واستدل الإمام أبو حنيفة بقوله تعالى: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ إلخ على أن من غصب بيضة فأفرخت عنده لزمه ضمان البيضة لا الفرخ لأنه خلق آخر، قال في الكشف: وفي هذا الاستدلال نظر على أصل مخالفيه لأن مباينته للأول لا تخرجه عن ملكه عندهم، وقال صاحب التقريب: إن تضمينه للفرخ لكونه جزءا من المغضوب لا لكونه عينه أو مسمى باسمه، وفي هذا بحث وفي المسألة خلاف كثير وكلام طويل يطلب من كتب الفروع المبسوطة.
İmam Ebû Hanîfe, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ } [ilâ âhirihî] kavlinden hareketle; bir yumurtayı gasp eden ve bu yumurta kendi yanında kuluçkadan çıkıp civciv olan kimsenin, civcivi değil yumurtayı tazmin etmesi gerektiğine, zira onun başka bir yaratılış olduğuna istidlal etmiştir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Bu istidlalde muhaliflerinin esasına göre bir nazar (tartışma) vardır; çünkü onun ilkinden farklı olması, onlara göre mülkünden çıkmasını gerektirmez. et-Takrîb sahibi ise şöyle demiştir: Onun civcivi tazmin etmesi, gasp edilenin bir parçası olmasındandır; onun bizzat kendisi veya onun ismiyle isimlendirilmiş olmasından değildir. Bunda bir inceleme vardır; bu meselede geniş fıkıh kitaplarından aranacak pek çok ihtilaf ve uzun açıklamalar mevcuttur.
وقال الإمام: قالوا في الآية دلالة على بطلان قول النظام: إن الإنسان هو الروح لا البدن فإنه تعالى بين فيها أن الإنسان مركب من هذه الأشياء، وعلى بطلان قول الفلاسفة: إن الإنسان لا ينقسم وإنه ليس بجسم وكأنهم أرادوا أن الإنسان هو النفس الناطقة والروح الأمرية المجردة فإنها التي ليست بجسم عندهم ولا تقبل الانقسام بوجه وليست داخل البدن ولا خارجه فَتَبارَكَ اللَّهُ فتعالى وتقدس شأنه سبحانه في علمه الشامل وقدرته الباهرة، و (تبارك) فعل ماض لا يتصرف والأكثر إسناده إلى غير مؤنث، والالتفات إلى الاسم الجليل لتربية المهابة وإدخال الروعة والإشعار بأن ما ذكر من الأفاعيل العجيبة من أحكام الألوهية وللإيذان بأن حق كل من سمع ما فصل من آثار قدرته ﷿ أو لاحظه أن يسارع إلى التكلم به إجلالا وإعظاما لشؤونه جل وعلا أَحْسَنُ الْخالِقِينَ نعت للاسم الجليل، وإضافة أفعل التفضيل محضة فتفيده تعريفا إذا أضيف إلى معرفة على الأصح.
İmam [Râzî] şöyle demiştir: Âlimler, bu ayette Nazzâm'ın "İnsan beden değil ruhtur" şeklindeki sözünün batıl olduğuna delalet bulunduğunu söylemişlerdir; zira Allah Teâlâ onda insanın bu maddelerden mürekkep olduğunu beyan etmiştir. Keza filozofların "İnsan bölünmez ve o bir cisim değildir" sözünün de batıl olduğuna delalet vardır. Sanki onlar, insanın nefs-i nâtıka ve mücerred emrî ruh olduğunu kastetmiş gibidirler; zira onlara göre cisim olmayan, hiçbir şekilde bölünme kabul etmeyen, bedenin ne içinde ne de dışında olan odur. { فَتَبارَكَ اللَّهُ } “Allah pek yücedir”; yani her şeyi kuşatan ilminde ve apaçık kudretinde şanı yüce ve münezzehtir. (Tebâreke), çekimi olmayan mazi bir fiildir ve çoğunlukla müennes olmayan [öznelere] isnad edilir. Heybeti artırmak, kalbe ürperti salmak, zikredilen hayret verici fiillerin uluhiyetin hükümlerinden olduğunu bildirmek ve O'nun [azze ve celle] kudretinin tafsil edilen eserlerini işiten veya müşahede eden herkesin, O'nun [celle ve alâ] şanını yüceltmek ve ululamak için bunu söylemeye acele etmesi gerektiğini bildirmek amacıyla lafza-i celâle iltifat yapılmıştır. { أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } “yaratanların en güzelidir”; lafza-i celâlin sıfatıdır. İsmi tafdilin tamlaması (izafeti) mahzadır; dolayısıyla en sahih görüşe göre bir marifeye muzaf olduğunda ona marifelik kazandırır.
وقال أبو البقاء: لا يجوز أن يكون نعتا لأنه نكرة وإن أضيف لأن المضاف إليه عوض عن- من- وهكذا جميع باب أفعل منك وجعله بدلا وهو يقل في المشتقات أو خبر مبتدأ مقدر أي هو أحسن الخالقين والأصل عدم التقدير، وتميز أفعل محذوف لدلالة الخالقين عليه أي أحسن الخالقين خلقا فالحسن للخلق قيل: نظيره
Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir: Muzaf olsa bile sıfat olması caiz değildir; çünkü nekredir, zira muzafun ileyh "min" edatının bedelidir ve "senden daha üstün" (ef'alu minke) babının tamamı böyledir. O, bunu müştaklarda az görülen bir durum olarak bedel veya takdiri "O yaratanların en güzelidir" (hüve ahsenü'l-hâlıkîn) şeklinde olan takdirî bir mübtedanın haberi kılmıştır; oysa asıl olan takdir yapmamaktır. { الْخالِقِينَ } kelimesinin delalet etmesinden ötürü "ef'al"in temyizi hazfedilmiştir; yani yaratma bakımından yaratanların en güzelidir (ahsenü'l-hâlıkîne halkan). Dolayısıyla güzellik yaratmaya aittir. Denildi ki: Bunun benzeri,
قوله ﷺ: «إن الله تعالى جميل يحب الجمال»
Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şu buyruğudur: «Şüphesiz ki Allah Teâlâ güzeldir, güzelliği sever.»
أي جميل فعله فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه فانقلب مرفوعا فاستتر، والخلق بمعنى التقدير وهو وصف يطلق على غيره تعالى كما في قوله تعالى: وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ [المائدة: ١١٠] وقول زهير:
Yani O'nun fiili güzeldir. Muzaf hazfedilmiş, muzafun ileyh onun makamına kaim kılınmış, merfûya dönüşmüş ve müstetir (gizli) olmuştur. Halk (الخلق), takdir etmek (ölçüp biçmek) anlamındadır; bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ } “Hani çamurdan kuş biçiminde bir şey yapıyordun” [el-Mâide 110] kavlinde ve Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi Allah Teâlâ'dan başkasına da ıtlak olunan bir vasıftır:
ولأنت تفري ما خلقت ... وبعض القوم يخلق ثم لا يفري
Sen biçtiğin şeyi mutlaka kesip dikersin, Kavmin bazısı ise biçer de sonra dikemez.
وفي معنى ذلك تفسيره بالصنع كما فعل ابن عطية، ولا يصح تفسيره بالإيجاد عندنا إذ لا خالق بذلك المعنى غيره تعالى إلا أن يكون على الفرض والتقدير. والمعتزلة يفسرونه بذلك لقولهم بأن العبد خالق لأفعاله وموجد لها استقلالا فالخالق الموجد متعدد عندهم، وقد تكفلت الكتب الكلامية بردهم.
İbn Atiyye'nin yaptığı gibi bunu sanat/yapma (san') olarak tefsir etmek de bu anlamdadır. Bizim nezdimizde ise bunu icat etmekle tefsir etmek sahih değildir; zira farz ve takdir dışında bu anlamda O'ndan [Teâlâ] başka hiçbir yaratıcı yoktur. Mutezile ise kulun kendi fiillerinin yaratıcısı ve onları müstakil olarak icat edicisi olduğunu söyledikleri için bunu bu şekilde tefsir ederler; dolayısıyla yaratan ve icat eden onlara göre birden fazladır. Kelam kitapları onları reddetmeyi üstlenmiştir.
ومعنى حسن خلقه تعالى إتقانه وإحكامه، ويجوز أن يراد بالحسن مقابل القبح وكل شيء منه عز شأنه حسن لا يتصف بالقبح أصلا من حيث إنه منه فلا دليل فيه للمعتزلة بأنه تعالى لا يخلق الكفر والمعاصي كما لا يخفى.
Allah Teâlâ'nın yaratmasının güzel olmasının manası, onu muhkem ve kusursuz kılmasıdır. Güzellikten çirkinliğin (kubhun) zıddının kastedilmiş olması da caizdir; şanı yüce olan Allah'tan gelen her şey güzeldir, O'ndan olması hasebiyle asla çirkinlikle nitelenemez. Gizli kalmayacağı üzere bunda, Allah Teâlâ'nın küfrü ve günahları yaratmadığına dair Mutezile için hiçbir delil yoktur.
روي أن عبد الله بن سعيد بن أبي سرح كان يكتب لرسول الله ﷺ فأملى عليه ﷺ قوله تعالى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ حتى إذا بلغ ﵊ ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ نطق عبد الله بقوله تعالى: فَتَبارَكَ اللَّهُ إلخ قبل إملائه فقال له ﵊: هكذا نزلت فقال عبد الله: إن كان محمد نبيا يوحى إليه فأنا نبي يوحى إليّ فارتد
Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] için vahiy kâtipliği yapıyordu. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ } kavlini yazdırıp { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } kısmına ulaşınca Abdullah, o [aleyhisselâm] yazdırmadan önce: { فَتَبارَكَ اللَّهُ } [ilâ âhirihî] kavlini telaffuz etti. Bunun üzerine Resûlullah [aleyhisselâm] ona: "Ayet böylece indirildi" dedi. Abdullah da: "Şayet Muhammed kendisine vahiy gelen bir peygamber ise, ben de kendime vahiy gelen bir peygamberim" diyerek dinden döndü
ولحق بمكة كافرا ثم أسلم قبل وفاته ﵊ وحسن إسلامه، وقيل: مات كافرا، وطعن بعضهم في صحة هذه الرواية بأن السورة مكية وارتداده بالمدينة كما تقتضيه الرواية، وأجيب بأنه يمكن الجمع بأن تكون الآية نازلة بمكة واستكتبها ﷺ إياه بالمدينة فكان ما كان أو يلتزم كون الآية مدنية لهذا الخبر، وقوله: إن السورة مكية باعتبار الأكثر وعلى هذا يكون اقتصار الجلال السيوطي على استثناء قوله تعالى: حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ إلى
ve kâfir olarak Mekke'ye katıldı; sonra Hz. Peygamber'in [aleyhisselâm] vefatından önce Müslüman oldu ve Müslümanlığı güzel oldu. Kâfir olarak öldüğü de söylenmiştir. Bazıları bu rivayetin sıhhatine, surenin Mekkî olması ve rivayetin gerektirdiği üzere irtidadın Medine'de gerçekleşmiş olması sebebiyle itiraz etmişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetin Mekke'de inmiş olması ve Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] Medine'de bunu ona yazdırmasıyla bu hadisenin gerçekleşmiş olması şeklinde bir uzlaştırma mümkündür; yahut bu haber sebebiyle ayetin Medenî olduğu kabul edilir. Surenin Mekkî olduğu sözü ise çoğunluğuna göredir. Buna göre Celâl es-Süyûtî'nin sadece: { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ } kavlinden
قوله سبحانه: مُبْلِسُونَ قصورا فتذكر. وتروى هذه الموافقة عن معاذ بن جبل.
O'nun [Sübhânehu]: { مُبْلِسُونَ } kavline kadar olan kısmı istisna etmesi bir eksiklik olur; bunu hatırla. Bu muvafakat Muâz b. Cebel'den de rivayet edilmektedir.
أخرج ابن راهويه وابن المنذر وابن أبي حاتم والطبراني في الأوسط وابن مردويه عن زيد بن ثابت رضي الله تعالى عنه قال: أملى عليّ رسول الله ﷺ هذه الآية وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ إلى قوله: خَلْقاً آخَرَ فقال معاذ بن جبل رضي الله تعالى عنه فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ فضحك رسول الله ﷺ فقال له معاذ: مم ضحكت يا رسول الله؟ قال: «بها ختمت» ورويت أيضا عن عمر ﵁
İbn Râhûye, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdûye, Zeyd b. Sâbit'ten [radıyallâhu teâlâ anh] şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bana: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } kavlinden: { خَلْقاً آخَرَ } kavline kadar yazdırdı. Bunun üzerine Muâz b. Cebel [radıyallâhu teâlâ anh]: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } dedi. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] güldü. Muâz ona: "Neden güldün ey Allah'ın Resûlü?" dedi. Resûlullah: «Ayet bununla mühürlendi» buyurdu. Bu rivayet Ömer'den [radıyallâhu anh] de rivayet edilmiştir.
، أخرج الطبراني، وأبو نعيم في فضائل الصحابة وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: لما نزلت وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ إلى آخر الآية قال عمر رضي الله تعالى عنه: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ فنزلت كما قال. وأخرج ابن عساكر، وجماعة عن أنس أن عمر رضي الله تعالى عنه كان يفتخر بذلك ويذكر أنها إحدى موافقاته الأربع لربه ﷿، ثم إن ذلك من حسن نظم القرآن الكريم حيث تدل صدور كثير من آياته على إعجازها، وقد مدحت بعض الأشعار بذلك فقيل:
Taberânî, Ebû Nuaym Fedâilü's-Sahâbe'de ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan [radıyallâhu teâlâ anhümâ] şöyle rivayet etmişlerdir: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } ayetinden ayetin sonuna kadar olan kısım indiğinde Ömer [radıyallâhu teâlâ anh]: { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } dedi ve ayet onun dediği gibi indi. İbn Asâkir ve bir grup Enes'ten Ömer'in [radıyallâhu teâlâ anh] bununla iftihar ettiğini ve bunun Rabbine [azze ve celle] dört muvafakatinden biri olduğunu zikrettiğini rivayet etmiştir. Ayrıca bu durum, Kur'ân-ı Kerîm'in nazmının güzelliğindendir; zira birçok ayetinin baş kısımları onların mucizeliğine delalet eder. Nitekim bazı şiirler bununla övülmüş ve şöyle denilmiştir:
قصائد إن تكن تتلى على ملإ ... صدورها علمت منها قوافيها
Öyle kasideler vardır ki bir topluluğa okunduğunda, İlk mısralarından kafiyeleri anlaşılır.
لا يقال: فقد تكلم البشر ابتداء بمثل نظم القرآن الكريم وذلك قادح في إعجازه لما أن الخارج عن قدرة البشر على الصحيح ما كان مقدار أقصر سورة منه على أن إعجاز هذه الآية الكريمة منوط بما قبلها كما تعرب عنه الفاء فإنها اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ أي بعد ما ذكر من الأمور العجيبة حسبما ينبىء عنه ما في اسم الإشارة من معنى البعد المشعر بعلو رتبة المشار إليه وبعد منزلته في الفضل والكمال وكونه بذلك ممتازا منزلا منزلة الأمور الحسية لَمَيِّتُونَ أي لصائرون إلى الموت لا محالة كما يؤذن به اسمية الجملة وإن اللام وصيغة النعت الذي هو للثبوت، وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما وابن أبي عبلة وابن محيصن «لمائتون» وهو اسم فاعل يراد به الحدوث، قال الفراء وابن مالك: إنما يقال مايت في الاستقبال فقط.
"İnsanlar başlangıçta Kur'ân-ı Kerîm'in nazmının benzerini söylemiştir ve bu durum onun mucizeliğine halel getirir" denilemez; çünkü sahih olan görüşe göre beşerin kudreti dışında kalan miktar, onun en kısa suresi kadardır. Kaldı ki bu ayet-i kerimenin i'cazı, fâ harfinin de ifade ettiği gibi kendinden öncekine bağlıdır; zira bu, kendinden öncekinin muhtevasını teyit eden tezyîlî bir itiraziyedir. { ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ } “Sonra siz bunun ardından”; yani işaret isminde bulunan uzaklık manasının bildirdiği üzere zikredilen bu hayret verici hususlardan sonra -ki bu, işaret edilenin mertebesinin yüceliğini, fazilet ve kemaldeki makamının uzaklığını ve bu sebeple hissî hususlar menzilesine indirilip temayüz ettiğini ihsas ettirir- { لَمَيِّتُونَ } “muhakkak öleceksiniz”; cümlenin isim cümlesi olması, inne, lâm ve sübut ifade eden sıfat sîgası ile bildirildiği üzere şüphesiz ölüme varacaksınız demektir. Zeyd b. Ali [radıyallâhu teâlâ anhümâ], İbn Ebî Able ve İbn Muhaysın «لمائتون» şeklinde okumuşlardır; bu, hudûs ifade eden bir ismi fâildir. Ferrâ ve İbn Mâlik şöyle demiştir: Mâyit (مايت) kelimesi sadece istikbal için söylenir.
ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عند النفخة الثانية تُبْعَثُونَ من قبوركم للحساب والمجازاة بالثواب والعقاب، ولم يؤكد سبحانه أمر البعث تأكيده لأمر الموت مع كثرة المترددين فيه والمنكرين له اكتفاء بتقديم ما يغني عن كثرة التأكيد ويشيد أركان الدعوى أتم تشييد من خلقه تعالى الإنسان من سلالة من طين ثم نقله من طور إلى طور حتى أنشأه خلقا آخر يستغرق العجائب ويستجمع الغرائب فإن في ذلك أدل دليل على حكمته وعظيم قدرته ﷿ على بعثه وإعادته وأنه جل وعلا لا يهمل أمره ويتركه بعد موته نسيا منسيا مستقرا في رحم العدم كأن لم يكن شيئا، ولما تضمنت الجملة السابقة المبالغة في أنه تعالى شأنه أحكم خلق الإنسان وأتقنه بالغ سبحانه ﷿ في تأكيد الجملة الدالة على موته مع أنه غير منكر لما أن ذلك سبب لاستبعاد العقل إياه أشد استبعاد حتى يوشك أن ينكر وقوعه من لم يشاهده وسمع أن الله ﷻ أحكم خلق الإنسان وأتقنه غاية الإتقان، وهذا وجه دقيق لزيادة التأكيد في الجملة الدالة على الموت وعدم زيادته في الجملة الدالة على البعث لم أر أني سبقت إليه، وقيل في ذلك: إنه تعالى شأنه لما ذكر في الآيات السابقة من التكليفات ما ذكر نبه على أنه سبحانه أبدع خلق الإنسان وقلبه في الأطوار حتى أوصله إلى طور هو غاية كماله وبه يصح تكليفه بنحو تلك التكليفات وهو كونه حيا عاقلا سميعا بصيرا وكان ذلك مستدعيا لذكر طور يقع فيه الجزاء على ما كلفه تعالى به وهو أن يبعث يوم القيامة فنبه سبحانه عليه بقوله: ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ فالمقصود الأهم بعد بيان خلقه وتأهله للتكليف بيان بعثه لكن وسط حديث الموت لأنه برزخ بين طوره الذي تأهل به للأعمال التي تستدعي الجزاء وبين بعثه فلا بد من قطعه للوصول إلى ذلك فكأنه قيل: أيها المخلوق العجيب الشأن إن ماهيتك وحقيقتك تفنى وتعدم ثم إنها
{ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Sonra siz kıyamet günü” ikinci sûr üflendiğinde { تُبْعَثُونَ } “diriltileceksiniz”; hesap, sevap ve ceza ile karşılık görmek üzere kabirlerinizden [çıkarılacaksınız]. Şanı Yüce olan Allah, ölüm hususunu pekiştirdiği gibi dirilme emrini pekiştirmemiştir; oysa dirilme hakkında tereddüt edenler ve onu inkâr edenler pek çoktur. Bunun sebebi, çokça tekit etmeye ihtiyaç bırakmayan ve davanın rükünlerini en mükemmel şekilde tahkim eden şu delili önceden sunmakla yetinilmesidir: Allah Teâlâ insanı çamurdan süzülmüş bir özden yaratmış, sonra onu halden hale geçirmiş, nihayet onu akıllara durgunluk veren ve gariplikleri kendinde toplayan bambaşka bir yaratılışla var etmiştir. Zira bunda, O'nun hikmetine ve insanı diriltip yeniden yaratmaya dair azametli kudretine [azze ve celle] ve O'nun [celle ve alâ] insanın işini başıboş bırakmayacağına, ölümünden sonra onu yokluk rahminde yerleşik, sanki hiçbir şey değilmiş gibi unutulup gitmiş bir halde terk etmeyeceğine dair en açık delil vardır. Önceki cümle Allah Teâlâ'nın şanının insanın yaratılışını son derece muhkem ve mükemmel kıldığı hususunda mübalağa içerince; O [Sübhânehu ve Teâlâ], inkâr edilmeyen bir husus olmasına rağmen insanın ölümüne delalet eden cümleyi pekiştirmede mübalağa yapmıştır. Çünkü insanın böyle mükemmel yaratılması, aklın ölümü son derece uzak görmesine sebep olur; öyle ki ölümü bizzat görmeyen ve Allah'ın ﷻ insanı en mükemmel ve muhkem biçimde yarattığını işiten kimse neredeyse onun gerçekleşmesini inkâr edecektir. Bu, ölüme delalet eden cümledeki tekidin artırılması ve dirilmeye delalet eden cümlede tekidin artırılmaması hususunda ince bir vecihtir ki benden önce kimsenin buna temas ettiğini görmedim. Bu hususta şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ şanı yüce olarak önceki ayetlerde zikredilen mükellefiyetleri zikredince; insanın yaratılışını benzersiz kıldığına, onu kemalinin zirvesi olan ve kendisiyle bu tür mükellefiyetlerle mükellef tutulmasının sahih olduğu mertebeye -ki o da diri, akıllı, işiten ve gören olmasıdır- ulaştırıncaya kadar halden hale geçirdiğine dikkat çekmiştir. Bu durum ise Allah Teâlâ'nın mükellef kıldığı şeylerin ceza ve mükâfatının gerçekleşeceği bir mertebenin, yani kıyamet gününde diriltilmenin zikredilmesini gerektiriyordu. Bu sebeple Allah Teâlâ: { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ } kavliyle buna dikkat çekmiştir. Dolayısıyla insanın yaratılışı ve mükellefiyete ehil kılınışı beyan edildikten sonra en mühim maksat onun diriltilmesini beyan etmektir; ancak ölüm bahsi araya sokulmuştur, zira ölüm mükellefiyete ehil kılındığı ameller mertebesi ile diriliş mertebesi arasında bir berzahtır; dirilişe ulaşmak için bu mertebenin aşılması kaçınılmazdır. Sanki şöyle denilmiştir: Ey şanı hayret verici yaratılmış! Senin mahiyetin ve hakikatin fani olup yokluğa gidecek, sonra ise
بعينها من الأجزاء المتفرقة والعظام البالية والجلود المتمزقة المتلاشية في أقطار الشرق والغرب تبعث وتنشر ليوم الجزاء لإثابة من أحسن فيما كلفناه به وعقاب من أساء فيه، فالقرينة الثانية وهي الجملة الدالة على البعث لم تفتقر إلى التوكيد افتقار الأولى وهي الجملة الدالة على الموت لأنها كالمقدمة لها وتوكيدها راجع إليها، ومنه يعلم سر نقل الكلام من الغيبة إلى الخطاب انتهى، وفيه من البعد ما فيه.
doğu ve batı diyarlarında darmadağın olmuş parçalardan, çürümüş kemiklerden, parçalanıp yok olmuş derilerden bizzat o hakikat diriltilip mahşere sevk edilecektir; ta ki kendisini mükellef kıldığımız hususlarda güzel davranana mükâfat, kötülük edene de ceza verilsin. Dolayısıyla ikinci karine, yani dirilmeye delalet eden cümle, birinci karine olan ölüme delalet eden cümlenin muhtaç olduğu gibi tekide muhtaç olmamıştır; zira o, onun bir mukaddimesi gibidir ve onun tekidi kendisine de racidir. Buradan sözün gaybten hitaba nakledilmesinin sırrı da anlaşılır (iktibas sonu). Bunda ne kadar uzaklık olduğu açıktır.
