عن عقبة بن عامر رضي الله تعالى عنه قال قلت: يا رسول الله أفضلت سورة الحج على سائر القرآن بسجدتين؟ قال: نعم فمن لم يسجدهما فلا يقرأهما، وبذلك قال علي كرم الله تعالى وجهه
Ukbe b. Âmir'den -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resulü! Hac suresi iki secde ile diğer Kur'an surelerine üstün mü kılındı?' dedim. O da: '«Evet, öyleyse bu iki secdeyi yapmayacak olan kimse o iki ayeti okumasın»' buyurdu. Ali -kerremallâhu teâlâ vecheh-,
، وعمر وابنه عبد الله وعثمان وأبو الدرداء وأبو موسى وابن عباس في إحدى الروايتين عنه رضي الله تعالى عنهم، وذهب أبو حنيفة ومالك والحسن وابن المسيب وابن جبير وسفيان الثوري رضي الله تعالى عنهم إلى أنها ليست آية سجدة، قال ابن الهمام: لأنها مقرونة بالأمر بالركوع والمعهود في مثله من القرآن كونه أمرا بما هو ركن للصلاة بالاستقراء نحو اسْجُدِي وَارْكَعِي [آل عمران: ٤٣] وإذا جاء الاحتمال سقط الاستدلال، وما روي من حديث عقبة قال الترمذي: إسناده ليس بالقوي وكذا قال أبو داود وغيره انتهى.
Ömer, oğlu Abdullah, Osman, Ebü'd-Derdâ, Ebû Mûsâ ve kendisinden gelen iki rivayetten birinde İbn Abbâs -radıyallâhu teâlâ anhüm- da bu görüştedir. Ebû Hanîfe, Mâlik, Hasan [el-Basrî], İbnü'l-Müseyyeb, İbn Cübeyr ve Süfyân es-Sevrî -radıyallâhu teâlâ anhüm- ise bunun bir secde ayeti olmadığı görüşüne gitmişlerdir. İbnü'l-Hümâm şöyle demiştir: 'Çünkü bu ayet rükû emri ile bitişiktir; Kur'an'daki benzerlerinde istikrâ (tümevarım) yoluyla bilinen ise, { اسْجُدِي وَارْكَعِي } “secdeye kapan ve rükû et” [Âl-i İmrân: 43] ayetinde olduğu gibi bunun namazın rüknü olan bir emir olmasıdır. İhtimal vârit olduğunda istidlâl (delil getirme) düşer. Ukbe hadisinden rivayet edilen hususa gelince; Tirmizî: 'İsnadı kuvvetli değildir' demiştir. Ebû Dâvûd ve başkaları da böyle söylemiştir.' [İbnü'l-Hümâm'ın sözü] bitti.
وانتصر الطيبي لإمامه الشافعي رضي الله تعالى عنه فقال: الركوع مجاز عن الصلاة لاختصاصه بها وأما السجود فلما لم يختص حمل على الحقيقة لعموم الفائدة ولأن العدول إلى المجاز من غير صارف أو نكتة غير جائز والمقارنة لا توجب ذلك، وتعقبه صاحب الكشف بأن للقائل أن يقول: المقارنة تحسن، وتوافق الأمرين في الفرضية أو الإيجاب على المذهبين من المقتضيات أيضا، ثم رجع إلى الانتصار فقال: الحق إن السجود حيث ثبت ليس من مقتضى خصوص تلك الآية لأن دلالة الآية غير مقيدة بحال التلاوة، بل إنما ذلك بفعل الرسول الله ﷺ أو قوله فلا مانع من كون الآية دالة على فرضية سجود الصلاة ومع ذلك تشرع السجدة عند تلاوتها لما ثبت من الرواية الصحيحة، وفيه أنه إن أراد أن ما ثبت دليل مستقل على مشروعيتها من غير مدخل للآية فذلك على ما فيه مما لم لا يقله الشافعي ولا غيره، وإن أراد أن الآية تدل على ذلك كما تدل على فرضية سجود الصلاة وما ثبت كاشف عن تلك الدلالة فذلك قول بخفاء تلك الدلالة والتزام أن الأمر بالسجود لمطلق الطلب الشامل لما كان على سبيل الإيجاب كما في طلب سجود الصلاة ولما كان على سبيل الندب كما في طلب سجود التلاوة فإنه سنة عند الشافعي رضي الله تعالى عنه ولعله يتعين عنده ذلك ولا محذور فيه بل لا معدل عنه إن صح الحديث لكن قد سمعت آنفا ما قيل فيه، ولك أن تقول: إنه قد قوي بما
Tîbî, imamı Şâfiî'yi -radıyallâhu teâlâ anh- savunarak şöyle demiştir: 'Rükû, sadece namaza mahsus olması sebebiyle namazdan mecazdır; secdeye gelince, namaza mahsus olmadığı için -faydanın umumiliğinden ötürü ve bir sarf edici (engelleyici karine) ya da nükte olmaksızın mecaza kaymak caiz olmadığından ve [rükû ile] yan yana bulunmak da bunu gerektirmediğinden- hakikate hamledilmiştir.' el-Keşşâf hâşiyesi sahibi [et-Tîbî'yi] eleştirerek demiştir ki: Birisi şöyle diyebilir: '[Rükû ile] yan yana bulunmak [mecazı] güzelleştirir; ayrıca iki mezhebe göre iki emrin farziyette veya vücutta uyuşması da [namaz kastedilmesini] gerektiren hususlardandır.' Sonra [et-Tîbî] yine savunmaya dönerek demiştir ki: 'Hak olan şudur: Secde sabit olduğu yerde bu ayetin hususunun gereği olarak sabit değildir; zira ayetin delaleti tilavet haliyle kayıtlı değildir. Aksine bu durum ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiili veya kavli iledir. Dolayısıyla ayetin namaz secdesinin farziyetine delalet etmesine ve bununla birlikte sahih rivayetle sabit olan husus sebebiyle tilaveti esnasında secdenin meşru olmasına bir mani yoktur.' Bu görüşte şu vardır: Eğer o, sabit olan rivayetin, ayetin bir dahli olmaksızın secdenin meşruiyetine müstakil bir delil olduğunu kastettiyse, bu -içerdiği sakıncalarla beraber- ne Şâfiî'nin ne de başkasının söylediği bir şeydir. Şayet ayetin, namaz secdesinin farziyetine delalet ettiği gibi buna da delalet ettiğini ve sabit olan rivayetin bu delaleti açığa çıkardığını kastettiyse, bu durumda söz konusu delaletin kapalı (hafî) olduğunu söylemiş ve secde emrinin; namaz secdesinin talebinde olduğu gibi icap (farz/vacip kılma) yoluyla olanı da, tilavet secdesinin talebinde olduğu gibi nedb yoluyla olanı da içine alan mutlak talep için olduğunu kabul etmiş olur. Zira [tilavet secdesi] Şâfiî'ye -radıyallâhu teâlâ anh- göre sünnettir. Belki de ona göre taayyün eden budur ve bunda bir sakınca da yoktur; hatta hadis sahih ise bundan kaçış da yoktur, lakin az önce onun hakkında söylenenleri işittin. Şunu da söyleyebilirsin: Hadis, şu rivayetle kuvvet kazanmıştır:
أخرجه أبو داوود وابن ماجة وابن مردويه والبيهقي عن عمرو بن العاص أن رسول الله ﷺ أقرأه خمس عشرة سجدة في القرآن منها ثلاث في المفصل.
Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona Kur'an'da üçü mufassal surelerde olmak üzere on beş secde [ayeti] okutmuştur;
وفي سورة الحج سجدتان وبعمل كثير من الصحابة رضي الله تعالى عنهم الظاهر في كونه عن سماع منه ﷺ أو رؤية لفعله ذلك وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ أي لله تعالى أو في سبيله سبحانه، والجهاد كما قال الراغب استفراغ الوسع في مدافعة العدو وهو ثلاثة أضرب. مجاهدة العدو الظاهر كالكفار ومجاهدة الشيطان ومجاهدة النفس وهي أكبر من مجاهدة العدو الظاهرة كما يشعر به ما
Hac suresinde de iki secde vardır. Sahabenin -radıyallâhu teâlâ anhüm- çoğunun, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işitmelerinden veya onun bu fiili işlediğini görmelerinden kaynaklandığı zahir olan amelleriyle de [kuvvet bulmuştur]. { وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ } “Allah uğrunda cihat edin”, yani Allah Teâlâ için veya Sübhânehu'nun yolunda [cihat edin]. Cihad, Râgıb'ın dediği gibi düşmanı defetmede bütün gücü sarf etmektir ve üç kısımdır: Kâfirler gibi zahirî düşmanla cihat, şeytanla cihat ve nefisle cihat. [Nefisle cihat] zahirî düşmanla cihattan daha büyüktür; nitekim şu rivayet de bunu hissettirmektedir:
أخرج البيهقي وغيره عن جابر قال: قدم على رسول الله ﷺ قوم غزاة فقال:
Beyhakî ve başkaları Câbir'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gazadan dönen bir topluluk geldi; bunun üzerine şöyle buyurdu:
«قدمتم خير مقدم من الجهاد الأصغر إلى الجهاد الأكبر قيل وما الجهاد الأكبر؟ قال مجاهدة العبد هواه»
«En hayırlı gelişle geldiniz; küçük cihattan büyük cihada geldiniz.» 'Büyük cihat nedir?' diye sorulduğunda: «Kulun hevasıyla mücadele etmesidir» buyurdu.
وفي إسناده ضعف مغتفر في مثله.
Bunun isnadında, benzerlerinde bağışlanabilir (hoş görülebilir) bir zayıflık vardır.
والمراد هنا عند الضحاك جهاد الكفار حتى يدخلوا في الإسلام، ويقتضي ذلك أن تكون الآية مدنية لأن الجهاد إنما أمر به بعد الهجرة وعند عبد الله بن المبارك جهاد الهوى والنفس، والأولى أن يكون المراد به ضروبه الثلاثة وليس ذلك من الجمع بين الحقيقة والمجاز في شيء، وإلى هذا يشير ما روي جماعة عن الحسن أنه قرأ الآية وقال:
Dahhâk'a göre burada murat, İslâm'a girinceye kadar kâfirlerle cihattır; bu da ayetin Medenî olmasını gerektirir, çünkü cihat ancak hicretten sonra emredilmiştir. Abdullah b. el-Mübârek'e göre ise heva ve nefisle cihattır. Evla olan, bununla cihadın üç türünün de kastedilmiş olmasıdır ve bu kesinlikle hakikat ile mecazı bir arada cem etme kabilinden değildir. Bir cemaatin Hasan [el-Basrî]'den rivayet ettiği şu husus da buna işaret etmektedir; nitekim o bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir:
إن الرجل ليجاهد في الله تعالى وما ضرب بسيف، ويشمل ذلك جهاد المبتدعة والفسقة فإنهم أعداء أيضا ويكون
'Kişi Allah Teâlâ yolunda cihat eder de kılıç bile sallamamış olur.' Bu, bidatçılar ve fâsıklarla cihadı da kapsar; zira onlar da düşmandır ve bu da
بزجرهم عن الابتداع والفسق حَقَّ جِهادِهِ أي جهادا فيه حقا فقدم حقا وأضيف على حد جرد قطيفة وحذف حرف الجر وأضيف جهاد إلى ضميره تعالى على حد قوله. ويوم شهدناه سليما وعامرا.
onları bidatten ve fısktan sakındırmakla olur. { حَقَّ جِهادِهِ } “O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihat edin”, yani 'cihâden fîhi hakkan' (O'nun uğrunda hakiki bir cihatla [cihat edin]) manasındadır; 'hakk' kelimesi öne geçirilmiş ve 'cerdü katîfetin' kabilinden izafet yapılmıştır; cer harfi hazfedilmiş ve 'cihâd' kelimesi şairin: 'Ve yevme şehidnâhu Selîmen ve Âmiran' mısraında olduğu gibi Allah Teâlâ'nın zamirine izafe edilmiştir.
وفي الكشاف الإضافة تكون لأدنى ملابسة واختصاص فلما كان الجهاد مختصا بالله تعالى من حيث إنه مفعول لوجهه سبحانه ومن أجله صحت إضافته إليه، وأيا ما كان فنصب حَقَّ على المصدرية، وقال أبو البقاء: إنه نعت لمصدر محذوف أي جهادا حق جهاده، وفيه أنه معرفة فكيف يوصف به النكرة ولا أظن أن أحدا يزعم أن الإضافة إذا كانت على الاتساع لا تفيد تعريفا فلا يتعرف بها المضاف ولا المضاف إليه، والآية تدل على الأمر بالجهاد على أتم وجه بأن يكون خالصا لله تعالى لا يخشى فيه لومة لائم وهي محكمة.
el-Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: İzafet en küçük bir irtibat ve tahsis sebebiyle olur; cihat da Sübhânehu'nun rızası için ve O'nun uğrunda yapılması cihetiyle Allah Teâlâ'ya tahsis edildiğinden O'na izafe edilmesi sahih olmuştur. Her nasıl olursa olsun { حَقَّ } kelimesinin mansub oluşu mef'ûl-i mutlak (masdariyet) sebebiyledir. Ebü'l-Bekâ ise onun mahzuf bir masdarın sıfatı olduğunu söylemiştir, yani 'cihâden hakka cihâdihî' takdirindedir. Fakat bunda şu itiraz vardır: O marifedir, nekire nasıl onunla sıfatlanabilir? Hiç kimsenin, izafet tevessu (genişletme) yoluyla olduğunda marifelik ifade etmeyeceğini, dolayısıyla onunla ne muzafın ne de muzafun ileyhin marifeleşmeyeceğini iddia edeceğini sanmıyorum. Ayet, cihadın Allah Teâlâ için ihlaslı olması ve kınayıcının kınamasından korkulmaması suretiyle en mükemmel şekilde yapılması emrine delalet eder ve muhkemdir.
