu'tezile'nin ve Eş'arîlerin cumhurunun mezhebi ise sem'î delilin, tamamı zannî olan hususlara dayanması sebebiyle mutlak olarak yakîn ifade etmeyeceği yönündedir; dolayısıyla onun delaleti de zannî olur, çünkü fer (uzantı) kuvvet bakımından asıldan üstün olamaz. Hak olan ise şudur: Sem'î delil, ihtimallerin yokluğunu gösteren müşahedeye dayalı veya mütevâtir karinelerle aklî konularda değil, şer'î konularda bazen yakîn ifade edebilir.

وذكر الفاضل الرومي في حواشيه على شرح المواقف بعد بحث أن الحق أنه قد يفيد اليقين في العقليات أيضا وأما أنه مقدم على الدليل العقلي فالذي عليه علماؤنا خلافه، وأنه متى عارض الدليل العقلي الدليل السمعي وجب تأويل الدليل السمعي إلى ما لا يعارضه الدليل العقلي إذ لا يمكن العمل بهما ولا بنقيضهما، وتقدم السمع على العقل إبطال للأصل بالفرع وفيه إبطال الفرع وإذا أدى إثبات الشيء إلى إبطاله كان مناقضا لنفسه وكان باطلا لكن ظاهر

Fâzıl er-Rûmî, Şerhu'l-Mevâkıf üzerine yazdığı hâşiyelerinde bir incelemeden sonra hak olanın; sem'î delilin aklî konularda da bazen yakîn ifade edebileceği olduğunu belirtmiştir. Onun aklî delilden önce gelmesine gelince; âlimlerimizin benimsediği görüş bunun aksidir: Aklî delil ile sem'î delil çatıştığında, sem'î delili aklî delilin çatışmayacağı bir anlama tevil etmek vaciptir; zira ikisiyle birden veya ikisinin zıddıyla amel etmek mümkün değildir. Sem'in akla takdim edilmesi aslın fer ile iptal edilmesidir ki bunda ferin de iptali vardır; bir şeyin ispatı kendisinin iptaline yol açarsa kendi kendisiyle çelişir ve bâtıl olur. Fakat zahir olan şu ki,

كلام محيي الدين بن العربي قدس سره في مواضع من فتوحاته القول بأنه مقدم، ومن ذلك قوله في الباب الثلاثمائة والثمانية والخمسين من أبيات:

Muhyiddîn b. el-Arabî'nin -kuddise sırruh- Fütûhât'ının bazı yerlerindeki sözlerinin zahiri, sem'î delilin takdim edileceği yönündedir. Nitekim üç yüz elli sekizinci babda yer alan şu beyitleri bundandır:

كل علم يشهد الشرع له ... هو علم فبه فلتعتصم

Şeriatın şahitlik ettiği her ilim ... Gerçek ilimdir, öyleyse ona sımsıkı sarıl!

وإذا خالفه العقل فقل ... طورك الزم ما لكم فيه قدم

Akıl ona muhalefet ederse de ki: ... Haddini bil, onda senin basacak bir ayağın yoktur!

وقوله في الباب الأربعمائة والاثنين والسبعين:

Dört yüz yetmiş ikinci babdaki şu sözü de bundandır:

على السمع عولنا فكنا أولي النهى ... ولا علم فيما لا يكون عن السمع

Sem'e (nakle) dayandık ve böylece akıl sahipleri olduk ... Sem'den kaynaklanmayan şeyde ise gerçek bir ilim yoktur.

إلى غير ذلك وهو كأكثر كلامه من وراء طور العقل وَما لِلظَّالِمِينَ أي وما لهم إلا أنه عدل إلى الظاهر تسجيلا عليهم بالظلم مع تعليل الحكم به، وجوز أن لا يكون هناك عدول، والمراد ما يعمهم وغيرهم ودخولهم أولى، ومِنْ في قوله تعالى: مِنْ نَصِيرٍ سيف خطيب، والمراد نفي أن يكون لهم بسبب ظلمهم من يساعدهم في الدنيا بنصرة مذهبهم وتقرير رأيهم ودفع ما يخالفه وفي الآخرة بدفع العذاب عنهم.

Bunun dışındaki sözleri de bu kabildendir ve sözlerinin çoğu gibi aklın idrak sahasının ötesindendir. { وَما لِلظَّالِمِينَ } “Zalimler için yoktur”, yani 'onlar için yoktur'; ancak hükmü zulümle gerekçelendirip zulümlerini tescil etmek için zamir yerine açık isim kullanılmıştır (izhar makamında izmar terk edilmiştir). Burada bir udûl (sapma) olmadığı, ifadenin onları ve başkalarını kapsadığı ve onların öncelikle dâhil olduğu da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ نَصِيرٍ } “hiçbir yardımcı” kavlindeki 'min' (مِنْ) zâidedir; murat, zulümleri sebebiyle dünyada mezheplerine yardım edip görüşlerini teyit ederek buna muhalif olanı defedecek, ahirette ise azabı kendilerinden savacak bir yardımcılarının bulunmasının nefyedilmesidir.

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا عطف على يَعْبُدُونَ وما بينهما اعتراض، وصيغة المضارع للدلالة على الاستمرار التجددي، وقوله تعالى: بَيِّناتٍ حال من الآيات أي واضحات الدلالة على العقائد الحقة والأحكام الصادقة أو على بطلان ما هم عليه من عبادة غير الله تعالى تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا أي في وجوههم، والعدول على نحو ما تقدم، والخطاب إما لسيد المخاطبين ﷺ أو لمن يصح أن يعرف كائنا من كان الْمُنْكَرَ أي الإنكار على أنه مصدر ميمي، والمراد علامة الإنكار أو الأمر المستقبح من التجهم والبسور والهيئات الدالة على ما يقصدونه وهو الأنسب بقوله تعالى: يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا أي يثبون ويبطشون بهم من فرط الغيظ والغضب لأباطيل أخذوها تقليدا، ولا يخفى ما في ذلك من الجهالة العظيمة، وكان المراد أنهم طول دهرهم يقاربون ذلك وإلا فقد سطوا في بعض الأوقات ببعض الصحابة التالين كما في البحر، والجملة في موقع الحال من المضاف إليه، وجوز أن يكون من الوجوه على أن المراد بها أصحابها وليس بالوجه.

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا } “Ayetlerimiz kendilerine okunduğu zaman”, { يَعْبُدُونَ } fiiline matuftur ve aradaki kısım itiraziyye (ara cümle)dir; muzâri sîgası yenilenen sürekliliği (isti'mrar-ı teceddüdî) bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { بَيِّناتٍ } “apaçık olarak” kavli, ayetlerin hâlidir; yani hak inançlara ve doğru hükümlere yahut onların Allah'tan başkasına ibadet etmelerinin bâtıllığına delaleti açık olduğu halde [okunduğunda]; { تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlerin yüzlerinde tanırsın / görürsün”, yani yüzlerinde [görürsün]; zamir yerine açık isim getirilmesi daha önce geçtiği üzeredir. Hitap ya muhatapların efendisine sallallâhu aleyhi ve sellem ya da kim olursa olsun bunu görebilecek herkese yöneliktir. { الْمُنْكَرَ } “hoşnutsuzluğu / inkârı”, mîmî masdar olup inkârın alameti yahut yüz ekşitme, asık suratlılık ve kastettikleri şeyi gösteren çirkin tavırlar kastedilmektedir ki bu da Allah Teâlâ'nın: { يَكادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آياتِنا } “Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar” kavline en uygun olandır; yani taklit yoluyla benimsedikleri bâtıllar uğruna duydukları aşırı öfke ve gayzdan ötürü onların üzerine atılır ve hırpalarlar. Bundaki büyük cehalet ise gizli değildir. Burada murat, ömürleri boyunca buna yakın durmalarıdır; yoksa el-Bahr'da belirtildiği gibi bazı vakitlerde ayetleri okuyan bazı sahabilere fiilen saldırmışlardır. Cümle, muzâfun ileyhin hâli konumundadır; 'yüzler'den hâl olması da caiz görülmüştür, şu şartla ki onlardan murat sahipleri olsun; fakat bu uygun bir vecih değildir.

وقرأ عيسى بن عمر «يعرف» بالبناء للمفعول «المنكر» بالرفع قُلْ على وجه الوعيد والتقريع أَفَأُنَبِّئُكُمْ أي أخاطبكم أو أتسمعون فأخبركم بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ الذي فيكم من غيظكم على التالين وسطوكم عليهم أو مما أصابكم من الضجر بسبب ما تلي عليكم النَّارُ أي هو أو هي النار على أنه خبر مبتدأ محذوف والجملة جواب لسؤال مقدر كأنه قيل: ما هو؟ وقيل هو مبتدأ خبره قوله تعالى: وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وهو على الوجه الأول جملة مستأنفة، وجوز أن يكون خبرا بعد خبر.

Îsâ b. Ömer { يعرف } fiilini meçhul olarak ve { المنكر } kelimesini merfû olarak okumuştur. { قُلْ } “De ki:”, tehdit ve azarlama yollu; { أَفَأُنَبِّئُكُمْ } “Size haber vereyim mi?”, yani 'size hitap edeyim mi?' yahut 'dinler misiniz ki size haber vereyim?'; { بِشَرٍّ مِنْ ذلِكُمُ } “bundan daha kötüsünü”, ayetleri okuyanlara duyduğunuz öfke ve onlara saldırmanızdan yahut size okunanlar sebebiyle kapıldığınız sıkıntıdan daha kötüsünü... { النَّارُ } “Ateştir!”, yani 'o ateştir' takdirinde mahzuf mübtedânın haberidir ve cümle 'O nedir?' şeklindeki mukadder bir sorunun cevabıdır. Bunun mübteda olup haberinin Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Allah onu inkâr edenlere vaad etmiştir” kavli olduğu da söylenmiştir; ilk veche göre ise bu müstakil (istînâf) bir cümledir; haberden sonra gelen ikinci bir haber olması da caiz görülmüştür.

وقرأ ابن أبي عبلة وإبراهيم بن يوسف عن الأعشى وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما النَّارُ بالنصب على الاختصاص، وجملة وَعَدَهَا إلخ مستأنفة أو حال من النَّارُ بتقدير قد أو بدونه على الخلاف، ولم يجوزوا في قراءة الرفع الحالية على الإعراب الأول إذ ليس في الجملة ما يصح عمله في الحال.

İbn Ebî Able, İbrâhîm b. Yûsuf (A'meş'ten rivayetle) ve Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhümâ { النَّارُ } kelimesini ihtisas üzere mansub olarak okumuşlardır. { وَعَدَهَا } cümlesi ise müstakil bir cümle yahut ihtilafa göre 'kad' takdiriyle veya takdirsiz olarak { النَّارُ } kelimesinden hâldir. Merfû okuyuşta ilk iraba göre hâl olmayı caiz görmemişlerdir; zira cümlede hâlde amel etmesi sahih olacak bir öge yoktur.