وقيل: إنما بولغ في القرينة الأولى لتمادي المخاطبين في الغفلة فكأنهم نزلوا منزلة المنكرين لذلك وأخليت الثانية لوضوح أدلتها وسطوع براهينها، قال الطيبي: هذا كلام حسن لو ساعد عليه النظم الفائق، وربما يقال: إن شدة كراهة الموت طبعا التي لا يكاد يسلم منها أحد نزلت منزلة شدة الإنكار فبولغ في تأكيد الجملة الدالة عليه، وأما البعث فمن حيث إنه حياة بعد الموت لا تكرهه النفوس ومن حيث إنه مظنة للشدائد تكرهه فلما لم يكن حاله كحال الموت ولا كحال الحياة بل بين بين أكدت الجملة الدالة عليه تأكيدا واحدا، وهذا وجه للتأكيد لم يذكره أحد من علماء المعاني ولا يضر فيه ذلك إذا كان وجيها في نفسه، وتكرير حرف التراخي للإيذان بتفاوت المراتب، وقد تضمنت الآية ذكر تسعة أطوار ووقع الموت فيها الطور الثامن ووافق ذلك أن من يولد لثمانية أشهر من حمله قلما يعيش، ولم يذكر سبحانه طور الحياة في القبر لأنه من جنس الإعادة وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ إن لخلق ما يحتاج إليه بقاؤهم إثر بيان خلقهم، وقيل: استدلال على البعث أي خلقنا في جهة العلو من غير اعتبار فوقيتها لهم لأن تلك النسبة إنما تعرض بعد خلقهم سَبْعَ طَرائِقَ هي السماوات السبع، وطَرائِقَ جمع طريقة بمعنى مطروقة من طرق النعل والخوافي إذ وضع طاقاتها بعضها فوق بعض قاله الخليل والفراء والزجاج، فهذا كقوله تعالى: طِباقاً [الملك: ٣، نوح: ١٥] ولكل من السبع نسبة وتعلق بالمطارقة فلا تغليب، وقيل: جمع طريقة بمعناها المعروف وسميت السماوات بذلك لأنها طرائق الملائكة ﵈ في هبوطهم وعروجهم لمصالح العباد أو لأنها طرائق الكواكب في مسيرها.
Şöyle de denilmiştir: Birinci karinede mübalağa yapılması, muhatapların gaflette ısrar etmelerinden ötürü adeta bunu inkâr edenler menzilesine indirilmiş olmalarındandır; ikinci karine ise delillerinin açıklığı ve bürhanlarının parlaklığı sebebiyle tekitlerden soyutlanmıştır. Tîbî şöyle demiştir: Şayet eşsiz nazım buna elverseydi bu güzel bir söz olurdu. Muhtemelen şöyle denilebilir: Neredeyse hiç kimsenin kurtulamadığı tabiat gereği ölümden şiddetle hoşlanmama durumu, şiddetli inkâr menzilesine indirilmiş ve bu yüzden ona delalet eden cümleyi pekiştirmede mübalağa yapılmıştır. Dirilmeye gelince; o, ölümden sonraki bir hayat olması hasebiyle nefislerin nefret etmediği bir şeydir, meşakkatlerin bulunabileceği yer olması hasebiyle ise nefret ettiği bir şeydir. Dolayısıyla onun hali ne ölümün hali gibi ne de hayatın hali gibi olmayıp ikisi arasında bir durumda olduğundan, ona delalet eden cümle tek bir tekit ile pekiştirilmiştir. Bu, meânî âlimlerinden hiçbirinin zikretmediği bir tekit vechidir; ancak bizzat kendisinde makul ise bunun bir zararı yoktur. Terâhî bildiren harfin tekrarlanması, mertebelerin farklılığını bildirmek içindir. Ayet dokuz mertebenin zikrini içermiş olup ölüm bu mertebelerin sekizincisi olmuştur; bu da gebeliğinin sekizinci ayında doğan kimsenin pek az yaşayacağı gerçeğiyle örtüşmektedir. Şanı Yüce Allah kabirdeki hayat mertebesini zikretmemiştir; zira o, iade (yeniden diriltilme) cinsindendir. { وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ } İnsanların yaratılışının hemen ardından onların bekası için ihtiyaç duydukları şeylerin yaratıldığını bildirmektedir. Bunun dirilmeye istidlal olduğu da söylenmiştir; yani onların yaratılışından sonra böyle bir nispet arız olacağı hesaba katılmaksızın, yücelik cihetinde yarattık: { سَبْعَ طَرائِقَ } “yedi yol”; bunlar yedi göktür. (Tarâik/طَرائِقَ) kelimesi, tabakaları birbiri üstüne konulduğunda nala ve arka kanat tüylerine "tarka'n-na'l" denilmesinden hareketle matruka anlamındaki tarîka'nın çoğuludur; bunu Halîl, Ferrâ ve Zeccâc söylemiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { طِباقاً } “tabaka tabaka” [el-Mülk 3, Nûh 15] kavli gibidir ve yedi göğün her birinin tabakalanma ile bir irtibatı ve nisbeti vardır, dolayısıyla taglîb yoktur. Bilinen anlamıyla tarîkanın çoğulu olduğu da söylenmiştir; göklere bu ismin verilmesi, kulların maslahatları için meleklerin [aleyhimüsselâm] iniş ve çıkış yolları olduğu yahut yıldızların yörüngelerindeki akış yolları olduğu içindir.
وقال ابن عطية: يجوز أن يكون الطرائق بمعنى المبسوطات من طرقت الحديد مثلا إذا بسطته وهذا لا ينافي القول بكريتها، وقيل: سميت طرائق لأن كل سماء طريقة وهيئة غير هيئة الأخرى، وأنت تعلم أن الظاهر أن الهيئة واحدة، نعم أودع الله تعالى في كل سماء ما لم يودعه سبحانه في الأخرى فيجوز أن تكون تسميتها طرائق لذلك وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ أي عن جميع المخلوقات التي من جملتها السماوات السبع غافِلِينَ مهملين أمره بل نفيض على كل ما تقتضيه الحكمة، ويجوز أن يراد بالخلق الناس، والمعنى أن خلقنا السماوات لأجل منافعهم ولسنا غافلين عن مصالحهم، وأل على الوجهين للاستغراق وجوز أن تكون للعهد على أن المراد بالخلق المخلوق المذكور وهو السماوات السبع أي وما كنا عنها غافلين بل نحفظها عن الزوال والاختلال وندبر أمرها، والإظهار في مقام الإضمار للاعتناء بشأنها، وإفراد الخلق على سائر الأوجه لأنه مصدر في الأصل أو لأن المتعدد عنده تعالى في حكم شيء واحد.
İbn Atiyye şöyle demiştir: Tarâik'in, meselâ demiri dövüp yaydığında kullanılan "taraktü'l-hadîde" ifadesinden hareketle yayılmış şeyler anlamında olması caizdir; bu durum onların küre şeklinde olduğu görüşüyle de çelişmez. Göklere tarâik denilmesinin sebebi olarak, her bir göğün diğerinin heyetinden farklı bir yol ve heyete sahip olması da söylenmiştir. Sen de bilirsin ki zahir olan, heyetin tek olmasıdır; evet, Allah Teâlâ her bir göğe diğerine koymadığı şeyleri koymuştur, dolayısıyla bunlara tarâik isminin verilmesi bu sebeple de olabilir. { وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ } “Biz yaratılıştan / yaratılmışlardan”; yani aralarında yedi göğün de bulunduğu bütün mahlukattan { غافِلِينَ } “habersiz değiliz”; onların işini ihmal edici değiliz, bilakis her birine hikmetin gerektirdiği şeyleri akıtırız. Halk kelimesinden insanların kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda mana: Gökleri onların faydaları için yarattık ve onların maslahatlarından gafil değiliz, şeklinde olur. Her iki vecihte de harf-i tarif istiğrak içindir. Halk ile zikredilen mahluk olan yedi göğün kastedilmesi üzere ahd için olması da caiz görülmüştür; yani onlardan gafil değiliz, bilakis onları yok olmaktan ve bozulmaktan korur, işlerini tedbir ederiz demektir. Zamir makamında açık ismin getirilmesi, onların şanına ihtimam göstermek içindir. Diğer vecihlerde halk kelimesinin müfret getirilmesi, aslen masdar olmasından yahut çok olan şeylerin Allah Teâlâ nezdinde tek bir şey hükmünde olmasındandır.
وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً هو المطر عند كثير من المفسرين، والمراد بالسماء جهة العلو أو السحاب أو معناها المعروف ولا يعجز الله تعالى شيء، وكان الظاهر على هذا- منها- بدل السَّماءِ ليعود الضمير على الطرائق إلا أنه عدل عنه إلى الإضمار لأن الإنزال منها لا يعتبر فيه كونها طرائق بل مجرد كونها جهة العلو، وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح للاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، وقوله تعالى: بِقَدَرٍ صفة ماءً أي أنزلنا ماء متلبسا بمقدار ما يكفيهم في حاجهم ومصالحهم أو بتقدير لائق لاستجلاب منافعهم ودفع مضارهم، وجوز على هذا أن
{ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً } “Gökten bir su indirdik”; bu birçok müfessire göre yağmurdur. Semâdan maksat, yücelik ciheti veya bulut yahut da bilinen anlamıdır; Allah Teâlâ'ya hiçbir şey güç gelmez. Buna göre zahir olan, zamirin tarâike dönmesi için { السَّماءِ } yerine "minhâ" (onlardan) denilmesiydi; ancak bundan sarf-ı nazar edilerek açık isim getirilmiştir; zira ondan indirilmesinde onların tarâik olması değil, sadece yücelik ciheti olması muteberdir. Câr ve mecrûrun sarih mef'ûle takdim edilmesi, öne alınana ihtimam göstermek ve sona bırakılana iştiyak uyandırmak içindir. Allah Teâlâ'nın: { بِقَدَرٍ } “bir ölçüye göre” kavli, suyun (ماءً) sıfatıdır; yani onların ihtiyaçlarına ve maslahatlarına yetecek bir ölçüyle muttasıf veya faydalarını temin edip zararlarını defedecek uygun bir takdirle su indirdik demektir. Buna göre bunun
يكون في موضع الحال من الضمير، وقيل: هو صفة لمصدر محذوف أي إنزالا متلبسا بذلك، وقيل: في الجار والمجرور غير ذلك فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ أي جعلناه ثابتا قارا فيها ومن ذلك ماء العيون ونحوها، ومعظم الفلاسفة يزعمون أن ذلك الماء من انقلاب البخار المحتبس في الأرض ماء إذا مال إلى جهة منها وبرد وليس لماء المطر دخل فيه، وكونه من السماء باعتبار أن لأشعة الكواكب التي فيها مدخلا فيه من حيث الفاعلية.
zamirden hâl konumunda olması da caiz görülmüştür. Mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani böyle bir durumla muttasıf bir indirişle demektir. Câr ve mecrûr hakkında bundan başka açıklamalar da yapılmıştır. { فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } “Sonra onu yerde iskân ettik (durdurduk)”; yani onu yerde sabit ve kararlı kıldık; kaynak suları ve benzerleri de bundandır. Filozofların ekserisi, bu suyun yağmur suyunun bir dahli olmaksızın, yerde hapsolunan buharın yeryüzünün bir tarafına meyledip soğumasıyla suya dönüşmesinden kaynaklandığını iddia ederler. Onun semâdan olması ise, semâda bulunan yıldızların ışınlarının fail olma cihetinden bunda bir payının bulunması itibarıyladır.
وقال ابن سينا في نجاته: هذه الأبخرة المحتبسة في الأرض إذا انبعث عيونا أمدت البحار بصب الأنهار إليها ثم ارتفع من البحار والبطائح وبطون الجبال خاصة أبخرة أخرى ثم قطرت ثانيا إليها فقامت بدل ما يتحلل منها على الدور دائما. وما في الآية يؤيد ما ذهب إليه أبو البركات البغدادي منهم فقد قال في المعتبر: إن السبب في العيون والقنوات وما يجري مجراها هو ما يسيل من الثلوج ومياه الأمطار لأنا نجدها تزيد بزيادتها وتنقص بنقصانها وإن استحالة الأهوية والأبخرة المنحصرة في الأرض لا مدخل لها في ذلك فإن باطن الأرض في الصيف أشد بردا منه في الشتاء فلو كان ذلك سبب استحالتها لوجب أن تكون العيون والقنوات ومياه الآبار في الصيف أزيد وفي الشتاء أنقص مع أن الأمر بخلاف ذلك على ما دلت عليه التجربة انتهى، واختار القاضي حسين المبيدي أن لكل من الأمرين مدخلا، واعترض على دليل أبي البركات بأنه لا يدل إلا على نفي كون تلك الاستحالة سببا تاما وأما على أنها لا مدخل لها أصلا فلا.
İbn Sînâ en-Necât adlı eserinde şöyle demiştir: Yerde hapsolunan bu buharlar kaynaklar şeklinde fışkırdığında, nehirlerin dökülmesiyle denizleri besler; sonra denizlerden, bataklıklardan ve bilhassa dağların bağrından başka buharlar yükselir, sonra tekrar oralara damlar; böylece onlardan ayrışan şeylerin yerine daimi bir devridaim üzere kaim olur. Ayetteki ifade ise filozoflardan Ebû'l-Berekât el-Bağdâdî'nin benimsediği görüşü teyit etmektedir; nitekim o el-Mu'teber'de şöyle demiştir: Kaynakların, kanalların ve benzerlerinin sebebi karlar ve yağmur sularından akıp süzülenlerdir; çünkü biz onların artmasıyla bunların arttığını, eksilmesiyle eksildiğini görmekteyiz. Yerde hapsolan hava ve buharların dönüşümünün bunda bir dahli yoktur; zira yerin içi yazın kıştakinden daha soğuktur. Şayet dönüşümün sebebi bu olsaydı, kaynakların, kanalların ve kuyu sularının yazın daha fazla, kışın ise daha az olması gerekirdi; oysa tecrübenin gösterdiği üzere durum bunun tam aksinedir (iktibas sonu). Kâdı Hüseyin el-Meybüdî ise her iki hususun da bir dahli olduğunu tercih etmiş ve Ebû'l-Berekât'ın deliline, bunun mezkûr dönüşümün tam bir sebep olmasını nefyetmekten başka bir şeye delalet etmediği, hiçbir dahlinin bulunmadığına ise delalet etmediği gerekçesiyle itiraz etmiştir.
والحق ما يشهد له كتاب الله تعالى فهو سبحانه أعلم بخلقه، وكل ما يذكره الفلاسفة في أمثال هذه المقامات لا دليل لهم عليه يفيد اليقين كما أشار إليه شارح حكمة العين، وقيل: المراد بهذا الماء ماء أنهار خمسة،
Hak olan ise Allah Teâlâ'nın kitabının şahitlik ettiğidir; zira O [Sübhânehu] yarattıklarını en iyi bilendir. Filozofların bu gibi makamlarda zikrettikleri hiçbir şeyde, Şerhu Hikmeti'l-Ayn yazarının da işaret ettiği üzere yakîn ifade eden bir delilleri yoktur. Bu su ile beş nehrin suyunun kastedildiği de söylenmiştir;
فقد روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما عن النبي ﷺ قال: «أنزل الله تعالى من الجنة إلى الأرض خمسة أنهار سيحون وهو نهر الهند وجيحون وهو نهر بلخ ودجلة والفرات وهما نهرا العراق والنيل وهو نهر مصر أنزلها الله تعالى من عين واحدة من عيون الجنة من أسفل درجة من درجاتها على جناحي جبريل ﵇ فاستودعها الجبال وأجراها في الأرض»
Nitekim İbn Abbâs'tan [radıyallâhu teâlâ anhümâ], Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah Teâlâ cennetten yeryüzüne beş nehir indirdi: Seyhun ki o Hindistan nehridir; Ceyhun ki o Belh nehridir; Dicle ve Fırat ki bunlar Irak'ın iki nehridir; Nil ki o Mısır nehridir. Allah Teâlâ bunları cennet pınarlarından bir pınardan, cennet derecelerinin en alt derecesinden Cebrâîl'in [aleyhisselâm] iki kanadı üzerinde indirdi, dağlara emanet etti ve yeryüzünde akıttı.»
وجعلها منافع للناس في أصناف معايشهم وذلك قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ فإذا كان عند خروج يأجوج ومأجوج أرسل الله تعالى جبريل ﵇ فرفع من الأرض القرآن والعلم كله والحجر من ركن البيت ومقام إبراهيم ﵇ وتابوت موسى ﵇ بما فيه وهذه الأنهار الخمسة فيرفع كل ذلك إلى السماء فذلك قول الله تعالى: وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ فإذا رفعت هذه الأشياء من الأرض فقد أهلها خير الدنيا والآخرة. ولا يخفى على المتتبع أن هذا الخبر أخرجه ابن مردويه والخطيب بسند ضعيف، نعم حديث أربعة أنهار من الجنة سيحان وجيحان وهما غير سيحون وجيحون لأنهما نهران بالعواصم عند المصيصة وطرسوس وسيحون وجيحون نهرا الهند وبلخ كما سمعت على ما قاله ابن عبد البر والفرات والنيل صحيح لكن الكلام في تفسير الآية بذلك. وعن مجاهد أنه حمل الماء على ما يعم ماء المطر وماء البحر وقال ليس في الأرض ماء إلا وهو من السماء، وأنت تعلم أن الأوفق بالأخبار وبما يذكر بعد في الآية الكريمة كون المراد به ما عدا ماء البحر.
Ve onları geçim türlerinde insanlar için faydalar kıldı. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } kavlidir. Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışı vaktinde Allah Teâlâ Cebrâîl'i [aleyhisselâm] gönderir; o da yeryüzünden Kur'an'ı, bütün ilmi, Beytullah'ın rüknünden Hacer-i Esved'i, Makâm-ı İbrâhîm'i [aleyhisselâm], Mûsâ'nın [aleyhisselâm] içindekilerle birlikte Tâbût'unu ve bu beş nehri kaldırır; bütün bunları semâya yükseltir. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } kavlidir. Bu şeyler yeryüzünden kaldırıldığında yeryüzü halkı dünya ve ahiret hayrını kaybeder. Araştıran bir kimseye gizli kalmaz ki bu haberi İbn Merdûye ve Hatîb zayıf bir senetle rivayet etmişlerdir. Evet, "Cennetten dört nehir vardır: Seyhan ve Ceyhan..." hadisi -ki bunlar Seyhun ve Ceyhun'dan farklıdır; çünkü onlar Masîsa ve Tarsus civarındaki Avâsım bölgesinde iki nehirdir, Seyhun ve Ceyhun ise İbn Abdilberr'in dediği üzere işittiğin gibi Hindistan ve Belh nehirleridir- "...ve Fırat ile Nil" hadisi sahihtir; lâkin söz konusu olan, ayetin bununla tefsir edilmesidir. Mücâhid'den nakledildiğine göre o, suyu yağmur suyu ile deniz suyunu kapsayacak şekilde genel kabul etmiş ve: "Yeryüzünde semâdan olmayan hiçbir su yoktur" demiştir. Sen de bilirsin ki haberlere ve ayet-i kerimede bundan sonra zikredilecek olan hususlara en uygun olanı, bununla deniz suyu dışındaki suların kastedilmiş olmasıdır.
إِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ أي على إزالته بإخراجه عن المائية أو بتغويره بحيث يتعذر استخراجه أو بنحو ذلك لَقادِرُونَ كما كنا قادرين على إنزاله، فالجملة في موضع الحال وفي تنكير ذَهابٍ إيماء إلى كثرة طرقه لعموم النكرة وإن كانت في الإثبات وبواسطة ذلك تفهم المبالغة في الإثبات، وهذه الآية أكثر مبالغة من قوله تعالى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ [الملك: ٣٠] .
{ إِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ } “Biz onu gidermeye de”; yani onu su olma vasfından çıkararak veya çıkarılması imkânsız olacak şekilde yerin dibine çekerek yahut benzeri bir yolla yok etmeye { لَقادِرُونَ } “elbette kâdiriz”; tıpkı onu indirmeye kâdir olduğumuz gibi. Cümle hâl konumundadır. { ذَهابٍ } kelimesinin nekre getirilmesinde, olumlu cümlede olsa dahi nekrenin umumiliği sebebiyle giderme yollarının çokluğuna bir ima vardır ve bu vasıtayla olumlu ifadede mübalağa anlaşılır. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ } “De ki: Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekilip batarsa, size kim akar bir tatlı su getirebilir?” [el-Mülk 30] kavlinden daha beliğ ve mübalağalıdır.
وذكر صاحب التقريب ثمانية عشر وجها للأبلغية، الأول أن ذلك على الفروض والتقدير، وهذا الجزم على معنى أنه أدل على تحقيق ما أوعد به وإن لم يقع، الثاني التوكيد بأن الثالث اللام في الخبر الرابع أن هذه في مطلق الماء المنزل من السماء وتلك في ماء مضاف إليهم الخامس أن الغائر قد يكون باقيا بخلاف الذاهب السادس ما في
et-Takrîb sahibi daha beliğ oluşun on sekiz vechini zikretmiştir: Birincisi, oradakinin faraziye ve takdir üzere olması, buradakinin ise vaki olmasa bile tehdit edilen şeyin tahakkukunu göstermede daha kuvvetli manasında kesinlik ifade etmesidir. İkincisi, inne ile tekit edilmesidir. Üçüncüsü, haberdeki lâm harfidir. Dördüncüsü, bu ayetin semâdan indirilen mutlak su hakkında olması, diğerinin ise onlara nispet edilen suyu hakkında olmasıdır. Beşincisi, yerin dibine batan suyun baki kalabilmesi, giden suyun ise böyle olmamasıdır. Altıncısı,
تنكير ذَهابٍ من المبالغة السابع اسناده هاهنا إلى مذهب بخلافه تمت حيث قيل غَوْراً. الثامن ما في ضمير المعظم نفسه من الروعة التاسع ما في «قادرون» من الدلالة على القدرة عليه والفعل الواقع من القادر أبلغ. العاشر ما في جمعه. الحادي عشر ما في لفظ بِهِ من الدلالة على أن ما يمسكه فلا مرسل له، الثاني عشر إخلاؤه من التعقيب بأطماع وهنالك ذكر الإتيان المطمع. الثالث عشر تقديم ما فيه الإيعاد وهو الذهاب على ما هو كالمتعلق له أو متعلقة على المذهبين البصري والكوفي. الرابع عشر ما بين الجملتين الاسمية والفعلية من التفاوت ثباتا وغيره.
{ ذَهابٍ } kelimesinin nekreliğindeki mübalağadır. Yedincisi, burada bir giderene isnad edilmiş olmasıdır; orada ise { غَوْراً } denilerek böyle yapılmamıştır. Sekizincisi, kendini tazim eden zamirdeki heybettir. Dokuzuncusu, «قادرون» kelimesinde buna güç yetirmeye dair delalettir; kâdirden sadır olan fiil ise daha beliğdir. Onuncusu, çoğul sîgasında olmasıdır. On birincisi, { بِهِ } lafzında O'nun tuttuğunu salıverecek hiçbir kimsenin bulunmadığına dair delalettir. On ikincisi, ardından bir ümitlendirme getirilmemesidir; orada ise ümit veren getirme fiili zikredilmiştir. On üçüncüsü, tehdit içeren ifadenin, yani zehâbın, Basra ve Kûfe mekteplerine göre onun müteallakı veya müteallakı hükmünde olan şeye takdim edilmesidir. On dördüncüsü, isim ve fiil cümleleri arasındaki sübut ve diğer hususlardaki farklılıktır.
الخامس عشر ما في لفظ «أصبح» من الدلالة على الانتقال والصيرورة. السادس عشر أن الإذهاب هاهنا مصرح به.
On beşincisi, «أصبح» lafzında intikal ve dönüşüm delaletinin bulunmasıdır. On altıncısı, burada gidermenin açıkça ifade edilmiş olmasıdır;
وهنالك مفهوم من سياق الاستفهام. السابع عشر أن هنالك نفي ماء خاص أعني المعين بخلافه هاهنا. الثامن عشر اعتبار مجموع هذه الأمور التي يكفي كل منها مؤكدا. ثم قال: هذا ما يحضرنا الآن والله تعالى أعلم اهـ. وفي النفس من عد الأخير وجها شيء.
orada ise istifham siyakından anlaşılmaktadır. On yedincisi, orada hususi bir suyun, yani akar suyun nefyedilmiş olmasıdır; buradaki ise böyle değildir. On sekizincisi, her biri tek başına tekit için kâfi gelen bu hususların mecmuunun itibar edilmesidir. Sonra şöyle demiştir: Şu an hatırımıza gelen bunlardır, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir (iktibas sonu). Sonuncusunu müstakil bir vecih saymak konusunda zihinde bir tereddüt vardır.
وقد يزاد على ذلك فيقال: التاسع عشر إخباره تعالى نفسه به من دون أمر للغير هاهنا بخلافه هنالك فإنه سبحانه أمر نبيه ﵊ أن يقول ذلك. العشرون عدم تخصيص مخاطب هاهنا وتخصيص الكفار بالخطاب هنالك. الحادي والعشرون التشبيه المستفاد من جعل الجملة حالا كما أشرنا إليه فإنه يفيد تحقيق القدرة ولا تشبيه ثمت. الثاني والعشرون إسناد القدرة إليه تعالى مرتين، وقد زاد بعض أجلة أهل العصر المعاصرين سلاف التحقيق من كرم أذهانهم الكريمة أكرم عصر أعني به ثالث الرافعي والنواوي أخي الملا محمد أفندي الزهاوي فقال: الثالث والعشرون تضمين الإيعاد هنا إيعادهم بالإبعاد عن رحمة الله تعالى لأن ذهب به يستلزم مصاحبة الفاعل المفعول وذهاب الله تعالى عنهم مع الماء بمعنى ذهاب رحمته سبحانه عنهم ولعنهم وطردهم عنها ولا كذلك ما هناك. الرابع والعشرون أنه ليس الوقت للذهاب معينا هنا بخلافه في إِنْ أَصْبَحَ فإنه يفهم منه أن الصيرورة في الصبح على أحد استعمالي أصبح ناقصا. الخامس والعشرون أن جهة الذهاب به ليست معينة بأنها السفل. السادس والعشرون أن الإيعاد هنا بما لم يبتلوا به قط بخلافه بما هنالك. السابع والعشرون إن الموعد به هنا إن وقع فهم هالكون البتة. الثامن والعشرون أنه لم يبق هنا لهم متشبث ولو ضعيفا في تأميل امتناع الموعد به وهناك حيث أسند الإصباح غورا إلى الماء ومعلوم أن الماء لا يصبح غورا بنفسه كما هو تحقيق مذهب الحكيم أيضا احتمل أن يتوهم الشرطية مع صدقها ممتنعة المقدم فيأمنوا وقوعه. التاسع والعشرون أن الموعد به هنا يحتمل في بادي النظر وقوعه حالا بخلافه هناك فإن المستقبل متعين لوقوعه لمكان إِنْ وظاهر أن التهديد بمحتمل الوقوع في الحال أهول ومتعين الوقوع في الاستقبال أهون. الثلاثون أن ما هنا لا يحتمل غير الإيعاد بخلاف ما هناك فإنه يحتمل ولو علم بعد أن يكون المراد به الامتنان بأنه إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فلا يأتيكم بماء معين سوى الله تعالى، ويؤيده ما سن بعده من قول الله ربنا ورب العالمين انتهى فتأمل ولا تغفل والله تعالى الهادي لأسرار كتابه.
Buna ilaveten şöyle de söylenebilir: On dokuzuncusu, başkasına bir emir olmaksızın burada Allah Teâlâ'nın bizzat kendisinin haber vermesidir; orada ise Sübhânehu Peygamberine [aleyhisselâm] bunu söylemesini emretmiştir. Yirmincisi, burada muhatabın tahsis edilmemesi, orada ise hitabın kâfirlere tahsis edilmesidir. Yirmi birincisi, işaret ettiğimiz üzere cümlenin hâl kılınmasından anlaşılan teşbihtir; zira o kudretin tahakkukunu ifade eder, orada ise bir teşbih yoktur. Yirmi ikincisi, kudretin O'na [Teâlâ] iki defa isnad edilmesidir. Asrın en şerefli simalarından, zihinlerinin asil şarabıyla tahkik sunan muasır bazı büyük zatlar -ki Râfiî ve Nevevî'nin üçüncüsü olan kardeşim Molla Muhammed Efendi ez-Zehâvî'yi kastetmekteyim- şunları eklemiştir: Yirmi üçüncüsü, buradaki tehdidin Allah Teâlâ'nın rahmetinden uzaklaştırma tehdidini tazammun etmesidir; çünkü "zehebe bihî" fiili failin mef'ûle refakat etmesini gerektirir, Allah Teâlâ'nın su ile birlikte onlardan gitmesi ise rahmetinin onlardan gitmesi, onlara lanet etmesi ve onları rahmetinden kovması manasındadır; oradaki durum ise böyle değildir. Yirmi dördüncüsü, buradaki giderme vaktinin muayyen olmamasıdır; { إِنْ أَصْبَحَ } kavlinde ise nâkıs "asbaha" fiilinin iki kullanımından birine göre dönüşümün sabah vaktinde olduğu anlaşılır. Yirmi beşincisi, onunla gidilme cihetinin aşağı taraf olarak tayin edilmemiş olmasıdır. Yirmi altıncısı, buradaki tehdidin onların asla maruz kalmadıkları bir şeyle olmasıdır; oradaki ise böyle değildir. Yirmi yedincisi, burada tehdit edilen şey gerçekleşirse onların kesinlikle helak olacak olmalarıdır. Yirmi sekizincisi, burada tehdit edilen şeyin imtinasını ummak için zayıf da olsa tutunacak bir dallarının kalmamasıdır; orada ise suyun yerin dibine batması suya isnad edilmiştir, suyun ise hakîm filozofun tahkikine göre de kendi kendine yerin dibine çekilmeyeceği bilindiğinden, şart cümlesinin mukaddemi imkânsız görülüp vukuundan emin olmaları vehmedilebilir. Yirmi dokuzuncusu, burada tehdit edilen şeyin ilk bakışta hemen vaki olma ihtimalinin bulunmasıdır; orada ise "in" şart edatından dolayı vukuunun geleceğe taalluk etmesi kesindir; açıktır ki şimdiki zamanda vukuu muhtemel olan şeyle tehdit daha korkunç, gelecekte vukuu kesin olan ise daha hafiftir. Otuzuncusu, buradaki ifadenin tehditten başkasına ihtimalinin olmamasıdır; oradaki ifade ise -sonradan bilinse bile- { إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً } "suyunuz çekilirse Allah'tan başka size akar tatlı su getirecek kimse yoktur" diyerek minnet etmeyi murad etmeye ihtimal taşır; nitekim bundan sonra "Rabbimiz ve âlemlerin Rabbi olan Allah" demenin sünnet kılınmış olması da bunu teyit eder (iktibas sonu). İyice düşün ve gafil olma; kitabının sırlarına hidayet eden Allah Teâlâ'dır.
واختيرت المبالغة هاهنا على ما قاله بعض المحققين لأن المقام يقتضيها إذ هو لتعداد آيات الآفاق والأنفس على وجه يتضمن الدلالة على القدرة والرحمة مع كمال عظمة المتصف بهما ولذا ابتدئ بضمير العظمة مع التأكيد بخلاف ما تمت فإنه تتميم للحث على العبادة والترغيب فيها وهو كاف في ذلك فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ أي بذلك الماء وهو ظاهر فيما عليه السلف، وقال الخلف: المراد أنشأنا عنده جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ قدمهما لكثرتهما وكثرة الانتفاع بهما لا سيما في الحجاز والطائف والمدينة لَكُمْ فِيها أي في الجنات فَواكِهُ كَثِيرَةٌ تتفكهون بها وتتنعمون زيادة على المعتاد من الغذاء الأصلي، والمراد بها ما عدا ثمرات النخيل والأعناب.
Bazı muhakkiklerin dediğine göre burada mübalağanın seçilmesi, makamın bunu gerektirmesindendir; zira bu makam, kudret ve rahmet vasıflarına sahip olanın kemal-i azametine delalet edecek şekilde âfâkî ve enfüsî ayetlerin sayılması makamıdır. Bu sebeple oradakinin aksine, tekit ile birlikte azamet zamiriyle başlanmıştır; zira oradaki ibadete teşvik ve rağbet ettirmenin tamamlayıcısıdır ve bu kadarı o makam için kâfidir. { فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ } “Böylece onunla sizin için inşa ettik”; yani o su ile; bu, selefin üzerinde olduğu görüşte açıktır. Halef ise: "Onun yanında inşa ettik demektir" demiştir. { جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ } “hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler”; bu ikisinin çokluğu ve bilhassa Hicaz, Tâif ve Medine'de kendilerinden çokça faydalanılması sebebiyle öne alınmışlardır. { لَكُمْ فِيها } “Sizin için orada”; yani o bahçelerde { فَواكِهُ كَثِيرَةٌ } “birçok meyveler vardır”; adet edinilen asıl gıdaya ilaveten onlarla eğlenir, lezzetlenir ve nimetlenirsiniz. Bunlardan maksat hurma ve üzüm meyveleri dışındaki meyvelerdir.
وَمِنْها أي من الجنات والمراد من زروعها وثمارها، ومن ابتدائية وقيل إنها تبعيضية ومضمونها مفعول تَأْكُلُونَ والمراد بالأكل معناه الحقيقي.
{ وَمِنْها } “ve onlardan”; yani bahçelerden; murad ise onların ekinlerinden ve meyvelerindendir. "Min" harfi ibtidâiyedir; teb'îziyye olduğu ve içeriğinin { تَأْكُلُونَ } “yersiniz” fiilinin mef'ûlü olduğu da söylenmiştir. Yemekten maksat ise hakiki anlamıdır.
وجوز أن يكون مجازا أو كناية عن العيش مطلقا أي ومنها ترزقون وتحصلون معايشكم من قولهم فلان يأكل من حرفته، وجوز أن يعود الضميران للنخيل والأعناب أي لكم في ثمراتها أنواع من الفواكه الرطب والعنب والتمر والزبيب والدبس من كل منهما وغير ذلك وطعام تأكلونه فثمرتها جامعة للتفكه والغذاء بخلاف ثمرة ما عداهما وعلى هذا تكون الفاكهة مطلقة على ثمرتهما.
Bunun mutlak anlamda geçinmekten mecaz veya kinaye olması da caiz görülmüştür; yani "falan kimse zanaatından yer" sözlerinde olduğu gibi "onlardan rızıklanır ve geçiminizi temin edersiniz" demektir. Her iki zamirin hurmalara ve üzümlere raci olması da caizdir; yani onların meyvelerinde sizin için taze hurma, üzüm, kuru hurma, kuru üzüm, her ikisinden elde edilen pekmez ve diğerleri gibi meyve çeşitleri ve yediğiniz yiyecekler vardır; zira bu ikisinin meyvesi diğerlerinin meyvelerinin aksine hem tat hem gıda olmayı kendinde toplamıştır. Buna göre fâkihe kelimesi ikisinin meyvesine de ıtlak olunmuş olur.
وذكر الراغب في الفاكهة قولين: الأول أنها الثمار كلها، والثاني أنها ما عدا العنب والرمان، وصاحب القاموس اختار الأول وقال: قول مخرج التمر والرمان منها مستدلا بقوله تعالى: فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ [الرحمن: ٦٨] باطل مردود، وقد بينت ذلك مبسوسا في اللامع المعلم العجاب اهـ وأنت تعلم أن للفقهاء خلافا في الفاكهة فذهب الإمام أبو حنيفة إلى أنها التفاح والبطيخ والمشمش والكمثرى ونحوها لا العنب والرمان والرطب، وقال صاحباه:
Râgıb fâkihe hakkında iki görüş zikretmiştir: Birincisi, onun bütün meyveler olduğudur. İkincisi, üzüm ve nar dışındakiler olduğudur. Kâmûs sahibi birinciyi tercih etmiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ } “İçlerinde her tür meyve, hurma ve nar vardır” [er-Rahmân 68] kavlini delil getirerek hurma ve narı meyveden hariç tutan kimsenin sözü batıldır ve reddedilmiştir; bunu el-Lâmiu'l-Mu'lemu'l-Ucâb adlı eserimde etraflıca açıkladım (iktibas sonu). Bilirsin ki fakihlerin fâkihe hususunda ihtilafı vardır; nitekim İmam Ebû Hanîfe onun elma, karpuz, kayısı, armut ve benzerleri olup üzüm, nar ve taze hurma olmadığı görüşüne gitmiştir. İki talebesi ise:
المستثنيات أيضا فاكهة وعليه الفتوى، ولا خلاف كما في القهستاني نقلا عن الكرماني في أن اليابس منها كالزبيب والتمر وحب الرمان ليس بفاكهة.
"İstisna edilenler de meyvedir" demişlerdir ve fetva da bunun üzerinedir. Kirmânî'den naklen el-Kuhistânî'de belirtildiği üzere kuru üzüm, kuru hurma ve nar tanesi gibi kurutulmuş olanların meyve olmadığı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.
وفي الدر المختار أن الخلاف بين الإمام وصاحبيه خلاف عصر فالعبرة فيمن حلف لا يأكل الفاكهة العرف فيحنث بأكل ما يعد فاكهة عرفا ذكر ذلك الشمني وأقره الغزي، ولا يخفى أن شيئا واحدا يقال له فاكهة في عرف قوم ولا يقال له ذلك في عرف آخرين، ففي النهر عن المحيط ما روي من أن الجوز واللوز فاكهة فهو في عرفهم أما في عرفنا فإنه لا يؤكل للتفكه اهـ، ثم إني لم أر أحدا من اللغويين ولا من الفقهاء عد الدبس فاكهة فتدبر ولا تغفل.
ed-Dürrü'l-Muhtâr'da, İmam ile iki talebesi arasındaki ihtilafın bir asır ihtilafı olduğu; dolayısıyla meyve yememeye yemin eden kimsede muteber olanın örf olduğu, bu sebeple örfen meyve sayılan bir şeyi yemekle yeminini bozmuş olacağı belirtilmiştir. Bunu Şümünnî zikretmiş ve Gazzî de ikrar etmiştir. Gizli değildir ki bir şey bir kavmin örfünde meyve sayılırken diğer bir kavmin örfünde öyle sayılmayabilir. Nitekim en-Nehr'de el-Muhît'ten nakledildiğine göre ceviz ve bademin meyve olduğuna dair rivayet onların örfüne göredir; bizim örfümüzde ise bunlar meyve niyetine yenmez (iktibas sonu). Ayrıca lügat âlimlerinden veya fakihlerden hiçbirinin pekmezi meyveden saydığını görmedim; iyi düşün ve gafil olma!
وَشَجَرَةً بالنصب عطف على جَنَّاتٍ، وقرىء بالرفع على أنه مبتدأ خبره محذوف، والأولى تقديره مقدما أي أنشأنا لكم شجرة تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ وهو جبل موسى ﵇ الذي ناجى ربه سبحانه عنده وهو بين مصر وأيلة، ويقال لها اليوم العقبة، وقيل بفلسطين من أرض الشام، ويقال له طور سينين، وجمهور العرب على فتح سين سيناء والمد. وبذلك قرأ عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه ويعقوب وأكثر السبعة هو اسم للبقعة والطور اسم للجبل المخصوص أو لكل جبل وهو مضاف إلى سَيْناءَ كما أجمعوا عليه، ويقصد تنكيره على الأول كما في سائر الأعلام إذا أضيفت وعلى الثاني يكون طور سيناء كمنارة المسجد.