ومن قال كمجاهد والكلبي: إنها منسوخة بقوله تعالى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] فقد أراد بها أن يطاع سبحانه فلا يعصي أصلا وفيه بحث لا يخفى، وأخرج ابن مردويه عن عبد الرحمن بن عوف رضي الله تعالى عنه قال: قال لي عمر رضي الله تعالى عنه «ألسنا كنا نقرأ وجاهدوا في الله حق جهاده في آخر الزمان كما جاهدتم في أوله» ؟ قلت: بل فمتى هذا يا أمير المؤمنين؟ قال: إذا كانت بنو أمية الأمراء وبنو المغيرة الوزراء، وأخرجه البيهقي في الدلائل عن المسور بن مخرمة رضي الله تعالى عنه قال: قال عمر لعبد الرحمن بن عوف فذكره، ولا يخفى عليك حكم هذه القراءة، وقال النيسابوري: قال العلماء لو صحت هذه الرواية فلعل هذه الزيادة من تفسيره ﷺ وليست من نفس القرآن إلا لتواترت وهو كما ترى هُوَ اجْتَباكُمْ أي هو جل شأنه اختاركم لا غيره سبحانه، والجملة مستأنفة لبيان علة الأمر بالجهاد فإن المختار إنما يختار من يقوم بخدمته ومن قربه العظيم يلزمه دفع أعدائه ومجاهدة نفسه بترك ما لا يرضاه ففيها تنبيه على المقتضى للجهاد، وفي قوله تعالى: وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ أي في جميع أموره ويدخل فيه الجهاد دخولا أوليا مِنْ حَرَجٍ أي ضيق بتكليف ما يشتد القيام به عليكم إشارة إلى أنه لا مانع لهم عنه، والحاصل أنه تعالى أمرهم بالجهاد وبين أنه لا عذر لهم في تركه حيث وجد المقتضى وارتفع المانع.
Mücâhid ve Kelbî gibi bu ayetin Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun” [Teğâbün: 16] kavliyle mensuh olduğunu söyleyen kimse, bununla Sübhânehu'ya itaat edilip asla isyan edilmemesini kastetmiştir; bunda ise gizli olmayan bir tartışma vardır. İbn Merdûye, Abdurrahman b. Avf'tan -radıyallâhu teâlâ anh- rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Ömer -radıyallâhu teâlâ anh- bana: '«Biz [vaktiyle]: 'İlk döneminde cihat ettiğiniz gibi ahir zamanda da Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihat edin' diye okumuyor muyduk?»' dedi. Ben: 'Evet, peki bu ne zamandır ey Müminlerin Emiri?' dedim. Dedi ki: 'Ümeyyeoğulları emirler, Mugîreoğulları vezirler olduğu zaman.' Beyhakî de ed-Delâil'de Misver b. Mahrame'den -radıyallâhu teâlâ anh- rivayetle: 'Ömer, Abdurrahman b. Avf'a dedi ki...' diyerek bunu zikretmiştir. Bu kıraatin hükmü sana gizli değildir. Nîsâbûrî demiştir ki: 'Âlimler dediler ki: Bu rivayet sahih olsa bile, bu ziyadelik Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tefsirinden olabilir, Kur'an'ın bizzat kendisinden değildir; öyle olsaydı mütevatir olurdu.' Bu [durum] gördüğün gibidir. { هُوَ اجْتَباكُمْ } “O sizi seçti”, yani O'ndan başkası değil, şânı yüce olan Allah sizi seçti. Bu cümle cihat emrinin illetini açıklamak için müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). Zira seçen kimse ancak hizmetini görecek olanı seçer; büyük bir makama yakınlaştırılan kimseye de düşmanlarını defetmek ve razı olmadığı şeyleri terk ederek nefsiyle cihat etmek gerekir. Dolayısıyla bunda cihat için gereken sebebe bir dikkat çekme vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ } “ve dinde üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavlinde, yani dinin bütün işlerinde -ki cihat da buna öncelikle dâhildir- { مِنْ حَرَجٍ } “hiçbir zorluk”, yani yerine getirilmesi size ağır gelecek şeyleri mükellef kılmak suretiyle hiçbir darlık yüklemedi [kavlinde], onlar için cihattan alıkoyacak bir engelin bulunmadığına işaret vardır. Hâsıl-ı kelâm; Allah Teâlâ onlara cihat etmelerini emretmiş ve gerektirici sebep mevcut olup engel de ortadan kalktığı için onu terk etmede hiçbir mazeretlerinin bulunmadığını beyan etmiştir.
ويجوز أن يكون هذا إشارة إلى الرخصة في ترك بعض ما أمرهم سبحانه به حيث شق عليهم
Bunun, kendilerine ağır geldiğinde Sübhânehu'nun emrettiği bazı şeyleri terk etme hususundaki ruhsata işaret olması da caizdir;
لقوله ﷺ: «إذا أمرتكم بشيء فأتوا منه ما استطعتم»
nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Size bir şey emrettiğim zaman, gücünüz yettiğince onu yerine getirin» buyurmuştur.
فانتفاء الحرج على هذا بعد ثبوته بالترخيص في الترك بمقتضى الشرع وعلى الأول انتفاء الحرج ابتداء، وقيل: عدم الحرج بأن جعل لهم من كل ذنب مخرجا بأن رخص لهم في المضايق وفتح عليهم باب التوبة وشرع لهم الكفارات في حقوقه والأروش والديات في حقوق العباد، ولا يخفى أن تعميمه للتوبة ونحوها خلاف الظاهر وإن روي ذلك من طريق ابن شهاب عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
Buna göre zorluğun ortadan kalkması, şeriatın gereği olarak terke ruhsat verilmesiyle sabit olduktan sonradır; birinci yaklaşıma göre ise zorluğun en baştan itibaren bulunmamasıdır. Zorluğun olmamasının; sıkıntılı durumlarda onlara ruhsat tanıyarak, tövbe kapısını açarak, kendi haklarında kefaretleri, kul haklarında ise erşleri (yaralama tazminatlarını) ve diyetleri meşru kılarak kendilerine her günahtan bir çıkış yolu kılmasıyla gerçekleştiği de söylenmiştir. Bunun tövbe ve benzeri şeyleri kapsayacak şekilde genellenmesinin zahire aykırı olduğu gizli değildir; her ne kadar bu, İbn Şihâb tarikiyle İbn Abbâs'tan -radıyallâhu teâlâ anhümâ- rivayet edilmiş olsa da.