وجوز في النصب أن يكون من باب الاشتغال وتكون الجملة حينئذ مفسرة. وقرأ ابن أبي إسحاق وإبراهيم بن نوح عن قتيبة «النار» بالجر على الإبدال من شر، وفي الجملة احتمالا الاستئناف والحالية، والظاهر معنى أن يكون الضمير في «وعدها» هو المفعول الثاني والأول الموصول أي وعد الذين كفروا إياها، والظاهر معنى لفظا أن يكون

Nasb halinde bunun iştigâl babından olması ve cümlenin o takdirde tefsir cümlesi olması da caiz görülmüştür. İbn Ebî İshâk ve İbrâhîm b. Nûh (Kuteybe'den rivayetle) { النار } kelimesini 'şerr'den bedel olarak mecrûr okumuşlardır; cümlede ise istînâf ve hâl olma ihtimalleri vardır. Mânâ bakımından zahir olan, { وعدها } fiilindeki zamirin ikinci meful, ism-i mevsûlün ise birinci meful olmasıdır; yani inkâr edenlere ateş vaad edilmiştir. Mânâ ve lafız bakımından zahir olan ise,

المفعول الأول والثاني الموصول كأن النار وعدت بالكفار لتأكلهم وَبِئْسَ الْمَصِيرُ النار يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ أي بين لكم حال مستغربة أو قصة بديعة رائقة حقيقة بأن تسمى مثلا وتسير في الأمصار والأعصار، وعبر عن بيان ذلك بلفظ الماضي لتحقق الوقوع، ومعنى المثل في الأصل المثل ثم خص بما شبه بمورده من الكلام فصار حقيقة ثم استعير لما ذكر، وقيل المثل على حقيقته وضُرِبَ بمعنى جعل أي جعل لله سبحانه شبه في استحقاق العبادة وحكي ذلك عن الأخفش، والكلام متصل بقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إلى آخره بيان للمثل وتفسير له على الأول وتعليل لبطلان جعلهم معبوداتهم الباطلة مثلا لله تعالى شأنه في استحقاق العبادة على الثاني، ومنهم من جعله على ما ذكرنا وعلى ما حكي عن الأخفش تفسيرا أما على الأول فللمثل نفسه بمعناه المجازي وأما على الثاني فلحال المثل بمعناه الحقيقي، فإن المعنى جعل الكفار لله مثلا فاستمعوا لحاله وما يقال فيه، والحق الذي لا ينكره إلا مكابر أن تفسير الآية بما حكي فيه عدول عن المتبادر.

[zamirin] birinci meful, ism-i mevsûlün ise ikinci meful olmasıdır; sanki ateş kâfirlerle, onları yutması için vazedilmiş gibidir. { وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!”, yani o ateş. { يا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ } “Ey insanlar! Bir mesel verildi”, yani size şaşılacak bir durum veya mesel olarak adlandırılmaya ve memleketler ile çağlar boyu dilden dile dolaşmaya layık harikulade, hoş bir kıssa beyan edildi. Bunun beyanı, gerçekleşmesinin kesinliğinden ötürü mazi lafzıyla ifade edilmiştir. Mesel kelimesinin asıl anlamı 'benzer'dir; sonra söylendiği duruma benzetilen söze tahsis edilerek hakikat olmuş, ardından zikredilen anlama istiâre edilmiştir. Meselin hakiki anlamında olduğu ve { ضُرِبَ } ifadesinin 'kılındı/yapıldı' manasına geldiği de söylenmiştir; yani ibadete layık olma konusunda Allah Sübhânehu'ya bir benzer kılındı. Bu Ahfeş'ten nakledilmiştir. Kelam, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavliyle irtibatlıdır; ayetin sonuna kadar olan kısım, birinci görüşe göre meselin bir beyanı ve tefsiridir; ikinci görüşe göre ise bâtıl ilahlarını ibadete müstahak olma konusunda şanı yüce Allah'a mesel/benzer kılmalarının bâtıllığının bir ta'lîlidir (gerekçesidir). Bazıları ise bu kısmı, hem bizim zikrettiğimize hem de Ahfeş'ten nakledilene göre tefsir kılmışlardır: Birincisine göre mecazi anlamıyla meselin kendisinin tefsiri, ikincisine göre ise hakiki anlamıyla meselin hâlinin tefsiridir; zira mana, 'Kâfirler Allah'a bir benzer kıldılar, öyleyse onun hâlini ve hakkında söylenecekleri dinleyin' şeklindedir. İnatçı olandan başkasının inkâr edemeyeceği hakikat şudur ki; ayetin nakledilen şekilde tefsir edilmesi ilk akla gelen zahirden bir sapmadır.

والظاهر أن الخطاب في يا أَيُّهَا النَّاسُ لجميع المكلفين لكن الخطاب في تَدْعُونَ للكفار. واستظهر بعضهم كون الخطاب في الموضعين للكفار والدليل على خصوص الأول الثاني، وقيل هو في الأول للمؤمنين ناداهم سبحانه ليبين لهم خطأ الكافرين وقيل هو في الموضعين عام وأنه في الثاني كما في قولك: أنتم يا بني تميم قتلتم فلانا وفيه بحث.

Zahir olan, { يا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabının bütün mükelleflere yönelik olması; fakat { تَدْعُونَ } ifadesindeki hitabın kâfirlere olmasıdır. Bazıları her iki yerdeki hitabın da kâfirlere olduğunu kuvvetli görmüş ve ikincisinin, birincisinin hususiliğine delil olduğunu savunmuştur. Birinci hitabın müminlere olduğu, kâfirlerin hatasını onlara açıklamak için Sübhânehu'nun böyle seslendiği de söylenmiştir. Her iki yerdeki hitabın da genel olduğu ve ikincisinin senin: 'Ey Temîmoğulları, filancayı siz öldürdünüz' demen kabilinden olduğu da söylenmiştir; ancak bunda tartışma vardır.

وقرأ الحسن ويعقوب وهارون والخفاف ومحبوب عن أبي عمرو «يدعون» بالياء التحتية مبنيا للفاعل كما في قراءة الجمهور قرأ اليماني وموسى الأسواري «يدعون» بالياء من تحت أيضا مبنيا للمفعول، والراجع للموصول على القراءتين السابقتين محذوف لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً أي لا يقدرون على خلقه مع صغره وحقارته، ويدل على أن المراد نفي القدرة السباق مع قوله تعالى: وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ أي لخلقه فإن العرف قاض بأنه لا يقال: لن يحمل الزيدون كذا ولو اجتمعوا لحمله إلا إذا أريد نفي القدرة على الحمل، وقيل جاء ذلك من النفي بلن فإنها مفيدة لنفي مؤكد فتدل على منافاة بين المنفي وهو الخلق والمنفي عنه وهو المعبودات الباطلة فتفيد عدم قدرتها عليه، والظاهر أن لا يستغنى عن معونة المقام أيضا، وأنت تعلم أن في إفادة لن النفي المؤكد خلافا فذهب الزمخشري إلى إفادتها ذلك وأن تأكيد النفي هنا للدلالة على أن خلق الذباب منهم مستحيل وقال في أنموذجه بإفادتها التأبيد.

Hasan, Ya'kûb, Hârûn, Haffâf ve Mahbûb (Ebû Amr'dan rivayetle), cumhurun kıraatinde olduğu gibi etken (münkedî lil-fâil) olarak iki noktalı 'ye' ile { يدعون } şeklinde okumuşlardır. Yemânî ve Mûsâ el-Esvârî ise edilgen (mebniyyen lil-mef'ûl) olarak yine alttan iki noktalı 'ye' ile { يدعون } şeklinde okumuşlardır. Önceki iki kıraate göre mevsûle dönen zamir mahzuftur. { لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً } “Bir sinek bile yaratamazlar”, yani küçüklüğüne ve hakirliğine rağmen onu yaratmaya güç yetiremezler. Buradaki muradın güç yetirememe olduğunu sözün gelişiyle birlikte Allah Teâlâ'nın: { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “bunun için bir araya gelseler bile”, yani onu yaratmak için [bir araya gelseler bile] kavli göstermektedir. Zira örf, 'Zeydler taşımak için bir araya gelseler bile şunu taşıyamazlar' sözünün ancak taşımaya güç yetiremeyeceklerini nefyetmek murat edildiğinde söyleneceğine hükmeder. Bunun 'len' (لَنْ) edatıyla yapılan nefiydan kaynaklandığı da söylenmiştir; zira o, tekitli bir nefiy ifade eder, dolayısıyla nefyedilen şey olan 'yaratma' ile nefyedilen merci olan 'bâtıl ilahlar' arasındaki zıtlığı göstererek onların buna güç yetiremeyeceğini ifade eder. Zahir olan ise makamın yardımından da müstağni olunamayacağıdır. Sen bilirsin ki 'len' edatının tekitli nefiy ifade edip etmediği konusunda ihtilaf vardır: Zemahşerî onun bunu ifade ettiği ve buradaki nefiy tekidinin sinek yaratmanın onlardan sâdır olmasının imkânsızlığını göstermek için olduğu görüşüne varmış; Enmûzec adlı eserinde ise ebedilik bildirdiğini söylemiştir.

وذهب الجمهور وقال أبو حيان: هو الصحيح إلى عدم إفادتها ذلك وهي عندهم أخت لا لنفي المستقبل عند الإطلاق بدون دلالة على تأكيد أو تأييد وأنه إذا فهم فهو من خارج وبواسطة القرائن وقد يفهم كذلك مع كون النفي بلا فلو قيل هنا لا يخلقون ذبابا ولو اجتمعوا له لفهم ذلك، ويقولون في كل ما يستدل به الزمخشري لمدعاة: إن الإفادة فيه من خارج ولا يسلمون أنها منها ولن يستطيع إثباته أبدا، والانتصار له بأن سيفعل في قوة مطلقة عامة ولن يفعل نقيضه فيكون في قوة الدائمة المطلقة ولا يتأتى ذلك إلا بإفادة لن التأييد ليس بشيء أصلا كما لا يخفى، وكأن الذي أوقع الزمخشري في الغفلة فقال ما قال اعتمادا على ما لا ينتهض دليلا شدة التعصب لمذهبه الباطل واعتقاده العاطل نسأل الله تعالى أن يحفظنا من الخذلان، والذباب اسم جنس ويجمع على أذبة وذبان بكسر الذال فيهما وحكي في البحر ضمها في ذبان أيضا، وهو مأخوذ من الذب أي الطرد والدفع أو من الذب بمعنى الاختلاف أي الذهاب والعود وهو أنسب بحال الذباب لما فيه من الاختلاف حتى قيل: إنه منحوت من ذب آب أي طرد فرجع، وجواب لَوِ

Cumhur -ve Ebû Hayyân bunun sahih olduğunu söylemiştir- edatın bunu ifade etmediği görüşüne varmıştır. Onlara göre bu edat, mutlak kullanımda tekit veya ebedilik delaleti olmaksızın geleceği nefyetme hususunda 'lâ' (لا) edatının kardeşidir; şayet bu anlam anlaşılıyorsa bu harici bir sebeple ve karineler vasıtasıyladır. Nitekim nefiy 'lâ' edatıyla olduğunda da aynı şey anlaşılabilir; şayet burada 'Bir araya gelseler bile bir sinek yaratamazlar (lâ yahlukûne)' denseydi yine aynı şey anlaşılırdı. Zemahşerî'nin iddiası için delil getirdiği her hususta cumhur şöyle der: 'Bundaki ifade haricidir ve onun bizzat edattan kaynaklandığını kabul etmeyiz; bunu da asla ispat edemeyecektir.' 'Sefeyef'alü (yapacaktır) mutlak genel bir güçtedir, 'len yef'ale' ise onun zıddıdır ve dolayısıyla mutlak daimi bir güçte olur; bu da ancak 'len'in ebedilik ifade etmesiyle mümkündür' diyerek onu savunmaya çalışmak, gizli olmadığı üzere hiçbir şey ifade etmez. Sanki Zemahşerî'yi gaflete düşürüp delil olamayacak şeye dayanarak bu sözü söylemeye sevk eden şey, bâtıl mezhebine ve çürük itikadına olan aşırı taassubudur; Allah Teâlâ'dan bizi hüsrandan korumasını dileriz. 'Zübâb' (ذُباب) cins ismidir; her ikisinde de 'zâl' harfinin kesresiyle 'ezibbe' ve 'zibbân' şeklinde çoğul yapılır. el-Bahr'da 'zibbân' kelimesinde zamme ile okunuş da nakledilmiştir. Bu kelime defetmek/kovmak manasındaki 'zebbi' kökünden veya gidip gelmek manasındaki 'zebbi' kökünden türemiştir ki sineğin hareketliliğindeki gidip gelmeler sebebiyle onun hâline en uygun olanı budur; hatta onun 'kovuldu, geri döndü' (zebbe-âbe) sözünden türetildiği de söylenmiştir. { لَوِ } edatının cevabı,

محذوف لدلالة ما قبله عليه، والجملة معطوفة على شرطية أخرى محذوفة ثقة بدلالة هذه عليها أي لو لم يجتمعوا له ويتعاونوا عليه لن يخلقوه ولو اجتمعوا له وتعاونوا عليه لن يخلقوا وهما في موضع الحال كأنه قيل: لن يخلقوا ذبابا على كل حال.