{ وَشَجَرَةً } “ve bir ağaç”; mensûb olarak { جَنَّاتٍ } üzerine matuftur. Haberi mahzuf bir mübteda olarak merfû da okunmuştur; en uygunu haberin mukaddem takdir edilmesidir, yani sizin için bir ağaç da var ettik demektir. { تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ } “Tûr-i Sînâ'dan çıkan”; o, Mûsâ'nın [aleyhisselâm] yanında Rabbi [Sübhânehu] ile münacatta bulunduğu Mısır ile Eyle arasındaki dağdır ve bugün oraya Akabe denir; Şam topraklarından Filistin'de olduğu da söylenmiştir ve ona Tûr-i Sînîn de denir. Arapların cumhuru Sînâ kelimesinin sin harfinin fethası ve med ile okunması üzerindedir. Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu teâlâ anh], Ya'kûb ve Yedi Kıraat imamlarının ekserisi böyle okumuştur. Bu, mekânın ismidir; Tûr ise o hususi dağın veya mutlak olarak her dağın ismidir ve icma ettikleri üzere { سَيْناءَ } kelimesine muzaftır. Birinci görüşe göre diğer özel isimler muzaf kılındığında olduğu gibi nekrelik kastedilir; ikinci görüşe göre ise Tûr-i Sînâ, mescidin minaresi gibi olur.
وجوز أن يكون كامرىء القيس بمعنى أنه جعل مجموع المضاف والمضاف إليه علما على ذلك العلم، وقيل سيناء اسم لحجارة بعينها أضيف الجبل إليها لوجودها عنده. وروي هذا عن مجاهد وفي الصحاح طور سيناء جبل بالشام وهو طور أضيف إلى سيناء وهو شجر وقيل هو اسم الجبل والإضافة من إضافة العام إلى الخاص كما في جبل أحد.
İmrü'l-Kays gibi olması da caiz görülmüştür; yani muzaf ile muzafun ileyhin mecmuu o dağa özel isim kılınmıştır. Sînâ'nın bizzat hususi bir taşın ismi olduğu, dağın yanında bulunmasından ötürü ona muzaf kılındığı da söylenmiştir. Bu görüş Mücâhid'den rivayet edilmiştir. es-Sıhâh'ta şöyle denir: Tûr-i Sînâ Şam'da bir dağdır; bu, bir ağaç olan Sînâ'ya muzaf kılınmış bir tûrdur. Dağın ismi olduğu, tamlamanın da Cebel-i Uhud örneğinde olduğu gibi umumun hususa izafeti kabilinden olduğu da söylenmiştir.
وحكي هذا القول في البحر عن الجمهور لكن صحح القول بأنه اسم البقعة وهو ممنوع من الصرف للألف الممدودة فوزنه فعلاء كصحراء، وقيل: منع من الصرف للعلمية والعجمة، وقيل: للعلمية والتأنيث بتأويل البقعة ووزنه فيعال لا فعلال إذ لا يوجد هذا الوزن في غير المضاعف في كلام العرب إلا نادرا كخزعال لظلع الإبل حكاه الفراء ولم يثبته أبو البقاء والأكثرون على أنه ليس بعربي بل هو أما نبطي أو حبشي وأصل معناه الحسن أو المبارك، وجوز بعض أن يكون عربيا من السناء بالمد وهو الرفعة أو السنا بالقصر وهو النور.
Bu görüş el-Bahr'da cumhurdan nakledilmiş, ancak mekân ismi olduğu görüşü tashih edilmiştir. Memdûd elif sebebiyle gayri munsarıftır; vezni sahrâ gibi fe'lâdır. Alem ve acemilik sebebiyle gayri munsarıf olduğu da söylenmiştir. Mekân kastedilerek alem ve müenneslik sebebiyle gayri munsarıf olduğu da söylenmiştir; bu takdirde vezni fi'âldir, fa'lâl değildir; zira bu vezin Arap kelamında müzaaf olmayanlarda, Ferrâ'nın naklettiği ve Ebû'l-Bekâ'nın sabit görmediği devenin topallaması anlamındaki "haz'âl" gibi nadir durumlar müstesna bulunmaz. Çoğunluk ise onun Arapça olmayıp Nabatça veya Habeşçe olduğu ve asıl manasının güzel veya mübarek olduğu görüşündedir. Bazıları med ile yücelik anlamındaki senâ kelimesinden yahut kasr ile nur anlamındaki senâ kelimesinden türemiş Arapça bir kelime olmasını da caiz görmüştür.
وتعقبه أبو حيان بأن المادتين مختلفتان لأن عين السناء أو السنا نون وعين سيناء ياء. ورد بأن القائل بذلك يقول
Ebû Hayyân, iki maddenin birbirinden farklı olduğunu, çünkü senâ veya es-senâ kelimesinin aynü'l-fiilinin nûn, Sînâ'nın aynü'l-fiilinin ise yâ olduğunu belirterek buna itiraz etmiştir. Buna karşılık şöyle cevap verilmiştir: Bunu söyleyen kimse,
إنه فيعال ويجعل عينه النون وياءه مزيدة وهمزته منقلبة عن واو، الحرميان وأبو عمرو والحسن «سيناء» بكسر السين والمد وهي لغة لبني كنانة وهو أيضا ممنوع من الصرف للألف الممدودة عند الكوفيين لأنهم يثبتون أن همزة فعلاء تكون للتأنيث: وعند البصريين ممنوع من الصرف للعلمية والعجمة أو العلمية والتأنيث لأن ألف فعلاء عندهم لا تكون للتأنيث بل للإلحاق بفعلال كعلباء وحزباء وهو ملحق بقرطاس وسرداح وهمزته منقلبة عن واو أو ياء لأن الإلحاق يكون بهما، وقال أبو البقاء: همزة سيناء بالكسر أصل مثل حملاق وليست للتأنيث إذ ليس في الكلام مثل حمراء والياء أصل إذ ليس في الكلام سناء، وجوز بعضهم أن يكون فيعالا كديماس، وقرأ الأعمش «سينا» بالفتح والقصر، وقرىء «سناء» بالكسر والقصر فألفه للتأنيث إن لم يكن أعجميا، والمراد بهذه الشجرة شجرة الزيتون وتخصيصه بالذكر من بين سائر الأشجار لاستقلالها بمنافع معروفة. وقد قيل هي أول شجرة نبتت بعد الطوفان وتعمر كثيرا، ففي التذكرة أنها تدوم ألف عام ولا تبعد صحته لكن علله بقوله: لتعلقها بالكوكب العالي وهو بعيد الصحة. وفي تفسير الخازن قيل تبقى ثلاثة آلاف سنة وتخصيصها بالوصف بالخروج من الطور مع خروجها من سائر البقاع أيضا وأكثر ما تكون في المواضع التي زاد عرضها على ميلها واشتد بردها وكانت جبلية ذا تربة بيضاء أو حمراء لتعظيمها أو لأنه المنشأ الأصلي لها. ولعل جعله للتعظيم أولى فيكون هذا مدحا لها باعتبار مكانها.
onun fi'âl vezninde olduğunu, aynü'l-fiilinin nûn, yâ'sının ziyade ve hemzesinin de vâv'dan dönüşmüş olduğunu söylemektedir. Haremeyn imamları, Ebû Amr ve Hasan [Basrî], sîn harfinin kesresi ve med ile «سِيناء» şeklinde okumuşlardır ki bu Benî Kinâne'nin lehçesidir. Kûfelilere göre fe'lâ'nın hemzesinin te'nis için olduğunu kabul ettiklerinden memdûd elif sebebiyle bu da gayri munsarıftır. Basralılara göre ise alem ve acemilik yahut alem ve müenneslik sebebiyle gayri munsarıftır; çünkü onlara göre fe'lâ'nın elifi te'nis için olmayıp 'ılbâ ve hızbâ kelimelerinde olduğu gibi fa'lâl veznine ilhak içindir; bu da kırtâs ve serdâh veznine mülhaktır, hemzesi ise vâv veya yâ'dan dönüşmüştür; zira ilhak bu ikisiyle olur. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: Sîn'in kesresiyle Sînâ'nın hemzesi humlâk kelimesinde olduğu gibi asıldır, te'nis için değildir; zira kelamda hamrâ gibi bir kelime yoktur; yâ da asıldır, zira kelamda sinâ diye bir kelime yoktur. Bazıları dīmâs gibi fî'âl vezninde olmasını da caiz görmüştür. A'meş fetha ve kasr ile «سَيْنا» şeklinde okumuştur. Kesre ve kasr ile «سِنا» şeklinde de okunmuştur; bu takdirde acemî değilse elifi te'nis içindir. Bu ağaçtan murad zeytin ağacıdır; diğer ağaçlar arasından hususiyetle zikredilmesi, bilinen faydaları kendisinde toplamasındandır. Tufandan sonra ilk biten ağacın o olduğu ve çok uzun ömürlü olduğu söylenmiştir. Nitekim et-Tezkire'de onun bin yıl baki kaldığı belirtilmektedir; bunun sahih olması uzak değildir, ancak müellif bunu: "Yüce yıldıza bağlı olmasındandır" diyerek gerekçelendirmiştir ki bu gerekçenin sahih olması uzaktır. Tefsîr-i Hâzin'de üç bin yıl kaldığı söylenmiştir. Zeytin ağacının diğer beldelerde de çıkmasıyla ve en çok enlemi boylamından fazla, soğuğu şiddetli, beyaz veya kırmızı topraklı dağlık yerlerde bulunmasıyla birlikte, Tûr'dan çıkmakla vasfedilerek tahsis edilmesi; onu tazim etmek için yahut oranın onun asıl menşei olmasındandır. Bunun tazim için kılınması muhtemelen daha evladır; dolayısıyla bu, mekânı itibarıyla ağacın övülmesidir.
وقوله تعالى: تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ مدحا لها باعتبار ما هي عليه في نفسها، والباء للملابسة والمصاحبة مثلها في قولك: جاء بثياب السفر وهي متعلقة بمحذوف وقع حالا من ضمير الشجرة أي تنبت ملتبسة بالدهن وهو عصارة كل ما فيه دسم، والمراد به هنا الزيت وملابستها به باعتبار ملابسة ثمرها فإنه الملابس له في الحقيقة.
Allah Teâlâ'nın: { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } “yağ bitirir / yağla biter” kavli ise, bizzat kendisinde bulunan özellik itibarıyla onun övülmesidir. Bâ harfi, "yolculuk elbiseleriyle geldi" sözündeki gibi mülâbese ve musâhabet içindir ve ağacın zamirinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır; yani içinde yağ barındırarak biter demektir. Dühn ise yağlı olan her şeyin usare/öz suyudur; burada ondan murad zeytinyağıdır. Ağacın onunla mülâbesesi ise meyvesinin onunla mülâbesesi itibarıyladır; zira hakikatte yağ ile mülâbese halinde olan meyvesidir.
وجوز أن تكون الباء متعلقة بالفعل معدية له كما في قولك: ذهبت بزيد كأنه قيل: تنبت الدهن بمعنى تتضمنه وتحصله، ولا يخفى أن هذا وإن صح إلا أن إنبات الدهن غير معروف في الاستعمال.
Bâ harfinin fiile müteallak olup "Zeyd'i götürdüm" sözünde olduğu gibi onu geçişli kılması da caiz görülmüştür; sanki yağ üretir, onu tazammun eder ve meydana getirir manasında "yağı bitirir" denilmiş gibidir. Gizli kalmaz ki bu gramer açısından sahih olsa bile, yağın bitirilmesi istimalde bilinen bir kullanım değildir.
وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وسلام وسهل ورويس والجحدري «تنبت» بضم التاء المثناة من فوق وكسر الباء على أنه من باب الافعال، وخرج ذلك على أنه من أنبت بمعنى نبت فالهمزة فيه ليست للتعدية وقد جاء كذلك في قول زهير:
İbn Kesîr, Ebû Amr, Sellâm, Sehl, Ruveys ve Cahderî if'âl bâbından olmak üzere üstten iki noktalı te harfinin zammesi ve be harfinin kesresiyle «تُنبِتُ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat, 'enbete' fiilinin 'nebete' anlamında olmasıyla açıklanmıştır; dolayısıyla buradaki hemze ta'diye için değildir. Nitekim Züheyr'in şu sözünde de böyle gelmiştir:
رأيت ذوي الحاجات حول بيوتهم ... قطينا لهم حتى إذا أنبت البقل
İhtiyaç sahiplerinin evlerinin etrafında, Yeşillik bitinceye kadar onlara sığınmış olduklarını gördüm.
وأنكر ذلك الأصمعي وقال: إن الرواية في البيت نبت بدون همزة مع أنه يحتمل أن تكون همزة أنبت فيه إن كانت للتعدية بتقدير مفعول أي أنبت البقل ثمره أو ما يأكلون، ومنهم من خرج ما في الآية على ذلك وقال: التقدير تنبت زيتونها بالدهن، والجار والمجرور على هذا في موضع الحال من المفعول أو من الضمير المستتر في الفعل وقيل: الباء زائدة كما في قوله تعالى: وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [البقرة: ١٩٥] ونسبة الإنبات إلى الشجرة بل وإلى الدهن مجازية قال الخفاجي: ويحتمل تعدية أنبت بالباء لمفعول ثان.
Asmaî bunu inkâr etmiş ve: "Beyitteki rivayet hemzesiz olarak 'nebete' şeklindedir; bununla birlikte 'enbete'deki hemzenin ta'diye için olması durumunda mahzuf bir mef'ûl takdiriyle 'yeşillik meyvesini veya yediklerini bitirdi' manasında olması da muhtemeldir" demiştir. Bazıları ayetteki ifadeyi de buna göre açıklamış ve şöyle demişlerdir: Takdir, "zeytini yağ ile bitirir" şeklindedir. Câr ve mecrûr bu takdire göre mef'ûlden veya fiildeki müstetir zamirden hâl konumundadır. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [el-Bakara 195] kavlinde olduğu gibi bâ harfinin zâid olduğu da söylenmiştir; bitirme işinin ağaca, hatta yağa nispet edilmesi ise mecazidir. Hafâcî şöyle demiştir: 'Enbete' fiilinin bâ harfi ile ikinci bir mef'ûle geçişli kılınması da muhtemeldir.
وقرأ الحسن والزهري وابن هرمز «تنبت» بضم أوله وفتح ما قبل آخره مبنيا للمفعول والجار والمجرور في موضع الحال، وقرأ زر بن حبيش «تنبت» من الافعال «الدهن» بالنصب وقرأ سليمان بن عبد الملك والأشهب «بالدهان» جمع دهن كرماح جمع رمح، وما رووا من قراءة عبد الله تخرج الدهن وقراءة أبي تثمر بالدهن محمول على التفسير ما في البحر لمخالفته سواد المصحف المجمع عليه ولأن الرواية الثابتة عنهما كقراءة الجمهور.
Hasan [Basrî], Zührî ve İbn Hürmüz ilk harfinin zammesi ve sondan bir önceki harfinin fethasıyla meçhul olarak «تُنبَتُ» şeklinde okumuşlardır; câr ve mecrûr ise hâl konumundadır. Zirr b. Hubeyş if'âl bâbından «تُنْبِتُ» ve mensûb olarak «الدُّهْنَ» şeklinde okumuştur. Süleyman b. Abdilmelik ve el-Eşheb ise rumh'un çoğulunun rimâh olması gibi dühn'ün çoğulu olarak «بِالدِّهانِ» şeklinde okumuşlardır. Abdullah'tan rivayet edilen «تخرج الدهن» ve Übeyy'den rivayet edilen «تثمر بالدهن» kıraatlerine gelince; el-Bahr'da belirtildiği üzere üzerinde icma edilen Mushaf hattına aykırı olmaları sebebiyle ve her ikisinden sabit olan rivayet cumhurun kıraati gibi olduğundan tefsire hamledilir.
وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ معطوف على الدهن، ومغايرته له التي يقتضيها العطف باعتبار المفهوم وإلا فذاتهما واحدة عند كثير من المفسرين، وقد جاء كثيرا تنزيل تغاير المفهومين منزلة تغاير الذاتين، ومنه قوله:
{ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ } “ve yiyenler için bir katık [bitirir]”; { الدهن } üzerine matuftur. Atfın iktiza ettiği farklılık mefhum itibarıyladır; aksi halde müfessirlerin çoğuna göre ikisinin zatı birdir. İki mefhumun farklılığının iki zatın farklılığı menzilesine indirilmesi pek çok vaki olmuştur; nitekim şairin şu sözü de bundandır:
إلى الملك القرم وابن الهمام ... وليث الكتيبة في المزدحم
Cömert ve ulu hükümdara, gayretli kumandana, Ve savaş meydanındaki çarpışmanın aslanına doğru...
والمعنى تنبت بالشيء الجامع بين كونه دهن يدهن به ويسرج منه وكونه إداما يصبغ فيه الخبز أي يغمس للائتدام قال في المغرب يقال: صبغ الثوب بصبغ حسن وصباغ ومنه الصبغ والصباغ من الإدام لأن الخبز يغمس فيه ويلون به كالخل والزيت، وظاهر هذا اختصاصه بكل إدام مائع وبه صرح في المصباح. وصرح بعضهم بأن إطلاق الصبغ على ذلك مجاز، ولعل في كلام المغرب نوع إشارة إليه وروي عن مقاتل أنه قال: الدهن الزيت والصبغ الزيتون وعلى هذا يكون العطف من عطف المتغايرين ذاتا وهو الأكثر في العطف، ولا بد أن يقال عليه: إن الصبغ الإدام مطلقا وهو ما يؤكل تبعا للخبز في الغالب مائعا كان أم جامدا والزيتون أكثر ما يأكله الفقراء في بلادنا تبعا للخبز والأغنياء يأكلونه تبعا لنحو الأرز وقلما يأكلونه تبعا للخبز، وأنا مشغوف به مذ أنا يافع فكثيرا ما آكله تبعا واستقلالا، وأما الزيت فلم أر في أهل بغداد من اصطبغ منه وشذ من أكل منهم طعاما وهو فيه وأكثرهم يعجب ممن يأكله ومنشأ ذلك قلة وجوده عندهم وعدم الفهم له فتعافه نفوسهم، وقد كنت قديما تعافه نفسي وتدريجا ألفته والحمد لله تعالى، فقد كان ﷺ يأكله.
Manası: Hem kendisiyle yağlanılan ve kandillerde yakılan bir yağ olma hem de katık edinilmek üzere ekmeğin içine batırıldığı bir katık olma vasfını kendisinde toplayan bir şey ile biter, demektir. el-Muġrib'de şöyle denir: 'صبغ الثوب بصبغ حسن وصباغ' (Elbiseyi güzel bir boya ile boyadı) denir; katık için 'sıbğ' ve 'sıbâğ' denilmesi de bundandır, çünkü sirke ve zeytinyağı gibi ekmek onun içine batırılır ve onunla renklenir. Bunun zahiri, akıcı olan her katığa has olmasıdır ve el-Misbâh'ta da bu açıkça belirtilmiştir. Bazıları bunun katık için kullanılmasının mecaz olduğunu ifade etmişlerdir; el-Muġrib'in ifadesinde de belki buna bir tür işaret vardır. Mukâtil'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Yağ zeytinyağıdır, sıbğ ise zeytindir. Buna göre bu atıf, zatları farklı olan iki şeyin birbirine atfı kabilinden olur ki atıfta asıl ve en yaygın olan da budur. Buna karşı şöyle denilmesi gerekir: Sıbğ, ister akıcı ister katı olsun, çoğunlukla ekmeğe tabi olarak yenen katığın bizzat kendisidir. Bizim memleketlerimizde fakirler zeytini çoğunlukla ekmeğe katık ederek yerler; zenginler ise pirinç pilavı ve benzerine tabi olarak yerler, ekmeğe katık olarak ise pek az yerler. Ben ise gençliğimden beri ona düşkünümdür; bu yüzden onu çokça hem diğer yiyeceklere katarak hem de tek başına yerim. Zeytinyağına gelince, Bağdat halkı arasında onu katık edinen kimse görmedim; içlerinde zeytinyağı bulunan bir yemeği yiyen bile pek azdır ve çoğunluğu onu yiyen kimseye şaşırır. Bunun sebebi, aralarında az bulunması ve onu tanımamalarıdır, bu yüzden nefisleri ondan hoşlanmaz. Eskiden benim nefsim de ondan hoşlanmazdı, fakat zamanla tedricen ona alıştım, Allah Teâlâ'ya hamdolsun; zira sallallâhu aleyhi ve sellem onu yerdi.
وصح أنه ﷺ طبخ له لسان شاة بزيت فأكل منه
Sahih rivayetle sabittir ki sallallâhu aleyhi ve sellem için zeytinyağı ile koyun dili pişirilmiş ve o da ondan yemiştir
،
.
وأخرج أبو نعيم في الطب عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ كلوا الزيت وادهنوا به فإنه شفاء من سبعين داء منها الجذام»
Ebû Nuaym et-Tıbb'da Ebû Hureyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Zeytinyağını yiyiniz ve onunla yağlanınız; zira o, biri cüzzam olmak üzere yetmiş derde devadır' buyurdu."
وأخرج الترمذي في الأطعمة عن عمر رضي الله تعالى عنه مرفوعا «كلوا الزيت وادهنوا به فإنه يخرج من شجرة مباركة»
Tirmizî el-Et'ime'de Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan merfû olarak rivayet etmiştir: "Zeytinyağını yiyiniz ve onunla yağlanınız; zira o, mübarek bir ağaçtan çıkmaktadır."
لكن قال بعضهم: هذا الأمر لمن قدر على استعماله ووافق مزاجه وهو كذلك فلا اعتراض على من لم يوافق مزاجه في عدم استعماله بل الظاهر حرمة استعماله عليه إن أضر به كما قالوا بحرمة استعمال الصفراوي للعسل ولا فرق في ذلك بين الأكل والادهان فإن الأدهان به قد يضر كالأكل، قال ابن القيم: الدهن في البلاد الحارة كالحجاز من أسباب حفظ الصحة وإصلاح البدن وهو كالضروري لأهلها وأما في البلاد الباردة فضار وكثرة دهن الرأس بالزيت فيها فيه خطر على البصر انتهى.
