Binûn

Mü'minûn Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

هو على هذه القراءة اسم متمكن منصوب على المصدرية، وقرأ أبو حيوة والأحمر بالضم والتنوين، قال صاحب اللوامح: يحتمل على هذا أن تكون هَيْهاتَ اسما متمكنا مرتفعا بالابتداء ولِما تُوعَدُونَ خبره والتكرار للتأكيد، ويحتمل أن يكون اسما للفعل والضم للبناء مثل حوب في زجر الإبل لكنه نون لكونه نكرة اهـ، وقيل: هو اسم متمكن مرفوع على الفاعلية أي وقع بعد، وعن سيبويه أنها جمع كبيضات، وأخذ بعضهم منه تساوي مفرديهما في الرنة فقال مفردها هيهة كبيضة. وفي رواية عن أبي حيوة أنه ضمها من غير تنوين تشبيها لهما بقبل وبعد ذلك. وقرأ أبو جعفر وشيبة بالكسر فيهما من غير تنوين. وروي هذا عن عيسى وهو لغة في تميم وأسد وعنه أيضا وعن خالد بن الياس أنهما قرآ بكسرهما والتنوين.

Bu kıraate göre o, masdarlık üzere mansub mتمkin bir isimdir. Ebû Hayve ve el-Ahmer ise damme ve tenvinle okumuşlardır. el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: 'Buna göre hevhâte kelimesinin ibtidâ ile merfû mütemekkin bir isim olması, limâ tûadûne ifadesinin onun haberi olması ve tekrarın da tekit için olması muhtemeldir. Yine onun isim-fiil olması, develeri azarlarken söylenen havb kelimesinde olduğu gibi dammenin bina için olması, ancak nekire olduğu için tenvinlenmiş olması da muhtemeldir.' Bir görüşe göre o, fâillik üzere merfû mütemekkin bir isimdir; yani 'uzaklık vuku buldu' demektir. Sîbeveyh'ten onun beyzât gibi bir cemi olduğu rivayet edilmiştir. Bazıları buradan hareketle ikisinin tekillerinin tını/kalıp olarak birbirine eşit olduğunu çıkararak tekilinin beyza gibi heyhe olduğunu söylemiştir. Ebû Hayve'den gelen bir rivayette ise, 'kablü' ve 'ba'dü' kelimelerine benzetilerek tenvinsiz damme ile okuduğu nakledilmiştir. Ebû Ca'fer ve Şeybe tenvinsiz olarak her ikisinin kesresiyle okumuşlardır. Bu Îsâ'dan da rivayet edilmiş olup Temîm ve Esed kabilelerinin lehçesidir. Yine ondan ve Hâlid b. İlyâs'tan her ikisini kesre ve tenvinle okudukları da rivayet edilmiştir.

وقرأ خارجة بن مصعب عن أبي عمرو والأعرج وعيسى أيضا بالإسكان فيهما، فمنهم من يبقي التاء ويقف عليها كما في مسلمات، ومنهم من يبدلها هاء تشبيها بتاء التأنيث ويقف على الهاء، وقيل: الوقف على الهاء لاتباع الرسم، والذي يفهم من مجمع البيان أن هَيْهاتَ بالفتح تكتب بالهاء كأرطاة وأصلها هيهية كزلزلة قلبت الياء الثانية ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها وكذا هيهات بالرفع والتنوين، وهي على هذا اسم معرب مفرد، ومتى اعتبرت جمعا كتبت بالتاء وذلك إذا كانت مكسورة منونة أو غير منونة ونقل ذلك عن ابن جني.

Hârice b. Mus'ab Ebû Amr'dan, el-A'rec'den ve yine Îsâ'dan her ikisinin sükûnu ile okumuştur. Onlardan kimi müslimât kelimesinde olduğu gibi tâ harfini muhafaza edip onun üzerinde vakfeder, kimi de dişilik tasına benzeterek onu he harfine dönüştürür ve he üzerinde vakfeder. Bir görüşe göre he üzerinde vakfetmek resm-i hatta uymak içindir. Mecma'u'l-Beyân'dan anlaşılan şudur ki; fetha ile okunan heyhâte, ertât gibi he ile yazılır; aslı zelzele vezninde heyheyedir, ikinci yâ harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüştürülmüştür; ref ve tenvin ile okunan heyhâtun da böyledir. Buna göre o, mu'reb müfred bir isimdir. Cemi kabul edildiğinde ise tâ ile yazılır; bu da tenvinli veya tenvinsiz meksûr olduğu durumdadır; bu husus İbn Cinnî'den nakledilmiştir.

وقرأ «أيهاه» بإبدال الهزة من الهاء الأولى والوقف بالسكون على الهاء، والذي أميل إليه أن جميع هذه القراءات لغات والمعنى واحد، وفي هذه الكلمة ما يزيد على أربعين لغة وقد ذكر ذلك في التكميل لشرح التسهيل وغيره إِنْ

Bir kıraatte ilk he harfi hemzeye dönüştürülerek ve sondaki he harfinde sükûn ile durularak 'eyhâh' şeklinde okunmuştur. Benim benimsediğim görüşe göre bu kıraatlerin tamamı farklı lehçelerdir ve mana birdir. Bu kelimede kırktan fazla lehçe bulunmaktadır; bu durum et-Tekmîl li-Şerhi't-Teshîl ve diğer eserlerde zikredilmiştir. İn

هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا

hiye illâ hayâtüne'd-dünyâ

أصله إن الحياة إلا حياتنا الدنيا ثم وضع الضمير موضع الحياة لأن الخبر يدل عليها ويبينها فالضمير عائد على متأخر وعوده كذلك جائز في صور، منها إذا فسر بالخبر كما هنا كذا قالوا. واعترض بأن الخبر موصوف فتلاحظ الصفة في ضميره كما هو المشهور في الضمير الراجع إلى موصوف وحينئذ يصير التقدير إن حياتنا الدنيا إلا حياتنا الدنيا.

ifadesinin aslı 'in el-hayâtü illâ hayâtüne'd-dünyâ'dır; daha sonra zamir hayat kelimesinin yerine konulmuştur; zira haber ona delalet etmekte ve onu açıklamaktadır. Dolayısıyla zamir sonradan gelen bir kelimeye dönmektedir. Zamirin bu şekilde dönmesi bazı durumlarda caizdir; burada olduğu gibi haber ile tefsir edildiği durumlar bunlardandır; nitekim böyle demişlerdir. Ancak haberin sıfat almış bir kelime (mevsuf) olduğu, dolayısıyla mevsufe dönen zamirlerde meşhur olduğu üzere onun zamirinde sıfatın da mülahaza edileceği, bu durumda takdirin 'in hayâtüne'd-dünyâ illâ hayâtüne'd-dünyâ' haline geleceği ileri sürülerek buna itiraz edilmiştir.

وأجيب بأن الضمير قد يعود إلى الموصوف بدون صفته، وهذا في الآخرة يعود إلى القول بأن الضمير عائد على ما يفهم من جنس الحياة ليفيد الحمل ما قصدوه من نفي البعث فكأنهم قالوا: لا حياة إلا حياتنا الدنيا ومن ذلك يعلم خطأ من قال: إنه كشعري شعري، ومن هذا القبيل على رأي قولهم: هي العرب تقول ما شاءت، وقوله:

Buna, zamirin bazen sıfatı olmaksızın sadece mevsufe dönebileceği şeklinde cevap verilmiştir. Bu durum neticede, yüklemin onların kastettiği ba'sın (yeniden dirilişin) nefyini ifade etmesi için zamirin hayat cinsinden anlaşılan şeye döndüğü görüşüne varır; sanki 'dünya hayatımızdan başka hayat yoktur' demişler gibidir. Buradan 'benim şiirim benim şiirimdir' diyen kimsenin yanılgısı anlaşılır. Bir görüşe göre, 'O Araplar dilediklerini söylerler' sözleri ve şairin şu mısrası da bu kabildendir:

هي النفس ما حملتها تتحمل ... وللدهر أيام تجور وتعدل

O nefistir, ona ne yüklersen taşır / Zamanın ise zulmeden ve adaletli davranan günleri vardır.