öncesindekinin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur. Cümle, bunun ona delaletine güvenilerek mahzuf bırakılmış başka bir şart cümlesine matuftur; yani 'Onun için bir araya gelip yardımlaşmasalar da onu yaratamazlar, onun için bir araya gelip yardımlaşsalar da onu yaratamazlar'. Bu iki cümle hâl makamındadır; sanki 'Her hâlükârda bir sinek dahi yaratamazlar' denilmiştir.

وقال بعضهم: الواو للحال وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ بجوابه حال، وقال آخرون: إن لَوِ هنا لا تحتاج إلى جواب لأنها انسلخت عن معنى الشرطية وتمحضت للدلالة على الفرض والتقدير، والمعنى لن يخلقوا ذبابا مفروضا اجتماعهم وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً بيان لعجزه عن أمر آخر دون الخلق أي وإن يأخذ الذباب منها شيئا لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ أي لا يقدروا على استنقاذه منه مع غاية ضعفه.

Bazıları şöyle demiştir: Vâv hâl içindir; { وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } cümlesi cevabıyla birlikte hâldir. Diğerleri ise şöyle demiştir: { لَوِ } burada cevaba ihtiyaç duymaz; çünkü şart anlamından sıyrılmış ve sırf faraziye ve takdir bildirmeye tahsis edilmiştir. Mana ise: 'Bir araya geldikleri farz edilse dahi bir sinek yaratamazlar' şeklindedir. { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً } “Sinek onlardan bir şey kapacak olsa”, yaratmaktan daha alt seviyedeki başka bir husustaki acziyetlerinin beyanıdır; yani sinek onlardan bir şey alsa, { لا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } “onu ondan geri alamazlar”, yani sineğin son derece zayıf olmasına rağmen onu ondan kurtarmaya güç yetiremezler.

والظاهر أن استنقذ بمعنى نقذ، وفي الآية من تجهيلهم في إشراكهم بالله تعالى القادر على جميع الممكنات المتفرد بإيجاد كافة الموجودات عجز لا تقدر على خلق أقل الأحياء وأذلها ولو اجتمعوا له ولا على استنقاذ ما يختطفه منهم ما لا يخفى، والآية وإن كانت نازلة في الأصنام فقد كانوا كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يطلونها بالزعفران ورؤوسها بالعسل ويغلقون عليها فيدخل الذباب من الكوى فيأكله، وقيل: كانوا يضمخونها بأنواع الطيب فكان الذباب يذهب بذلك إلا أن الحكم عام لسائر المعبودات الباطلة.

Zahir olan, 'istenkaze' (استنقذ) fiilinin 'nekaze' (نقذ / kurtardı) manasında olmasıdır. Bütün mümkinâta kâdir olan, varlıkların tamamını icat etmede tek olan Allah Teâlâ'ya; bir araya gelseler bile canlıların en küçüğünü ve en hakirini yaratmaya güç yetiremeyen ve kendilerinden kaptığı bir şeyi geri almaya dahi muktedir olamayan aciz varlıkları ortak koşmalarındaki cehaletin büyüklüğü bu ayette açıkça ortadadır. Ayet putlar hakkında inmiş olsa da -nitekim İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre müşrikler putları zağferanla, başlarını da balla sıvar ve üzerlerine kapıları kapatırlardı; sinekler de deliklerden girip bunu yerdi; putlara çeşitli kokular sürdükleri ve sineklerin bunu alıp götürdüğü de söylenmiştir- hüküm diğer bütün bâtıl ilahlar için de geneldir.

ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ تذييل لما قبل أخبار أو تعجب والطالب عابد غير الله تعالى والمطلوب الآلهة كما روي عن السدي والضحاك وكون عابد ذلك طالبا لدعائه إياه واعتقاده نفعه، وضعفه لطلبه النفع من غير جهته، وكون الآخر مطلوبا ظاهرا كضعفه، وقيل الطالب الذباب يطلب ما يسلبه عن الآلهة والمطلوب الآلهة على معنى المطلوب منه ما يسلب.

{ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ } “İsteyen de zayıf, istenen de!”, önceki ifadelere haber veya hayret bildiren bir fezlekedir (tamamlayıcı hükümdür). Süddî ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre; 'isteyen' Allah'tan başkasına tapan, 'istenen' ise ilahlardır. Ona tapanın 'isteyen' olması ona yalvarması ve faydasını ummasındandır; zayıflığı ise faydayı kaynağından başkasından istemesindendir. Diğerinin 'istenen' olması da zayıflığı gibi açıktır. 'İsteyen'in ilahlardan bir şeyler kapmak isteyen sinek, 'istenen'in ise kendisinden bir şey kapılan anlamında ilahlar olduğu da söylenmiştir.

وروى ابن مردويه وابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما واختاره الزمخشري أن الطالب الأصنام والمطلوب الذباب، وفي هذا التذييل حينئذ إيهام التسوية وتحقيق أن الطالب أضعف لأنه قدم عليه أن هذا الخلق الأقل هو السالب وذلك طالب خاب عن طلبته ولما جعل السلب المسلوب لهم وأجراهم مجرى العقلاء أثبت لهم طلبا ولما بين أنهم أضعف من أذل الحيوانات نبه به على مكان التهكم بذلك، ومن الناس من اختار الأول لأنه أنسب بالسياق إذ هو لتجهيلهم وتحقير آلهتهم فناسب إرادتهم وآلهتهم من هذا التذييل.

İbn Merdûye, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiğine ve Zemahşerî'nin tercihine göre; 'isteyen' putlar, 'istenen' ise sinektir. Bu fezlekede o takdirde bir eşitlik vehmi uyandırma ve isteyenin daha zayıf olduğunu ortaya koyma vardır; zira bu en hakir yaratığın 'kapan/alan', putun ise talebinde hüsrana uğrayan bir 'isteyen' olduğu daha önce belirtilmiştir. Kapılan şeyi onlara ait kılıp akıl sahipleri gibi muamele edince onlara bir talep nispet etmiş; hayvanların en zelilinden daha zayıf olduklarını beyan edince de bununla alay etme makamına dikkat çekmiştir. İnsanlardan bazıları ise ilk görüşü tercih etmiştir; zira bu, müşrikleri cehaletle niteleme ve ilahlarını tahkir etme makamında olan bağlama daha uygundur; dolayısıyla bu fezlekeden onların ve ilahlarının murat edilmesi daha münasiptir.

ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ قال الحسن والفراء: أي ما عظموه سبحانه حق تعظيمه فإن تعظيمه تعالى حق تعظيمه أن يوصف بما وصف به نفسه ويعبد كما أمر أن يعبد وهؤلاء لم يفعلوا ذلك فإنهم عبدوا من دونه من لا يصلح للعبادة أصلا وفي ذلك وصفه سبحانه بما نزه عنه سبحانه من ثبوت شريك له ﷿.

{ ما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı hakkıyla takdir edemediler”. Hasan ve Ferrâ şöyle demiştir: 'Yani O'nu Sübhânehu şanına layık şekilde yüceltemediler; zira Allah Teâlâ'yı hakkıyla yüceltmek, O'nun kendisini vasfettiği şeylerle vasfedilmesi ve emrettiği şekilde O'na ibadet edilmesidir. Bunlar ise böyle yapmadılar; O'nu bırakıp ibadete asla layık olmayan varlıklara taptılar ve bu davranışlarıyla Sübhânehu'yu, kendisinin münezzeh olduğu ortak edinme gibi vasıflarla nitelemiş oldular azze ve celle.'

وقال الأخفش: أي ما عرفوه حق معرفته فإن معرفته تعالى حق معرفته التصديق به سبحانه موصوفا بما وصف به نفسه وهؤلاء لم يصدقوا به كذلك لشركهم به وعبادتهم من دونه من سمعت حاله، وقيل: حق المعرفة أن يعرف سبحانه بكنهه وهذا هو المراد في قوله ﵊ «سبحانك ما عرفناك حق معرفتك» .

Ahfeş şöyle demiştir: 'Yani O'nu hakkıyla bilemediler; zira Allah Teâlâ'yı hakkıyla bilmek, Sübhânehu'nun kendisini vasfettiği niteliklerle muttasıf olduğunu tasdik etmektir. Bunlar ise O'na ortak koşmaları ve O'nun yanı sıra durumunu işittiğin şeylere tapmaları sebebiyle O'nu bu şekilde tasdik etmediler.' 'Hakkıyla bilmek' ifadesinin, Sübhânehu'yu zâtının künhüyle (mahiyetiyle) bilmek olduğu da söylenmiştir; nitekim Peygamber'in aleyhisselâm: «Sübhânsın, seni hakkıyla bilemedik» sözünde murat edilen de budur.

وأنت تعلم أن الظاهر أن قوله تعالى: ما قَدَرُوا إلخ أخبار عن المشركين وذم لهم ومتى كان المراد منه نفي المعرفة بالكنه كان الأمر مشتركا بينهم وبين الموحدين فإن المعرفة بالكنه لم تقع لأحد من الموحدين أيضا عند

Bilirsin ki zahir olan; Allah Teâlâ'nın: { ما قَدَرُوا } ilâ âhirihî kavlinin müşrikler hakkında bir haber ve onları yerme makamında olmasıdır. Şayet bundan murat zâtın künhünü bilmenin nefyedilmesi olsaydı, bu durum müşrikler ile muvahhidler (tevhid ehli) arasında ortak bir husus olurdu; zira zâtın künhünü bilmek

المحققين ويشير إلى ذلك الخبر المذكور لدلالته على عدم حصولها لأكمل الأنبياء عليه وعليهم الصلاة والسلام وإذا لم تحصل له ﷺ فعدم حصولها لغيره بالطريق الأولى، واحتمال حمل المعرفة المنفية فيه على اكتناه الصفات لا يخفى حاله، وكذا احتمال حصول المعرفة بالكنه له ﵊ بعد الأخبار المذكور،

muhakkik âlimlere göre muvahhidlerden hiçbirine de nasip olmamıştır. Zikredilen hadis de buna işaret etmektedir; çünkü peygamberlerin en kâmili olan Zât'a -ona ve onlara salât ve selâm olsun- bunun hâsıl olmadığını göstermektedir. O'na sallallâhu aleyhi ve sellem hâsıl olmadıysa başkasına hâsıl olmaması evleviyetle sabittir. Hadiste nefyedilen marifetin sıfatların künhüne vakıf olmaya hamledilmesi ihtimalinin durumu gizli değildir; aynı şekilde zikredilen haberden sonra O'na aleyhisselâm künhü bilmenin hâsıl olduğu ihtimali de böyledir.

وقوله ﷺ: «تفكروا في آلاء الله تعالى ولا تفكروا في ذاته فإنكم لن تقدروا قدره» .