Fakat bazı âlimler şöyle demiştir: Bu emir, onu kullanmaya gücü yeten ve mizacına uygun gelen kimseler içindir ve doğrusu da budur. Dolayısıyla mizacına uymayan kimsenin onu kullanmamasında bir beis yoktur; bilakis safralı kimsenin bal kullanmasının haram olduğunu söyledikleri gibi, eğer kendisine zarar veriyorsa onu kullanmasının haram olması zâhir olandır. Bu hususta yemek ile yağlanmak arasında bir fark yoktur; zira onunla yağlanmak da tıpkı yemek gibi bazen zarar verebilir. İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: Hicaz gibi sıcak memleketlerde yağlanmak, sağlığı koruma ve bedeni ıslah etme sebeplerindendir ve oranın halkı için neredeyse zorunlu bir ihtiyaçtır. Soğuk memleketlerde ise zararlıdır ve oralarda başı zeytinyağı ile çokça yağlamak göz için tehlike arz eder. [İbnü'l-Kayyim'in sözü] bitti.
وقرأ عامر بن عبد الله «وصباغا» وهو بمعنى صبغ كما مرت إليه الإشارة ومنه دبغ ودباغ ونصبه بالعطف على موضع بِالدُّهْنِ وفي تفسير ابن عطية وقرأ عامر بن عبد قيس ومتاعا للآكلين وهو محمول على التفسير.
Âmir b. Abdillah, daha önce işaret edildiği üzere 'sıbğ' manasında olan «وصباغا» şeklinde okumuştur; 'debğ' ve 'dibâğ' kelimeleri de bundandır. Mensûb olması { بِالدُّهْنِ } kelimesinin mahalline atfedilmesiyledir. İbn Atıyye'nin tefsirinde, Âmir b. Abdikays'ın «ومتاعا للآكلين» şeklinde okuduğu [yer alır ki] bu tefsire hamledilir.
وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً بيان للنعم الواصلة إليهم من جهة الحيوان إثر بيان النعم الفائضة من جهة الماء والنبات وقد بين أنها مع كونها في نفسها نعمة ينتفعون بها على وجوه شتى عبرة لا بد من أن يعتبروا بها ويستدلوا بأحوالها على عظم قدرة الله ﷿ وسابغ رحمته ويشكروه ولا يكفروه، وخص هذا بالحيوان لما أن محل العبرة فيه أظهر.
{ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } “Şüphesiz sizin için sağmal hayvanlarda da büyük bir ibret vardır”; su ve bitkiler tarafından fışkıran nimetlerin açıklanmasının ardından, kendilerine hayvanlar cihetinden ulaşan nimetlerin beyanıdır. Allah Teâlâ, onların bizâtihi insanların çeşitli şekillerde faydalandıkları bir nimet olmakla birlikte, mutlaka kendisinden ibret almaları, durumlarıyla Allah Azze ve Celle'nin kudretinin büyüklüğüne ve rahmetinin genişliğine delil getirmeleri, O'na şükredip nankörlük etmemeleri gereken bir ibret olduğunu beyan etmiştir. İbret mahalli onda daha açık olduğu için bu durum hayvanlara tahsis edilmiştir.
وقوله تعالى: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها تفصيل لما فيها من مواقع العبر. وما في بطونها عبارة إما عن الألبان فمن تبعيضية والمراد بالبطون الأجواف فإن اللبن في الضروع أو عن العلف الذي يتكون منه اللبن فمن ابتدائية والبطون على حقيقتها. وأيا ما كان فضمير بُطُونِها للأنعام باعتبار نسبة ما للبعض إلى الكل لا للإناث منها على استخدام لأن عموم ما بعده يأباه، وقرىء بفتح النون وبالتاء أي تسقيكم الأنعام.
Allah Teâlâ'nın: { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها } “Onların karınlarındakinden size içiriyoruz” kavli, onlardaki ibret noktalarının tafsilatıdır. Karınlarındakinden maksat, ya sütlerdir; bu takdirde 'min' harfi teb'îz (kısmilik) bildirir ve karınlardan maksat da iç kısımlardır, çünkü süt memelerdedir; yahut kendisinden sütün meydana geldiği yemdir; bu takdirde 'min' ibtidâiyye (başlangıç) bildirir ve karınlar hakiki manasındadır. Hangisi olursa olsun, { بُطُونِها } ifadesindeki zamir, bir kısmın hükmünün bütüne nispet edilmesi itibarıyla en'âmadır (hayvanlaradır); istihdâm yoluyla onların dişilerine ait değildir, zira sonrasının umûmîliği buna engeldir. Nûn'un fethasıyla ve tâ ile [«تَسقِيكُم» şeklinde], yani 'hayvanlar size içirir' manasında da okunmuştur.
وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ غير ما ذكر من أصوافها وأشعارها وأوبارها وَمِنْها تَأْكُلُونَ الظاهر أن الأكل على معناه الحقيقي ومن تبعيضية لأن من أجزاء الأنعام ما لا يؤكل، وتقديم المعمول للفاصلة أو للحصر الإضافي بالنسبة إلى الحمير ونحوها أو الحصر باعتبار ما في تَأْكُلُونَ من الدلالة على العادة المستمرة، وكان هذا بيان لانتفاعهم بأعيانها وما قبله بيان لانتفاعهم بمرافقها وما يحصل منها ويجوز عندي ولم أر من صرح به أن يكون الأكل مجازا أو كناية عن التعيش مطلقا كما سمعت قبل أي ومنها ترزقون وتحصلون معايشكم.
{ وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ } “Onlarda sizin için pek çok faydalar vardır”; yünleri, kılları ve tüyleri gibi zikredilenlerin dışındaki faydalardır. { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “Ve onlardan yersiniz”; zâhir olan, yemenin hakiki manasında olmasıdır; 'min' ise teb'îz içindir, zira hayvanların parçalarından yenmeyen kısımlar da vardır. Mef'ûlün öne alınması fâsıla içindir yahut eşekler ve benzerlerine nispetle izâfî hasr içindir veya { تَأْكُلُونَ } fiilindeki süreklilik arz eden âdete delalet etmesi itibarıyla hasr içindir. Sanki bu, onların bizzat kendilerinden (etlerinden) faydalanmalarının beyanı, öncesi ise onların diğer menfaatlerinden ve onlardan hâsıl olan şeylerden faydalanmalarının beyanıdır. Bana göre caizdir ki -bunu açıkça söyleyen birini görmemiş olsam da- yemek, daha önce işittiğin gibi mutlak olarak geçim sağlamaktan mecaz veya kinaye olsun; yani 'onlardan rızıklanır ve geçiminizi temin edersiniz' demektir.
عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ
{ عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Hem onların üzerinde hem de gemilerde taşınırsınız”;
في البر والبحر بأنفسكم وأثقالكم. وضميرلَيْها
karada ve denizde bizzat kendiniz ve yüklerinizle [taşınırsınız]. { عَلَيْها } ifadesindeki zamir,
للأنعام باعتبار نسبة ما للبعض إلى الكل أيضا. ويجوز أن يكون لها باعتبار أن المراد بها الإبل على سبيل الاستخدام لأنها هي المحمول عليها عندهم والمناسبة للفلك فإنها سفائن البر قال ذو الرمة في صيدحة:
yine bir kısmın hükmünün bütüne nispet edilmesi itibarıyla en'âmadır (hayvanlaradır). İstihdâm yoluyla ondan maksadın develer olması itibarıyla da bu zamirin ona ait olması caizdir; çünkü onlar katında üzerine binilip yük taşınan hayvan devedir ve gemilere münasip olan da odur, zira develer karanın gemileridir. Zü'r-Rimme, Saydaha adındaki devesi hakkında şöyle demiştir:
سفينة بر تحت خدي زمامها وهذا مما لا بأس به، وأما حمل الأنعام من أول الأمر على الإبل فلا يناسب مقام الامتنان ولا سياق الكلام، وفي الجمع بينهما وبين الفلك في إيقاع الحمل عليها مبالغة في تحملها للحمل، قيل: وهذا هو الداعي إلى تأخير هذه المنفعة مع كونها من المنافع الحاصلة منها عن ذكر منفعة الأكل المتعلقة بعينها.
Yuları yanağımın altında olan bir kara gemisidir... Bu da bir sakıncası olmayan bir açıklamadır. En'âm kelimesinin en başından itibaren sadece develere hamledilmesine gelince, bu minnet makamına da sözün akışına da uygun düşmez. Yük taşıma fiilinin hem hayvanlara hem de gemilere yüklenmesinde, hayvanların bu yükü taşıma kabiliyetine dair bir mübalağa vardır. Şöyle denilmiştir: Bizzat kendisiyle ilgili olan yeme menfaatinin zikredilmesinden sonra, hayvanlardan hâsıl olan menfaatlerden biri olmasına rağmen bu taşıma menfaatinin sonraya bırakılmasının sebebi budur.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [المؤمنون: ٢٣. ٦٣] شروع في بيان إهمال الناس وتركهم النظر والاعتبار فيما عدد سبحانه من النعم وما حاقهم من زوالها وفي ذلك تخويف لقريش.
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } “Andolsun ki biz Nûh'u kavmine gönderdik” [el-Mü'minûn 23-63]; insanların, Sübhânehu'nun saydığı nimetlere bakıp ibret almayı terk ederek ihmalkârlık göstermelerini ve o nimetlerin ellerinden çıkıp gitmesiyle başlarına gelenleri beyana giriştir. Bunda Kureyş için bir korkutma vardır.
وتقديم قصة نوح ﵇ على سائر القصص مما لا يخفى وجهه، وفي إيرادها إثر قوله تعالى: عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ
Nûh aleyhisselâm'ın kıssasının diğer kıssaların önüne alınmasının gerekçesi gizli değildir. Allah Teâlâ'nın: { عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Hem onların üzerinde hem de gemilerde taşınırsınız” kavlinin hemen ardından zikredilmesinde
من حسن الموقع ما لا يوصف، وتصديرها بالقسم لإظهار كمال الاعتناء بمضمونها، والكلام في نسب نوح ﵇ وكمية لبثه في قومه ونحو ذلك قد مر، والأصح أنه ﵇ لم تكن رسالته عامة بل أرسل إلى قوم مخصوصين فَقالَ متعطفا عليهم ومستميلا لهم إلى الحق يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ أي اعبدوه وحده كما يفصح عنه قوله تعالى في سورة [هود: ٢] أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ وترك التقييد به للإيذان بأنها هي العبادة فقط وأما العبادة مع الإشراك فليست من العبادة في شيء رأسا، وقوله تعالى: ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ استئناف مسوق لتعليل العبادة المأمور بها أو تعليل الأمر بها، وغَيْرُهُ بالرفع صفة لإله باعتبار محله الذي هو الرفع على أنه فاعل- بلكم- أو مبتدأ خبره لَكُمْ أو محذوف ولَكُمْ للتخصيص والتبيين أي ما لكم في الوجود إله غيره تعالى. وقرىء «غيره» بالجر اعتبارا للفظ «إله» أَفَلا تَتَّقُونَ الهمزة لإنكار الواقع واستقباحه والفاء للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي أتعرفون ذلك أي مضمون قوله تعالى ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ فلا تتقون عذابه تعالى الذي يستوجبه ما أنتم عليه من ترك عبادته سبحانه وحده وإشراككم به ﷿ في العبادة ما لا يستحق الوجود لولا إيجاد الله تعالى إياه فضلا عن استحقاق العبادة فالمنكر عدم الاتقاء مع تحقق ما يوجبه، ويجوز أن يكون التقدير ألا تلاحظون فلا تتقون فالمنكر كلا الأمرين فالمبالغة حينئذ في الكمية وفي الأول في الكيفية، وتقدير مفعول تَتَّقُونَ حسبما أشرنا إليه أولى من تقدير بعضهم إياه زوال النعم ولا نسلم أن المقام يقتضيه كما لا يخفى فَقالَ الْمَلَأُ أي الإشراف الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ وصف الملإ بالكفر مع اشتراك الكل فيه للإيذان بكمال عراقتهم وشدة شكيمتهم فيه، وليس المراد من ذلك إلا ذمهم دون التمييز عن أشراف آخرين آمنوا به ﵇ إذ لم يؤمن به أحد من أشرافهم كما يفصح عنه قول: ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا وقال الخفاجي: يصح أن يكون الوصف بذلك للتمييز وإن لم يؤمن بعض أشرافهم وقت التكلم بهذا الكلام لأن من أهله ﵇ المتبعين له أشرافا وأما قول ما نَراكَ [هود: ٢٧] إلخ فعلى زعمهم أو لقلة المتبعين له من الأشراف، وأيا ما كان فالمعنى فقال الملأ لعوامهم ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أي في الجنس والوصف من غير فرق بينكم وبينه وصفوه ﵇ بذلك مبالغة في وضع رتبته العالية وحطها عن منصب النبوة، ووصفوه بقوله سبحانه: يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ إغضابا للمخاطبين عليه ﵇ وإغراء لهم على
tarif edilemez bir yerindelik ve güzellik vardır. Kıssanın yeminle başlatılması, muhtevasına yönelik tam ihtimamı göstermek içindir. Nûh aleyhisselâm'ın nesebi, kavmi arasında kalış süresi ve benzeri hususlardaki açıklamalar daha önce geçmişti. En sahih olan görüşe göre, onun aleyhisselâm risaleti umûmî olmayıp belirli bir kavme gönderilmiştir. { فَقالَ } onlara şefkat göstererek ve onları hakka meylettirmek isteyerek şöyle dedi: { يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin”, yani Hûd Suresi'ndeki { أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ } “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin” [Hûd 2] kavlinin açıkladığı üzere, yalnızca O'na kulluk edin. 'Yalnızca O'na' kaydının açıkça zikredilmeyip terk edilmesi, ibadetin sadece bundan ibaret olduğunu; şirk ile birlikte yapılan ibadetin ise esasen hiçbir şekilde ibadet sayılmayacağını bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” kavli, emredilen ibadetin illetini yahut onunla emredilmenin illetini açıklamak üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Merfû olarak okunan { غَيْرُهُ }, 'leküm' ile fâil yahut haberi 'leküm' olan mübteda veya mahzuf bir mübteda olması hasebiyle ref' mahallinde olan 'ilâh' kelimesinin sıfatıdır; 'leküm' ise tahsis ve tebyîn içindir; yani 'varlıkta sizin için O Teâlâ'dan başka hiçbir ilâh yoktur' demektir. 'İlâh' kelimesinin lafzı dikkate alınarak cer ile «غيرِهِ» şeklinde de okunmuştur. { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?”; hemze, vuku bulan durumu inkâr ve çirkin görmek içindir; fâ ise makamın iktiza ettiği mahzuf bir fiile atıf içindir. Yani, bunu –yani Allah Teâlâ'nın { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } kavlinin muhtevasını– bildiğiniz halde, O Sübhânehu'ya tek başına kulluk etmeyi terk edip O Azze ve Celle'ye ibadette ortak koşmanızın gerektirdiği O Teâlâ'nın azabından sakınmıyor musunuz? Oysa Allah Teâlâ onu var etmeseydi var olmayı dahi hak etmeyen şeyler, nerede kaldı ki ibadete layık olsun! O halde inkâr edilen husus, sakınmayı gerektiren sebep sabit iken sakınmanın bulunmayışıdır. Takdirin: 'Düşünmüyor musunuz da sakınmıyorsunuz?' şeklinde olması da caizdir; bu durumda inkâr edilen her iki durumdur; dolayısıyla mübalağa bu takdirde kemiyette (sayıda), ilkinde ise keyfiyettedir. { تَتَّقُونَ } fiilinin mef'ûlünün işaret ettiğimiz şekilde takdir edilmesi, bazılarının onu 'nimetlerin zevali' olarak takdir etmesinden daha evladır; zira makamın bunu gerektirdiğini kabul etmiyoruz, nitekim bu durum açıktır. { فَقالَ الْمَلَأُ } yani ileri gelenler, { الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki”; hepsi küfürde ortak olduğu halde ileri gelenlerin (mele') küfürle nitelenmesi, onların küfürde son derece kökleşmiş olduklarını ve bu husustaki şiddetli inatlarını bildirmek içindir. Bundan maksat, onları sadece yermek olup, aleyhisselâm'a iman eden başka ileri gelenlerden onları ayırt etmek (temyiz) değildir; zira onların ileri gelenlerinden hiçbiri ona iman etmemiştir; nitekim: { ما نَراكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَراذِلُنا } “Sana sadece bizim en aşağılık kimselerimizin uyduğunu görüyoruz” [Hûd 27] sözü de bunu açıkça ifade eder. Hafâcî şöyle demiştir: Bu sözün söylendiği vakitte ileri gelenlerden bazıları iman etmemiş olsa bile bu sıfatla nitelemenin temyiz için olması sahihtir; çünkü ona aleyhisselâm tabi olan ehlinden ileri gelenler de vardı. { ما نَراكَ } [Hûd 27] vb. söze gelince, bu onların kendi zannına göredir yahut ona tabi olan ileri gelenlerin azlığından ötürüdür. Hangisi olursa olsun mana şudur: İleri gelenler kendi avamlarına dediler ki: { ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Bu da sizin gibi bir insandan başkası değildir”; yani sizinle onun arasında hiçbir fark olmaksızın cins ve vasıf bakımından sizin gibidir. Onu aleyhisselâm böyle nitelemeleri, onun yüce mertebesini düşürmek ve onu peygamberlik makamından indirmek hususunda mübalağa kastıyladır. Onu Sübhânehu'nun: { يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ } “Size üstünlük taslamak istiyor” kavliyle nitelediler; bu, muhatapları ona aleyhisselâm karşı öfkelendirmek ve onları
معاداته، والتفضل طلب الفضل وهو كناية عن السيادة كأنه قيل: يريد أن يسودكم ويتقدمكم بادعائه الرسالة مع كونه مثلكم، وقيل: صيغة التفعل مستعارة للكمال فإنه ما يتكلف له يكون على أكمل وجه فكأنه قيل: يريد كمال الفضل عليكم وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً بيان لعدم رسالة البشر على الإطلاق على زعمهم الفاسد بعد تحقيق بشريته ﵇ أي ولو شاء الله تعالى إرسال الرسول لأرسل رسلا من الملائكة، وإنما قيل لَأَنْزَلَ لأن إرسال الملائكة لا يكون إلا بطريق الإنزال فمفعول المشيئة مطلق الإرسال المفهوم من الجواب لا نفس مضمونه كما في قوله تعالى:
ona düşmanlık etmeye kışkırtmak içindir. Tefaddul, fazilet ve üstünlük talep etmektir ki bu da efendilik ve liderlikten kinayedir; sanki şöyle denilmiştir: 'Kendisi sizin gibi olduğu halde peygamberlik iddiasında bulunarak size efendi olmak ve sizin önünüze geçmek istiyor.' Bir görüşe göre, tefa''ul kalıbı kemâl manasına istiare edilmiştir; zira bir şey için tekellüfe girildiğinde o en mükemmel şekilde yapılır; sanki 'size karşı tam bir üstünlük istiyor' denilmiştir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi”; onun aleyhisselâm beşer olduğunu ortaya koyduktan sonra, kendi bozuk zanlarına göre mutlak olarak beşerden peygamber gönderilemeyeceğini beyandır. Yani, Allah Teâlâ elçi göndermeyi dileseydi, meleklerden elçiler gönderirdi. 'Melekler gönderirdi' yerine { لَأَنْزَلَ } (indirirdi) denilmesinin sebebi, meleklerin elçi olarak gönderilmesinin ancak indirme yoluyla olmasıdır. Dolayısıyla meşîetin (dilemenin) mef'ûlü, cevabın bizâtihi kendi muhtevası değil, cevaptan anlaşılan mutlak gönderme fiilidir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:
وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ [النحل: ٩] ولا بأس في ذلك، وأما القول بأن مفعول المشيئة إنما يحذف إذا لم يكن أمرا غريبا وكان مضمون الجزاء فهو ضابطة للحذف المطرد فيه لا مطلقا فإنه كسائر المفاعيل يحذف ويقدر بحسب القرائن، وعلى هذا يجوز أن يقال: التقدير ولو شاء الله تعالى عبادته وحده لأنزل ملائكة يبلغوننا ذلك عنه ﷿ وكان هذا منهم طعن في قوله ﵇ لهم اعْبُدُوا اللَّهَ وكذا قوله تعالى: ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ بل هو طعن فيما ذكر على التقدير الأول أيضا وذلك بناء على أن هذا إشارة إلى الكلام المتضمن الأمر بعبادة الله ﷿ خاصة والكلام على تقدير مضاف أي ما سمعنا بمثل هذا الكلام في آبائنا الماضين قبل بعثته ﵇، وقدر المضاف لأن عدم السماع بكلام نوح المذكور لا يصلح للرد فإن السماع بمثله كاف للقبول، وقيل: الإشارة إلى نفس هذا الكلام مع قطع النظر عن المشخصات فلا حاجة إلى تقدير المضاف وهو كلام وجيه ثم إن قولهم هذا إما لكونهم وآبائهم في فترة وإما لفرط غلوهم في التكذيب والعناد وانهماكهم في الغي والفساد، وأيا ما كان ينبغي أن يكون هو الصادر عنهم في مبادي دعوته ﵇ كما ينبىء عنه الفاء الظاهرة في التعقيب في قوله تعالى: فَقالَ الْمَلَأُ إلخ.