وفي الكشف ليس المعنى النفس النفس لأنه لا يصلح الثاني حينئذ تفسيرا والجملة بعدها بيانا بل الضمير راجع إلى معهود ذهني أشير إليه ثم أخبر بما بعده كما في هذا أخوك انتهى فتأمل ولا تغفل، وقوله تعالى: نَمُوتُ وَنَحْيا جملة مفسرة لما ادعوه من أن الحياة هي الحياة الدنيا وأرادوا بذلك يموت بعضنا ويولد بعض وهكذا، وليس المراد بالحياة حياة أخرى بعد الموت إذ لا تصلح الجملة حينئذ للتفسير ولا يذم قائلها وناقضت قولهم: وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ وقيل: أرادوا بالموت العدم السابق على الوجود أو أرادوا بالحياة بقاء أولادهم فإن بقاء الأولاد في حكم حياة الآباء ولا يخفى بعده، ومثله على ما قيل وأنا لا أراه كذلك أن القوم كانوا قائلين بالتناسخ فحياتهم بتعلق النفس التي فارقت أبدانهم بأبدان أخر عنصرية تنقلت في الأطوار حتى استعدت لأن تتعلق بها تلك النفس المفارقة فزيد مثلا إذا مات تتعلق نفسه ببدن آخر قد استعد في الرحم للتعلق ثم يولد فإذا مات أيضا تتعلق نفسه ببدن آخر كذلك وهكذا إلى ما لا يتناهى، وهذا مذهب لبعض التناسخية وهم مليون ونحليون، ويمكن أن يقال: إن هذا على حد قوله تعالى لعيسى ﵇: إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ [آل عمران: ٥٥] على قول فإن العطف فيه بالواو وهي لا تقتضي الترتيب فيجوز أن تكون الحياة التي عنوها الحياة قبل الموت ويحتمل أنهم قالوا نحيا ونموت إلا أنه لما حكي عنهم قيل: نَمُوتُ وَنَحْيا ليكون أوفق بقوله تعالى: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا ثم المراد بقولهم وَما نَحْنُ إلخ استمرار النفي وتأكيده إِنْ هُوَ أي ما هو إِلَّا رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً فيما يدعيه من إرساله تعالى إياه وفيما يعدنا من أن الله تعالى يبعثنا وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ بمصدقين فيما يقوله، والمراد أيضا استمرار النفي وتأكيده قالَ أي رسولهم عند يأسه من إيمانهم بعد ما سلك في دعوتهم كل مسلك متضرعا إلى الله ﷿ رَبِّ انْصُرْنِي عليهم وانتقم لي منهم بِما كَذَّبُونِ أي بسبب تكذيبهم إياي وإصرارهم عليه أو بدل تكذيبهم، ويجوز أن تكون الباء آلية وما موصولة كما مر في قصة نوح ﵇ قالَ تعالى إجابة لدعائه وعدة بما طلب عَمَّا قَلِيلٍ أي عن زمان قليل فما صلة بين الجار والمجرور جيء بها لتأكيد معنى القلة وقَلِيلٍ صفة لزمان حذف واستغني به عنه ومجيئه كذلك كثير، وجوز أن تكون (ما) نكرة تامة وقَلِيلٍ بدلا منها، وأن تكون نكرة موصوفة بقليل، و (عن) بمعنى بعد هنا وهي متعلقة بقوله تعالى: لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ وتعلقها بكل من الفعل والوصف محتمل، وجاز ذلك مع توسط لام القسم لأن الجار كالظرف يتوسع فيه ما لا يتوسع في غيره.

el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: Mana 'nefis nefistir' demek değildir; zira bu durumda ikinci kelime tefsir olmaya, sonrasındaki cümle de beyan olmaya elverişli olmaz; bilakis zamir, 'bu senin kardeşindir' sözünde olduğu gibi zihinde malum olan ve işaret edilen bir şeye dönmekte, sonra da ardından gelenle haber verilmektedir, [söz burada] bitti. Artık iyi düşün ve gaflete düşme. Allah Teâlâ'nın: { نَمُوتُ وَنَحْيا } “Ölürüz ve yaşarız” kavli, onların hayatın sadece dünya hayatı olduğuna dair iddialarını açıklayan müfessir bir cümledir. Bununla 'bir kısmımız ölür, bir kısmımız doğar ve bu böyle sürer gider' demek istemişlerdir. Buradaki hayattan maksat ölümden sonraki başka bir hayat değildir; zira o takdirde bu cümle tefsir olmaya elverişli olmaz, bunu söyleyen kınanmaz ve onların: { وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “ve biz yeniden diriltilecek de değiliz” sözleriyle de çelişirdi. Bir görüşe göre onlar ölümle varlıktan önceki yokluğu kastetmişlerdir; yahut hayatla çocuklarının bekasını kastetmişlerdir; çünkü çocukların bekası babaların yaşaması hükmündedir; bunun uzak bir ihtimal olduğu ise gizli değildir. Bir görüşe göre ve benim öyle görmediğim benzer bir iddiaya göre bu topluluk tenasühe (ruh göçüne) inanmaktaydı; onların yaşaması, bedenlerinden ayrılan nefsin, aşamalardan geçerek ayrılan o nefsin bağlanmasına hazır hale gelmiş unsuri başka bedenlere bağlanmasıyladır. Mesela Zeyd öldüğünde onun nefsi, ana rahminde bağlanmaya hazır hale gelmiş başka bir bedene bağlanır, sonra o doğar; o da öldüğünde nefsi aynı şekilde başka bir bedene bağlanır ve bu böyle sonsuza kadar gider. Bu, tenasühçülerin bir kısmının mezhebidir ve onlar bir fırka ile dindir. Bir görüşe göre bunun, Allah Teâlâ'nın Îsâ aleyhisselâm'a söylediği: { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ } “Seni vefat ettireceğim ve seni kendime yükselteceğim” [Âl-i İmrân: 55] kavli kabîlinden olduğu söylenebilir; zira oradaki atıf vâv iledir ve o tertip gerektirmez; dolayısıyla kastettikleri hayatın ölümden önceki hayat olması caizdir. 'Yaşarız ve ölürüz' demiş olmaları da muhtemeldir; ancak onlardan nakledilirken Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “O, bizim dünya hayatımızdan başkası değildir” kavline daha uygun olması için: { نَمُوتُ وَنَحْيا } “Ölürüz ve yaşarız” denilmiştir. Sonra onların 've mâ nahnu...' sözlerinden maksat olumsuzluğun sürekliliği ve tekit edilmesidir. { إِنْ هُوَ } “O, değildir”; yani o başkası değildir, { إِلَّا رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan uyduran bir adamdan başka!” Allah'ın kendisini elçi olarak gönderdiği iddiasında ve Allah Teâlâ'nın bizi yeniden dirilteceğine dair bize vadettiği şeylerde [yalan uydurmaktadır]. { وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ } “Biz ona inanacak değiliz”; söylediği şeylerde onu tasdik ediciler değiliz. Maksat yine olumsuzluğun sürekliliği ve tekit edilmesidir. { قالَ } “Dedi ki”; yani peygamberleri, onları davet etmek için her yolu denedikten sonra iman etmelerinden ümidini kesince Allah azze ve celle'ye yalvararak: { رَبِّ انْصُرْنِي } “Rabbim, bana yardım et”, onlara karşı bana yardım et ve onlardan intikamımı al, { بِما كَذَّبُونِ } “beni yalanlamalarına karşılık”; yani beni yalanlamaları ve bunda ısrar etmeleri sebebiyle yahut beni yalanlamalarına karşılık olarak [bana yardım et]. Nûh aleyhisselâm kıssasında geçtiği üzere bâ harfinin âlet, mâ'nın da mevsûl olması caizdir. Allah Teâlâ onun duasına icabetle ve talep ettiği şeyi vaat ederek: { قالَ } “[Allah da] buyurdu ki”, { عَمَّا قَلِيلٍ } “Az bir süre sonra”; yani az bir zaman sonra. Buradaki 'mâ' cer ile mecrûr arasında yer alan zâid bir edattır, azlık anlamını pekiştirmek için getirilmiştir. 'Kalîlin' ise hazfedilen ve kendisiyle iktifa edilen 'zamân' kelimesinin sıfatıdır ve bu şekilde gelişi çoktur. 'Mâ'nın nâkıs olmayan (tâmme) bir belirsiz isim (nekire), 'kalîlin' kelimesinin de ondan bedel olması yahut 'kalîlin' ile sıfatlanmış nekire olması da caiz görülmüştür. Buradaki 'an' harf-i cerri 'ba'de' (sonra) anlamındadır ve Allah Teâlâ'nın: { لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ } “mutlaka pişman olacaklar” kavline taalluk etmektedir. Onun hem fiile hem de vasfa taalluk etmesi muhtemeldir. Yemin lâmının araya girmesine rağmen bunun caiz olması, harf-i cerrin zarf gibi olup diğerlerinde caiz olmayan genişliğin onda caiz olmasındandır.