وفي الحواشي الشهابية أن الظاهر حق جهاده تعالى لما كان متعسرا ذيله بهذا ليبين أن المراد ما هو بحسب قدرتهم لا ما يليق به جل وعلا من كل الوجوه.
el-Hâşiyetü'ş-Şihâbiyye'de şöyle denilmektedir: 'Zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ'ya hakkıyla cihat etmek zor olduğu için, muradın her cihetten O celle ve alâ'ya layık olan değil de onların güçleri nispetinde olanı açıklamak maksadıyla ayetin ardına bu eklenmiştir.'
وذكر الجلال السيوطي أن هذه الآية أصل قاعدة المشقة تجلب التيسير وهو أوفق بالوجه الثاني فيها.
Celâl [ed-Dîn] es-Süyûtî bu ayetin 'Meşakkat teysiri (kolaylaştırmayı) celbeder' kuralının aslı olduğunu belirtmiştir ki bu, ayet hakkındaki ikinci veche daha uygundur.
مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ نصب على المصدرية بفعل دل عليه ما قبله من نفي الحرج بعد حذف مضاف أي وسع دينكم توسعة ملة أبيكم أو على الاختصاص بتقدير أعني بالدين ونحوه وإليهما ذهب الزمخشري وقال الحوفي.
{ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ } “Babanız İbrahim'in dinine [uyun]”, bir muzafın hazfinden sonra, öncesindeki zorluğun nefyedilmesinin delalet ettiği bir fiille mef'ûl-i mutlak (masdariyet) üzere mansubdur; yani 'dininizi babanızın dininin genişletilmesi gibi genişletti' takdirindedir. Yahut 'din ile şunu kastediyorum' ve benzeri bir takdirle ihtisas üzere mansubdur. Zemahşerî bu iki görüşe meyletmiştir. Havfî ve
وأبو البقاء: نصب على الإغراء بتقدير اتبعوا أو الزموا أو نحوه، وقال الفراء: نصب بنزع الخافض أي كملة أبيكم، والمراد بالملة أما ما يعم الأصول والفروع أو ما يخص الأصول فتأمل ولا تغفل، وإِبْراهِيمَ منصوب بمقدر أيضا أو مجرور بالفتح على أنه بدل أو عطف بيان، وجعله ﵇ أباهم لأنه أبو رسول الله ﷺ وهو كالأب لأمته من حيث إنه سبب لحياتهم الأبدية ووجودهم على الوجه المعتد به في الآخرة أو لأن أكثر العرب كانوا من ذريته عليه
Ebü'l-Bekâ ise: 'İttibâ edin' veya 'sarılın' yahut benzeri bir takdirle igrâ (teşvik) üzere mansub olduğunu söylemişlerdir. Ferrâ ise cer edatının hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansub olduğunu söylemiştir, yani 'babanızın milleti/dini gibi' demektir. Milletten (dinden) maksat ya usul ve furûu kuşatan şeydir ya da sadece usule mahsus olandır; iyi düşün, gafil olma! { إِبْراهِيمَ } ise ya mukadder bir amille mansubdur ya da bedel veya atf-ı beyân olarak fetha ile mecrurdur. İbrahim aleyhisselâm'ın onların babası kılınması; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in babası olması ve onun da ümmetinin ebedî hayatına ve ahirette muteber sayılacak şekilde varlığına vesile olması cihetiyle ümmetine bir baba gibi olmasından yahut Arapların çoğunun onun -aleyhis-
السلام فغلبوا على جميع أهل ملته ﷺ هُوَ أي الله تعالى كما روي عن ابن عباس ومجاهد والضحاك وقتادة وسفيان، ويدل عليه ما سيأتي بعد في الآية وقراءة أبي رضي الله تعالى عنه اللَّهِ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ أي من قبل نزول القرآن وذلك في الكتب السماوية كالتوراة والإنجيل وَفِي هذا أي في القرآن، والجملة مستأنفة، وقيل إنها كالبدل من قوله تعالى: هُوَ اجْتَباكُمْ ولذا لم تعطف، وعن ابن زيد والحسن أن الضمير لإبراهيم ﵇ واستظهره أبو حيان للقرب وتسميته إياهم بذلك من قبل في قوله: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ [البقرة: ١٢٨] وقوله هذا سبب لتسميتهم بذلك في هذا لدخول أكثرهم في الذرية فجعل مسميا لهم فيه مجازا، ويلزم عليه الجمع بين الحقيقة والمجاز وفي جوازه خلاف مشهور، وقال أبو البقاء: المعنى على هذا وفي هذا بيان تسميته إياكم بهذا الاسم حيث حكى في القرآن مقالته، وقال ابن عطية: يقدر عليه وسميتكم في هذا المسلمين، ولا يخفى ما في كل ذلك من التكلف.
selâm- zürriyetinden olup Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in milletinin bütün mensuplarına tağlîb edilmelerindendir. { هُوَ } “O”, yani İbn Abbâs, Mücâhid, Dahhâk, Katâde ve Süfyân'dan rivayet edildiği üzere Allah Teâlâ'dır. Ayetin devamında gelecek olan ifade ve Übeyy'in -radıyallâhu teâlâ anh- [zamir yerine] 'Allah' lafzıyla okuduğu kıraat de buna delalet eder. { سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce de sizi müslümanlar olarak isimlendirdi”, yani Kur'an'ın inişinden önce, Tevrat ve İncil gibi semavi kitaplarda [böyle isimlendirdi]. { وَفِي هذا } “ve bunda da [böyle isimlendirdi]”, yani Kur'an'da. Cümle müste'nefedir. Bunun Allah Teâlâ'nın { هُوَ اجْتَباكُمْ } kavlinden bedel gibi olduğu ve bu yüzden atfedilmediği de söylenmiştir. İbn Zeyd ve Hasan'dan zamirin İbrahim aleyhisselâm'a ait olduğu rivayet edilmiş olup Ebû Hayyân yakınlıktan ötürü bunu zahir görmüştür; zira onun onları daha önce böyle isimlendirmesi: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet çıkar” [el-Bakara: 128] kavlindedir. Onun bu sözü, onların çoğunun zürriyete dâhil olması sebebiyle bunda da böyle isimlendirilmelerine bir sebep teşkil etmiştir; dolayısıyla onda da mecazen onları isimlendiren kılınmıştır. Fakat buna hakikat ile mecazı cem etmek lazım gelir ki bunun cevazında meşhur bir ihtilaf vardır. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: 'Buna göre mana: 'Ve bunda, Kur'an'da onun sözü hikâye edilerek sizi bu isimle isimlendirdiğinin beyanı vardır' şeklindedir.' İbn Atıyye ise: 'Buna göre: 'Ve bunda da sizi müslümanlar olarak isimlendirdim' şeklinde takdir edilir' demiştir. Bütün bunlardaki tekellüf (zorlama) ise gizli değildir.