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ'nın nimetleri hakkında tefekkür edin, fakat O'nun zâtı hakkında tefekkür etmeyin; zira siz O'nu asla hakkıyla takdir edemezsiniz.»

والظاهر عموم الحكم دون اختصاصه بالمخاطبين إذ ذاك، وقول الصديق الأكبر رضي الله تعالى عنه: العجز عن درك الإدراك إدراك،

Zahir olan, hükmün o günkü muhataplara tahsis edilmeyip genel olmasıdır. es-Sıddîku'l-Ekber'in radıyallâhu teâlâ anh: 'İdraki idrakten aciz olduğunu anlamak da bir idraktir' sözü,

وقول علي كرم الله تعالى وجهه متما له بيتا: والبحث عن سر ذات الله إشراك.

Ali'nin -kerremallâhu teâlâ vecheh- onu bir beyte tamamlayan şu sözü de [bunu destekler]: 'Allah'ın zâtının sırrını araştırmak ise şirktir.'

بل قال حجة الإسلام الغزالي وشيخه إمام الحرمين والصوفية والفلاسفة بامتناع معرفته سبحانه بالكنه، ونقل عن أرسطو أنه قال في ذلك: كما تعتري العين عند التحديق في جرم الشمس ظلمة وكدورة تمنعها عن تمام الإبصار كذلك تعتري العقل عند إرادة اكتناه ذاته تعالى حيرة ودهشة تمنعه عن اكتناهه سبحانه.

Hatta Hüccetü'l-İslâm Gazâlî, hocası İmâmü'l-Haremeyn, mutasavvıflar ve felsefeciler Sübhânehu'yu künhüyle bilmenin imkânsız olduğunu söylemişlerdir. Aristoteles'ten de bu konuda şöyle dediği nakledilmiştir: 'Güneşin cismine dik dik bakıldığında gözü tam görmekten alıkoyan bir karanlık ve bulanıklık nasıl kaplarsa; Allah Teâlâ'nın zâtının künhüne varmak istendiğinde de aklı O'nun künhünü kavramaktan alıkoyan bir hayret ve dehşet öyle kaplar.'

ولا يخفى أنه لا يصلح برهانا للامتناع وغاية ما يقال: إنه خطابي لا يحصل به إلا الظن الغير الكافي في مثل هذا المطلب، ومثله الاستدلال بأن جميع النفوس المجردة البشرية وغيرها مهذبة كانت أو لا أنقص تجردا تنزها من الواجب تعالى والأنقص يمتنع له اكتناه من هو أشد تجردا وتنزها منه كامتناع اكتناه الماديات للمجردات، وكذا الاستدلال بكونه تعالى أقرب إلينا من حبل الوريد فيمتنع إدراكه كما يمتنع إدراك البصر ما اتصل به، وأحسن من ذلك كله ما قيل: إن معرفة كنهه ليست بديهية بالضرورة بالنسبة إلى شخص وإلى وقت فلا تحصل لأحد في وقت بالضرورة فتكون كسبية والكسب إما تحد تام أو ناقص وهو محال مستلزم لتركب الواجب لوجوب تركب الحد من الجنس القريب أو البعيد ومن الفصل مع أن الحد الناقص لا يفيد الكنه، وأما الحد البسيط بمفرد فمحال بداهة فإن ذلك المفرد إن كان عين ذاته يلزم توقف معرفة الشيء على معرفة نفسه من غير مغايرة بينهما ولو بالإجمال والتفصيل كما في الحد المركب مع حده التام، وإن كان غيره فلا يكون حدا بل هو رسم أو مفهوم آخر غير محمول عليه وإما برسم تام أو ناقص ولا شيء منهما مما يفيد الكنه بالضرورة.

Gizli değildir ki bu söz imtina (imkânsızlık) için bir bürhan olmaya elverişli değildir; hakkında söylenebilecek nihai şey, bu tür bir meselede yeterli olmayan zandan başkasını sağlamayan hitâbî bir delil olduğudur. Aynı şekilde, ister terbiye edilmiş olsun ister olmasın beşerî veya gayr-ı beşerî bütün mücerret nefislerin tecerrüt ve tenzih bakımından Vâcib Teâlâ'dan daha noksan olduğu ve noksan olanın kendisinden daha mücerret ve münezzeh olanın künhünü kavramasının -maddiyatın mücerredatı kavramasının imkânsızlığı gibi- imkânsız olduğu istidlâli de böyledir. Yine Allah Teâlâ'nın bize şah damarından daha yakın olması hasebiyle, gözün kendisine bitişik olan şeyi idrak edememesi gibi O'nun da idrak edilmesinin imkânsız olduğu yönündeki istidlâl de böyledir. Bütün bunlardan daha güzeli ise şöyle denilmesidir: O'nun künhünü bilmek bir şahsa veya bir vakte nispetle zorunlu olarak bedîhî (apaçık) değildir; dolayısıyla hiçbir kimse için hiçbir vakitte zorunlu olarak hâsıl olmaz, binaenaleyh kesbî (kazanımlı) olur. Kesb ise ya tam ya da eksik bir had (tanım) ile olur; bu ise imkânsızdır ve Vâcib'in mürekkep (bileşik) olmasını gerektirir, zira haddin yakın veya uzak cinsten ve fasıldan meydana gelmesi zorunludur; üstelik eksik had künhü bildirmez. Müfret bir lafızla basit bir had ise bedaheten imkânsızdır; çünkü o müfret lafız zâtının aynısı ise, mürekkep had ile onun tam tanımında olduğu gibi icmal ve tafsil bakımından dahi aralarında bir başkalık olmaksızın bir şeyin bilgisinin kendi bilgisine dayanması gerekir; şayet zâtının gayrısı ise o zaman had olmaz, bilakis bir resim (betimleme) veya ona yüklenemeyen başka bir mefhum olur. Ya da tam veya eksik bir resim ile olur ki bunların hiçbiri zorunlu olarak künhü bildirmez.

واعترض بأن عدم إمكان البداهة بالنسبة إلى جميع الأشخاص وإلى جميع الأوقات يحتاج إلى دليل فربما تحصل بعد تهذيب النفس بالشرائع الحقة وتجريدها عن الكدورات البشرية والعوائق الجسمانية، ولو سلمنا عدم إمكان البداهة كذلك فلنا أن نختار كون المعرفة مما تكتسب بالحد التام المركب من الجنس والفصل وغاية ما يلزم منه التركيب العقلي وليس بمحال إلا إن قلنا بأنه يستلزم التركيب الخارجي المستلزم للاحتياج إلى الأجزاء المنافي لوجوب الوجود، ونحن لا نقول بذلك لأن المختار عند جمع أن أجزاء الماهية مأخوذة من أمر واحد بسيط وهي متحدة ماهية ووجودا فتكون أمورا انتزاعية لا حقيقته فلا استلزام، نعم يكون ذلك إن قلنا: إن الأجزاء مأخوذة من أمور متغايرة بحسب الخارج لكن لا نقول به لأنه إن قيل حينئذ بتغاير الأجزاء أنفسها ماهية ووجودا كما ذهب إليه طائفة يرد لزوم عدم صحة الحمل بينها ضرورة أن الموجودين بوجودين متغايرين لا يحمل أحدهما على الآخر كزيد وعمرو، وإن قيل بتغايرها ماهية لا وجودا ليصح الحمل كما ذهب إليه طائفة أخرى يرد لزوم قيام الوجود الواحد بالشخص بموجودات متعددة متغايرة بالماهية، ولو سلمنا الاستلزام بين التركيب العقلي والتركب الخارجي فلنا أن نقول: لا نسلم أنه لا شيء من الرسم مما يفيد الكنه بالضرورة كيف وهو مفيد فيما إذ كان الكنه لازما للرسم لزوما بينا بالمعنى الأخص بل يمكن إفادة كل رسم إياه على قاعدة الأشعري من استناد جميع الممكنات إليه تعالى بلا شرط وإن لم تقع تلك الإفادة أصلا إذ الكلام في امتناع حصول الكنه بالكسب كذا قالوا () :

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bütün şahıslara ve bütün vakitlere göre bedahetin (apaçıklığın) imkânsızlığı bir delile muhtaçtır; zira nefsin hak şeriatlarla terbiye edilip beşerî bulanıklıklardan ve cismani engellerden arındırılmasından sonra bedahet belki de hâsıl olabilir. Bu şekilde bedahetin imkânsızlığını kabul etsek bile, bilginin cins ve fasıldan meydana gelen tam had ile iktisap edildiğini seçebiliriz; bundan en fazla aklî bir terkip lâzım gelir, bu da Vâcibü'l-Vücûd olmaya zıt olan cüzlere muhtaçlığı gerektiren haricî terkibi zorunlu kıldığını söylemediğimiz sürece imkânsız değildir. Biz ise bunu söylemiyoruz; zira bir topluluğa göre muteber olan görüş şudur: Mahiyetin cüzleri tek ve basit bir şeyden alınmıştır; bunlar mahiyet ve varlık bakımından birdir, dolayısıyla intizâî (zihnen soyutlanan) şeylerdir, hakiki cüzler değildir, bu yüzden bir gereklilik doğmaz. Evet, eğer 'Cüzler harice göre farklı şeylerden alınmıştır' deseydik bu lâzım gelirdi; fakat biz bunu demiyoruz. Çünkü o zaman bir fırkanın gittiği gibi cüzlerin bizzat kendilerinin mahiyet ve vücud bakımından farklı olduğu söylenirse, Zeyd ve Amr gibi iki farklı vücutla var olan iki şeyin birbirine hamledilmesinin imkânsızlığı gereği aralarında hamlin (yüklemenin) sahih olmaması lâzım gelir. Şayet diğer bir fırkanın gittiği gibi hamlin sahih olması için mahiyetçe farklı fakat vücutça bir oldukları söylenirse, şahsen tek bir vücudun mahiyetleri farklı birden çok varlıkla kâim olması lâzım gelir. Aklî terkip ile haricî terkip arasındaki telâzumu (birbirini gerektirmeyi) kabul etsek bile şöyle diyebiliriz: Resimden hiçbir şeyin künhü zorunlu olarak bildirmeyeceğini kabul etmiyoruz; zira künh, resme en has anlamıyla apaçık bir gereklilikle (lüzûm-ı beyyin-i bi'l-ma'ne'l-ehas) bağlı olduğunda onu bildirir; hatta Eş'arî'nin bütün mümkinâtın şartsız olarak Allah Teâlâ'ya isnat edildiği kaidesine göre her resmin künhü bildirmesi mümkündür, bu bildirme fiilen hiç vaki olmasa bile; zira tartışma künhün kesb ile elde edilmesinin imkânsızlığı hakkındadır. İşte böyle demişlerdir:

واستدل الملا صدرا على نفي الأجزاء العقلية له تعالى بأن حقيقته سبحانه آنية محضة ووجود بحت فلو كان له ﷿ جنس وفصل لكان جنسه مفتقرا إلى الفصل لا في مفهومه ومعناه بل في أن يوجد ويحصل بالفعل فحينئذ يقال: ذلك الجنس لا يخلو إما أن يكون وجودا محضا أو ماهية غير الوجود، فعلى الأول يلزم أن يكون ما فرضنا فصلا ليس بفصل إذ الفصل ما به يوجد الجنس وهذا إنما يتصور إذا لم يكن حقيقة الجنس حقيقة الوجود، وعلى الثاني يلزم أن يكون الواجب تعالى ذا ماهية وقد حقق أن نفس الوجود حقيقته بلا شمول، وأيضا لو كان له تعالى جنس لكان مندرجا تحت مقولة الجوهر وكان أحد الأنواع الجوهرية فيكون مشاركا لسائرها في الجنس وقد برهن على إمكانها وحقق أن إمكان النوع يستلزم إمكان الجنس المستلزم لإمكان كل واحد من أفراد ذلك الجنس من حيث كونه مصداقا له إذ لو امتنع الوجود على الجنس من حيث هو جنس أي مطلقا لكان ممتنعا على كل فرد فإذا يلزم من ذلك إمكان الواجب تعالى عن ذلك علوا كبيرا، ومبنى هذا أن حقيقة الواجب تعالى هو الوجود البحت وهو مما ذهب الحكماء وأجلة من المحققين، وليس المراد من هذا الوجود المعنى المصدري الذي لا يجهله أحد فإنه مما لا شك في استحالة كونه حقيقة الواجب سبحانه بل هو بمعنى مبدأ الآثار على ما حققه الجلال الدواني وأطال الكلام فيه في حواشيه على شرح التجريد وفي شرحه للهياكل النورية وفي غيرهما من رسائله، وللملا صدرا (١) في هذا المقام والبحث في كلام الجلال كلام طويل عريض وقد حقق الكلام بطرز آخر يطلب من كتابه الأسفار بيد أنا نذكر هنا من كلامه سؤالا وجوابا يتعلقان فيما نحن فيه فنقول:

Molla Sadrâ, Allah Teâlâ hakkında aklî cüzlerin nefyine şöyle delil getirmiştir: Şanı yüce Allah'ın hakikati sırf inniyet (bizzat varlık) ve halis vücuttur; şayet O'nun azze ve celle cinsi ve faslı olsaydı, cinsi mefhum ve mana bakımından değil, fiilen var olması ve tahakkuk etmesi bakımından fasla muhtaç olurdu. O takdirde şöyle denir: Bu cins ya sırf vücuttur ya da vücuttan başka bir mahiyettir. Birincisine göre fasıl farz ettiğimiz şeyin fasıl olmaması gerekir; zira fasıl, cinsin kendisiyle var olduğu şeydir ve bu ancak cinsin hakikati vücudun hakikati olmadığında tasavvur edilebilir. İkincisine göre ise Vâcib Teâlâ'nın bir mahiyet sahibi olması gerekir; hâlbuki vücudun kendisinin, hiçbir şümul olmaksızın O'nun hakikati olduğu tahkik edilmiştir. Ayrıca şayet Allah Teâlâ'nın cinsi olsaydı, cevher مقulesi altına dâhil olur ve cevherî türlerden biri olurdu; böylece cinste diğerleriyle ortak olurdu. Hâlbuki diğer türlerin imkânı bürhanla gösterilmiş ve türün imkânının cinsin imkânını, bunun da cinsin her bir ferdinin onun mâsadakı (örneği) olması hasebiyle imkânını gerektirdiği ortaya konmuştur; zira şayet cins olması bakımından yani mutlak olarak vücut cinse imkânsız olsaydı, her ferde imkânsız olurdu; o halde bundan Vâcib Teâlâ'nın mümkin olması lâzım gelir ki O bundan pek yücedir. Bunun esası, Vâcib Teâlâ'nın hakikatinin halis vücut olduğu kabulüdür; bu da felsefecilerin ve büyük muhakkiklerin benimsediği görüştür. Bu vücuttan murat, hiç kimsenin meçhulü olmayan masdârî mana değildir; zira bunun Vâcib Sübhânehu'nun hakikati olmasının imkânsızlığında şüphe yoktur; bilakis Celâl ed-Devvânî'nin Şerhu't-Tecrîd hâşiyelerinde, Heyâkilü'n-Nûr şerhinde ve diğer risalelerinde tahkik edip uzun uzadıya açıkladığı üzere 'eserlerin mebdei' (kaynağı) manasındadır. Molla Sadrâ'nın bu makamda ve Celâl'in sözünü inceleme hususunda uzun uzadıya sözleri vardır; konuyu diğer bir tarzda tahkik etmiştir ki bu onun el-Esfâr kitabından aranmalıdır. Ancak biz burada onun sözlerinden konumuzla ilgili bir soru ve cevabı zikredelim ve şöyle diyelim:

قال فإن قلت: كيف يكون ذات الباري سبحانه عين حقيقة الوجود والوجود بديهي التصور وذات الباري مجهول الكنه؟ قلت: قد مر أن شدة الظهور وتأكد الوجود هناك مع ضعف قوة الإدراك وضعف الوجود هاهنا صار منشأين لاحتجابه تعالى عنا وإلا فذاته تعالى في غاية الإشراق والإنارة، فإن رجعت وقلت: إن كان ذات الباري نفس الوجود فلا يخلو إما أن يكون الوجود حقيقة الذات كما هو المتبادر أو يكون صادقا عليها صدقا عرضيا كما يصدق عليه تعالى مفهوم الشيء، وعلى الأول إما أن يكون المراد به هذا المعنى العام البديهي التصور المنتزع من الموجودات أو معنى آخر والأول ظاهر الفساد والثاني يقتضي أن يكون حقيقته تعالى غير ما يفهم من لفظ الوجود كسائر الماهيات غير أنك سميت تلك الحقيقة بالوجود كما إذا سمي إنسان بالوجود ومن البين أنه لا أثر لهذه التسمية في الأحكام وأن هذا القسم راجع إلى الواجب ليس الوجود الذي الكلام فيه ويلزم أن يكون الواجب تعالى ذا ماهية وقد برهن أن كل ذي ماهية معلول، وعن الثاني وهو أن يصدق عليه تعالى صدقا عرضيا فلا يخفى أن ذلك لا يغنيه عن السبب بل يستدعي أن يكون موجودا ولذلك ذهب جمهور المتأخرين من الحكماء إلى أن الوجود معدوم فأقول: منشأ هذا الإشكال حسبان أن معنى كون هذا العام المشترك عرضيا أن للمعروض من موجودية وللعارض موجودية أخرى كالماشي بالنسبة إلى الحيوان والضاحك بالقياس إلى الإنسان وليس كذلك بل هذا المفهوم عنوان وحكاية للوجودات العينية ونسبته إليها نسبة الإنسانية إلى الإنسان والحيوانية إلى الحيوان فكما أن مفهوم الإنسانية صح أن يقال: إنها عين الإنسان لأنها مرآة لملاحظته وحكاية عن جهته صح أن يقال: إنها غيره لأنها أمر نسبي والإنسان ماهية جوهرية، وبالجملة الوجود ليس كالإمكان حتى لا يكون بإزائه شيء يكون المعنى المصدري حكاية عنه بل كالسواد الذي قد يراد به نفس المعنى النسبي أعني الأسودية وقد يراد به ما يكون الشيء أسود أعني الكيفية المخصوصة فكما أن السواد

[Molla Sadrâ] dedi ki: Şayet 'Bâri [olan Allah]'ın sübhânehu zâtı nasıl varlık hakikatinin kendisi olur? Oysa varlığın tasavvuru apaçıktır (bedihîdir), Bâri'nin zâtının künhü (mahiyeti) ise bilinmezdir?' dersen, derim ki: Daha önce geçtiği üzere, oradaki (zât-ı ilâhîdeki) tezahürün şiddeti ve varlığın yetkinliği ile buradaki idrak kuvvetinin ve varlığın zayıflığı, O'nun Teâlâ bizden perdelenmesinin iki kaynağı olmuştur; aksi takdirde O'nun Teâlâ zâtı son derece parlak ve aydınlıktır. Eğer tekrar dönüp: 'Bâri'nin zâtı bizzat varlık ise, bu varlık ya -akla ilk gelen anlamıyla- zâtın hakikati olacaktır ya da O'na Teâlâ 'şey' kavramının yüklenmesi gibi arazî bir yüklemle yüklenecektir. Birinci ihtimale göre, bununla kastedilen ya mevcudattan soyutlanan ve tasavvuru apaçık olan bu genel anlamdır ya da başka bir anlamdır. Birincisi açıkça bâtıldır; ikincisi ise O'nun Teâlâ hakikatinin, -sen bu hakikati varlık diye isimlendirmiş olsan bile- tıpkı bir insanın 'Varlık' diye isimlendirilmesi gibi, diğer mahiyetler misali varlık lafzından anlaşılan şeyden başka bir şey olmasını gerektirir. Bu isimlendirmenin hükümlere hiçbir etkisinin olmadığı, bu kısmın 'Vâcip, hakkında konuşulan varlık değildir' görüşüne raci olduğu ve Vâcip Teâlâ'nın bir mahiyet sahibi olmasını gerektirdiği açıktır; nitekim her mahiyet sahibinin mâlûl (bir sebebe bağlı) olduğu kanıtlanmıştır. İkinci ihtimale, yani O'na Teâlâ arazî bir yüklemle yüklenmesine gelince; bunun O'nu sebepten müstağni kılmayacağı, aksine mevcut olmasını gerektireceği gizli değildir; bu sebeple müteahhirîn filozofların çoğunluğu varlığın ma'dûm (yok) olduğu görüşüne gitmiştir' dersen; derim ki: Bu müşkülün kaynağı, bu müşterek genel kavramın arazî oluşunun; hayvana nispetle 'yürüyen' ve insana kıyasla 'gülen' gibi, arazın yüklendiği şey (mâruz) için ayrı bir varlık, araz için ise başka bir varlık bulunduğu anlamına geldiğinin zannedilmesidir. Oysa durum böyle değildir; bilakis bu kavram, zihnî ve hâricî varlıkların bir unvanı ve hikâyesidir (ifadesidir); onun bu varlıklara nispeti, insanlığın insana ve hayvanlığın hayvana nispeti gibidir. Nitekim insanlık kavramının, insanın mülahazasına ayna ve yönüne hikâye olması bakımından insanın kendisi olduğu söylenmesi sahih olduğu gibi; izâfî bir durum ve insanın cevherî bir mahiyet olması sebebiyle onun gayrısı olduğunun söylenmesi de sahihtir. Hasılı varlık, imkân gibi karşılığında masdar anlamının kendisini hikâye ettiği bir şey bulunmayan bir kavram değildir; aksine bazen kendisiyle izâfî anlamın yani siyah oluşun kastedildiği, bazen de bir şeyin kendisiyle siyah olduğu şeyin yani özel keyfiyetin kastedildiği 'siyahlık' (sevâd) gibidir. Nitekim siyahlığın