وقال أبو حيان: جمهور أصحابنا على أن لام القسم لا يتقدمها معمول ما بعدها سواء كان ظرفا أم جارا ومجرورا أم غيرهما، وعليه يكون ذلك متعلقا بمحذوف يدل عليه ما قبله والتقدير عما قليل تنصر أو ما بعده أي يصبحون عما قليل ليصبحن إلخ، ومذهب الفراء وأبي عبيدة أنه يجوز تقديم معمول ما في حيز هذه اللام عليها

Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bizim ashabımızın cumhuruna göre ister zarf olsun ister câr-mecrûr olsun veya başka bir şey olsun, yemin lâmından sonrasının ma'mûlü onun önüne geçemez. Buna göre bu ifade, öncesinin delalet ettiği mahzuf bir kelimeye taalluk eder ve takdiri 'ammâ kalîlin tunsaru' (az sonra sana yardım edilecektir) olur yahut sonrasının delalet ettiği 'yusbihûne ammâ kalîlin leyusbihunne...' takdirindedir.' Ferrâ ve Ebû Ubeyde'nin mezhebine göre ise bu lâmın kapsamındaki ifadenin ma'mûlünün onun önüne geçmesi caizdir;

مطلقا، و «يصبح» بمعنى يصير أي بالله تعالى ليصيرن نادمين على ما فعلوا من التكذيب بعد زمان قليل وذلك وقت نزول العذاب في الدنيا ومعاينتهم له، وقيل: بعد الموت، وفي اللوامح عن بعضهم «لتصبحن» بتاء على المخاطبة فلو ذهب ذاهب إلى أن القول من الرسول إلى الكفار بعد ما أجيب دعاؤه لكان جائزا.

mutlak olarak caizdir. 'Yusbihu' ise 'yesîru' (olacak/dönüşecek) manasındadır; yani 'Allah'a yemin olsun ki az bir zaman sonra yaptıkları yalanlamadan ötürü mutlaka pişman olacaklar' demektir. Bu da dünyada azabın indiği ve onu bizzat gördükleri vakittir. Bir görüşe göre ise ölümden sonradır. el-Levâmih'te bazılarından muhatap sîgasıyla tâ harfiyle «لتصبحن» şeklinde rivayet edilmiştir; dolayısıyla bir kimse bu sözün, duası kabul edildikten sonra peygamber tarafından kâfirlere söylendiği görüşüne varsa bu caiz olurdu.

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ أي صيحة جبريل ﵇ صاح ﵇ بهم فدمرهم، وهذا على القول بأن القرن قوم صالح ﵇ ظاهر، ومن قال: إنهم قوم هود ﵇ أشكل ظاهر هذا عليه بناء على أن المصرح به في غير هذه السورة أنهم أهلكوا بريح عاتية، وأجاب بأن جبريل ﵇ صاح بهم من الريح كما روي في بعض الأحاديث، وفي ذكر كل على حدة إشارة إلى أن كلّا لو انفرد لتدميرهم لكفى، ويجوز أن يراد بالصيحة العقوبة الهائلة والعذاب المصطلم كما في قوله:

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Bunun üzerine o korkunç ses onları yakalayıverdi”; yani Cebrâîl aleyhisselâm'ın çığlığı yakaladı; onlara öyle bir haykırdı ki onları helak etti. Bu, söz konusu neslin Sâlih aleyhisselâm'ın kavmi olduğu görüşüne göre açıktır. Onların Hûd aleyhisselâm'ın kavmi olduğunu söyleyen kimse için ise bu ayetin zahiri müşkil olur; zira bu surenin dışındaki yerlerde onların şiddetli ve kasıp kavuran bir rüzgârla helak edildikleri açıkça belirtilmiştir. Buna, bazı hadislerde rivayet edildiği üzere Cebrâîl aleyhisselâm'ın onlara rüzgârın içinden haykırdığı şeklinde cevap verilmiştir. Her birinin ayrı ayrı zikredilmesinde, tek başlarına kalsalar bile onların helakine yeteceğine dair bir işaret vardır. Şu beyitte olduğu gibi صيحة kelimesiyle korkunç bir cezanın ve kök kazıyıcı bir azabın kastedilmiş olması da caizdir:

صاح الزمان بآل برمك صيحة ... خروا لشدتها على الأذقان

Zaman Bermek ailesine öyle bir çığlık attı ki / Şiddetinden yüzüstü yere kapandılar.

بِالْحَقِّ متعلق بالأخذ أي بالأمر الثابت الذي لا مدافع له كما في قوله تعالى: وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ [ق: ١٩] أو بالعدل من الله ﷿ من قولك: فلان يقضي بالحق إذا كان عادلا في قضاياه أو بالوعد الصدق الذي وعده الرسول في ضمن قوله تعالى: عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً أي كغثاء السيل وهو ما يحمله من الورق والعيدان البالية ويجمع على أغثاء شذوذا وقد تشدد ثاؤه كما في قول امرئ القيس:

{ بِالْحَقِّ } “hak ile” ifadesi 'ahz' (yakalama) fiiline taalluk etmektedir; yani Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ } “Ölüm sarhoşluğu hak ile geldi” [Kâf: 19] kavlinde olduğu gibi karşı konulamaz sabit bir emirle yakaladı demektir. Yahut hükümlerinde âdil olduğunda 'filan kimse hak ile hükmeder' denilmesi gibi Allah azze ve celle'den gelen bir adaletle [yakaladı] demektir. Veyahut peygamberin Allah Teâlâ'nın: { عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ } “Az bir süre sonra mutlaka pişman olacaklar” kavli zımnında vadettiği doğru vaat ile yakaladı. { فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً } “Böylece onları bir sel süprüntüsü kılıverdik”; yani sel süprüntüsü gibi kıldık. Bu, selin sürüklediği yapraklar ve çürümüş çer çöptür; şaz olarak 'ağsâ' şeklinde çoğulu gelir ve İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi bazen sâ harfi şeddeli de okunabilir:

كأن ذرى رأس المجيمر (١) غدوة ... من السيل والغثاء فلكة مغزل

Sanki Müceymir (١) tepesinin zirveleri sabah vakti / Selden ve süprüntülerden ötürü bir iğrebenin yuvarlağı gibidir.

فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ يحتمل الاخبار والدعاء، والبعد ضد القرب والهلاك وفعلهما ككرم وفرح والمتعارف الأول في الأول والثاني في الثاني وهو منصوب بمقدر أي بعدوا بعدا من رحمة الله تعالى أو من كل خير أو من النجاة أو هلكوا هلاكا، ويجب حذف ناصب هذا المصدر عند سيبويه فيما إذا كان دعائيا كما صرح به في الدر المصون، واللام لبيان من دعي عليه أو أخبر ببعده فهي متعلقة بمحذوف لا ببعدا، وضع الظاهر موضع الضمير إيذانا بأن إبعادهم لظلمهم ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ أي بعد هلاكهم قُرُوناً آخَرِينَ هم عند أكثر المفسرين قوم صالح وقوم لوط وقوم شعيب وغير ذلك.

{ فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Zalimler topluluğu uzak olsun!” İfade haber ve dua anlamını muhtemeldir. 'Bu'd', yakınlığın zıddı olup helak manasındadır; bu iki manadaki fiilleri sırasıyla kerume ve feriha gibidir, birincide birincisi, ikincide ikincisi yaygındır. Bu kelime mukadder bir fiille mansubdur; yani 'Allah Teâlâ'nın rahmetinden yahut her türlü hayırdan veya kurtuluştan tamamen uzaklaştılar ya da helak olup gittiler' demektir. ed-Dürrü'l-Mesûn'da açıkça belirtildiği üzere Sîbeveyh'e göre dua kastedildiğinde bu masdarı nasbeden fiilin hazfedilmesi vaciptir. Lâm harfi aleyhine dua edilen veya uzak kaldığı haber verilen kimseyi beyan içindir; dolayısıyla 'bu'den' kelimesine değil, mukadder bir fiile taalluk eder. Zamir yerine zahir ismin konulması, onların uzaklaştırılmalarının zulümleri sebebiyle olduğunu bildirmek içindir. { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Sonra onların ardından var ettik”; yani onların helakinden sonra, { قُرُوناً آخَرِينَ } “başka nesiller” [var ettik] ki bunlar müfessirlerin çoğuna göre Sâlih kavmi, Lût kavmi, Şuayb kavmi ve diğerleridir.

ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها أي ما تتقدم أمة من الأمم المهلكة الوقت الذي عين لهلاكهم فمن سيف خطيب جيء بها لتأكيد الاستغراق المستفاد من النكرة الواقعة في سياق النفي، وحاصل المعنى ما تهلك أمة من الأمم قبل مجيء أجلها وَما يَسْتَأْخِرُونَ ذلك الأجل ساعة، وضمير الجمع عائد على أُمَّةٍ باعتبار المعنى.

{ ما تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها } “Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez”; yani helak edilen ümmetlerden hiçbir ümmet, helakleri için belirlenmiş vaktin önüne geçemez. 'Min' harf-i cerri zâiddir; nefy bağlamında yer alan belirsiz (nekire) ismin ifade ettiği umûmîlik (istiğrâk) anlamını pekiştirmek için getirilmiştir. Mananın özeti şudur: Hiçbir ümmet kendi eceli gelmeden önce helak olmaz. { وَما يَسْتَأْخِرُونَ } “ve [ecellerini] erteleyemezler de”; o eceli bir an bile geciktiremezler. Çoğul zamiri mana dikkate alınarak { أُمَّةٍ } kelimesine dönmektedir.

ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا عطف على أَنْشَأْنا لكن لا على معنى أن إرسالهم متراخ عن إنشاء القرون المذكورة جميعا بل على معنى أن إرسال كل رسول متأخر عن إرسال قرن مخصوص بذلك الرسول كأنه قيل: ثم أنشأنا من بعدهم قرونا آخرين قد أرسلنا إلى كل قرن منهم رسولا خاصا به، والفصل بين المعطوفين بالجملة المعترضة للمسارعة إلى بيان هلاك أولئك القرون على وجه إجمالي، وتعليق الإرسال بالرسل نظير تعليق القتل بالقتيل في من قتل قتيلا وللعلماء فيه توجيهات تَتْرا من المواترة وهو التتابع مع فصل ومهلة على ما قاله الأصمعي واختاره الحريري في الدرة.

{ ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا } “Sonra peygamberlerimizi gönderdik” ifadesi { أَنْشَأْنا } “var ettik” [fiiline] matuftur; ancak bu, onların gönderilmesinin adı geçen nesillerin tamamının yaratılmasından sonraya kaldığı (terâhî) anlamında değil, aksine her bir elçinin gönderilişinin o elçiye mahsus belirli bir neslin var edilişinden sonraya kaldığı manasındadır. Sanki şöyle buyrulmuş gibidir: 'Sonra onların ardından başka nesiller var ettik ve onlardan her bir nesle kendilerine mahsus bir elçi gönderdik.' Matuf ile ma'tûfun aleyh arasının ara cümle (cümle-i mu'tariza) ile ayrılması, o nesillerin helakini icmâlî (özet) olarak beyan etmede acele davranmak içindir. Gönderme eyleminin elçilere bağlanması, 'Kim bir maktûlü öldürürse...' ifadesinde öldürme eyleminin maktûle bağlanması gibidir ve bu hususta âlimlerin muhtelif tevcihleri (açıklamaları) bulunmaktadır. { تَتْرا } “ardı ardına” [kelimesi] 'el-müvâtere' kökünden gelmektedir; bu da Asmaî'nin belirttiği ve Harîrî'nin ed-Dürre'de tercih ettiği üzere, araya fasıla ve mühlet girerek peş peşe gelmektir.

وفي الصحاح المواترة المتابعة ولا تكون المواترة بين الأشياء إلا إذا وقعت بينها فترة وإلا فهي مداركة ومثله في القاموس، وعن أبي علي أنه قال: المواترة أن يتبع الخبر الخبر والكتاب الكتاب فلا يكون بينهما فصل كثير، ونقل في البحر عن بعض أن المواترة التتابع بغير مهلة، وقيل: هو التتابع مطلقا، والتاء الأولى بدل من الواو كما في تراث وتجاه ويدل على ذلك الاشتقاق، وجمهور القراء والعرب على عدم تنوينه فألفه للتأنيث كألف دعوى وذكرى وهو مصدر في موضع الحال والظاهر أنه حال من المفعول، والمراد كما قال أبو حيان والراغب وغيرهما ثم أرسلنا رسلنا متواترين، وقيل: حال من الفاعل والمراد أرسلنا متواترين.

es-Sıhâh'ta şöyle denir: 'Müvâtere peş peşe gelmektir; aralarında bir fetret (kesinti) dönemi bulunmadıkça şeyler arasında müvâtere olmaz, aksi takdirde o müdârekedir.' el-Kâmûs'ta da benzeri ifade edilmiştir. Ebû Ali'den onun şöyle dediği nakledilmiştir: 'Müvâtere, haberin haberi, kitabın kitabı aralarında çok fazla fasıla olmaksızın takip etmesidir.' el-Bahr'da bazılarından müvâterenin mühlet olmaksızın peş peşe gelmek olduğu nakledilmiştir. Bir görüşe göre ise mutlak olarak peş peşe gelmektir. İlk tâ harfi, türâs ve tücâh kelimelerinde olduğu gibi vâv harfinden bedeldir ve iştikak da buna delalet eder. Kurrânın ve Arapların cumhuruna göre tenvinsizdir; dolayısıyla elifi da'vâ ve zikrâ kelimelerindeki elif gibi te'nis (dişilik) elifidir. O, hâl konumunda bir masdardır ve zahir olan mef'ûlden hâl olmasıdır. Ebû Hayyân, Râgıb ve diğerlerinin belirttiği gibi maksat: 'Sonra peygamberlerimizi peş peşe gönderdik' demektir. Bir görüşe göre fâilden hâldir ve maksat: 'Biz peş peşe gönderdik' demektir.

وقيل هو صفة لمصدر مقدر أي إرسالا متواترا، وقيل مفعول مطلق لأرسلنا لأنه بمعنى واترنا وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وقتادة وأبو جعفر وشعبة وابن محيصن والإمام الشافعي عليه الرحمة «تترى» بالتنوين وهو لغة كنانة، قال في البحر: وينبغي عند من ينون أن تكون الألف فيه للإلحاق كما في أرطى وعلقى لكن ألف الإلحاق في المصادر نادرة، وقيل: إنها لا توجد فيها.

Bir görüşe göre mukadder bir masdarın sıfatıdır; yani 'irsâlen mütevâtiran' (peş peşe bir gönderişle) demektir. Bir görüşe göre ise { أَرْسَلْنا } fiilinin mef'ûl-i mutlakıdır; çünkü o 'vâternâ' anlamındadır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Katâde, Ebû Ca'fer, Şu'be, İbn Muhaysın ve İmam Şâfiî aleyhirrahme tenvinle «تتراً» şeklinde okumuşlardır ki bu Kinâne kabilesinin lehçesidir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Tenvinle okuyan kimseye göre buradaki elifin ertâ ve alkâ kelimelerindeki gibi ilhâk için olması gerekir; ancak masdarlarda ilhâk elifi nadirdir; hatta masdarlarda bulunmadığı da söylenmiştir.'

وقال الفراء: يقال تتر في الرفع وتتر في الجر وتترى في النصب فهو مثل صبر ونصر ووزنه فعل لا فعلى ومتى قيل تترى بالألف فألفه بدل التنوين كما في صبرت صبرا عند الوقف. ورد بأنه لم يسمع فيه إجراء الحركات الثلاث على الراء وعلى مدعيه الإثبات، وأيضا كتبه بالياء يأبى ذلك، وما ذكرنا من مصدرية تَتْرا هو المشهور، وقيل:

Ferrâ şöyle demiştir: 'Ref halinde tetrun, cer halinde tetrin, nasb halinde tetran denilir; dolayısıyla o sabrun ve nasrun gibidir, vezni fe'lâ değil fa'ldir. Elifle tetrâ denildiğinde ise elifi, vakıf halinde 'sabertü sabrâ' ifadesinde olduğu gibi tenvinden bedeldir.' Ancak bu görüş, râ harfinde üç harekenin uygulandığının Araplardan işitilmemiş olması gerekçesiyle reddedilmiştir; bunu iddia edenin ispat etmesi gerekir. Ayrıca onun yâ ile yazılması da buna engeldir. { تَتْرا } kelimesinin masdar olduğuna dair zikrettiğimiz görüş meşhur olandır. Bir görüşe göre ise

هو جمع، وقيل: اسم جمع وعلى القولين هو حال أيضا.

o cemidir; bir görüşe göre de cemi ismidir ve her iki görüşe göre de yine hâldir.

وقوله تعالى: كُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ استئناف مبين لمجيء كل رسول لأمته ولما صدر عنهم عند تبليغ الرسالة، والمراد بالمجيء إما التبليغ وإما حقيقة المجيء للإيذان بأنهم كذبوه في أول الملاقاة، وإضافة الرسول إلى الأمة مع إضافة كلهم فيما سبق إلى نون العظمة لتحقيق أن كل رسول جاء أمته الخاصة به لا أن كلهم جاؤوا كل الأمم وللإشعار بكمال شناعة المكذبين وضلالهم حيث كذبوا الرسول المعين لهم، وقيل: أضاف سبحانه الرسول مع الإرسال إليه ﷿ ومع المجيء إلى المرسل إليهم لأن الإرسال إليه ﷿ ومع المجيء إلى المرسل إليهم لأن الإرسال الذي هو مبدأ الأمر منه تعالى والمجيء الذي هو منتهاه إليهم فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً في الهلاك حسبما تبع بعضهم بعضا في مباشرة سببه وهو تكذيب الرسول وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ جمع أحدوثة وهو ما يتحدث به تعجبا وتلهيا كأعاجيب جمع أعجوبة وهو ما يتعجب منه أي جعلناهم أحاديث يتحدث بها على سبيل التعجب والتلهي، ولا تقال الأحدوثة عند الأخفش إلا في الشر.