{ وَلَوْ شاءَ لَهَداكُمْ } “Eğer dileseydi hepinizi hidayete erdirirdi” [en-Nahl 9]; bunda bir sakınca yoktur. 'Meşîetin mef'ûlü ancak garip bir husus olmadığında ve cezanın (cevabın) muhtevası olduğunda hazfedilir' sözüne gelince; bu, onda muttarid (düzenli) olan hazif kuralıdır, mutlak bir kural değildir; zira o da diğer mef'ûller gibi karinelere göre hazfedilir ve takdir olunur. Buna göre şöyle denilmesi de caizdir: Takdir, 'Eğer Allah Teâlâ sadece kendisine kulluk edilmesini dileseydi, bunu O Azze ve Celle'den bize tebliğ edecek melekler indirirdi' şeklindedir. Bu, onların Nûh aleyhisselâm'ın kendilerine yönelik { اعْبُدُوا اللَّهَ } “Allah'a kulluk edin” sözüne bir itirazları idi. Allah Teâlâ'nın: { ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Biz geçmiş atalarımızdan böylesini işitmedik” kavli de böyledir; bilakis bu, ilk takdire göre de zikredilen hususa bir itirazdır. Bu da 'bu' (hâzâ) ifadesinin, özellikle Allah Azze ve Celle'ye ibadeti emretmeyi içeren söze işaret olmasına ve sözün de muzaf takdiriyle olmasına dayanır; yani 'onun aleyhisselâm gönderilmesinden önceki geçmiş atalarımız arasında böylesi bir sözü işitmedik' demektir. Muzaf takdir edilmiştir; çünkü Nûh'un zikredilen sözünün aynısının işitilmemiş olması reddetmek için elverişli bir gerekçe değildir, zira onun benzerinin işitilmiş olması kabul için yeterlidir. Bir görüşe göre işaret, müşahhas durumlardan soyutlanmış olarak bizzat bu sözün kendisinedir; dolayısıyla muzaf takdirine ihtiyaç yoktur ve bu da makul bir sözdür. Sonra onların bu sözü, ya kendilerinin ve atalarının fetret döneminde olmalarından ya da tekzîp ve inattaki aşırı taşkınlıklarından, sapıklık ve fesada dalıp gitmelerindendir. Hangisi olursa olsun, Allah Teâlâ'nın: { فَقالَ الْمَلَأُ } “İleri gelenler dediler ki” kavlindeki takibi gösteren açık fâ harfinin de hissettirdiği gibi, bu sözün onun aleyhisselâm davetinin başlangıcında onlardan sadır olmuş olması gerekir.
وقيل: هذا إشارة إلى نوح ﵇ على معنى ما سمعنا بخبر نبوته، وقيل: إلى اسمه وهو لفظ نوح والمعنى لو كان نبيا لكان له ذكر في آبائنا الأولين، وعلى هذين القولين يكون قولهم المذكور من متأخري قومه المولودين بعد بعثته بمدة طويلة فيكون المراد من آبائهم الأولين من مضى قبلهم في زمنه ﵊، وصدور ذلك عنهم في أواخر أمره ﵇ وقيل: بعد مضي آبائهم ولا يلزم أن يكون في الأواخر، وعليهما أيضا يكون قولهم: إِنْ هُوَ أي ما هو إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ أي جنون أو جن يخبلونه ولذلك يقول ما يقول فَتَرَبَّصُوا بِهِ فاحتملوه واصبروا عليه وانتظروا حَتَّى حِينٍ لعله يفيق مما هو فيه محمولا على ترامي أحوالهم في المكابرة والعناد وإضرابهم عما وصفوه ﵇ به من البشرية وإرادة التفضل إلى وصفه بما ترى وهم يعرفون أنه ﵇ أرجح الناس عقلا وأرزنهم قولا، وهو على ما تقدم محمول على تناقض مقالاتهم الفاسدة قاتلهم الله تعالى أنى يؤفكون قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا قال ﵇ بعد ما سمع منهم هذه الأباطيل؟ فقيل: قال لما رآهم قد أصروا على ما هم فيه وتمادوا على الضلال حتى يئس من إيمانهم بالكلية وقد أوحي إليه أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ [هود: ٣٦] رَبِّ انْصُرْنِي بإهلاكهم بالمرة بناء على أنه حكاية إجمالية لقوله ﵇ رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نوح: ٢٦] إلخ، والباء في قوله تعالى: بِما كَذَّبُونِ للسببية أو للبدل وما مصدرية أي بسبب تكذيبهم إياي أو بدل تكذيبهم، وجوز أن تكون الباء آلية وما موصولة أي انصرني بالذي كذبوني به وهو العذاب الذي وعدتهم إياه ضمن قولي: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [الأعراف: ٥٩، الشعراء:
Bir görüşe göre bu, 'onun peygamberlik haberini işitmedik' manasında Nûh aleyhisselâm'a işarettir. Bir görüşe göre de onun ismine, yani 'Nûh' lafzına işarettir ve mana: 'Eğer bir peygamber olsaydı, önceki atalarımız arasında bir anısı bulunurdu' şeklindedir. Bu iki görüşe göre onların bu sözü, kavminden onun peygamber olarak gönderilmesinden uzun bir süre sonra doğan sonraki nesillere ait olur; dolayısıyla 'ilk ataları'ndan maksat, onun aleyhisselâm zamanında kendilerinden önce vefat edenler olur ve bu sözün onlardan sadır olması onun aleyhisselâm davasının son dönemlerinde gerçekleşmiştir. Bir görüşe göre ise atalarının vefatından sonradır, mutlaka son dönemlerde olması gerekmez. Yine bu iki görüşe göre onların: { إِنْ هُوَ } yani o değildir, { إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ } “kendisinden delilik bulunan bir adamdan başkası [değildir]” –yani cinnet yahut aklını karıştıran cinler vardır, bu yüzden söylediklerini söylemektedir– { فَتَرَبَّصُوا بِهِ } “onun hakkında bekleyip gözetleyin” –yani ona katlanın, sabredin ve bekleyin– { حَتَّى حِينٍ } “bir süreye kadar” –belki içinde bulunduğu durumdan ayılır– sözleri, inat ve büyüklük taslamadaki durumlarının gitgide büyümesine, onu aleyhisselâm niteledikleri beşeriyet ve üstünlük taslama vasfından vazgeçip bu gördüğün vasfa yönelmelerine hamledilir; oysa onlar onun aleyhisselâm insanların aklı en üstün, sözü en ağırbaşlı olanı olduğunu pekâlâ bilmektedirler. Daha önce geçen açıklamaya göre ise bu durum, onların bozuk iddialarının birbiriyle çelişmesine hamledilir; Allah Teâlâ onları kahretsin, nasıl da haktan çevriliyorlar! { قالَ } “Dedi ki”; istînâf-ı beyânîdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlardan bu bâtıl sözleri işittikten sonra o aleyhisselâm ne dedi?' Bunun üzerine denildi ki: Onların içinde bulundukları durumda ısrar ettiklerini ve sapıklıkta ileri gittiklerini görüp iman etmelerinden tamamen ümidini kesince ve kendisine: { أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ } “Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla inanmayacaktır” [Hûd 36] diye vahyolununca şöyle dedi: { رَبِّ انْصُرْنِي } “Rabbim! Bana yardım et”; onun aleyhisselâm: { رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir yurt tutan bırakma” [Nûh 26] vb. sözünün icmâlî bir hikâyesi olması esasına binaen, onları bütünüyle helak etmek suretiyle [bana yardım et, dedi]. Allah Teâlâ'nın: { بِما كَذَّبُونِ } “Beni yalanlamalarına karşılık” kavlindeki bâ harfi sebebiyyet veya bedel (karşılık) içindir; mâ ise masdariyyedir; yani 'beni yalanlamaları sebebiyle' yahut 'beni yalanlamalarına karşılık [bana yardım et]' demektir. Bâ'nın vasıta (âlet), mâ'nın da ism-i mevsûl olması caiz görülmüştür; yani: 'Beni kendisiyle yalanladıkları şeyle, yani onlara: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Doğrusu ben sizin için büyük bir günün azabından korkuyorum” [el-A'râf 59, eş-Şuarâ
١٣٥، الأحقاف: ٢١] وحاصله انصرني بإنجاز ذلك، ولا يخفى ما في حذف مثل هذا العائد من الكلام، وقرأ أبو جعفر وابن محيصن «رب» بضم الباء ولا يخفى وجهه فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ عقيب ذلك، وقيل: بسبب ذلك أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ أَنِ مفسرة لما في الوحي من معنى القول بِأَعْيُنِنا ملتبسا بمزيد حفظنا ورعايتنا لك من التعدي أو من
135, el-Ahkâf 21] sözümün zımnında vadettiğim azapla bana yardım et' demektir. Neticesi: 'Bunu gerçekleştirerek bana yardım et' olur. Kelamdan böyle bir âid zamirinin hazfedilmesindeki durum ise gizli değildir. Ebû Ca'fer ve İbn Muhaysın, bânın zammesiyle «ربُّ» şeklinde okumuşlardır; bunun vechi de açıktır. { فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ } “Bunun üzerine ona vahyettik”; bunun hemen akabinde, bir görüşe göre de bu sebeple [vahyettik]: { أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ } “Gemiyi yap diye”; 'en', vahiydeki söz manasını açıklayan tefsîriyyedir. { بِأَعْيُنِنا } “Gözlerimizin önünde”; [kavminin] saldırısından yahut yapım esnasında
الزيغ في الصنع وَوَحْيِنا وأمرنا وتعليمنا لكيفية صنعها، والفاء في قوله تعالى: فَإِذا جاءَ أَمْرُنا لترتيب مضمون ما بعدها على إتمام صنع الفلك، والمراد بالأمر العذاب كما في قوله تعالى: لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [هود: ٤٣] فهو واحد الأمور لا الأمر بالركوب فهو واحد الأوامر كما قيل، والمراد بمجيئه كمال اقترابه أي ابتداء ظهوره أي إذا جاء أثر تمام الفلك عذابنا، وقوله سبحانه: وَفارَ التَّنُّورُ بيان وتفسير لمجيء الأمر، روي أنه قيل له ﵇ إذا فار التنور اركب أنت ومن معك وكان تنور آدم ﵇ فصار إلى نوح ﵇ فلما نبع منه الماء أخبرته امرأته فركبوا، واختلفوا في مكانه فقيل كان في مسجد الكوفة أي في موضعه عن يمين الداخل من باب كندة اليوم، وقيل:
bir hataya düşmekten seni ziyadesiyle koruyup gözetmemiz altında [yap]. { وَوَحْيِنا } “Ve vahyimizle”; yani emrimiz ve onu nasıl yapacağını sana öğretmemizle. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiği zaman” kavlindeki fâ harfi, sonrasındaki hükmü geminin yapımının tamamlanmasına bağlamak (tertip) içindir. Emirden maksat, Allah Teâlâ'nın: { لا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Bugün Allah'ın emrinden (azabından) koruyacak hiçbir şey yoktur” [Hûd 43] kavlinde olduğu gibi azaptır; dolayısıyla o, 'umur' kelimesinin tekilidir; söylendiği gibi binme emri (evâmir'in tekili) değildir. Emrin gelmesinden maksat, onun son derece yaklaşması, yani zuhurunun başlamasıdır; yani geminin tamamlanmasının akabinde azabımız geldiğinde demektir. Sübhânehu'nun: { وَفارَ التَّنُّورُ } “Ve tandır kaynadığı zaman” kavli, emrin gelişinin beyanı ve tefsiridir. Rivayet edildiğine göre ona aleyhisselâm: 'Tandır kaynadığında sen ve seninle beraber olanlar gemiye binin' denilmiştir. Bu, Âdem aleyhisselâm'ın tandırı idi ve Nûh aleyhisselâm'a intikal etmişti. Ondan su fışkırınca karısı ona haber verdi ve gemiye bindiler. Tandırın yeri hakkında ihtilaf etmişlerdir; Kûfe mescidinde, yani bugün Kinde kapısından giren kimsenin sağ tarafındaki mevkiinde olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre ise
كان في عين وردة من الشام، وقيل: بالجزيرة قريبا من الموصل، وقيل: التنور وجه الأرض، وقيل: فار التنور مثل كحمي الوطيس،
Şam'daki Aynüverde'de idi. Bir görüşe göre Cezîre'de, Musul yakınlarında idi. Bir görüşe göre tandır, yeryüzünün yüzeyidir. Bir görüşe göre 'tandır kaynadı' sözü, 'savaş kızıştı' [manasındaki mesel] gibi bir darb-ı meseldir.
وعن علي كرّم الله تعالى وجهه أنه فسر فارَ التَّنُّورُ بطلع الفجر
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre o, { فارَ التَّنُّورُ } ifadesini 'fecir doğdu' şeklinde tefsir etmiştir.
فقيل: معناه إن فوران التنور كان عند طلوع الفجر وفيه بعد وتمام الكلام في ذلك قد تقدم لك.
Bunun manasının: Tandırın kaynaması fecrin doğuşu vaktindeydi, şeklinde olduğu söylenmiştir ki bu uzaktır; bu husustaki tafsilatlı açıklama daha önce sana geçmişti.
فَاسْلُكْ فِيها أي ادخل فيها يقال سلك فيه أي دخل فيه وسلكه فيه أي أدخله فيه، ومنه قوله تعالى: ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [المدثر: ٤٢] مِنْ كُلٍّ أي من كل أمة زَوْجَيْنِ أي فردين مزدوجين كما يعرب عنه قوله تعالى: اثْنَيْنِ فإنه ظاهر في الفردين دون الجمعين.
{ فَاسْلُكْ فِيها } “Hemen ona sok”; yani onun içine koy/sok. 'سلك فيه' (içine girdi), 'سلكه فيه' (onu içine soktu) denir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “Sizi şu yakıcı ateşe ne soktu?” [el-Müddessir 42] kavli de bundandır. { مِنْ كُلٍّ } “Her birinden”; yani her türden/ümmetten, { زَوْجَيْنِ } “çifter”; yani birbirine eş iki ferdi [sok]; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اثْنَيْنِ } “ikişer” kavli de bunu açıklar, zira bu lafız iki topluluğa değil iki ferde delalet hususunda zâhirdir.
وقرأ أكثر القراء من «كل زوجين» بالإضافة على أن المفعول «اثنين» أي اسلك من كل أمتي الذكر والأنثى واحدين مزدوجين كجمل وناقة وحصان ورمكة. روي أنه ﵇ لم يحمل في الفلك من ذلك إلا ما يلد ويبيض وأما ما يتولد من العفونات كالبق والذباب والدود فلم يحمل شيئا منه، ولعل نحو البغال ملحقة في عدم الحمل بهذا الجنس لأنه يحصل بالتوالد من نوعين فالحمل منهما مغن عن الحمل منه إذا كان الحمل لئلا ينقطع النوع كما هو الظاهر فيحتاج إلى خلق جديد كما خلق في ابتداء الأمر. والآية صريحة في أن الأمر بالإدخال كان قبل صنعه الفلك، وفي سورة [هود: ٤٠] حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ فالوجه أن يحمل على أنه حكاية لأمر آخر تنجيزي ورد عند فوران التنور الذي نيط به الأمر التعليقي اعتناء بشأن المأمور به أو على أن ذلك هو الأمر السابق بعينه لكن لما كان الأمر التعليقي قبل تحقق المعلق به في حق إيجاب المأمور به بمنزلة العدم جعل كأنه إنما حدث عند تحققه فحكي على صورة التنجيز وَأَهْلَكَ قيل عطف على اثْنَيْنِ على قراءة الإضافة وعلى زَوْجَيْنِ على قراءة التنوين، ولا يخفى اختلال المعنى عليه فهو منصوب بفعل معطوف على فَاسْلُكْ أي واسلك أهلك، والمراد بهم أمة الإجابة الذين آمنوا به ﵊ سواء كانوا من ذوي قرابته أم لا وجاء إطلاق الأهل على ذلك، وإنما حمل عليه هنا دون المعنى المشهور ليشمل من آمن ممن ليس ذا قرابة فإنهم قد ذكروا في سورة هود والقرآن يفسر بعضه بعضا، وعلى هذا يكون قوله تعالى: إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ استثناء منقطعا، واختار بعضهم حمل الأهل على المشهور وإرادة امرأته وبنيه منه كما في سورة هود وحينئذ يكون الاستثناء متصلا كما كان هناك، وعدم ذكر من آمن للاكتفاء بالتصريح به ثمت مع دلالة ما في الاستثناء وكذا ما بعده على أنه ينبغي إدخاله، وتأخير الأمر بإدخال الأهل على التقديرين عما ذكر من إدخال الأزواج لأن إدخال الأزواج يحتاج إلى مزاولة الأعمال منه ﵇ وإلى معاونة أهله إياه وأما هم فإنما يدخلون باختيارهم، ولأن في المؤخر ضرب تفصيل بذكر الاستثناء وغيره فتقديمه يخل بتجاوب النظم الكريم، والمراد بالقول القول بالإهلاك، والمراد بسبق ذلك تحققه في الأزل أو كتابة ما يدل عليه في اللوح المحفوظ قبل أن تخلق الدنيا، وجيء بعلى لكون السابق ضارا كما جيء باللام في قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى [الأنبياء: ١٠١] لكون السابق نافعا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا أي لا تكلمني فيهم بشفاعة وإنجاء لهم من الغرق ونحوه، وإذا كان المراد بهم من سبق عليه القول
Kıraat imamlarının çoğu mef'ûlün «اثنين» olması üzere izafetle «من كلِّ زوجينِ» şeklinde okumuşlardır; yani 'erkek ve dişiden oluşan her iki cinsten eşleşmiş birer çifti –deve ve dişi deve, aygır ve kısrak gibi– [gemiye] sok' demektir. Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm gemiye bunlardan yalnızca doğuran ve yumurtlayan hayvanları almıştır; tahtakurusu, sinek ve kurt gibi kokuşmuş maddelerden üreyen haşerata gelince, bunlardan hiçbir şey almamıştır. Katır ve benzerleri de belki bu cinse ilhak edilerek gemiye alınmamıştır; çünkü o iki türün çiftleşmesinden meydana gelir, dolayısıyla neslin kesilmemesi için yükleme yapılıyorsa –ki zâhir olan budur– bu iki türün gemiye alınması katırın alınmasına ihtiyaç bırakmaz; aksi takdirde işin başlangıcında yaratıldığı gibi yeni bir yaratılışa ihtiyaç duyulurdu. Ayet, [hayvanları] gemiye sokma emrinin geminin yapımından önce verildiği hususunda sarîhtir. Hûd Suresi'nde ise: { حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca dedik ki: 'Her birinden çifter ikişer [tane] ona yükle'” [Hûd 40] buyrulmaktadır. Uygun olan, bunun emredilen şeyin şanına ihtimam göstermek üzere, şartlı emrin bağlandığı tandırın kaynaması anında sadır olan kesinleşmiş (tencîzî) başka bir emrin hikâyesi olduğuna yahut bunun daha önceki emrin ta kendisi olduğuna hamledilmesidir; ancak şartlı emir, şart koşulan şey gerçekleşmeden önce emredilen şeyin vücûbu açısından yok hükmünde olduğundan, sanki o ancak şartın gerçekleşmesi anında meydana gelmiş gibi sayılarak kesin bir emir suretinde hikâye edilmiştir. { وَأَهْلَكَ } “Ve aileni de [bindir]”; izafet kıraatine göre { اثْنَيْنِ } üzerine, tenvin kıraatine göre ise { زَوْجَيْنِ } üzerine matuf olduğu söylenmiştir; ancak bu takdirde mananın bozulacağı gizli değildir; binaenaleyh bu kelime, { فَاسْلُكْ } fiiline matuf bir fiille mensûbtur, yani 've aileni de oraya sok' demektir. Onlardan maksat, ister akrabalarından olsun ister olmasın, ona aleyhisselâm iman eden icâbet ümmetidir; 'ehl' lafzı bu manada da kullanılmıştır. Meşhur olan manaya değil de burada bu manaya hamledilmesi, akraba olmayıp da iman edenleri de kapsaması içindir; zira onlar Hûd Suresi'nde zikredilmişlerdir ve Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir eder. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ } “İçlerinden haklarında daha önce hüküm verilmiş olanlar müstesna” kavli munkatı' bir istisna olur. Bazıları ise 'ehl' kelimesini meşhur manasına hamletmeyi ve Hûd Suresi'nde olduğu gibi bundan karısını ve oğullarını kastetmeyi tercih etmişlerdir; bu durumda istisna, tıpkı oradaki gibi muttasıl olur. İnananların burada zikredilmemesi, orada açıkça zikredilmiş olmalarıyla yetinilmesinden ve ayrıca istisnanın ve sonrasının onların da gemiye bindirilmesi gerektiğine delalet etmesindendir. Her iki takdire göre de aileyi bindirme emrinin zikredilen çiftleri bindirme emrinden sonraya bırakılması, hayvan çiftlerini bindirmenin onun aleyhisselâm bizzat uğraşmasına ve ailesinin kendisine yardım etmesine ihtiyaç duymasından, onların ise ancak kendi ihtiyarlarıyla binecek olmalarındandır; ayrıca sonraya bırakılan kısımda istisnanın ve diğer şeylerin zikredilmesiyle bir tür tafsilat bulunduğundan, onun öne alınması yüce nazmın ahengini bozardı. 'Söz'den (el-kavl) maksat, helak edilme hükmüdür. Bunun geçmiş olmasından maksat ise ezelde tahakkuk etmiş olması yahut dünya yaratılmadan önce Levh-i Mahfûz'da buna delalet eden şeyin yazılmış olmasıdır. 'Alâ' harf-i cerinin getirilmesi, geçmiş olan hükmün aleyhe/zarara olmasındandır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan güzellik geçmiş olanlar” [el-Enbiyâ 101] kavlinde hüküm lehte/faydalı olduğu için lâm harf-i ceri getirilmiştir. { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Ve o zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma”; yani onlar hakkında şefaat dileyerek, boğulmaktan ve benzeri şeylerden kurtarılmaları için bana bir şey söyleme. Şayet onlardan maksat haklarında hüküm kesinleşen kimseler ise,
فالإظهار في مقام الإضمار لا يخفى وجهه إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ تعليل للنهي أو لما ينبىء عنه من عدم قبول الشفاعة لهم أي إنهم مقضي عليهم بالإغراق لا محالة لظلمهم بالإشراك وسائر المعاصي ومن هذا شأنه لا ينبغي أن يشفع له أو يشفع فيه وكيف ينبغي ذلك وهلاكه من النعم التي يؤمر بالحمد عليها كما يؤذن به قوله تعالى: فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ من أهلك وأتباعك عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ فإن الحمد على الإنجاء منهم متضمن للحمد على إهلاكهم، وإنما قيل ما ذكر ولم يقل فقل الحمد لله الذي أهلك القوم الظالمين لأن نعمة الإنجاء أتم، وقال الخفاجي: إن في ذلك إشارة إلى أنه لا ينبغي المسرة بمصيبة أحد ولو عدوا من حيث كونها مصيبة له بل لما تضمنته من السلامة من ضرره أو تطهير الأرض من وسخ شركه وإضلاله.
zamir makamında açık ismin getirilmesinin (ızhâr) hikmeti gizli değildir. { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır”; nehyin yahut o nehiyden anlaşılan şefaatin kabul edilmeyeceği hükmünün illetidir; yani onlar şirk koşma ve diğer günahlarla zulmettikleri için şüphesiz boğulmalarına hükmedilmiştir; durumu bu olan kimseye ne şefaat edilmeli ne de onun hakkında şefaatçi olunmalıdır. Nasıl uygun olsun ki, onların helaki hamdedilmesi emredilen nimetlerdendir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu hissettirmektedir: { فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ } ailenden ve sana uyanlardan seninle beraber olanlar { عَلَى الْفُلْكِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Sen ve yanındakiler gemiye yerleştiğiniz zaman de ki: 'Bizi o zalimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun'”. Zira onlardan kurtuluşa hamdetmek, onların helak edilmesine hamdetmeyi de zımnında barındırır. 'Zalimler topluluğunu helak eden Allah'a hamdolsun' denilmeyip de böyle denilmesi, kurtulma nimetinin daha tam ve mükemmel olmasındandır. Hafâcî şöyle demiştir: Bunda, düşman bile olsa hiç kimsenin başına gelen musibetten bizâtihi onun için bir musibet olması hasebiyle sevinilmemesi gerektiğine; bilakis onun zararından kurtulmayı yahut yeryüzünün onun şirk ve saptırma pisliğinden temizlenmesini içerdiği için [sevinilebileceğine] bir işaret vardır.