واستدل بالآية من قال: إن التسمية بالمسلمين مخصوص بهذه الأمة وفيه نظر. لِيَكُونَ الرَّسُولُ يوم القيامة شَهِيداً عَلَيْكُمْ إنه قد بلغكم، ويدل على هذا القول منه تعالى على قبول شهادته ﵊ لنفسه اعتمادا على عصمته ولعل هذا من خواصه ﷺ في ذلك اليوم وإلا فالمعصوم يطالب في الدنيا بشاهدين إذا ادعى شيئا لنفسه كما يدل على ذلك قصة الفرس وشهادة خزيمة رضي الله تعالى عنه، وأيضا لو كان كل معصوم تقبل شهادته لنفسه في ذلك لما احتيج إلى شهادة هذه الأمة على الأمم حين يشهد عليهم أنبياؤهم فينكرون كما ذكر ذلك كثير من المفسرين في تفسير قوله تعالى: وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ ورد أنه يؤتى بالأمم وأنبيائهم فيقال لأنبياءهم: هل بلغتم أممكم؟ فيقولون: نعم بلغناهم فينكرون فيؤتى بهذه الأمة فيشهدون أنهم قد بلغوا فتقول الأمم لهم: من أين عرفتم؟ فيقولون: عرفنا ذلك بأخبار الله تعالى في كتابه الناطق على لسان نبيه الصادق أو شهيدا عليكم بإطاعة من أطاع وعصيان من عصى، ولعل علمه ﷺ بذلك بتعريف الله تعالى بعلامات تظهر له في ذلك الوقت تسوغ له ﵊ الشهادة، وكون أعمال أمته تعرض عليه ﵊ وهو في البرزخ كل أسبوع أو أكثر أو أقل إذا صح لا يفيد العلم بأعيان ذوي الأعمال المشهود عليهم وإلا أشكل ما
Müslümanlar olarak isimlendirilmenin bu ümmete mahsus olduğunu söyleyenler bu ayetle istidlal etmişlerdir; fakat bunda nazar (eleştiriye açık yön) vardır. { لِيَكُونَ الرَّسُولُ } “Peygamber olsun diye”, kıyamet gününde, { شَهِيداً عَلَيْكُمْ } “sizin üzerinize şahit”, yani size tebliğ ettiğine [şahit olsun diye]. Allah Teâlâ'nın bu kavli, masumiyetine itimat edilerek kendisi lehine olan şahitliğinin kabul edileceğine delalet eder. Bu, belki de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o güne has hususiyetlerindendir; aksi takdirde masum olan kimseden bile dünyada kendi lehine bir şey iddia ettiğinde iki şahit istenir; nitekim at kıssası ve Huzeyme'nin -radıyallâhu teâlâ anh- şahitliği buna delalet etmektedir. Ayrıca şayet her masumun bu hususta kendi lehine şahitliği kabul edilseydi, peygamberleri ümmetleri aleyhine şahitlik ettiğinde ümmetler bunu inkâr edince -pek çok müfessirin Allah Teâlâ'nın: { وَتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “siz de insanlar üzerine şahitler olasınız” kavlinin tefsirinde zikrettiği üzere- bu ümmetin diğer ümmetler aleyhine şahitliğine ihtiyaç kalmazdı. Rivayet edildiğine göre ümmetler ve peygamberleri getirilir de peygamberlerine: 'Ümmetlerinize tebliğ ettiniz mi?' denilir. Onlar: 'Evet, tebliğ ettik' derler, ümmetler ise bunu inkâr eder. Bunun üzerine bu ümmet getirilir ve onların tebliğ ettiğine şahitlik ederler. Ümmetler onlara: 'Bunu nereden bildiniz?' deyince onlar: 'Bunu, sâdık peygamberinin diliyle konuşan kitabında Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle bildik' derler. Yahut [şahit olmasının manası], itaat edenin itaati ve isyan edenin isyanı hususunda üzerinize şahit olmasıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu bilmesi, belki de o vakitte kendisine zâhir olacak ve aleyhisselâm'a şahitlik etmeyi meşru kılacak işaretlerle Allah Teâlâ'nın bildirmesi sayesindedir. Ümmetinin amellerinin berzahta iken her hafta veya daha çok yahut daha az aralıklarla aleyhisselâm'a arz edilmesi ise, sahih olduğu takdirde aleyhlerine şahitlik edilecek amel sahiplerinin şahıslarını bizzat bilmeyi ifade etmez; aksi takdirde şu rivayet
رواه أحمد في مسنده والشيخان عن أنس، وحذيفة قالا: «قال رسول الله ﷺ ليردن على ناس من أصحابي الحوض حتى إذا رأيتهم وعرفتهم اختلجوا دوني فأقول: يا رب أصيحابي أصيحابي فيقال لي: إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك»
müşkil hale gelirdi: Ahmed'in Müsned'inde ve Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) Enes ve Huzeyfe'den rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ashabımdan birtakım kimseler havuzun başında yanıma gelecekler; öyle ki onları görüp tanıdığımda yanımdan çekilip koparılacaklar. Bunun üzerine ben: 'Ey Rabbim! Onlar benim ashâbımdır, benim ashâbımdır!' diyeceğim. Bana: 'Şüphesiz sen, onların senden sonra neler ihdas ettiklerini (neler uydurduklarını) bilmezsin' denilecek.'»
وربما أشكل هذا على تقدير صحة حديث العرض سواء أفاد العلم بالأعيان أم لا، وإذا التزم صحة ذلك الحديث وأنه ﷺ لم يستحضر أعمال أولئك الأقوام حين عرفهم فقال ما قال وأن المراد من- إنك لا تدري- إلخ مجرد تعظيم أمر ما أحدثوه بعد وفاته ﵊ لا نفي العلم به يبقى من مات من أمته طائعا أو عاصيا في زمان حياته ﷺ ولم يكن علم بحاله أصلا كمن آمن ومات ولم يسمع ﷺ به فإن عرض الأعمال في حقه لم يجىء في خبر أصلا، والقول بعدم وجود شخص كذلك بعيد، ومن زعم أنه ﷺ يعلم أعمال أمته ويعرفهم واحدا حيا وميتا ولذا ساغت شهادته عليهم بالطاعة والمعصية يوم القيامة لم يأت بدليل، والآية لا تصلح دليلا له إلا بهذا التفسير وهو خل البحث، على أن في حديث الإفك ما يدل على خلافه.
Amellerin arzı hadisinin sahih olduğu takdirde -ister şahısları bizzat bilmeyi ifade etsin ister etmesin- bu durum belki de müşkil olur. Şayet bu hadisin sahih olduğu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in o kimseleri tanıdığı anda amellerini hatırına getirmediği için o sözü söylediği, 'Sen bilmezsin...' ifadesinden muradın ise ilmi nefyetmek değil de aleyhisselâm'ın vefatından sonra onların ihdas ettikleri şeyin vehametini bildirmek olduğu kabul edilirse; o zaman da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında itaatkâr veya günahkâr olarak ölüp de halinden aleyhisselâm'ın hiç haberdar olmadığı kimseler -mesela iman edip vefat eden fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisini hiç duymadığı kimseler- ortada kalır; zira onlar hakkında amellerin arzı hiçbir haberde vârit olmamıştır. Böyle bir şahsın bulunmadığını söylemek ise uzaktır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin amellerini bildiğini, dirisiyle ölüsüyle onları tek tek tanıdığını ve bu sebeple kıyamet gününde onlar aleyhine itaat ve isyanla şahitlik etmesinin caiz olduğunu iddia eden kimse hiçbir delil getirememiştir. Ayet de ancak bu tefsirle onun lehine delil olabilir ki bu da araştırmanın odak noktasıdır (tartışmalıdır); kaldı ki İfk hadisinde de bunun aksine delalet eden hususlar vardır.