Allah Teâlâ'nın: { كُلَّ ما جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ } “Her ne zaman bir ümmete peygamberi geldiyse onu yalanladılar” kavli, her peygamberin kendi ümmetine gelişini ve tebliğ esnasında ümmetlerin takındığı tavrı açıklayan yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Gelişten maksat ya tebliğdir ya da ilk karşılaşmada onu yalanladıklarını bildirmek üzere bizzat gelişin hakikatidir. Daha önce peygamberlerin hepsi azamet 'nûn'una izâfe edilmişken burada peygamberin ümmete izâfe edilmesi, her peygamberin sadece kendi ümmetine geldiğini, hepsinin bütün ümmetlere gelmediğini tahkik etmek ve kendilerine tahsis edilen peygamberi yalanladıkları için o yalanlayanların çirkinliğini ve sapkınlığını hissettirmek içindir. Bir görüşe göre Allah Sübhânehu gönderme fiilinde peygamberi Kendisine azze ve celle, geliş fiilinde ise gönderilenlere izâfe etmiştir; çünkü işin başlangıcı olan gönderme Allah Teâlâ'dandır, işin son noktası olan geliş ise onlaradır. { فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً } “Biz de onları birbiri ardınca helak ettik”; peygamberi yalanlama şeklindeki helak sebebini işlemekte birbirlerini takip ettikleri gibi helakte de onları birbiri ardınca taktık. { وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } “ve onları dillerde dolaşan birer ibretli anlatı kıldık”. Ehâdîs, şaşılacak ve oyalanılacak şey anlamına gelen uhdûse kelimesinin çoğuludur; nitekim acâîb de şaşılacak şey anlamındaki u'cûbe kelimesinin çoğuludur. Yani onları hayret ve ibretle anlatılan hikâyeler kıldık. Ahfeş'e göre uhdûse sadece şer hakkında kullanılır.

وجوز أن يكون جمع حديث وهو جمع شاذ مخالف للقياس كقطيع وأقاطيع ويسميه الزمخشري اسم جمع، والمراد إنا أهلكناهم ولم يبق إلا خبرهم فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ اقتصر هاهنا على وصفهم بعدم الإيمان حسبما اقتصر على حكاية تكذيبهم إجمالا، وأما القرون الأولون فحيث نقل عنهم ما مر من الغلو وتجاوز الحد في الكفر والعدوان وصفوا بالظلم ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا أي بالآيات المعهودة وهي الآيات التسع وقد تقدم الكلام في تفصيلها وما قيل فيه، وهارُونَ بدل أو عطف بيان، وتعرض لإخوته لموسى ﵉ للإشارة إلى تبعيته له في الإرسال وَسُلْطانٍ مُبِينٍ أي حجة واضحة أو مظهرة للحق، والمراد بها عند جمع العصا، وإفرادها بالذكر مع اندراجها في الآيات لتفردها بالمزايا حتى صارت كأنها شيء آخر، وجوز أن يراد بها الآيات والتعاطف من تعاطف المتحدين في الماصدق لتغاير مدلوليهما كعطف الصفة على الصفة مع اتحاد الذات وقد مر نظيره آنفا أو هو من ناب قولك: مررت بالرجل والنسمة المباركة حيث جرد من نفس الآيات سلطان مبين وعطف عليه مبالغة،

Bunun hadîs kelimesinin çoğulu olması da caiz görülmüştür ki bu, katî' ve akâtî' kelimelerinde olduğu gibi kıyasa aykırı şaz bir çoğuldur; Zemahşerî bunu cemi ismi olarak adlandırır. Kastedilen mana: 'Biz onları helak ettik ve geriye sadece haberleri kaldı' demektir. { فَبُعْداً لِقَوْمٍ لا يُؤْمِنُونَ } “İnanmayan bir kavim uzak olsun!” Burada, onların yalanlamalarını genel olarak aktarmakla yetinildiği gibi iman etmeme vasfıyla yetinilmiştir. İlk nesillere gelince; onlardan küfür ve düşmanlıkta aşırıya gitme ve haddi aşma durumları aktarıldığı için zalimlikle nitelenmişlerdi. { ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا } “Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle gönderdik”; yani malum olan ayetlerle ki bunlar dokuz ayettir; bunların tafsilatı ve hakkında söylenenler daha önce geçmişti. { هارُونَ } kelimesi bedel veya atf-ı beyandır. Mûsâ aleyhimesselâm'a kardeşliğinin zikredilmesi, gönderilmede ona tâbi olduğuna işaret etmek içindir. { وَسُلْطانٍ مُبِينٍ } “ve apaçık bir delille [gönderdik]”; yani apaçık yahut hakkı ortaya çıkaran bir delille. Birçoklarına göre bundan maksat asâdır. Asânın ayetlerin kapsamına girmesine rağmen ayrıca zikredilmesi, sahip olduğu meziyetlerle adeta başka bir şey gibi olmasındandır. Bununla bizzat ayetlerin kastedilmiş olması ve aradaki atfın, mefhumları farklı olduğu için hakikatte bir olan şeylerin birbirine atfedilmesi kabilinden olması da caizdir; tıpkı zât tek olduğu halde sıfatın sıfata atfedilmesi gibi ki bunun benzeri az önce geçmişti. Yahut bu, bizzat ayetlerden apaçık bir delil soyutlanıp mübalağa için ona atfedildiği 'adama ve o mübarek nefese uğradım' sözünüz kabilindendir.

والإتيان به مفردا لأنه مصدر في الأصل أو للاتحاد في المراد، وعن الحسن أن المراد بالآيات التكاليف الدينية وبالسلطان المبين المعجز، وقال أبو حيان: يجوز أن يراد بالآيات نفس المعجزات وبالسلطان المبين كيفية دلالتها لأنها وإن شاركت آيات الأنبياء ﵈ في أصل الدلالة على الصدق فقد فارقتها في قوة دلالتها على ذلك وهو كما ترى، وممكن أن يقال: المراد بالسلطان تسلط موسى ﵇ في المحاورة والاستدلال على الصانع ﷿ وقوة الجأش والإقدام «إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ أي أشراف قومه خصوا بالذكر لأن إرسال بني إسرائيل وهو مما أرسلا ﵉ لأجله منوط بآرائهم، ويمكن أن يراد بالملأ قومه فقد جاء استعماله بمعنى الجماعة مطلقا فَاسْتَكْبَرُوا عن الانقياد لما أمروا به ودعوا إليه من الإيمان وإرسال بني إسرائيل وترك تعذيبهم، ليست الدعوة مختصة بإرسال بني إسرائيل وإطلاقهم من الأسر ففي سورة [النازعات: ١٧- ١٩] اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى وأيضا فيما نحن فيه ما يدل على عدم الاختصاص.

Tekil olarak getirilmesi, aslında masdar olmasından veya kastedilen şeydeki birliktendir. Hasen'den nakledildiğine göre ayetlerden maksat dinî mükellefiyetler, sultân-ı mübînden maksat ise mucizedir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Ayetlerden bizzat mucizelerin, sultân-ı mübînden ise onların delalet keyfiyetinin kastedilmiş olması caizdir; çünkü onlar sıdka delalet etme aslında peygamberlerin aleyhimüsselâm ayetleriyle ortak olsalar da, buna delaletlerinin kuvveti bakımından onlardan ayrışırlar.' Bu görüşün durumu ortadadır. Şöyle denilmesi de mümkündür: Sultandan maksat Mûsâ aleyhisselâm'ın münazaradaki, Sânî' azze ve celle'yi ispat sadedindeki galebesi, yürekliliği ve cesaretidir. { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve ileri gelenlerine”; yani kavminin eşrafına gönderdik. İleri gelenlerin tahsisen zikredilmesi, İsrâiloğullarının salıverilmesinin –ki bu ikisi aleyhimesselâm bunun için de gönderilmişti– onların reylerine bağlı olmasındandır. Mele' ile kavminin kastedilmiş olması da mümkündür; zira o mutlak olarak topluluk anlamında da kullanılmıştır. { فَاسْتَكْبَرُوا } “Fakat onlar büyüklük tasladılar”; emrolundukları ve davet edildikleri imandan, İsrâiloğullarını salıvermekten ve onlara azap etmeyi bırakmaktan yüz çevirip kibirlendiler. Davet sadece İsrâiloğullarını göndermek ve esaretten kurtarmakla sınırlı değildir; nitekim [Nâziât: 17-19] suresinde: { اذْهَبْ إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلى رَبِّكَ فَتَخْشى } “Firavun'a git; çünkü o azdı. De ki: Arınmaya ve seni Rabbine iletmeme gönlün var mı ki böylece [O'ndan] korkasın?” buyrulmaktadır. Ayrıca içinde bulunduğumuz ayetlerde de bunun tahsis edilmediğine dair delil vardır.

وَكانُوا قَوْماً عالِينَ متكبرين أو متطاولين بالبغي والظلم والمراد كانوا قوما عادتهم العلو.

{ وَكانُوا قَوْماً عالِينَ } “ve onlar böbürlenen bir topluluk idi”; kibirlenen yahut azgınlık ve zulümle üstünlük taslayan kimselerdi. Maksat, âdetleri böbürlenip üstünlük taslamak olan bir kavim olmalarıdır.