وأنت تعلم أن الحمد هنا رديف الشكر فإذا خص بالنعمة الواصلة إلى الشاكر لا يصح أن يتعلق بالمصيبة من حيث إنها مصيبة وهو ظاهر، وفي أمره ﵇ بالحمد على نجاة أتباعه إلى أنه نعمة عليه أيضا.
Bilirsin ki buradaki hamd, şükrün eş anlamlısıdır; binaenaleyh şükredene ulaşan nimete tahsis edildiğinde, musibetin bizâtihi musibet olması yönüyle ona taalluk etmesi sahih olmaz ve bu durum açıktır. Ona aleyhisselâm tâbilerinin kurtuluşuna da hamdetmesinin emredilmesinde, bunun kendisi için de bir nimet olduğuna işaret vardır.
وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي في الفلك مُنْزَلًا أي إنزالا أو موضع إنزال مُبارَكاً يتسبب لمزيد الخير في الدارين وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ أي من يطلق عليه ذلك، والدعاء بذلك إذا كان بعد الدخول فالمراد إدامة ذلك الإنزال ولعل المقصود إدامة البركة، وجوز أن يكون دعاء بالتوفيق للنزول في أبرك منازلها لأنها واسعة، وإن كان قبل الدخول فالأمر واضح، وروى جماعة عن مجاهد أن هذا دعاء أمر نوح ﵇ أن يقوله عند النزول من السفينة فالمعنى رب أنزلني منها في الأرض منزلا إلخ، وأخذ منه قتادة. ندب أن يقول راكب السفينة عند النزول منها رَبِّ أَنْزِلْنِي إلخ، واستظهر بعضهم الأول إذ العطف ظاهر في أن القولين وقت الاستواء. وأعاد قُلْ لتعدد الدعاء، والأول متضمن دفع مضرة ولذا قدم وهذا لجلب منفعة.
{ وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي } gemide beni indir, { مُنْزَلًا } “bir inişle / bir konak yerine”; yani bir indirişle yahut bir iniş mevkii olarak, { مُبارَكاً } “bereketli [bir inişle indir]”; her iki cihanda hayrın artmasına vesile olacak [şekilde], { وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “çünkü sen konuk edenlerin en hayırlısısın”; yani bu vasıfla nitelenenlerin en hayırlısısın. Bu dua eğer gemiye binişten sonra ise, maksat o indirilişin devam ettirilmesidir ve muhtemelen kastedilen bereketin devamıdır. Gemi geniş olduğu için onun en bereketli yerlerine inmeye muvaffak kılınma duası olması da caiz görülmüştür. Eğer binişten önce ise durum gayet açıktır. Bir topluluk Mücâhid'den rivayet etmiştir ki bu, Nûh aleyhisselâm'a gemiden inerken söylemesi emredilen bir duadır; binaenaleyh mana: 'Rabbim, beni ondan yeryüzüne bereketli bir inişle indir...' şeklindedir. Katâde bundan, gemiye binen kimsenin gemiden inerken { رَبِّ أَنْزِلْنِي } duasını okumasının mendup olduğu hükmünü çıkarmıştır. Bazıları ise ilk manayı daha zâhir görmüştür; zira atıf, her iki sözün de yerleşme anında söyleneceğini zâhir kılmaktadır. Duanın birden fazla olması sebebiyle { قُلْ } emrini tekrarlamıştır; birincisi zararın defedilmesini içermektedir, bu yüzden öne alınmıştır; bu ise bir menfaatin celbi içindir.
وأمره ﵇ أن يشفع دعاءه ما يطابقه من ثنائه ﷿ توسلا به إلى الإجابة فإن الثناء على المحسن يكون مستدعيا لإحسانه، وقد قالوا: الثناء على الكريم يعني عن سؤاله، وإفراده ﵇ بالأمر مع شركة الكل في الاستواء لإظهار فضله ﵇ وأنه لا يليق غيره منهم للقرب من الله تعالى والفوز بعز الحضور في مقام الإحسان مع الإيماء إلى كبريائه ﷿ وأنه سبحانه لا يخاطب كل أحد من عباده والإشعار بأن في دعائه ﵇ وثنائه مندوحة عما عداه.
Onun aleyhisselâm duasına, icabete vesile kılmak üzere O Azze ve Celle'nin şanına uygun düşen övgüyü eklemesi emredilmiştir; zira ihsan sahibine övgüde bulunmak onun ihsanını celbeder. Nitekim şöyle demişlerdir: 'Cömert kimseyi övmek, ondan istemek yerine geçer.' Gemiye yerleşme hususunda herkes ortak olduğu halde emrin sadece ona aleyhisselâm tahsis edilmesi, onun aleyhisselâm faziletini, içlerinden Allah Teâlâ'ya yakın olmaya ve ihsan makamında huzur izzetine kavuşmaya ondan başkasının layık olmadığını göstermek, bununla birlikte O Azze ve Celle'nin büyüklüğüne ve Sübhânehu'nun kullarından herkese doğrudan hitap etmeyeceğine ima etmek ve onun aleyhisselâm duasında ve övgüsünde başkalarına ihtiyaç bırakmayacak bir kifayet bulunduğunu hissettirmek içindir.
وقرأ أبو بكر والمفضل وأبو حيوة وابن أبي عبلة وأبان «منزلا» بفتح الميم وفتح الزاي أي مكان نزول، وقرأ أبو بكر عن عاصم «منزلا» بفتح الميم وكسر الزاي. قال أبو علي: يحتمل أن يكون المنزل على هذه القراءة مصدرا وأن يكون موضع نزول إِنَّ فِي ذلِكَ الذي ذكر مما فعل به ﵇ وبقومه لَآياتٍ جليلة يستدل بها أولو الأبصار ويعتبر ذوو الاعتبار وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ إن مخففة من ان واللام فارقة بينها وبين إن النافية وليست إن نافية واللام بمعنى إلا والجملة حالية أي وإن الشأن كنا مصيبين قوم نوح ببلاء عظيم وعقاب شديد أو مختبرين بهذه الآيات عبادنا لننظر من يعتبر ويتذكر، والمراد معاملين معاملة المختبر وهذا كقوله تعالى: وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [القمر: ١٥] ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ أي من بعد إهلاك قوم نوح ﵇ قَرْناً آخَرِينَ هم عاد أو ثمود فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ هو هود أو صالح ﵉، والأول هو المأثور عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وإليه ذهب أكثر المفسرين، وأيد بقوله تعالى حكاية عن هود وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ [الأعراف: ٦٩] وبمجيء قصة عاد بعد قصة نوح في سورة الأعراف وسورة هود وغيرهما واختار أبو سليمان الدمشقي والطبري الثاني واستدلا عليه بذكر الصيحة آخر القصة والمعروف أن قوم صالح هم المهلكون بها دون قوم
Ebû Bekir, Mufaddal, Ebû Hayve, İbn Ebî Able ve Ebân, mîm'in ve zây'ın fethasıyla «مَنزَلًا», yani konaklama/inme yeri manasında okumuşlardır. Ebû Bekir Âsım'dan mîm'in fethası ve zây'ın kesrasıyla «مَنزِلًا» şeklinde rivayet etmiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: 'Bu kıraate göre el-menzil kelimesinin masdar olması da inilecek yer manasında olması da muhtemeldir.' { إِنَّ فِي ذلِكَ } ona aleyhisselâm ve kavmine yapılan bu zikredilen şeylerde, { لَآياتٍ } “elbette nice ibretler vardır”; basiret sahiplerinin kendisiyle delil getireceği, ibret alanların ibret çıkaracağı yüce deliller vardır. { وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ } “Şüphesiz biz [böyle] imtihan edicileriz”; 'in' hafifletilmiş (muhaffefe) 'enne'dir; lâm ise onunla nâfiye (olumsuzluk bildiren) 'in' arasını ayıran fârıka lâmıdır; yoksa 'in' nâfiye, lâm da 'illâ' manasında değildir. Cümle hâl cümlesidir; yani durum şudur ki biz Nûh kavmine büyük bir bela ve şiddetli bir azap isabet ettiriciler idik yahut kimin ibret alıp düşüneceğini görmek için kullarımızı bu ayetlerle imtihan ediciler idik. Maksat, imtihan eden kimsenin muamelesiyle muamele etmektir; nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ تَرَكْناها آيَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz onu bir ibret olarak bıraktık; yok mu hiç düşünüp ibret alan?” [el-Kamer 15] kavli gibidir. { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ } yani Nûh kavminin helak edilmesinden sonra, { قَرْناً آخَرِينَ } “başka nesiller yarattık”; onlar Âd yahut Semûd kavmidir. { فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ } “Onlara kendilerinden bir elçi gönderdik”; o, Hûd yahut Sâlih aleyhimesselâm'dır. İlk görüş İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan nakledilendir ve müfessirlerin çoğu bu görüşe gitmiştir. Bu görüş, Hûd'dan hikâye edilen: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Hatırlayın ki O sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı” [el-A'râf 69] kavliyle ve A'râf ile Hûd surelerinde ve diğerlerinde Âd kıssasının Nûh kıssasından hemen sonra gelmesiyle teyit edilmiştir. Ebû Süleyman ed-Dımaşkî ve Taberî ise ikinci görüşü tercih etmişler ve kıssanın sonunda sayhanın (korkunç çığlığın) zikredilmesini buna delil getirmişlerdir; zira bilinen şudur ki sayha ile helak edilenler Hûd'un kavmi değil, Sâlih'in kavmidir.
هود، وسيأتي الجواب عنه إن شاء الله تعالى، وجعل القرن ظرفا للإرسال كما في قوله تعالى: كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ [الرعد: ٣٠] لا غاية له كما في قوله تعالى: لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ للإيذان من أول الأمر أن من أرسل إليهم لم يأتهم من غير مكانهم بل إنما نشأ فيما بين أظهرهم، وأَنِ في قوله تعالى: أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ مفسرة لتضمن الإرسال معنى القول أي قلنا لهم على لسان الرسول اعبدوا الله، وجوز كونها مصدرية ولا مانع من وصلها بفعل الأمر وقبلها جار مقدر أي أرسلنا فيهم رسولا بأن اعبدوا الله وحده ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ الكلام فيه كالكلام في نظيره المار في قصة نوح ﵇ وَقالَ الْمَلَأُ أي الأشراف مِنْ قَوْمِهِ بيان لهم، وقوله تعالى:
İnşâallah Teâlâ bunun cevabı gelecektir. Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } kavlinde olduğu gibi ulaşılan bir gaye (ilâ) değil de, Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ } “Böylece seni bir ümmetin içinde gönderdik” [er-Ra'd 30] kavlinde olduğu gibi neslin (karn), elçi göndermenin zarfı kılınması (fî ile gelmesi), kendilerine elçi gönderilen zatın onların dışından bir yerden gelmeyip bilakis bizzat aralarında yetiştiğini en başından bildirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ } kavlindeki { أَنِ } tefsîriyyedir; zira göndermek söz manasını içermektedir; yani elçinin diliyle onlara 'Allah'a kulluk edin' dedik demektir. Masdariyye olması da caiz görülmüştür ve emir fiiline bağlanmasında bir engel yoktur; öncesinde ise mukadder bir harf-i cer vardır, yani 'onlara sadece Allah'a kulluk etmeleri hususunda bir elçi gönderdik' demektir. { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ أَفَلا تَتَّقُونَ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur; hâlâ sakınmaz mısınız?”; buradaki açıklama, Nûh aleyhisselâm kıssasında geçen benzerindeki açıklama gibidir. { وَقالَ الْمَلَأُ } yani ileri gelenler, { مِنْ قَوْمِهِ } onları açıklamak içindir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ أي بلقاء ما فيها من الحساب والثواب والعقاب أو بالمعاد أو بالحياة الثانية صفة للملأ جيء بها ذما لهم وتنبيها على غلوهم في الكفر، ويجوز أن تكون للتمييز إن كان في ذلك القرن من آمن من الأشراف، وتقديم مِنْ قَوْمِهِ هنا على الصفة مع تأخيره في القصة السابقة لئلا يطول الفصل بين البيان والمبين لو جيء به بعد الصفة وما في حيزها مما تعلق بالصلة مع ما في ذلك من توهم تعلقه بالدنيا أو يفصل بين المعطوف والمعطوف عليه لو جيء به بعد الوصف وقبل العطف كذا قيل.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ } “İnkâr eden ve ahirete kavuşmayı yalanlayan” –yani ahiretteki hesabı, sevap ve azabı yahut yeniden dirilmeyi veya ikinci hayatı yalanlayanlar– ifadesi, ileri gelenlerin (mele') sıfatıdır; onları yermek ve küfürdeki aşırılıklarına dikkat çekmek için getirilmiştir. Eğer o nesilde ileri gelenlerden iman edenler olmuşsa, bu sıfatın temyiz için olması da caizdir. { مِنْ قَوْمِهِ } ifadesinin önceki kıssada sonraya bırakılmasına karşılık burada sıfattan önce getirilmesi, sıfattan ve sıfatın alanına girip sıla cümlesine taalluk eden kısımdan sonra getirilmesi durumunda mübeyyen (açıklanan) ile beyan (açıklayan) arasının uzamaması ve bununla birlikte 'dünya' kelimesine taalluk ettiği vehminin doğmaması yahut sıfattan sonra ve atıftan önce getirilmesi durumunda matuf ile matufun aleyh arasının ayrılmaması içindir; böyle denilmiştir.
وتعقب بأنه لا حاجة إلى ارتكاب جعل الَّذِينَ صفة للملأ وإبداء نكتة للتقديم المذكور مع ظهور جواز جعله صفة لقومه. ورد بأن الداعي لارتكابه عطف قوله تعالى: وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أي نعمناهم ووسعنا عليهم فيها على الصلة فيكون صفة معنى للموصوف بالموصول والمتعارف إنما هو وصف الأشراف بالمترفين دون غيرهم وكذا الحال إذا لم يعطف وجعل حالا من ضمير كَذَّبُوا وأنت تعلم أنا لا نسلم أن المتعارف إنما هو وصف الأشراف بالمترفين ولئن سلمنا فوصفهم بذلك قد يبقى مع جعل الموصول صفة لقومه بأن يجعل جملة أَتْرَفْناهُمْ حالا من الْمَلَأُ بدون تقدير قد أو بتقديرها أي قال الملأ في حق رسولنا ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ إلخ في حال إحساننا عليهم.
Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: { الَّذِينَ } kelimesinin kavminin sıfatı olmasının caiz olduğu açık iken, onu mele'in sıfatı kılma külfetine girmeye ve söz konusu öne alma için nükte ortaya koymaya gerek yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu külfete girmeyi gerektiren sebep, Allah Teâlâ'nın: { وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “ve kendilerine dünya hayatında bol nimet verdiğimiz” kavlinin –yani kendilerini nimetlendirdiğimiz ve dünyada durumlarını genişlettiğimiz kimseler– sıla üzerine atfedilmesidir; dolayısıyla mana bakımından ism-i mevsûl ile nitelenenin sıfatı olur. Örfte ise refah ve lüks içinde yüzmekle (mütrefîn) nitelenmek başkalarıyla değil, ancak ileri gelenlerle maruftur. Atfedilmeyip de { كَذَّبُوا } fiilindeki zamirden hâl kılındığı takdirde de durum böyledir. Bilirsin ki biz refah ve bolluk içinde olmanın sadece ileri gelenlerin vasfı olarak bilinmesini kabul etmiyoruz. Kabul etsek bile, mevsûlün kavminin sıfatı kılınmasıyla birlikte { أَتْرَفْناهُمْ } cümlesi 'kad' takdiriyle yahut takdirsiz olarak { الْمَلَأُ } kelimesinden hâl kılınarak onların bu vasıfla nitelenmesi yine baki kalabilir; yani: İleri gelenler, kendilerine ihsanda bulunduğumuz bir halde elçimiz hakkında 'Bu da sizin gibi bir insandan başkası değildir...' dediler, demek olur.
نعم الظاهر لفظا جملة أَتْرَفْناهُمْ على جملة الصلة، والأبلغ معنى جعلها حالا من الضمير لإفادته الإساءة إلى من أحسن وهو أقوى في الذم، وجيء بالواو العاطفة في وَقالَ الْمَلَأُ هنا ولم يجأ بها بل جيء بالجملة مستأنفة استئنافا بيانيا في موضع آخر لأن ما نحن فيه حكاية لتفاوت ما بين المقالتين أعني مقالة المرسل ومقالة المرسل إليهم لا حكاية المقاولة لأن المرسل إليهم قالوا ما قالوا بعضهم لبعض وظاهر إباء ذلك الاستئناف وأما هنالك فيحق الاستئناف لأنه في حكاية المقاولة بين المرسل والمرسل إليهم واستدعاء مقام المخاطبة ذلك بين كذا في الكشف، ولا يحسم مادة السؤال إذ يقال معه: لم حكي هنالك المقاولة وهنا التفاوت بين المقالتين ولم يعكس؟ ومثل هذا يرد على من علل الذكر هنا والترك هناك بالتفنن بأن يقال: إنه لو عكس بأن ترك هنا وذكر هناك لحصل التفنن أيضا، وأنا لم يظهر لي السر في ذلك، وأما الإتيان بالواو هنا والفاء في فَقالَ الْمَلَأُ في قصة نوح ﵇ فقد قيل: لعله لأن كلام الملأ هنا لم يتصل بكلام رسولهم بخلاف كلام قوم نوح ﵇ والله تعالى أعلم بحقائق الأمور.
Evet, lafız olarak zâhir olan { أَتْرَفْناهُمْ } cümlesinin sıla cümlesine [atfedilmesidir]; mana bakımından en beliğ olanı ise zamirden hâl kılınmasıdır; çünkü bu, iyilik edene kötülükle karşılık vermeyi ifade eder ki yermede daha tesirlidir. Burada { وَقالَ الْمَلَأُ } ifadesinde atıf vâvı getirilmiş, başka bir yerde ise getirilmeyip cümle istînâf-ı beyânî olarak getirilmiştir; çünkü üzerinde bulunduğumuz yer, iki söz –yani gönderilen elçinin sözü ile kendisine elçi gönderilenlerin sözü– arasındaki farklılığın hikâyesidir; karşılıklı konuşmanın (mükâleme) hikâyesi değildir, zira kendilerine elçi gönderilenler söyleyeceklerini birbirlerine söylemişlerdir ve bu durumun istînâfı kabul etmeyeceği zâhirdir. Orada ise istînâf yerindedir, çünkü gönderilen elçi ile kendisine elçi gönderilenler arasındaki mükâlemenin hikâyesidir ve hitap makamının bunu gerektirmesi açıktır; el-Keşf'te böyle denilmiştir. Ancak bu açıklama soru konusunu kökünden kesip atmaz; zira bununla birlikte şöyle denilebilir: Niçin orada mükâleme hikâye edildi de burada iki söz arasındaki farklılık hikâye edildi ve tersi yapılmadı? Buradaki zikretmeyi ve oradaki terk etmeyi 'sanat ve üslup çeşitliliği' (tefennün) ile açıklayan kimseye de benzer bir itiraz yöneltilir; zira şöyle denilir: Eğer tersi yapılarak burada terk edilip orada zikredilseydi yine üslup çeşitliliği hâsıl olurdu. Bana gelince, bu husustaki sır bana zahir olmamıştır. Buradaki vâv'ın ve Nûh aleyhisselâm kıssasındaki { فَقالَ الْمَلَأُ } ifadesindeki fâ'nın getirilmesine gelince; şöyle denilmiştir: Muhtemelen buradaki ileri gelenlerin sözü, Nûh aleyhisselâm kavminin sözünün aksine, peygamberlerinin sözüne hemen bitişik olmamasındandır. İşlerin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir.