وزعم بعضهم أن معرفته ﷺ للطائع والعاصي من أمته لما أنه يحضر سؤالهم في القبر عنه ﵊ كما يؤذن بذلك ما ورد أنه يقال للمقبور: ما تقول في هذا الذي بعث إليكم؟ واسم الإشارة يستدعي مشارا إليه محسوسا مشاهدا وهو كما ترى، واختار بعض أن الشهادة بذلك على بعض الأمة وهم الذين كانوا موجودين في وقته ﷺ وعلم حالهم من طاعة وعصيان، والخطاب في عَلَيْكُمْ إما خاص بهم أو عام على سبيل التغليب وفيه ما فيه
Bazıları, ümmetinden itaatkâr olanı ve isyankâr olanı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bilmesini, kabirde aleyhisselâm hakkında sorulan sualde bizzat hazır bulunmasına bağlamışlardır; nitekim kabirdeki kimseye: 'Size gönderilen şu adam hakkında ne dersin?' denileceğine dair rivayetin buna işaret ettiği iddia edilmiştir; oysa işaret ismi, hissedilen ve görülen bir müşârun ileyhi (işaret edileni) gerektirir ve bu [iddia] da gördüğün gibidir. Bazıları da bu şahitliğin ümmetin bir kısmı, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında mevcut bulunup itaat ve isyan halleri bilinen kimseler hakkında olduğunu tercih etmişlerdir; buna göre { عَلَيْكُمْ } hitabı ya onlara hastır yahut tağlîb yoluyla umumidir. Bunda da eleştirilecek yönler vardır;
فتدبر، وقيل على في عَلَيْكُمْ بمعنى اللام كما في قوله تعالى: وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ [المائدة: ٣] فالمعنى شهيدا لكم، والمراد بشهادته لهم تزكيته إياهم إذا شهدوا على الأمم ولا يخفى بعده، واللام متعلقة بسماكم على الوجهين في الضمير وهي للعاقبة على ما قيل، وقال الخفاجي: لا مانع من كونها للتعليل فإن تسمية الله تعالى أو إبراهيم ﵇ لهم بالمسلمين حكم بإسلامهم وعدالتهم وهو سبب لقبول شهادة الرسول ﵊ الداخل فيهم دخولا أوليا وقبول شهادتهم على الأمم وفيه نوع خفاء.
iyice düşün! { عَلَيْكُمْ } lafzındaki 'alâ' harf-i cerinin, Allah Teâlâ'nın: { وَما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ } “dikili taşlar üzerinde boğazlananlar” [el-Mâide: 3] kavlinde olduğu gibi lâm manasında olduğu da söylenmiştir; bu durumda mana 'sizin lehinize bir şahit' demektir. Onun onlar lehindeki şahitliğinden murat ise, onlar ümmetler aleyhine şahitlik ettiklerinde onları tezkiye etmesidir; bunun uzaklığı ise gizli değildir. Lâm harfi, zamir hakkındaki her iki veche göre de 'semmâküm' fiiline müteallaktır ve denildiğine göre âkıbet (sonuç) bildirir. Hafâcî şöyle demiştir: 'Bunun talil (gerekçe) bildirmesine bir mani yoktur; zira Allah Teâlâ'nın veya İbrahim aleyhisselâm'ın onları müslümanlar olarak isimlendirmesi, onların İslâm'ına ve adaletine bir hükümdür; bu da öncelikle onların içine dâhil olan Resul aleyhisselâm'ın şahitliğinin kabulüne ve onların da ümmetler aleyhindeki şahitliklerinin kabulüne bir sebeptir.' Bunda da bir tür kapalılık vardır.
فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ أي فتقربوا إليه تعالى لما خصكم بهذا الفضل والشرف بأنواع الطاعات، وتخصيص هذين الأمرين بالذكر لانافتهما وفضلهما وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ أي ثقوا به تعالى في جميع أموركم هُوَ مَوْلاكُمْ ناصركم ومتولي أموركم فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ هو إذ لا مثيل له تعالى في الولاية والنصرة فإن من تولاه لم يضع ومن نصره لم يخذل بل لا ولي ولا ناصر في الحقيقة سواه ﷿، وفي هذا إشارة إلى أن قصارى الكمال الاعتصام بالله تعالى وتحقيق مقام العبودية وهو وراء التسمية والاجتباء، وجوز أن يكون هُوَ مَوْلاكُمْ نتميا للاجتباء وليس بذاك هذا.
{ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “Öyleyse namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin”, yani sizi bu fazilet ve şerefle özel kıldığı için çeşitli taatlerle O Teâlâ'ya yakınlaşın. Bu iki hususun zikredilerek tahsis edilmesi, onların yüceliği ve fazileti sebebiyledir. { وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sımsıkı sarılın”, yani bütün işlerinizde O Teâlâ'ya güvenip dayanın. { هُوَ مَوْلاكُمْ } “O sizin mevlanızdır”, yardımcınız ve işlerinizi üstlenendir. { فَنِعْمَ الْمَوْلى وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “O ne güzel mevla ve ne güzel yardımcıdır!”; zira dostlukta ve yardımda O Teâlâ'nın benzeri yoktur; O kimi dost edinirse o zayi olmaz, kime yardım ederse o yardımsız bırakılmaz; bilakis hakikatte O azze ve celle'den başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. Bunda, kemalin nihai noktasının Allah Teâlâ'ya sarılmak ve kulluk makamını tahakkuk ettirmek olduğuna işaret vardır ki bu da isimlendirilmenin ve seçilmenin ötesindedir. { هُوَ مَوْلاكُمْ } ifadesinin seçilmenin bir tamamlayıcısı olması da caiz görülmüştür, lakin bu pek öyle değildir.
ومن باب الإشارة في الآيات إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا كيد عدوهم من الشيطان والنفس إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ ويدخل في ذلك الشيطان والنفس، وصدق الوصفين عليهما ظاهر جدا بل لا خوان ولا كفور مثلهما الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ إلخ فيه إشارة إلى حال أهل التمكين وأنهم مهديون هادون فلا شطح عندهم ولا يضل أحد بكلماتهم فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ قيل: في القرية الظالمة إشارة إلى القلب الغافل عن الله تعالى، وفي البئر المعطلة إشارة إلى الذهن الذي لم يستخرج منه الأفكار الصافية، وفي القصر المشيد إشارة إلى البدن المشتمل على حجرات القوى.