فَقالُوا عطف على (استكبروا) وما بينهما اعتراض مقرر للاستكبار، والمراد فقالوا فيما بينهم بطريق المناصحة أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا ثنى البشر لأنه يطلق على الواحد كقوله تعالى: بَشَراً سَوِيًّا

{ فَقالُوا } “Dediler ki” kavli { اسْتَكْبَرُوا } fiili üzerine matuftur; ikisi arasındaki kısım ise kibirlenmeyi pekiştiren bir ara cümledir. Maksat şudur: Kendi aralarında nasihatleşir gibi konuşarak dediler ki: { أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا } “Bizim gibi iki beşere mi inanacağız?” Beşer kelimesi tesniye yapılmıştır; çünkü o, Allah Teâlâ'nın: { بَشَراً سَوِيًّا } “düzgün bir insan”

[مريم: ١٧] ويطلق على الجمع كما في قوله تعالى: فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً [مريم: ٢٦] ولم يثن مثل نظرا إلى كونه في حكم المصدر، ولو أفرد البشر لصح لأنه اسم جنس يطلق على الواحد وغيره، وكذا لو ثنى المثل فإنه جاء مثنى في قوله تعالى: يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ ومجموعا في قوله سبحانه: ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ نظرا إلى أنه في تأويل الوصف إلا أن المرجح لتثنيته الأول وإفراده الثاني الإشارة بالأول إلى قلتهما وانفرادهما عن قومهما مع كثرة الملأ واجتماعهم وبالثاني إلى شدة تماثلهم حتى كأنهم مع البشرين شيء واحد وهو أدل على ما عنوه.

[Meryem: 17] kavlinde olduğu gibi tekile de kullanılır, Allah Teâlâ'nın: { فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً } “İnsanlardan birini görürsen” [Meryem: 26] kavlinde olduğu gibi çoğula da kullanılır. Misl kelimesi ise masdar hükmünde olduğu dikkate alınarak tesniye yapılmamıştır. Beşer kelimesi tekil bırakılsaydı da sahih olurdu; çünkü o tekile de başkasına da kullanılan bir cins ismidir. Aynı şekilde misl kelimesi tesniye yapılsaydı da sahih olurdu; nitekim sıfat tevilinde olduğu dikkate alınarak Allah Teâlâ'nın: { يَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ } “Onları kendilerinin iki katı görüyorlardı” kavlinde tesniye, Sübhânehu'nun: { ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “Sonra onlar sizin benzerleriniz olmazlar” kavlinde ise çoğul olarak gelmiştir. Ancak birincisinin tesniye, ikincisinin tekil kılınmasını tercih ettiren husus; birincisiyle ileri gelenlerin çokluğu ve birliği karşısında o ikisinin azlığına ve kavimlerinden ayrılığına, ikincisiyle ise adeta o iki beşerle tek bir şeymiş gibi birbirlerine aşırı benzerliklerine işaret edilmesidir ki bu onların kastettiği manayı daha iyi ifade eder.

وهذه القصص كما ترى تدل على أن مدار شبه المنكرين للنبوة قياس حال الأنبياء ﵈ على أحوالهم بناء على جهلهم بتفاصيل شؤون الحقيقة البشرية وتباين طبقات أفرادها في مراقي الكمال ومهاوي النقصان بحيث يكون بعضها في أعلى عليين وهم المختصون بالنفوس الزكية المؤيدون بالقوة القدسية المتعلقون لصفاء جواهرهم بكلا العالمين اللطيف والكثيف فيتلقون من جانب ويلقون إلى جانب ولا يعوقهم التعلق بمصالح الخلق عن التبتل إلى حضرة الحق وبعضها في أسفل سافلين وهم كأولئك الجهلة الذين هم كالأنعام بل هم أضل سبيلا.

Gördüğün gibi bu kıssalar, nübüvveti inkâr edenlerin şüphelerinin dayanağının, beşerî hakikatin ayrıntılı durumlarını ve fertlerinin kemâl mertebeleri ile noksanlık çukurlarındaki derecelerinin farklılığını bilmemekten ötürü peygamberlerin aleyhimüsselâm durumlarını kendi durumlarına kıyas etmeleri olduğunu göstermektedir. Öyle ki bu fertlerin bir kısmı en yüce makamlardadır (a'lâ-yı illiyyîn); bunlar tertemiz nefislere sahip, kudsî kuvvetle desteklenmiş, cevherlerinin saflığı sebebiyle hem latîf hem de kesîf her iki âlemle de irtibatlı kimselerdir; bir taraftan [vahyi] alır, diğer tarafa aktarırlar; yaratılmışların maslahatlarıyla meşgul olmak onları Hakk'ın huzuruna yönelmekten alıkoymaz. Diğer bir kısmı ise en aşağı derekelerdedir (esfel-i sâfilîn); bunlar da hayvanlar gibi, hatta tuttukları yol bakımından daha da sapkın olan o cahiller gibidir.

ومن العجب أنهم لم يرضوا للنبوة ببشر، وقد رضي أكثرهم للإلهية بحجر فقاتلهم الله تعالى ما أجهلهم، والهمزة للإنكار أي لا نؤمن لبشرين مثلنا وَقَوْمُهُما يعنون سائر بني إسرائيل لَنا عابِدُونَ خادمون منقادون لنا كالعبيد ففي عابِدُونَ استعارة تبعية نظرا إلى متعارف اللغة.

Şaşılacak şeydir ki onlar nübüvvet için bir insana razı olmazken, çoğunluğu ilahlık için bir taşa razı olmuştur! Allah Teâlâ onları kahretsin, ne kadar da cahildirler! Hemze inkâr içindir; yani 'bizim gibi iki insana mı inanacağız?' { وَقَوْمُهُما } “Onların kavmi ise”; bütün İsrâiloğullarını kastetmektedirler, { لَنا عابِدُونَ } “bize kulluk etmektedirler”; köleler gibi bize hizmet etmekte ve boyun eğmektedirler. Dolayısıyla örfî dil dikkate alındığında { عابِدُونَ } ifadesinde tebe'î istiâre vardır.

ونقل الخفاجي عن الراغب أنه صرح بأن العابد بمعنى الخادم حقيقة، وقال أبو عبيدة: العرب تسمي كل من دان للملك عابدا، وجوز الزمخشري الحمل على حقيقة العبادة فإن فرعون كان يدعي الإلهية فادعى للناس العبادة على الحقيقة.

Hafâcî, Râgıb'ın 'âbid' kelimesinin 'hâdim' (hizmetçi) manasında hakikat olduğunu açıkça belirttiğini nakletmiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'Araplar hükümdara boyun eğen herkese âbid adını verirler.' Zemahşerî ibadetin hakiki manasına hamledilmesini de caiz görmüştür; çünkü Firavun ilahlık iddia ediyordu, dolayısıyla insanların kendisine gerçek manada ibadet ettiğini ileri sürmüştür.

واعترض بأن الظاهر أن هذا القول من الملأ وهو يأبى ذلك، وكونهم قالوه على لسان فرعون كما يقول خواص ملك: نحن ذوو رعية كثيرة وملك طويل عريض ومرادهم أن ملكنا ذو رعية إلخ خلاف الظاهر، وقيل عليه أيضا على تقدير أن يكون القائل فرعون: لا يلزم من ادعائه الإلهية عبادة بني إسرائيل له أو كونه يعتقد أو يدعي عبادتهم على

Zahir olanın bu sözün ileri gelenler (mele') tarafından söylenmiş olması olduğu, bunun da bu yoruma engel teşkil ettiği ileri sürülerek itiraz edilmiştir. Bir hükümdarın yakınlarının 'Biz çok tebaaya ve geniş bir mülke sahibiz' derken hükümdarlarının tebaaya sahip olduğunu kastetmeleri gibi onların da bu sözü Firavun'un diliyle söylemiş olmaları zahire aykırıdır. Sözü söyleyenin Firavun olduğu takdirde de şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Firavun'un ilahlık iddia etmesinden, İsrâiloğullarının ona ibadet etmesi yahut kendisinin onların hakiki manada ibadet ettiklerine inanması veya bunu iddia etmesi gerekmez.

الحقيقة له وأنت تعلم أنه متى سلم أن القائل فرعون وأنه يدعي الإلهية لا يقدح في إرادته حقيقة العباد عدم اعتقاده ذلك لأنه على ما تدل عليه بعض الآثار كثيرا ما يظهر خلاف ما يبطن حتى أنها تدل على أن دعواه الإلهية من ذلك، نعم الأولى تفسير عابِدُونَ بخادمون وهو مما يصح إسناده إلى فرعون وملئه، وكأنهم قصدوا بذلك التعريض بشأن الرسولين ﵉ وحط رتبتهما العلية عن منصب الرسالة من وجه آخر غير البشرية، واللام في لَنا متعلقة بعابدون قدمت عليه رعاية للفواصل، وقيل للحصر أي لنا عابدون لا لهما، والجملة حال من فاعل نُؤْمِنُ مؤكدة لإنكار الإيمان لهما بناء على زعمهم الفاسد المؤسس على قياس الرياسة الدينية على الرياسة الدنيوية الدائرة على التقدم في نيل الحظوظ الدنيوية من المال والجاه كدأب قريش حيث قالوا: لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] وجهلهم بأن مناط الاصطفاء للرسالة هو السبق في حيازة النعوت العلية والملكات السنية التي يتفضل الله تعالى بها على من يشاء من خلقه فَكَذَّبُوهُما فاستمروا على تكذيبهما وأصروا واستكبروا استكبارا فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ بالغرق في بحر القلزم، والتعقيب باعتبار آخر زمان التكذيب الذي استمروا عليه، وقيل: تعقيب التكذيب بذلك بناء على أن المراد محكوم عليهم بالإهلاك، وقيل: الفاء المحض السببية أي فكانوا بسبب تكذيب الرسولين من المهلكين.