إذا فرض قيامه بذاته صح أن يقال ذاته عين الأسودية وإذا فرض جسم متصف به لم يجز أن يقال إن ذاته عين الأسودية مع أن هذا الأمر لكونه اعتبارا ذهنيا زائدا على الجميع، إذا تقرر هذا قلنا في الجواب في الترديد الأول: نختار الشق الأول وهو أن الوجود حقيقة الذات قولك في الترديد الثاني إما أن يكون ذلك الوجود ما يفهم من لفظ الوجود إلخ نختار منه ما بإزاء ما يفهم من هذا اللفظ أعني حقيقة الوجود الخارجي الذي هذا المفهوم حكاية عنه فإن للوجود عندنا حقيقة في كل موجود كما أن للسواد حقيقة في كل أسود لكن في بعض الموجودات مخلوط بالنقائص والإعدام وفي بعضها ليس كذلك وكما أن السوادات متفاوتة في السوادية بعضها أقوى وأشد وبعضها أضعف وأنقص كذلك الموجودات بل الموجودات متفاوتة في الموجودية كمالا ونقصانا، ولنا أيضا أن نختار الشق الثاني من شقي الترديد الأول إلا أن هذا المفهوم الكلي وإن كان عرضيا بمعنى أنه ليس له بحسب كونه مفهوما عنوانيا وجود في الخارج حتى يكون عينا لشيء لكنه حكاية عن نفس حقيقة الوجود القائم بذاته وصادق عليه بحيث يكون منشأ صدقه ومصداق حمله عليها نفس تلك الحقيقة لا شيئا آخر يقوم به كسائر العرضيات في صدقها على الأشياء فصدق هذا المفهوم على الوجود الخاص يشبه صدق الذاتيات من هذه الجهة، فعلى هذا لا يرد علينا قولك: صدق الوجود عليه لا يغنيه عن السبب لأنه لم يكن يغنيه عن السبب لو كان موجوديته بسبب عروض هذا المعنى أو قيام حصة من الوجود وليس كذلك بل ذلك الوجود الخاص بذاته موجود كما أنه بذاته وجود سواء حمل عليه مفهوم الوجود أو لم يحمل، والذي ذهب الحكماء إلى أنه معدوم ليس هو الوجودات الخاصة بل هذا الأمر العام الذهني الذي يصدق على الأينات والخصوصيات الوجودية انتهى، وما أشار إليه من تعدد الوجودات قال به المشاءون وهي عند الأكثرين حقائق متخالفة متكثرة بأنفسها لا بمجرد عارض الإضافة إلى الماهيات لتكون متماثلة الحقيقة ولا بالفصول ليكون الوجود المطلق جنسا لها، وقال بعضهم بالاختلاف بالحقيقة حيث يكون بينها من الاختلاف ما بالتشكيك كوجود الواجب ووجود الممكن وكذا وجود المجردات ووجود الأجسام وقالت طائفة من الحكماء المتأهلين إنه ليس في الخارج إلا وجود واحد شخصي مجهول الكنه وهو ذات الواجب تعالى شأنه وأما الممكنات المشاهدة فليس لها وجود بل ارتباط بالوجود الحقيقي الذي هو الواجب بالذات ونسبة إليه، نعم يطلق عليها إنها موجودة بمعنى أن لها نسبة إلى الواجب تعالى فمفهوم الموجود أعم من الموجود القائم بذاته ومن الأمور المنتسبة إليه نحوا من الانتساب وصدق المشتق لا ينافي قيام مبدأ الاشتقاق بذاته الذي مرجعه إلى عدم قيامه بالغير ولا كون ما صدق عليه أمرا منتسبا إلى المبدأ لا معروضا له بوجه من الوجوه كما في الحداد والمشمس على أن أمر اطلاق أهل اللغة وأرباب اللسان لا عبرة به في تصحيح الحقائق، وقالوا: كون المشتق من المعقولات الثانية والبديهيات الأولية لا يصادم كون المبدأ حقيقة متأصلة متشخصة مجهولة الكنه وثانوية المعقول وتأصله قد يختلف بالقياس إلى الأمور ولا يخفى ما فيه من الأنظار، ومثله ما دار على ألسنة طائفة من المتصوفة من أن حقيقة الواجب هو الوجود المطلق تمسكا بأنه لا يجوز أن يكون عدما أو معدوما وهو ظاهر ولا ماهية موجودة بالوجود أو مع الوجود تعليلا أو تقييدا لما في ذلك من الاحتياج والتركيب فتعين أن يكون وجودا وليس هو الوجود الخاص لأنه إن أخذ مع المطلق فمركب أو مجرد المعروض فمحتاج ضرورة احتياج المقيد إلى المطلق، ومتمسكهم هذا أوهن من بيت العنكبوت، والذي حققته من كتب الشيخ الأكبر قدس سره وكتب أصحابه أن الله سبحانه ليس عبارة عن الوجود المطلق بمعنى الكلي الطبيعي الموجود في الخارج في ضمن أفراده ولا بمعنى أنه معقول في النفس مطابق لكل واحد من جزئياته في الخارج على معنى أن ما في النفس لوجود في أي شخص من الأشخاص الخارجية لكان ذلك الشخص بعينه من غير تفاوت أصلا بل بمعنى عدم التقيد بغيره مع كونه موجودا بذاته، ففي الباب الثاني من الفتوحات أن الحق تعالى موجود بذاته لذاته مطلق الوجود غير مقيد بغيره ولا

kendi zâtıyla kâim olduğu farz edilirse, zâtının siyahlığın aynısı olduğunu söylemek sahih olur; onunla nitelenen bir cisim farz edildiğinde ise zâtının siyahlığın aynısı olduğunu söylemek caiz olmaz, üstelik bu durum zihnî bir itibar olması sebebiyle hepsine zâiddir. Bu sabit olunca birinci tereddüde cevap olarak deriz ki: Birinci şıkkı, yani vücudun zâtın hakikati olduğunu seçiyoruz. İkinci tereddütteki 'O vücut ya bu lafızdan anlaşılan şeydir...' sözüne gelince; ondan bu lafızdan anlaşılanın karşılığı olan şeyi, yani bu mefhumun kendisini hikâye ettiği haricî vücut hakikatini seçiyoruz. Zira bize göre her siyahta siyahlığın bir hakikati olduğu gibi her mevcudda da vücudun bir hakikati vardır; ancak bazı mevcudlarda noksanlıklar ve yokluklarla karışıktır, bazılarında ise böyle değildir. Siyahlıklar siyah olma bakımından birbirinden farklı olup bazısı daha kuvvetli ve şiddetli, bazısı daha zayıf ve noksan olduğu gibi mevcudlar da böyledir; hatta mevcudlar kemal ve noksanlık bakımından mevcudiyette farklılık gösterirler. Birinci tereddüdün iki şıkkından ikincisini seçmemiz de mümkündür; şu kadar var ki bu küllî mefhum, unvânî bir mefhum olması hasebiyle bir şeyin aynı olacak şekilde hariçte bir vücuda sahip olmaması anlamında arazî olsa bile; kendi zâtıyla kâim olan hakiki vücut hakikatinin ta kendisini hikâye etmekte ve ona öyle sâdık olmaktadır ki, onun doğruluğunun kaynağı ve ona hamlinin mâsadakı -şeylere yüklenmelerindeki diğer arazîler gibi ona kâim olan başka bir şey değil- o hakikatin ta kendisidir. Dolayısıyla bu mefhumun özel vücuda yüklenmesi bu cihetten zâtîlerin yüklenmesine benzer. Buna göre senin 'Vücudun O'na yüklenmesi O'nu sebepten müstağni kılmaz' sözün bize yöneltilemez; zira mevcudiyeti bu mananın ârız olması yahut vücuttan bir hissenin kâim olması sebebiyle olsaydı O'nu sebepten müstağni kılmazdı, hâlbuki durum böyle değildir; bilakis o özel vücut, vücut mefhumu O'na hamledilsin veya edilmesin, kendi zâtıyla vücut olduğu gibi kendi zâtıyla mevcuttur. Felsefecilerin mâdum olduğuna hükmettikleri şey özel vücutlar değil; varlıksal belirlenimlere ve hususiyetlere sâdık olan bu zihnî genel emirdir, söz burada bitti. Onun işaret ettiği 'vücutların çokluğu' görüşünü Meşşâîler savunmuştur; ekseriyete göre bunlar mahiyetlere izafetin sırf ârız olması sebebiyle hakikatleri birbirine benzer olmamak ve mutlak vücudun onlara cins olmaması için fasıllarla da olmamak üzere, bizzat kendileriyle farklılaşan ve çoğalan hakikatlerdir. Bazıları ise aralarındaki ihtilafın Vâcib'in vücudu ile mümkinin vücudu gibi, yine mücerredatın vücudu ile cisimlerin vücudu gibi teşkîkî (dereceli) bir ihtilaf olması cihetiyle hakikat bakımından farklı olduğunu söylemiştir. Ârif felsefecilerden (müteellihîn) bir grup ise hariçte künhü meçhul olan tek bir şahsî vücudun bulunduğunu, onun da şanı yüce Vâcib'in zâtı olduğunu; müşahede edilen mümkinâtın ise vücutlarının bulunmadığını, bilakis bizzat Vâcib olan hakiki vücut ile irtibatları ve O'na nispetleri olduğunu söylemiştir. Evet, Allah Teâlâ'ya bir nispetleri bulunması manasında onlara 'mevcuttur' denir; binaenaleyh mevcud mefhumu, kendi zâtıyla kâim olan mevcuttan ve bir şekilde O'na intisap eden şeylerden daha geneldir. Müştakın (türemiş kelimenin) sâdık olması, iştikak mebdeinin zâtıyla kâim olmasına -ki bunun mercii başkasıyla kâim olmamaktır- ve kelimenin yüklendiği şeyin mebdee nispet edilen bir emir olmasına, demirci (haddâd) ve güneşte ısınmış su (müşemmes) kelimelerinde olduğu gibi mebdein hiçbir şekilde ona ma'rûz olmamasına zıt değildir; kaldı ki lügat ehlinin ve dil erbabının ıtlakının hakikatlerin tashihinde bir itibarı yoktur. Onlar şöyle demişlerdir: Müştakın ikinci makullerden ve ilk bedîhiyâttan olması, mebdein kökleşmiş, şahsileşmiş, künhü meçhul bir hakikat olmasına engel teşkil etmez; makulün ikincilliği ve kökleşmişliği meselelere kıyasla farklılık gösterebilir; bunda bulunan itiraz noktaları ise gizli değildir. Mutasavvıftan bir grubun dillerinde dolaşan 'Vâcib'in hakikati mutlak vücuttur' sözü de buna benzer; zira onlar O'nun adem (yokluk) veya mâdum olmasının caiz olamayacağına -ki bu açıktır-, ta'lîl veya takyîd yoluyla vücut sebebiyle yahut vücutla birlikte var olan bir mahiyet de olamayacağına -çünkü bunda muhtaçlık ve terkip vardır- tutunmuşlar; böylece vücut olması tayin etmiştir. Bu özel vücut da değildir; zira mutlak ile birlikte alınırsa mürekkep olur yahut sırf ma'rûz olursa muhtaç olur, çünkü mukayyedin mutlaka muhtaç olması zorunludur. Onların bu tutanağı ise örümcek ağından daha çürüktür. Şeyh-i Ekber'in -kuddise sırruh- ve ashabının kitaplarından tahkik ettiğime göre Allah Sübhânehu; hariçte fertlerinin zımnında bulunan tabiî küllî anlamında mutlak vücuttan ibaret olmadığı gibi, nefisteki şey haricî şahıslardan herhangi bir şahısta bulunsa hiçbir fark olmaksızın o şahsın aynısı olacak anlamında hariçteki cüzlerinin her birine mutabık nefiste akledilen bir şey manasında da değildir; bilakis kendi zâtıyla mevcud olmakla beraber başkasıyla kayıtlanmama anlamındadır. Nitekim el-Fütûhât'ın ikinci babında şöyle denmektedir: 'Hakk Teâlâ zâtıyla zâtı için mevcuttur, mutlak vücuttur, başkasıyla kayıtlı değildir,

معلول من شيء ولا علة لشيء بل هو خالق المعلولات والعلل، والملك القدوس الذي لم يزل، وفي النصوص للصدر القونوي تصور

hiçbir şeyin eseri (mâlûlü) olmadığı gibi hiçbir şeyin illeti de değildir; bilakis O illetlerin ve mâlûllerin yaratıcısıdır, ezelî ve ebedî Melik ve Kuddûs'tur.' Sadr el-Konevî'nin en-Nusûs adlı eserinde ise şöyle geçer: 'Hakk'ın ıtlakının tasavvurunda,

اطلاق الحق يشترط فيه أن يتعقل بمعنى أنه وصف سلبي لا بمعنى أنه إطلاق ضده القيد بل هو إطلاق عن الوحدة والكثرة المعلومتين وعن الحصر أيضا في الإطلاق والتقييد وفي الجمع بين كل ذلك والتنزيه عنه فيصح في حقه كل ذلك حال تنزهه عن الجميع.

onun olumsuzlayıcı (selbî) bir vasıf olduğu manasında akledilmesi şarttır; zıddı kayıt olan bir ıtlak manasında değil. Bilakis o, bilinen birlik ve çokluktan ve aynı zamanda ıtlak ile takyîdde sınırlandırılmaktan, bütün bunların arasını cem etmekten ve bunlardan tenzih edilmekten de mutlak olmaktır; dolayısıyla hepsinden tenzih edilmişken O'nun hakkında bütün bunların hepsi sahih olur.'