Ayetlerdeki işarî mana kabilinden: { إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz Allah, iman edenleri korur”, düşmanları olan şeytanın ve nefsin tuzağını [onlardan savar]. { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ } “Şüphesiz Allah, hiçbir haini, nankörü sevmez”; şeytan ve nefis de buna dâhildir. Bu iki vasfın onlara uygunluğu son derece açıktır; hatta onlar gibi ne bir hain ne de bir nankör vardır. { الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ } “Onlar öyle kimselerdir ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar...” ayetinde, temkin ehlinin (manevi makam sahiplerinin) haline, onların hidayete ermiş ve hidayete erdiren kimseler olduğuna, onlarda hiçbir şathiyyatın (ölçüsüz sözün) bulunmadığına ve onların sözleriyle hiç kimsenin sapmayacağına işaret vardır. { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها وَهِيَ ظالِمَةٌ فَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “Halkı zulmederken helak ettiğimiz nice kentler vardır ki, çatıları çökmüş, duvarları üstüne yıkılmıştır; nice terkedilmiş kuyu ve nice muhkem köşk [ıssız kalmıştır]” ayetinde; zâlim karyede (kentte) Allah Teâlâ'dan gafil kalbe, muattal (terkedilmiş) kuyuda kendisinden berrak fikirler çıkarılmayan zihne, muhkem köşkte ise kuvvetlerin odalarını barındıran bedene işaret olduğu söylenmiştir.
فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ فيه إشارة إلى سوء حال المحجوبين المنكرين فإن قلوبهم عمي عن رؤية أنوار أهل الله تعالى فإن لهم أنوارا لا ترى إلا بعين القلب وبهذه العين تدرك حقائق الملك ودقائق الملكوت،
{ فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Zira gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” kavlinde, hakikatten perdelenmiş inkârcıların kötü haline işaret vardır; zira onların kalpleri ehlullahın nurlarını görmekten kördür; çünkü onların ancak kalp gözüyle görülebilen nurları vardır ve mülkün hakikatleri ile melekûtun incelikleri ancak bu gözle idrak edilir.
وفي الحديث «اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Müminin firasetinden sakının; çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar.»
وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ قد تقدم الكلام في اليوم وانقسامه فتذكر فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ أي ستر عن الأغيار من أن يقفوا على حقيقتهم كما يشير ما
{ وَإِنَّ يَوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ } “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir”; gün ve kısımları hakkındaki söz daha önce geçmişti, hatırla! { فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } “İman edip salih amel işleyenlere bir mağfiret vardır”, yani yabancıların onların hakikatine vâkıf olmalarına karşı bir örtü vardır; nitekim şu rivayet ettikleri kudsî hadis de
يروونه من الحديث القدسي «أوليائي تحت قبابي لا يعرفهم أحد غيري»
buna işaret etmektedir: «Evliyam kubbelerimin altındadır; onları benden başkası tanımaz.»
وَرِزْقٌ كَرِيمٌ وهو العلم اللدني الذي به غذاء الأرواح.
{ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } “ve değerli bir rızık [vardır]”; bu da ruhların gıdası olan ilm-i ledündür.
وقال بعضهم: رزق القلوب حلاوة العرفان ورزق الأسرار ومشاهدة الجمال ورزق الأرواح مكاشفة الجلال وإلى هذا الرزق
Bazıları şöyle demiştir: Kalplerin rızkı irfan tatlılığı, sırların rızkı cemâli müşahede etmek, ruhların rızkı ise celâlin keşfidir. Resûlullah aleyhisselâm da
يشير ﵊ بقوله: «أبيت عند ربي يطعمني ويسقيني»
«Ben Rabbimin katında gecelerim; O beni yedirir ve içirir» sözüyle bu rızka işaret etmektedir.
والإشارة في قوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ الآيات على قول من زعم صحة حديث الغرانيق إلى أنه ينبغي أن يكون العبد فناء في إرادة مولاه ﷿ وإلا ابتلى بتلبيس الشيطان ليتأدب ولا يبقى ذلك التلبيس لمنافاته الحكمة وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ عن أوطان الطبيعة في طلب الحقيقة ثُمَّ قُتِلُوا بسيف الصدق والرياضة أَوْ ماتُوا بالجذبة عن أوصاف البشرية لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً هو رزق دوام الوصلة كما قيل: أو هو كالرزق الكريم وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ فيه إشارة إلى نصر السالك
Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki, o bir şey temenni ettiği zaman şeytan onun temennisine [bir şüphe] atmış olmasın...” ayetlerindeki işarî mana -Garânîk hadisinin sahih olduğunu iddia eden kimsenin görüşüne göre- şudur: Kulun Mevlâsı azze ve celle'nin iradesinde fâni olması gerekir; aksi takdirde edebini takınsın diye şeytanın telbisiyle (aldatmacasıyla) imtihan edilir; ancak hikmete aykırı olduğu için o telbis kalıcı olmaz. { وَالَّذِينَ هاجَرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edenler”, yani hakikati talep uğruna tabiat vatanlarından [hicret edenler], { ثُمَّ قُتِلُوا } “sonra öldürülenler”, yani sıdk ve riyazet kılıcıyla [öldürülenler], { أَوْ ماتُوا } “yahut ölenler”, yani cezbe ile beşeriyet vasıflarından [ölenler] var ya, { لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللَّهُ رِزْقاً حَسَناً } “Allah onları mutlaka güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır”; bu, denildiği gibi vuslatın devamı rızkıdır veya 'rızk-ı kerîm' gibidir. { وَمَنْ عاقَبَ بِمِثْلِ ما عُوقِبَ بِهِ ثُمَّ بُغِيَ عَلَيْهِ لَيَنْصُرَنَّهُ اللَّهُ } “Kim kendisine yapılan haksızlığın misliyle karşılık verir, sonra da yine kendisine zulmedilirse, Allah ona mutlaka yardım eder” kavlinde sâlike yardım edileceğine işaret vardır;
الذي عاقب نفسه بالمجاهدة بعد أن عاقبته بالمخالفة ثم ظلمته باستيلاء صفاتها وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ أخذ الصوفية منه ترك الجدال مع المنكرين.
o sâlik ki, nefsi muhalefetle kendisini cezalandırdıktan sonra nefsini mücahede ile cezalandırmış, sonra nefsi kendi sıfatlarının istilasıyla ona zulmetmiştir. { وَإِنْ جادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir'” kavlinden sûfîler, inkârcılarla tartışmayı terk etme hükmünü çıkarmışlardır.