ولا يخفى ما في قولهم ما هذا إلخ من المبالغة في توهين أمر الرسول ﵇ وتهوينه قاتلهم الله ما أجهلهم، وقوله تعالى: يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ تقرير للمماثلة، والظاهر أن ما الثانية موصولة والعائد إليها ضمير مجرور حذف مع الجار لدلالة ما قبله عليه الحذف هنا مثله في قولك: مررت بالذي مررت في استيفاء الشرائط، وحسنه هنا كون تَشْرَبُونَ فاصلة.
Onların 'Bu da [sizin gibi bir insandan başkası değildir]...' vb. sözlerinde, Resûl'ün aleyhisselâm davasını zayıflatma ve onu basite alma hususunda ne denli mübalağa bulunduğu gizli değildir; Allah onları kahretsin, ne kadar da cahildirler! Allah Teâlâ'nın: { يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ } “Sizin yediğinizden yiyor, içtiğinizden içiyor” kavli, benzerliğin teyididir. Zâhir olan, ikinci 'mâ'nın ism-i mevsûl olmasıdır; ona dönen cer edilmiş zamir ise öncesindekinin delaleti sebebiyle harf-i cer ile birlikte hazfedilmiştir; buradaki hazif, şartların tamamlanması hususunda 'مَرَرْتُ بِالَّذِي مَرَرْتَ' (Kendisine uğradığın kimseye uğradım) sözündeki hazif gibidir. Burada bunu güzelleştiren husus ise { تَشْرَبُونَ } kelimesinin fâsıla olmasıdır.
وفي التحرير زعم الفراء حذف العائد المجرور مع الجار في هذه الآية وهذا لا يجوز عند البصريين، والآية إما لا
et-Tahrîr'de [şöyle denilmiştir]: Ferrâ, bu ayette harf-i cer ile birlikte cer edilmiş âid zamirinin hazfedildiğini ileri sürmüştür; bu ise Basralılara göre caiz değildir. Ayette ya
حذف فيها أو فيها حذف المفعول فقط لأن ما إذا كانت مصدرية لم تحتج إلى عائد وإن كانت موصولة فالعائد المحذوف ضمير منصوب على المفعولية متصل بالفعل والتقدير مما تشربونه اهـ، وهذا تخريج على قاعدة البصريين ويفوت عليه فصاحة معادلة التركيب على أن الوجه الأول محوج إلى تأويل المصدر باسم المفعول وبعد ذلك يحتاج إلى تكلف لصحة المعنى ويحتاج إلى ذلك التكلف على الوجه الثاني أيضا إذ لا يشرب أحد من مشروبهم ولا من الذي يشربونه وإنما يشرب من فرد آخر من الجنس فلا بد من إرادة الجنس على الوجهين.
hiçbir hazif yoktur yahut sadece mef'ûlün hazfi vardır; çünkü 'mâ' masdariyye olduğunda âid zamirine ihtiyaç duymaz, mevsûle olduğunda ise mahzuf olan âid, fiile bitişik mensûb mef'ûl zamiridir ve takdir 'mimmâ teşrabûnehû' (içtiğiniz şeyden) şeklindedir. [et-Tahrîr'in sözü] bitti. Bu, Basralıların kuralına göre bir açıklamadır; fakat bu durumda cümlenin dengeli yapısındaki fesahat elden gitmiş olur. Kaldı ki ilk vecih masdarı ism-i mef'ûl ile tevil etmeyi gerektirir ve bundan sonra mananın sıhhati için bir tekellüfe (zorlamaya) ihtiyaç duyulur. İkinci vecihte de bu tekellüfe ihtiyaç vardır; zira hiç kimse onların bizzat içtiği içeceğin aynısını yahut içtikleri şeyin aynısını içmez, ancak o cinsten başka bir ferdi içer; binaenaleyh her iki vecihte de cinsin kastedilmesi zorunludur.
وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ فيما ذكر من الأحوال والصفات أي إن امتثلتم بأوامره إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ عقولكم ومغبونون في آرائكم حيث أذللتم أنفسكم، واللام موطئة للقسم وجملة إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ جواب القسم، وإِذاً فيما أميل إليه ظرفية متعلقة بما تدل عليه النسبة بين المبتدأ والخبر من الثبوت أو بالخبر واللام لا تمنع عن العمل في مثل ذلك، وجواب الشرط محذوف دل عليه المذكور.
{ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ } “Andolsun, sizin gibi bir insana uyacak olursanız”; zikredilen durumlarda ve vasıflarda, yani eğer onun emirlerine boyun eğecek olursanız, { إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “muhakkak siz o takdirde hüsrana uğrayanlarsınız”; kendinizi zelil kıldığınız için akıllarınızı kaybetmiş ve fikirlerinizde aldanmış olursunuz. Lâm yemine hazırlık (müvattıe) içindir; { إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } cümlesi yeminin cevabıdır. Meylettiğim görüşe göre { إِذاً }, mübteda ile haber arasındaki nispetin delalet ettiği sübût manasına yahut habere taalluk eden bir zarftır; lâm ise bu gibi durumlarda amel etmeye engel değildir. Şartın cevabı ise mahzuftur ve zikredilen kısım ona delalet etmektedir.
قال أبو حيان: ولو كان هذا هو الجواب للزمت الفاء فيه بأن يقال: فإنكم إلخ بل لو كان بالفاء في تركيب غير القرآن الكريم لم يكن ذلك التركيب جائزا إلا عند الفراء، والبصريون لا يجيزونه وهو عندهم خطأ اهـ.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Eğer cevap bu olsaydı, 'fe-inneküm...' vb. denilerek onda fâ harfinin bulunması zorunlu olurdu. Hatta Kur'ân-ı Kerîm dışındaki bir terkipte fâ ile gelseydi bile, Ferrâ dışında böyle bir terkip caiz olmazdı; Basralılar ise buna cevaz vermezler ve bu onların katında bir hatadır.' [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
وذكر بعضهم أن «إذا» هنا للجزاء والجواب وتكلف لذلك ولا يدعو إليه سوى ظن وجوب اتباع المشهور وأن الحق في أمثال هذه المقامات منحصر فيما عليه الجمهور، وفي همع الهوامع وكذا في الإتقان للجلال السيوطي في هذا البحث ما ينفعك مراجعته فراجعه أَيَعِدُكُمْ استئناف مسوق لتقرير ما قبله من زجرهم عن اتباعه ﵇ بإنكار وقوع ما يدعوهم للإيمان به واستبعاده، وقوله تعالى: أَنَّكُمْ على تقدير حرف الجر أي بأنكم، ويجوز أن لا يقدر ونحو وعدتك الخير إِذا مِتُّمْ بكسر الميم من مات يمات، وقرىء بضمها من مات يموت وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أي وكان بعض أجزائكم من اللحم ونظائره ترابا وبعضها عظاما نخرة مجردة عن اللحوم والأعصاب، وتقديم التراب لعراقته في الاستبعاد وانقلابه من الأجزاء البادية أو وكان متقدموكم ترابا صرفا ومتأخروكم عظاما، وقوله تعالى: أَنَّكُمْ تأكيد لأنكم الأول لطول الفصل بينه وبين خبره الذي هو قوله تعالى: مُخْرَجُونَ وإذا ظرف متعلق به أي أيعدكم أنكم مخرجون من قبوركم أحياء كما كنتم أولا إذا متم وكنتم ترابا.
Bazıları buradaki «إذا» lafzının ceza ve cevap için olduğunu zikretmiş ve bunun için zorlama tevile gitmiştir; meşhur olana uymanın vacip olduğu ve bu gibi makamlarda hakkın ancak cumhurun benimsediği görüşe münhasır bulunduğu zannından başka bunu gerektiren hiçbir sebep yoktur. Hem'u'l-Hevâmi'de ve Celâl es-Süyûtî'nin el-İtkân'ında bu bahis hakkında başvurabileceğin faydalı açıklamalar vardır, oraya müracaat edebilirsin. { أَيَعِدُكُمْ } “Size vadediyor mu?”; onları ona aleyhisselâm uymaktan menetmeye dair öncesindeki sözü teyit etmek üzere, kendilerini iman etmeye çağırdığı şeyin gerçekleşmesini inkâr ve onu imkânsız/uzak görmek amacıyla sevk edilmiş bir istînâftır. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّكُمْ } kavli, harf-i cer takdiriyle 'bi-enneküm' manasındadır; harf-i cer takdir edilmeyip 'vaadtükel-hayra' kabilinden olması da caizdir. { إِذا مِتُّمْ } “öldüğünüz zaman”; 'mâte yemâtü' fiilinden mîm'in kesrasıyla okunmuştur; 'mâte yemûtü' fiilinden mîm'in zammesiyle de okunmuştur. { وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً } “ve toprak ve kemik olduğunuz zaman”; yani et ve benzeri parçalarınızdan bazısı toprak, bazısı da etlerden ve sinirlerden soyutlanmış çürümüş kemikler haline geldiği zaman [vadediyor mu?]. Toprağın öne alınması, imkânsız görülmedeki köklülüğünden ve görünen parçaların dönüşeceği son hâl olmasındandır; yahut sizden öncekiler sırf toprak, sonrakiler ise kemik haline geldiği zaman demektir. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّكُمْ } kavli, birinci 'enneküm' ile onun haberi olan { مُخْرَجُونَ } “çıkarılacaksınız” kavli arasındaki fasılanın uzaması sebebiyle onu tekit içindir. { إِذا } ise ona taalluk eden bir zarftır; yani: Öldüğünüz ve toprak olduğunuz zaman, ilk başta olduğunuz gibi diri olarak kabirlerinizden çıkarılacağınızı mı size vadediyor? demektir.
واختار هذا الإعراب الفراء والجرمي والمبرد، ولا يلزم من ذلك كون الإخراج وقت الموت كما لا يخفى خلافا لما توهمه أبو نزار الملقب بملك النحاة. ورده السخاوي ونقله عنه الجلال السيوطي في الأشباه والمنقول عن سيبويه أن أَنَّكُمْ بدل من أَنَّكُمْ الأول وفيه معنى التأكيد وخبر أن الأولى محذوف لدلالة خبر الثانية عليه أي أيعدكم أنكم تبعثون إذا متم وهذا الخبر المحذوف هو العامل في إذا، ولا يجوز أن يكون هو الخبر لأن ظرف الزمان لا يخبر به عن الجثة، وإذا أول بحذف المضاف أي إن إخراجكم إذا متم جاز، وكان المبرد يأبى البدل لكونه من غير مستقل إذ لم يذكر خبر أن الأولى.
Bu irabı Ferrâ, Cermî ve Müberred tercih etmiştir. Nahivcilerin Meliki lakaplı Ebû Nizâr'ın vehmettiğinin aksine, gizli olmadığı üzere bundan çıkarma işleminin ölüm anında olması gerekmez. Sehâvî bunu reddetmiş ve Celâl es-Süyûtî de el-Eşbâh'ta ondan nakletmiştir. Sîbeveyh'ten nakledilen görüşe göre ise { أَنَّكُمْ }, birinci { أَنَّكُمْ }'den bedeldir ve onda tekit manası vardır; birinci 'enne'nin haberi ise ikincisinin haberinin ona delaleti sebebiyle mahzuftur; yani 'öldüğünüz zaman diriltileceğinizi mi size vadediyor?' demektir ve 'izâ' zarfında amel eden de bu mahzuf haberdir. Zaman zarfı bizzat cisme (şahsa) haber olamayacağından bizzat kendisinin haber olması caiz değildir; eğer muzafın hazfiyle 'şüphesiz sizin çıkarılmanız öldüğünüz zamandır' şeklinde tevil edilirse caiz olur. Müberred ise birinci 'enne'nin haberi zikredilmediği için müstakil olmadığından bedel olmasına karşı çıkıyordu.
وذهب الأخفش إلى أن أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ مقدر بمصدر مرفوع بفعل محذوف تقديره يحدث إخراجكم، فعلى هذا التقدير يجوز أن تكون الجملة الشرطية خبر أَنَّكُمْ الأول ويكون جواب إِذا ذلك الفعل المحذوف، ويجوز أن يكون ذلك الفعل هو خبر أن ويكون عاملا في إذا، وبعضهم يحكي عن الأخفش أنه يجعل أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ فاعلا بإذا كما يجعل الخروج في قولك: يوم الجمعة الخروج فاعلا بيوم على معنى يستقر الخروج يوم الجمعة.
Ahfeş ise { أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } ifadesinin, 'ihracüküm yahdüsü' (çıkarılmanız gerçekleşir) takdirinde mahzuf bir fiille merfû bir masdar olarak takdir edildiği görüşüne gitmiştir. Bu takdire göre şart cümlesinin birinci { أَنَّكُمْ }'in haberi olması ve { إِذا }'nın cevabının da o mahzuf fiil olması caizdir; o fiilin bizzat 'enne'nin haberi olması ve 'izâ' zarfında amel etmesi de caizdir. Bazıları da Ahfeş'ten, tıpkı 'yevmü'l-cum'ati el-hurûcü' (çıkış cuma günüdür) sözündeki 'el-hurûc' kelimesinin 'çıkış cuma günü sabit olur' manasında 'yevm' ile fâil kılınması gibi, { أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } ifadesini { إِذا } ile fâil kıldığını nakletmektedir.
وجوز بعضهم أن يكون أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ مبتدأ وإِذا مِتُّمْ خبرا على معنى إخراجكم إذا متم وتجعل
Bazıları da { أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } ifadesinin mübteda, { إِذا مِتُّمْ } ifadesinin ise 'çıkarılmanız öldüğünüz zamandır' manasında haber olmasını ve
الجملة خبر أن الأولى، قال في البحر: وهذا تخريج سهل لا تكلف فيه ونسبه السخاوي في سفر السعادة إلى المبرد، والذي يقتضيه جزالة النظم الكريم ما ذكرناه عن الفراء ومن معه، وفي قراءة عبد الله «أيعدكم إذا متم» بإسقاط أَنَّكُمْ الأولى هَيْهاتَ اسم لبعد وهو في الأصل اسم صوت وفاعله مستتر فيه يرجع للتصديق أو الصحة أو الوقوع أو نحو ذلك مما يفهمه السياق فكأنه قيل بعد التصديق أو الصحة أو الوقوع، وقوله تعالى: هَيْهاتَ تكرير لتأكيد البعد، والغالب في هذه الكلمة مجيئها مكررة وجاءت غير مكررة في قول جرير:
bu cümlenin birinci 'enne'nin haberi kılınmasını caiz görmüşlerdir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Bu, içinde tekellüf bulunmayan kolay bir açıklamadır.' Sehâvî Sifrü's-Saâde'de bunu Müberred'e nispet etmiştir. Yüce nazmın fesahatinin iktiza ettiği ise Ferrâ ve beraberindekilerden naklettiğimiz görüştür. Abdullah'ın kıraatinde birinci { أَنَّكُمْ } düşürülerek «أيعدكم إذا متم» şeklindedir. { هَيْهاتَ } “ne kadar uzak!”; 'ba'ude' (uzak oldu) manasında bir isimdir, aslen isim-i savttır; fâili ise içinde müstetir olup sözün akışının hissettirdiği tasdik, sıhhat yahut vuku gibi şeylere döner; sanki 'tasdik, sıhhat veya vuku uzak oldu' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın ikinci: { هَيْهاتَ } kavli, uzaklığı tekit etmek için tekrardır. Bu kelimede galip olan tekrarlı olarak gelmesidir; Cerîr'in şu sözünde ise tekrarsız olarak gelmiştir:
وهيهات خل بالعقيق نواصله وقوله سبحانه: لِما تُوعَدُونَ بيان لمرجع ذلك الضمير فاللام متعلقة بمقدر كما في سقيا له أي التصديق أو الوقوع المتصف بالبعد كائن لما توعدون، ولا ينبغي أن يقال: إنه متعلق بالضمير الراجع إلى المصدر كما في قوله:
Akīk vadisinde kavuşacağımız bir dost ne kadar da uzaktır! Sübhânehu'nun: { لِما تُوعَدُونَ } “o vadedildiğiniz şey!” kavli, o zamirin merciini beyandır; dolayısıyla lâm harfi 'sekyen lehû' ifadesinde olduğu gibi mukadder bir kelimeye taalluk etmektedir; yani 'uzaklık vasfıyla nitelenen tasdik yahut vuku, size vadedilen şey içindir/hakkındadır' demektir. Şairin şu sözünde olduğu gibi:
وما الحرب إلا ما علمتم وذقتم ... وما هو عنها بالحديث المرجم
Savaş bildiğiniz ve tattığınız şeyden başkası değildir, / O onun hakkında asılsız bir söz de değildir.
فإن إعمال ضمير المصدر وإن ذهب إليه الكوفيون نادر جدا لا ينبغي أن يخرج عليه كلام الله تعالى، وقيل: لم يثبت والبيت قابل للتأويل وهذا كله مع كون الضمير بارزا فما ظنك إذا كان مستترا، والقول بأن الفاعل محذوف وليس بضمير مستتر وهو مصدر كالوقوع والتصديق والجار متعلق به مما لا ينبغي أن يلتفت إليه أصلا لا سيما إذا كان ذلك المصدر المحذوف معرفا كما لا يخفى، ويجوز أن يكون الفاعل ضمير البعد واللام للبيان كأنه قيل، فعل البعد ووقع ثم قيل لماذا؟ فقيل: لما توعدون، وقيل: فاعل هَيْهاتَ ما توعدون واللام سيف خطيب، وأيد بقراءة ابن أبي عبلة «هيهات هيهات ما توعدون» بغير لام ورد بأنها لم تعهد زيادتها في الفاعل، وقيل: هيهات بمعنى البعد وهو مبتدأ مبني اعتبارا لأصله خبره لِما تُوعَدُونَ أي البعد كائن لما توعدون ونسب هذا التفسير للزجاج.
Masdara dönen zamirin amel ettirilmesine taalluk ettiği söylenmemelidir; çünkü masdarın zamirinin amel ettirilmesi –Kûfeliler bu görüşe gitmiş olsa da– son derece nadirdir ve Allah Teâlâ'nın kelamı buna hamledilmemelidir. Bir görüşe göre ise bu sabit olmamıştır ve beyit tevile açıktır; bütün bunlar zamir açık (bâriz) olduğu takdirdedir, bir de müstetir olduğunda durumun nasıl olacağını düşün! Fâilin müstetir zamir olmayıp bilakis vuku ve tasdik gibi mahzuf bir masdar olduğu ve câr-mecrûrun da ona taalluk ettiği sözüne gelince; açık olduğu üzere, özellikle o mahzuf masdar mârife olduğunda buna asla iltifat edilmemelidir. Fâilin 'bu'd' (uzaklık) manasındaki bir zamir olması ve lâmın da beyan için olması caizdir; sanki 'uzaklık fiili işlendi ve vuku buldu' denilmiş, sonra 'ne için?' diye sorulmuş ve 'size vadedilen şey için' denilmiştir. Bir görüşe göre { هَيْهاتَ } fiilinin fâili { ما تُوعَدُونَ } ifadesidir; lâm ise zâiddir. İbn Ebî Able'nin lâm harfi olmaksızın «هيهات هيهات ما توعدون» şeklindeki kıraati de bunu destekler; ancak fâilde harf-i cer ziyadeliğinin alışılagelmiş bir durum olmadığı gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir. Bir görüşe göre 'heyhâte', 'el-bu'dü' (uzaklık) manasındadır; aslı dikkate alınarak mebnî kılınmış bir mübtedadır, haberi ise { لِما تُوعَدُونَ } ifadesidir; yani 'uzaklık size vadedilen şey içindir' demektir ve bu tefsir Zeccâc'a nispet edilmiştir.
وتعقبه في البحر بأنه ينبغي أن يكون تفسير معنى لا تفسير إعراب لأنه لم تثبت مصدرية هَيْهاتَ وقرأ هارون عن أبي عمرو «هيهاتا هيهاتا» بفتحهما منونتين للتنكير كما في سائر أسماء الأفعال إذا نونت فهو اسم فعل نكرة، وقيل:
el-Bahr'da bu görüşe itiraz edilerek bunun bir irap tefsiri değil mana tefsiri olması gerektiği, zira { هَيْهاتَ } kelimesinin masdarlığının sabit olmadığı belirtilmiştir. Hârûn Ebû Amr'dan, tenvin aldıklarında diğer isim-fiillerde olduğu gibi belirsizlik (tenkîr) ifade etmek üzere her ikisinin fethası ve tenviniyle «هيهاتاً هيهاتاً» şeklinde rivayet etmiştir; dolayısıyla o, nekire bir isim-fiildir. Bir görüşe göre ise