وذكر بعض الأجلة أن الله تعالى عند السادة الصوفية هو الوجود الخاص الواجب الوجود لذاته القائم بذاته المتعين بذاته الجامع لكل كمال المنزه عن كل نقص المتجلي فيما يشاء من المظاهر مع بقاء التنزيه ثم قال: وهذا ما يقتضيه أيضا قول الأشعري بأن الوجود عين الذات مع قوله الأخير في كتابه الإبانة بإجراء المتشابهات على ظواهرها مع التنزيه بليس كمثله شيء.

Büyük zatlardan biri şöyle demiştir: 'Sâdât-ı Sûfiyye'ye göre Allah Teâlâ; zâtı gereği varlığı zorunlu (vâcibü'l-vücûd li-zâtihî), zâtıyla kâim, zâtıyla taayyün etmiş, her kemali kendinde toplayan, her noksanlıktan münezzeh, tenzihi baki kalmakla birlikte dilediği mazharlarda tecelli eden özel vücuttur.' Sonra şöyle demiştir: 'Bu durum, Eş'arî'nin vücudun zâtın aynısı olduğu sözünün ve el-İbâne adlı kitabındaki { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } tenzihi ile birlikte müteşâbihâtı zahirleri üzere icra etme yönündeki son görüşünün de gerektirdiğidir.'

وتحقيق ذلك أنه قد ثبت بالبرهان أن الواجب الوجود لذاته موجود فهو إما الوجود المجرد عن الماهية المتعين بذاته أو الوجود المقترن بالماهية المتعين بحسبها أو الماهية المعروضة للوجود المتعين بحسبها أو المجموع المركب من الماهية والوجود المتعين بحسبها لا سبيل إلى الرابع لأن التركيب من لوازمه الاحتياج ولا إلى الثالث لاحتياج الماهية في تحققها الخارجي إلى الوجود ولا إلى الثاني لاحتياج الوجود إلى الماهية في تشخصه بحسبها والاحتياج في الجميع ينافي الوجوب الذاتي فتعين الأول فالواجب سبحانه الموجود لذاته هو الوجود المجرد عن الماهية المتعين بذاته، ثم هو إما أن يكون مطلقا بالإطلاق الحقيقي وهو الذي لا يقابله تقييد القابل لكل إطلاق وتقييد وإما أن يكون مقيدا بقيد مخصوص لا سبيل إلى الثاني لأن المركب من القيد ومعروضه من لوازمه لاحتياج المنافي للوجوب الذاتي فتعين الأول فواجب الوجود لذاته هو الوجود المجرد عن الماهية القائم بذاته المتعين بذاته المطلق بالإطلاق الحقيقي، وأهل هذا القول ذهبوا إلى أنه ليس في الخارج إلا وجود واحد وهو الوجود الحقيقي وأنه لا موجود سواه وماهيات الممكنات أمور معدومة متميزة في أنفسها تميزا ذاتيا وهي ثابتة في العلم لم تشم رائحة الوجود ولا تشمه أبدا لكن تظهر أحكامها في الوجود المفروض وهو النور المضاف ويسمي العلماء والحق المخلوق به وهؤلاء هم المشهورون بأهل الوحدة، ولعل القول الذي نقلناه عن بعض الحكماء المتأهلين يرجع إلى قولهم هو طور ما وراء طور العقل وقد ضل بسببه أقوام وخرجوا من ربقة الإسلام، وبالجملة إن القول بأن حقيقة الواجب تعالى غير معلومة وحد علما اكتناهيا إحاطيا عقليا أو حسيا مما لا شبهة عندي في صحته وإليه ذهب المحققون حتى أهل الوحدة، والقول بخلاف ذلك المحكي عن بعض المتكلمين لا ينبغي أن يلتفت إليه أصلا، ولا أدري هل تمكن معرفة الحقيقة أو لا تمكن ولعل القول بعدم إمكانها أوفق بعظمته تعالى شأنه وجل عن إحاطة العقول سلطانه، وأما شهود الواجب بالبصر ففي وقوعه في هذه النشأة خلاف بين أهل السنة وأما في النشأة الآخرة فلا خلاف فيه سوى أن بعض الصوفية قالوا: إنه لا يقع إلا باعتبار مظهر ما وأما باعتبار الإطلاق الحقيقي فلا، وأما شهوده سبحانه بالقلب فقد قيل بوقوعه في هذه النشأة لكن على معنى شهود نوره القدسي ويختلف ذلك باختلاف الاستعداد لا على معنى شهود نفس الذات والحقيقة ومن ادعى ذلك فقد اشتبه عليه الأمر فادعى ما ادعى.

Bunun tahkiki şudur: Bürhan ile sabit olmuştur ki zâtı gereği vâcibü'l-vücûd mevcuttur; o halde O ya mahiyetten mücerret ve zâtıyla taayyün etmiş vücuttur, ya mahiyetle bitişik ve ona göre taayyün etmiş vücuttur, ya vücudun kendisine ârız olduğu ve ona göre taayyün etmiş mahiyettir ya da mahiyet ile vücudun toplamından mürekkep ve buna göre taayyün etmiş olandır. Dördüncüsüne imkân yoktur, çünkü terkibin gereklerinden biri muhtaçlıktır; üçüncüsüne de imkân yoktur, çünkü mahiyet haricî tahakkukunda vücuda muhtaçtır; ikincisine de imkân yoktur, çünkü vücut mahiyete göre şahsileşmesinde mahiyete muhtaçtır; hepsindeki muhtaçlık ise zâtî vücûba (zorunluluğa) zıttır. Dolayısıyla birincisi tayin etmiştir; o halde zâtı için mevcud olan Vâcib Sübhânehu, mahiyetten mücerret ve zâtıyla taayyün etmiş vücuttur. Sonra O, ya hakiki ıtlak ile mutlaktır -ki bu, karşısında kayıt bulunmayan, her ıtlak ve kaydı kabul edendir- ya da mahsus bir kayıtla mukayyettir. İkincisine imkân yoktur; zira kayıttan ve onun ma'rûzundan meydana gelen mürekkebin lâzımlarından biri, zâtî vücûba zıt olan muhtaçlıktır. Dolayısıyla birincisi tayin etmiştir; o halde zâtı gereği vâcibü'l-vücûd, mahiyetten mücerret, zâtıyla kâim, zâtıyla taayyün etmiş ve hakiki ıtlak ile mutlak olan vücuttur. Bu sözün sahipleri hariçte tek bir vücudun bulunduğunu, onun da hakiki vücut olduğunu, O'ndan başka hiçbir mevcudun olmadığını; mümkinâtın mahiyetlerinin ise kendi nefislerinde zâtî bir temeyyüzle temayüz etmiş mâdum emirler olduğunu, ilimde sabit olup asla vücudun kokusunu almadıklarını ve ebediyen de almayacaklarını; ancak hükümlerinin 'el-Vücûdü'l-Mefruz'da (varsayılan vücutta) -ki o Nûr-i Muzâf'tır, âlimler ona 'el-Hakkü'l-Mahlûku Bihî' derler- zuhur ettiğini savunmuşlardır. İşte bunlar 'Vahdet ehli' diye meşhur olanlardır. Ârif felsefecilerin bazılarından naklettiğimiz görüş de muhtemelen onların bu sözüne racidir; bu ise aklın idrak sahasının ötesindeki bir mertebedir; bu sebeple birtakım topluluklar sapmış ve İslâm bağından çıkmışlardır. Hâsılıkelâm, Vâcib Teâlâ'nın hakikatinin aklî veya hissî, ihâtalı ve künhüne varan bir ilimle bilinemeyeceği ve tarif edilemeyeceği sözü, sıhhatinde benim katımda şüphe bulunmayan bir husustur; muhakkikler, hatta vahdet ehli dahi bu görüşe varmıştır. Bazı kelamcılardan nakledilen bunun aksine olan söze ise asla itibar edilmemelidir. Hakikatinin bilinmesinin mümkün olup olmadığını bilmiyorum; belki de imkânsız olduğu sözü, şanı yüce olan ve saltanatı akılların ihâtasından yüce bulunan Allah'ın azametine daha uygundur. Vâcib'in gözle görülmesine gelince; bu dünya hayatında vuku bulup bulmayacağı Ehl-i Sünnet arasında ihtilaflıdır. Ahiret hayatında ise bazı mutasavvıfların bunun ancak bir mazhar itibariyle vaki olacağını, hakiki ıtlak itibariyle vaki olmayacağını söylemeleri dışında hiçbir ihtilaf yoktur. Sübhânehu'nun kalp ile müşahedesine gelince; bu dünya hayatında bunun vaki olacağı söylenmiştir, ancak O'nun kudsî nurunun müşahedesi manasındadır ve bu da istidatların farklılığına göre değişir; yoksa zâtın ve hakikatin kendisinin müşahedesi anlamında değildir. Kim bunu iddia ederse mesele ona karışmış ve iddia ettiğini [yersizce] iddia etmiştir.

هذا ومن الناس من قال: لا مانع من أن يراد من حَقَّ قَدْرِهِ حق معرفته ويراد من حق معرفته المعرفة بالكنه وكونها غير حاصلة لأحد مؤمنا كان أو غيره لا يضر فيما نحن فيه لأن المراد إثبات عظمته تعالى المنافية لما عليه المشركون وكون سبحانه لا يعرف أحد كنه حقيقته يستدعي العظمة على أتم وجه فتأمل جميع ذلك والله تعالى الموفق للصواب.

Bununla birlikte insanlardan bazıları şöyle demiştir: { حَقَّ قَدْرِهِ } ifadesinden O'nu hakkıyla bilmenin, hakkıyla bilmekten de künhünü bilmenin murat edilmesine hiçbir engel yoktur; bunun mümin olsun veya olmasın hiç kimseye hâsıl olmaması içinde bulunduğumuz makama zarar vermez; zira murat, müşriklerin benimsediği şeylere zıt olan O'nun azametini ispat etmektir ve Sübhânehu'nun hakikatinin künhünü hiç kimsenin bilememesi azameti en kâmil manada iktiza eder. Bütün bunları iyi düşün! Doğruya muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır.

إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ على جميع الممكنات عَزِيزٌ غالب على جميع الأشياء وقد علمت حال آلهتهم المقهورة لأذل العجزة، والجملة في موضع التعليل لما قبلها اللَّهُ يَصْطَفِي أي يختار مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا يتوسطون بينه تعالى وبين الأنبياء ﵈ بالوحي وَمِنَ النَّاسِ أي ويصطفي من الناس رسلا يدعون من شاء إليه تعالى ويبلغونهم ما نزل عليهم والله تعالى أعلم حيث يجعل رسالته، وتقديم رسل الملائكة ﵈ لأنهم وسائط بينه تعالى وبين رسل الناس، وعطف مِنَ النَّاسِ على مِنَ الْمَلائِكَةِ وهو مقدم تقدير على رُسُلًا فلا حاجة إلى التقدير وإن كان رسل كل موصوفة بغير صفة الآخرين كما أشرنا إليه، وقيل: إن المراد الله يصطفي من الملائكة رسلا إلى سائرهم في تبليغ ما كلفهم به من الطاعات ومن الناس رسلا إلى سائرهم في تبليغ ما كلفهم به أيضا وهذا شروع في إثبات الرسالة بعد هدم قاعدة الشرك وردم دعائم التوحيد.

{ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ } “Şüphesiz Allah çok güçlüdür”, bütün mümkinâta güç yetirir; { عَزِيزٌ } “mutlak galiptir”, bütün varlıklara galebe çalar. Acizlerin en zeliline dahi mağlup olan ilahlarının hâlini ise öğrenmiştin. Cümle, öncesinin gerekçelendirilmesi (ta'lîl) makamındadır. { اللَّهُ يَصْطَفِي } “Allah seçer”, yani ihtiyar eder; { مِنَ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } “meleklerden elçiler”, vahiy ile Allah Teâlâ ve peygamberler -aleyhimüsselâm- arasında vasıta olurlar; { وَمِنَ النَّاسِ } “ve insanlardan da [elçiler seçer]”, yani insanlardan da dilediği kimseleri Allah Teâlâ'ya davet eden ve kendilerine indirileni onlara tebliğ eden elçiler seçer; Allah Teâlâ peygamberliğini kime vereceğini en iyi bilendir. Melek elçilerin -aleyhimüsselâm- öne alınması, Allah Teâlâ ile insan elçiler arasında vasıta olmalarındandır. { مِنَ النَّاسِ } ifadesinin { مِنَ الْمَلائِكَةِ } ifadesine atfedilmesi takdirde { رُسُلًا } kelimesinden önce gelmektedir, dolayısıyla takdire ihtiyaç yoktur; her ne kadar her birinin elçileri işaret ettiğimiz gibi diğerlerinin sıfatından farklı sıfatlarla nitelenmiş olsa da. Şöyle de denilmiştir: Murat, Allah'ın meleklerden kendilerine mükellef kıldığı itaatleri tebliğ etmeleri için diğer meleklere elçiler seçmesi; insanlardan da kendilerine mükellef kıldığı hususları tebliğ etmeleri için diğer insanlara elçiler seçmesidir. Bu ise şirk kaidesi yıkılıp tevhidin esasları tahkim edildikten sonra peygamberliğin ispatına bir giriştir.

وفي بعض الأخبار أن الآية نزلت بسبب قول الوليد بن المغيرة أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا [ص: ٨] الآية وفيها رد لقول المشركين الملائكة بنات الله ونحوه من أباطيلهم إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بجميع المسموعات ويدخل في ذلك أقوال الرسل بَصِيرٌ بجميع المبصرات ويدخل في ذلك أحوال المرسل إليهم، وقيل: إن السمع والبصر كناية عن علمه تعالى بالأشياء كلها بقرينة قوله سبحانه: يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ لأنه كالتفسير لذلك، ولعل الأول أولى، وهذا تعميم بعد تخصيص، وضمير الجمع للمكلفين على ما قيل: أي يعلم مستقبل أحوالهم وماضيها، وعن الحسن أول أعمالهم وآخرها، وعن علي بن عيسى أن الضمير لرسل الملائكة والناس والمعنى عنده يعلم ما كان قبل خلق الرسل وما يكون بعد خلقهم وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ كلها لا إلى غيره سبحانه لا اشتراكا ولا استقلالا لأنه المالك لها بالذات فلا يسأل جل وعلا عما يفعل من الاصطفاء وغيره كذا قيل، ويعلم منه أنه مرتبط بقوله تعالى:

Bazı rivayetlerde ayetin, Velîd b. Mugîre'nin { أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا } [Sâd: 8] “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” sözü sebebiyle indiği ve müşriklerin 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' sözü ile buna benzer bâtıllarına bir reddiye olduğu zikredilmiştir. { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir”, işitilen her şeyi işitir; elçilerin sözleri de buna dâhildir; { بَصِيرٌ } “hakkıyla görendir”, görülen her şeyi görür; kendilerine elçi gönderilenlerin hâlleri de buna dâhildir. Sem' ve basarın, Allah Teâlâ'nın: { يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “Onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” kavlinin karinesiyle bütün şeyleri bilmesinden kinaye olduğu da söylenmiştir; zira bu kavil onun bir nevi tefsiri gibidir. Birinci görüş muhtemelen daha evladır; bu, tahsisten sonra yapılan bir ta'mîmdir (genellemedir). Çoğul zamiri, söylenene göre mükelleflere aittir; yani onların gelecekteki ve geçmişteki hâllerini bilir. Hasan'dan amellerinin evvelini ve âhirini [bilir], Ali b. Îsâ'dan ise zamirin melek ve insan elçilere ait olduğu, mananın da onun katında 'Elçilerin yaratılmasından önce olanı da yaratılmalarından sonra olanı da bilir' şeklinde olduğu rivayet edilmiştir. { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler yalnızca Allah'a döndürülür”, başkasına değil; ne ortaklaşa ne de müstakil olarak, zira zâtı gereği onların mâliki O'dur; dolayısıyla seçme ve benzeri yaptığı fiillerden dolayı ulu ve yüce olan Allah'a soru sorulamaz; böyle denilmiştir. Bundan, bu cümlenin Allah Teâlâ'nın:

اللَّهُ يَصْطَفِي إلخ وكذا وجه الارتباط، ويجوز أن يكون مرتبطا بقوله سبحانه: يَعْلَمُ إلخ على معنى وإليه تعالى ترجع الأمور يوم القيامة فلا أمر ولا نهي لأحد سواه جل شأنه هناك فيجازي كلا حسبما علم من أعماله ولعله أولى مما تقدم ويمكن أن يقال هو مرتبط بما ذكر لكن على طرز آخر وهو أن يكون إشارة إلى تعميم آخر للعلم أي إليه تعالى ترجع الأمور كلها لأنه سبحانه هو الفاعل لها جميعا بواسطة وبلا واسطة أو بلا واسطة في الجميع على ما يقوله الأشعري فيكون سبحانه عالما بها.

{ اللَّهُ يَصْطَفِي } ilâ âhirihî kavliyle irtibatlı olduğu ve irtibat vechi de anlaşılmaktadır. Allah Sübhânehu'nun: { يَعْلَمُ } ilâ âhirihî kavliyle de irtibatlı olması caizdir; şu manada ki: Bütün işler kıyamet gününde Allah Teâlâ'ya döndürülür; orada şanı yüce olan O'ndan başka hiç kimse için emir ve nehiy yoktur, böylece herkesi amellerinden bildiği şeylere göre cezalandırır/mükâfatlandırır; bu muhtemelen öncekinden daha evladır. Zikredilene irtibatlı olduğu ancak başka bir tarzda olduğu da söylenebilir: Bu da ilmin başka bir genellemesine işaret olmasıdır; yani bütün işler Allah Teâlâ'ya döndürülür, çünkü Sübhânehu vasıtalı veya vasıtasız olarak -yahut Eş'arî'nin dediğine göre hepsinde vasıtasız olarak- onların tamamının failidir, dolayısıyla Sübhânehu onları hakkıyla bilendir.

ووجه ذلك على ما قرره بعضهم أنه تعالى عالم بذاته على أتم وجه وذاته تعالى علة مقتضية لما سواه والعلم التام بالعلة أو بجهة كونها علة يقتضي العلم التام بمعلولها فيكون علمه تعالى بجميع ما عداه لازما لعلمه بذاته كما أن وجود ما عداه تابع لوجود ذاته سبحانه وفي ذلك بحث طويل عريض.

Bunun vechi bazılarının açıkladığına göre şudur: Allah Teâlâ zâtını en kâmil vecihle bilmektedir; O'nun yüce zâtı ise kendisinden gayrısını iktiza eden illettir. İlletin veya illet oluş cihetinin tam olarak bilinmesi, onun mâlûlünün (eserinin) tam olarak bilinmesini iktiza eder; dolayısıyla O'nun zâtından gayrı her şeyi bilmesi, zâtını bilmesinin bir gereğidir; nitekim zâtından gayrısının vücudu da O'nun yüce zâtının vücuduna tâbidir. Bu hususta ise uzun uzadıya bir tartışma vardır.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا أي وصلّوا وعبر عن الصلاة بهما لأنهما أعظم أركانها وأفضلها والمراد أن مجموعها كذلك هو لا ينافي تفضيل أحدهما على الآخر ولا تفضيل القيام أو السجود على كل واحد واحد من الأركان، وقيل: المعنى أخضعوا لله تعالى وخروا له سجدا، وقيل: المراد الأمر بالركوع والسجود بمعناهما الشرعي في الصلاة فإنهم كانوا في أول إسلامهم يركعون في صلاتهم بلا سجود تارة ويسجدون بلا ركوع أخرى فأمروا بفعل الأمرين جميعا فيها حكاه في البحر ولم نره في أثر يعتمد عليه، وتوقف فيه صاحب المواهب وذكره الفراء بلا سند وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ بسائر ما تعبدكم سبحانه كما يؤذن به ترك المتعلق وقيل: المراد أمرهم بأداء الفرائض.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَاسْجُدُوا } “Ey iman edenler! Rükû edin ve secdeye varın”, yani namaz kılın; namazın en büyük ve en faziletli rükünleri olduğu için namaz bu ikisiyle ifade edilmiştir. Murat, bu ikisinin toplamının böyle olmasıdır; bu da birinin diğerine üstünlüğüne ve kıyamın veya secdenin her bir rükne ayrı ayrı üstünlüğüne engel değildir. Mananın: 'Allah Teâlâ'ya boyun eğin ve O'na secdeye kapanın' olduğu da söylenmiştir. Namazdaki şer'î manalarıyla rükû ve secdeden ibaret olduğu da söylenmiştir; zira onlar İslâm'ın ilk dönemlerinde namazlarında bazen secdesiz rükû eder, bazen de rükûsuz secde ederlerdi; bunun üzerine namazda her iki fiili birden yapmaları emredildi. Bu görüşü el-Bahr nakletmiş olup güvenilir bir eserde bunu görmedik; Mevâhib sahibi bunda tereddüt etmiş, Ferrâ ise bunu senetsiz olarak zikretmiştir. { وَاعْبُدُوا رَبَّكُمْ } “ve Rabbinize kulluk edin”, müteallakın (neyin kastedildiğinin) zikredilmemesinin hissettirdiği üzere Sübhânehu'nun sizi mükellef kıldığı diğer bütün ibadetlerle [kulluk edin]. Onlara farzları eda etmelerinin emredildiği de söylenmiştir.

وقوله تعالى: وَافْعَلُوا الْخَيْرَ تعميم بعد تخصيص أو مخصوص بالنوافل وعن ابن عباس رضي الله تعالى

Allah Teâlâ'nın: { وَافْعَلُوا الْخَيْرَ } “ve hayır işleyin” kavli, tahsisten sonra yapılan bir ta'mîmdir (genellemedir) yahut nafilelere tahsis edilmiştir. İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ

عنهما أنه أمر بصلة الأرحام ومكارم الأخلاق لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ في موضع الحال من ضمير المخاطبين أي افعلوا كل ذلك وأنتم راجون به الفلاح غير متيقنين به واثقين بأعمالكم، والآية آية سجدة عند الشافعي وأحمد وابن المبارك وإسحاق رضي الله تعالى عنهم لظاهر ما فيها من الأمر بالسجود ولما تقدم

anhümâ- rivayet edildiğine göre bu, sıla-i rahim ve güzel ahlak ile emirdir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “umulur ki kurtuluşa erersiniz”, muhatapların zamirinden hâl konumundadır; yani amellerinize güvenip kesin gözüyle bakmaksızın, bununla kurtuluşu umarak bütün bunları yapın. Ayet; Şâfiî, Ahmed, İbnü'l-Mübârek ve İshâk'a -radıyallâhu teâlâ anhüm- göre içerisindeki secde emrinin zahirinden ve daha önce geçen delillerden ötürü bir secde ayetidir.