وذكر بعضهم أن الجدال معهم عبث كالجدال مع العنين في لذة الجماع وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ الآية فيه إشارة إلى ذم المتصوفة الذين إذا سمعوا الآيات الرادة عليهم ظهر عليهم التجهم والبسور وهم في زماننا كثيرون فإنا لله وإنا إليه راجعون، وفي قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً إلخ إشارة إلى ذم الغالين في أولياء الله تعالى حيث يستغيثون بهم في الشدة غافلين عن الله تعالى وينذرون لهم النذور والعقلاء منهم يقولون: إنهم وسائلنا إلى الله تعالى وإنما ننذر لله ﷿ ونجعل ثوابه للولي، ولا يخفى أنهم في دعواهم الأولى أشبه الناس بعبدة الأصنام القائلين إنما نعبدهم ليقربونا إلى الله زلفى، ودعواهم الثانية لا بأس بها لو لم يطلبوا منهم ذلك شفاء مريضهم أورد غائبهم أو نحو ذلك، والظاهر من حالهم الطلب، ويرشد إلى ذلك أنه لو قيل: أنذروا لله تعالى واجعلوا ثوابه لوالديكم فإنهم أحوج من أولئك الأولياء لم يفعلوا، ورأيت كثيرا منهم يسجد على أعتاب حجر قبور الأولياء ومنهم من يثبت التصرف لهم جميعا في قبورهم لكنهم متفاوتون فيه حسب تفاوت مراتبهم، والعلماء منهم يحصرون التصرف في القبور في أربعة أو خمسة وإذا طولبوا بالدليل قالوا: ثبت ذلك بالكشف قاتلهم الله تعالى ما أجهلهم وأكثر افترائهم، ومنهم من يزعم أنهم يخرجون من القبور ويتشكلون بأشكال مختلفة، وعلماؤهم يقولون: إنما تظهر أرواحهم متشكلة وتطوف حيث شاءت وربما تشكلت بصورة أسد أو غزال أو نحوه وكل ذلك باطل لا أصل له في الكتاب والسنة وكلام سلف الأمة، وقد أفسد هؤلاء على الناس دينهم وصاروا ضحكة لأهل الأديان المنسوخة في اليهود والنصارى، وكذا لأهل النحل والدهرية، نسأل الله تعالى العفو والعافية.
Bazıları onlarla tartışmanın, iktidarsız biriyle cinsel ilişkinin lezzeti hakkında tartışmak gibi abes olduğunu belirtmiştir. { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ } “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman, inkâr edenlerin yüzlerinde hoşnutsuzluğu anlarsın...” ayetinde, kendilerini reddeden ayetleri işittiklerinde yüzlerinde asıklık ve hoşnutsuzluk beliren mutasavvıfların kınanmasına işaret vardır; onlar zamanımızda pek çokturlar; 'İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn'. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً } “Şüphesiz Allah'tan başka yalvardıklarınız bir sinek dahi yaratamazlar...” kavlinde ise, Allah Teâlâ'dan gafil kalarak darlık anında evliyaya sığınan ve onlara adaklar adayan aşırı giden kimselerin kınanmasına işaret vardır. Onların aklı başında olanları: 'Onlar Allah Teâlâ'ya vesilelerimizdir; biz ancak Allah azze ve celle için adak adar ve sevabını veliye bağışlarız' derler. Gizli değildir ki onlar birinci iddialarında: 'Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz' diyen putperestlere insanların en çok benzeyenleridir. İkinci iddialarında ise şayet velilerden hastalarının şifasını veya kayıplarının dönmesini yahut benzeri şeyleri talep etmeselerdi bir beis olmazdı; oysa hallerinden anlaşılan açıkça talepte bulunduklarıdır. Şuna da dikkat çekilir ki: 'Allah Teâlâ için adak adayın ve sevabını anne babanıza bağışlayın; zira onlar o evliyadan daha muhtaçtır' denilse bunu yapmazlar. Ben onların çoğunu evliya kabirlerinin oda eşiklerine secde ederken gördüm. Onlardan bazıları kabirlerindeki bütün velilerin tasarruf sahibi olduğunu iddia eder; ancak mertebelerinin farklılığına göre bunda dereceleri değişir. Onların âlimleri ise kabirlerdeki tasarrufu dört veya beşe hasrederler; delil istendiğinde ise: 'Bu keşifle sabittir' derler. Allah Teâlâ onları kahretsin, ne kadar cahildirler ve iftiraları ne kadar çoktur! Onlardan bazıları evliyanın kabirlerden çıktığını ve muhtelif şekillere büründüğünü iddia eder; âlimleri ise: 'Ancak onların ruhları şekillenerek ortaya çıkar ve dilediği yerde dolaşır; bazen aslan veya ceylan yahut benzeri bir surete bürünür' derler. Bütün bunlar batıldır; Kitap'ta, Sünnet'te ve ümmetin selefinin sözlerinde hiçbir aslı yoktur. Bunlar insanların dinini ifsat etmişler ve mensuh din mensupları olan Yahudi ve Hristiyanların, ayrıca batıl fırkaların ve dehriyye'nin (materyalistlerin) alay konusu olmuşlardır. Allah Teâlâ'dan af ve afiyet dileriz.
وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ شامل لجميع أنواع المجاهدة، ومنها جهاد النفس وهو بتزكيتها بأداء الحقوق وترك الحظوظ، وجهاد القلب بتصفيته وقطع تعلقه عن الكونين، وجهاد الروح بإفناء الوجود، وقد قيل:
{ وَجاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ } “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihat edin”, cihadın bütün türlerini kapsar. Bunlardan biri de nefis cihadıdır ki bu, hakları eda edip nefsin hazlarını terk ederek onu tezkiye etmekle olur. Kalp cihadı, onu saflaştırıp iki âlemden de alakasını kesmekle olur. Ruh cihadı ise varlığı fâni kılmakla olur. Nitekim şöyle denilmiştir:
وجودك ذنب لا يقاس به ذنب.
'Senin varlığın öyle bir günahtır ki, hiçbir günah onunla kıyaslanamaz.'
وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ تمسكوا به جل وعلا في جميع أحوالكم هُوَ مَوْلاكُمْ على الحقيقة فَنِعْمَ الْمَوْلى في إفناء وجودكم وَنِعْمَ النَّصِيرُ في إبقائكم، وما أعظم هذه الخاتمة لقوم يعقلون وسبحان ربك رب العزة عما يصفون وسلام على المرسلين والحمد لله رب العالمين.
{ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ } “Allah'a sımsıkı sarılın”, bütün hallerinizde O Celle ve Alâ'ya tutunun. { هُوَ مَوْلاكُمْ } “O sizin mevlanızdır”, hakiki manada [mevlanız O'dur]. { فَنِعْمَ الْمَوْلى } “O ne güzel mevladır”, varlığınızı yok etmede; { وَنِعْمَ النَّصِيرُ } “ve ne güzel yardımcıdır”, sizi [Kendi varlığıyla] baki kılmada. Akleden bir topluluk için bu hatime (kapanış) ne kadar da büyüktür! { سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ * وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ * وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.”
الجزء الثامن عشر
On Sekizinci Cüz