Bilirsin ki söyleyenin Firavun olduğu ve onun ilahlık iddia ettiği kabul edildiğinde, bunu bizzat kendisinin inanmıyor olması onun hakiki ibadeti kastetmesine halel getirmez; zira bazı rivayetlerin de delalet ettiği üzere o, çoğu zaman içinde sakladığının aksini açığa vurmaktaydı; hatta bu rivayetler onun ilahlık iddiasının da bu kabilden olduğuna delalet eder. Evet, evla olan { عابِدُونَ } kelimesinin 'hizmetkârlar' olarak tefsir edilmesidir ki bu, Firavun'a ve kavminin ileri gelenlerine isnat edilmesi sahih olan bir durumdur. Sanki onlar bununla iki peygamberin aleyhimesselâm durumunu ima etmeyi ve beşer olmalarının dışında başka bir yönden de onların yüce rütbelerini peygamberlik makamından düşürmeyi kastetmişlerdir. { لَنا } ifadesindeki lâm { عابِدُونَ } kelimesine taalluk eder; fâsılalara riayet için öne geçirilmiştir; bir görüşe göre ise hasr içindir; yani 'onlara değil, sadece bize kulluk etmektedirler' demektir. Bu cümle { نُؤْمِنُ } fiilinin fâilinden hâldir; Kureyş'in: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” [Zuhruf: 31] demelerindeki âdetleri gibi, mal ve makam gibi dünyevî payları elde etmede önde olmaya dayanan dünyevî riyaseti dinî riyasetle kıyaslamaya dayalı bozuk zanlarına binaen o iki peygambere imanın inkârını tekit etmektedir. Onlar, peygamberlik için seçilmenin dayanağının, Allah Teâlâ'nın kullarından dilediğine lütfettiği yüce vasıfları ve üstün kabiliyetleri kazanmada önde olmak olduğunu bilmemektedirler. { فَكَذَّبُوهُما } “Böylece ikisini yalanladılar”; onları yalanlamayı sürdürdüler, bunda ısrar edip alabildiğine kibirlendiler. { فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ } “ve helak edilenlerden oldular”; Kulzüm denizinde boğularak [helak edildiler]. Bu ardışıklık (ta'kîb), sürdürdükleri yalanlamanın son anı itibarıyladır. Bir görüşe göre yalanlamanın ardından bunun gelmesi, maksadın onlar hakkında helak hükmü verilmesi olduğu esasına dayanır. Bir görüşe göre ise fâ harfi sırf sebebiyet içindir; yani 'o iki peygamberi yalanlamaları sebebiyle helak edilenlerden oldular' demektir.

وَلَقَدْ آتَيْنا بعد إهلاكهم وإنجاء بني إسرائيل من مملكتهم مُوسَى الْكِتابَ أي التوراة، وحيث كان إيتاؤه ﵇ إياها لإرشاد قومه إلى الحق كما هو شأن الكتب الإلهية جعلوا كأنهم أوتوها فقيل: لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ أي إلى طريق الحق علما وعملا لما تضمنته من الاعتقاديات والعمليات.

{ وَلَقَدْ آتَيْنا } “Andolsun ki verdik”; onları helak ettikten ve İsrâiloğullarını onların hâkimiyetinden kurtardıktan sonra, { مُوسَى الْكِتابَ } “Mûsâ'ya Kitab'ı”; yani Tevrat'ı verdik. İlâhî kitapların şânı olduğu üzere ona aleyhisselâm Tevrat'ın verilmesi kavmini hakka iletmek için olduğundan, sanki o kitap kavmine verilmiş gibi sayılarak şöyle buyrulmuştur: { لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Doğru yolu bulsunlar diye”; ihtiva ettiği itikadî ve amelî esaslar sebebiyle ilmen ve amelen hak yola erişsinler diye.

وجوز أن يكون الكلام على تقدير مضاف أي أتينا قوم موسى وضمير لَعَلَّهُمْ عائد عليه، وقيل أريد بموسى ﵇ قومه كما يقال تميم وثقيف للقبيلة وتعقب بأن المعروف في مثله إطلاق أبي القبيلة عليهم وإطلاق موسى ﵇ على قومه ليس من هذا القبيل وإن كان لا مانع منه، ولم يجعل ضمير لَعَلَّهُمْ لفرعون وملئه لظهور أن التوراة إنما نزلت بعد إغراقهم لبني إسرائيل وقد يستشهد على ذلك بقوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ ما أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى [القصص: ٤٣] بناء على أن المراد بالقرون الأولى ما يعم فرعون وقومه ومن قبلهم من المهلكين كقوم نوح وهود لا ما يخص من قبلهم من الأمم المهلكين لأن تقييد الأخبار بإتيانه ﵇ الكتاب بأنه بعد إهلاك من تقدم من الأمم معلوم فلو لم يدخل فرعون وقومه لم يكن فيه فائدة كما قيل، ولم يذكر هارون مع موسى ﵉ اقتصارا على من هو كالأصل في الإيتاء، وقيل لأن الكتاب نزل بالطور وهارون ﵇ كان غائبا مع بني إسرائيل.

Sözün muzaf takdiriyle 'Mûsâ'nın kavmine verdik' anlamında olması ve { لَعَلَّهُمْ } zamirinin ona dönmesi de caiz görülmüştür. Bir görüşe göre kabile için Temîm ve Sakīf denilmesi gibi Mûsâ aleyhisselâm ile kavmi kastedilmiştir; ancak buna, benzer durumlarda bilinen uygulamanın kabilenin atasının adının kabileye verilmesi olduğu, Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmine ıtlak edilmesinin ise –buna bir engel olmasa da– bu kabilden olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir. { لَعَلَّهُمْ } zamiri Firavun ve kavmine ait kılınmamıştır; çünkü Tevrat'ın onlar boğulduktan sonra İsrâiloğullarına indirildiği açıktır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ ما أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Andolsun biz ilk nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” [Kasas: 43] kavli de buna delil getirilebilir; şu esasa göre ki: İlk nesillerden maksat, daha önceki helak edilen ümmetleri tahsis eden bir mana değil, bilakis Firavun ve kavmi ile onlardan önceki Nûh ve Hûd kavmi gibi helak edilenleri kapsayan manadır; zira ona aleyhisselâm Kitab'ın verilmesi haberinin önceki ümmetlerin helakinden sonra olduğuyla kayıtlanması zaten malumdur, şayet Firavun ve kavmi buna girmeseydi denildiği gibi bunda bir fayda olmazdı. Hârûn'un Mûsâ aleyhimesselâm ile birlikte zikredilmemesi, Kitab'ın verilişinde asıl konumunda olanla yetinilmesindendir; bir görüşe göre ise Kitap Tûr'da indirilmiştir ve Hârûn aleyhisselâm İsrâiloğulları ile birlikte orada bulunmamaktaydı.

وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً أي آية دالة على عظيم قدرتنا بولادته منها من غير مسيس بشر فالآية أمر واحد مشترك بينهما فلذا أفردت، وجوز أن يكون الكلام على تقدير مضاف أي جعلنا حال ابن مريم وأمه آية أو جعلنا ابن مريم وأمه ذوي آية وأن يكون على حذف آية من الأول لدلالة الثاني عليه أو بالعكس أي جعلنا ابن مريم آية لما ظهر فيه ﵇ من الخوارق كتكلمه في المهد بما تكلم صغيرا وإحيائه الموتى وإبرائه الأكمه والأبرص وغير ذلك كبيرا وجعلنا أمة آية بأن ولدت من غير مسيس، وقال الحسن: إنها ﵍ تكلمت في صغرها أيضا حيث قالت:

{ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem'in oğlunu ve annesini bir ayet kıldık”; yani hiçbir beşer teması olmaksızın ondan doğmasıyla yüce kudretimize delalet eden bir ayet kıldık. Dolayısıyla ayet ikisi arasında müşterek tek bir durumdur ve bu sebeple tekil getirilmiştir. Sözün muzaf takdiriyle 'Meryem oğlunun ve annesinin durumunu bir ayet kıldık' yahut 'Meryem oğlunu ve annesini ayet sahibi kıldık' şeklinde olması da caizdir; yine ikincinin delaleti sebebiyle birinciden 'âyeten' kelimesinin hazfedilmiş olması yahut aksinin bulunması da caizdir; yani Meryem oğlunu, çocukken beşikte konuştuğu gibi konuşması, ölüleri diriltmesi, körü ve alacalıyı iyileştirmesi ve büyüdüğünde ortaya koyduğu diğer olağanüstü haller sebebiyle bir ayet kıldık; annesini de hiçbir temas olmaksızın doğum yapmasıyla bir ayet kıldık. Hasen şöyle demiştir: 'O da aleyhesselâm çocukluğunda konuşmuş ve:

هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ [آل عمران: ٣٧] ولم تلتقم ثديا قط، وقال الخفاجي: لك أن تقول: إنما يحتاج إلى توجيه إفراد الآية بما ذكر إذا أريد أنها آية على قدرة الله تعالى أما إذا كانت بمعنى المعجزة أو الإرهاص فلا لأنها إنما هي لعيسى ﵇ لنبوته دون مريم اهـ. ولا يخفى ما فيه والوجه عندي ما تقدم، والتعبير

{ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “O, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir” [Âl-i İmrân: 37] demiştir ve hiçbir zaman meme emmemiştir.' Hafâcî şöyle demiştir: 'Şöyle diyebilirsin: Ayetin tekil kılınmasının zikredilen şekilde teviline ancak Allah Teâlâ'nın kudretine bir delil olması murad edildiğinde ihtiyaç duyulur; mucize veya irhâs manasında olduğunda ise buna gerek yoktur, çünkü bu durum Meryem'e değil, peygamberliğinden ötürü sâdece Îsâ aleyhisselâm'a aittir, [söz burada] bitti.' Bu sözdeki zafiyet gizli değildir; bana göre doğru olan vecih ise daha önce geçendir.

عن عيسى ﵇ بابن مريم وعن مريم بأمه للإيذان من أول الأمر بحيثية كونهما آية فإن نسبته ﵇ إليها مع أن النسب إلى الآباء دالة على أن لا أب له أي جعلنا ابن مريم وحدها من غير أن يكون له أب وأمه التي ولدته خاصة من غير مشاركة الأب آية، وتقديمه ﵇ لأصالته فيما ذكر من كونه آية كما قيل أن تقديم أمه في قوله تعالى: وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء: ٩١] لأصالتها فيما نسب إليها من الإحصان والنفخ، ثم اعلم أن الذي أجمع عليه الإسلاميون أنه ليس لمريم ابن سوى عيسى ﵇.

Îsâ aleyhisselâm'dan 'Meryem'in oğlu', Meryem'den de 'onun annesi' diye bahsedilmesi, en başından itibaren onların nasıl bir ayet olduklarını bildirmek içindir; zira nesep babalara nispet edilirken onun aleyhisselâm annesine nispet edilmesi, bir babasının bulunmadığına delalet eder; yani Meryem'in tek başına oğlunu –bir babası olmaksızın– ve bir babanın ortaklığı olmaksızın özellikle onu doğuran annesini bir ayet kıldık demektir. Onun aleyhisselâm öne geçirilmesi, ayet oluşunda zikredilen husustaki asıllığındandır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Onu ve oğlunu âlemlere bir ayet kıldık” [Enbiyâ: 91] kavlinde annesinin öne geçirilmesinin, iffetini koruma ve nefhedilme hususunda kendisine nispet edilen şeydeki asıllığından ötürü olduğu söylenmiştir. Şunu bil ki; Müslümanların üzerinde icmâ ettiği husus, Meryem'in Îsâ aleyhisselâm'dan başka hiçbir oğlunun bulunmadığıdır.

وزعم بعض النصارى قاتلهم الله تعالى أنها بعد أن ولدت عيسى تزوجت بيوسف النجار وولدت منه ثلاثة أبناء، والمعتمد عليه عندهم أنها كانت في حال الصغر خطيبة يوسف النجار وعقد عليها ولم يقربها ولما رأى حملها بعيسى ﵇ وهم بتخليتها فرأى في المنام ملكا أوقفه على حقيقة الحال فلما ولدت بقيت عنده مع عيسى ﵇ فجعل يربيه ويتعهده مع أولاد له من زوجة غيرها فأما هي فلم يكن يقربها أصلا، والمسلمون لا يسلمون أنها كانت معقودا عليها ليوسف ويسلمون أنها كانت خطيبته وأنه تعهدها وتعهد عيسى ﵇ ويقولون: كان ذلك لقرابته منها وَآوَيْناهُما أي جعلناهما يأويان إِلى رَبْوَةٍ هي ما ارتفع من الأرض دون الجبل.

Hıristiyanlardan bazıları –Allah Teâlâ onları kahretsin– onun Îsâ'yı doğurduktan sonra Marangoz Yûsuf ile evlendiğini ve ondan üç erkek çocuk doğurduğunu iddia etmişlerdir. Onlar nezdinde muteber olan ise, çocukluğunda Marangoz Yûsuf'un nişanlısı olduğu, onunla nikâhlandığı ancak ona yaklaşmadığı; Îsâ aleyhisselâm'a hamile olduğunu görünce onu boşamaya niyetlendiği, derken rüyasında bir melek görüp meleğin kendisine durumun hakikatini bildirdiği; doğurduğunda Îsâ aleyhisselâm ile birlikte onun yanında kaldığı, Yûsuf'un da başka bir kadından olan çocuklarıyla birlikte onu büyütüp bakımını üstlendiği, Meryem'e ise asla yaklaşmadığı şeklindedir. Müslümanlar ise onun Yûsuf'a nikâhlı olduğunu kabul etmezler; onun nişanlısı olduğunu, ona ve Îsâ aleyhisselâm'a kol kanat gerdiğini kabul eder ve 'Bu, ona olan akrabalığından ötürüydü' derler. { وَآوَيْناهُما } “ve o ikisini barındırdık”; yani sığınmalarını sağladık, { إِلى رَبْوَةٍ } “yüksek bir yere” ki bu, dağdan daha alçak olan yüksek arazidir.

واختلف في المراد هنا فأخرج وكيع وابن أبي شيبة وابن المنذر وابن عساكر بسند صحيح عن ابن عباس أنه قال في قوله تعالى: إِلى رَبْوَةٍ أنبئنا أنها دمشق، وأخرج ابن عساكر عن عبد الله بن سلام وعن يزيد بن شجرة الصحابي وعن سعيد بن المسيب وعن قتادة عن الحسن أنهم قالوا: الربوة هي دمشق، وفي ذلك حديث مرفوع أخرجه ابن عساكر عن أبي أمامة بسند ضعيف.

Burada kastedilen yer hakkında ihtilaf edilmiştir: Vekî', İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir sahih bir senetle İbn Abbâs'tan, Allah Teâlâ'nın: { إِلى رَبْوَةٍ } kavli hakkında: 'Bize onun Şam (Dımaşk) olduğu bildirildi' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Asâkir; Abdullah b. Selâm'dan, sahabi Yezîd b. Şecere'den, Saîd b. el-Müseyyeb'den ve Katâde vasıtasıyla Hasen'den 'Rabve Dımaşk'tır' dediklerini rivayet etmiştir. Bu konuda İbn Asâkir'in Ebû Ümâme'den zayıf bir senetle merfû olarak rivayet ettiği bir hadis de vardır.

وأخرج جماعة عن أبي هريرة أنه قال: هي الرملة من فلسطين، وأخرج ذلك ابن مردويه من حديثه مرفوعا،

Bir cemaat Ebû Hüreyre'den onun: 'O, Filistin'deki Remle'dir' dediğini rivayet etmiş; İbn Merdûye de bunu ondan merfû bir hadis olarak rivayet etmiştir.

وأخرج الطبراني في الأوسط، وجماعة عن مرة البهزي قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: الربوة الرملة

Taberânî el-Evsat'ta ve bir topluluk Mürre el-Behzî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Rabve, Remle'dir.'

، وأخرج ابن جرير وغيره عن الضحاك أنه قال: هي بيت المقدس، وأخرج هو وغيره أيضا عن قتادة أنه قال: كنا نحدث أن الربوة بيت المقدس، وذكروا عن كعب أن أرضه كبد الأرض وأقربها إلى السماء بثمانية عشر ميلا ولذا كان المعراج ورفع عيسى ﵇ منه، وهذا القول أوفق بإطلاق الربوة على ما سمعت من معناها، وأخرج ابن المنذر، وغيره عن وهب وابن جرير وغيره عن ابن زيد الربوة مصر، وروي عن زيد بن أسلم أنه قال: هي الاسكندرية، وذكروا أي قرى مصر كل واحدة منها على ربوة مرتفعة لعموم النيل في زيادته جميع أرضها فلو لم تكن القرى على الربى لغرقت، وذكر أن سبب هذا الإيواء أن ملك ذلك الزمان عزم على قتل عيسى ﵇ ففرت به أمه إلى أحد هذه الأماكن التي ذكرت كذا في البحر، ورأيت في إنجيل متى أن عيسى ﵇ لما ولد في بيت لحم في أيام هيرودس الملك وافى جماعة من المجوس من المشرق إلى أورشليم يقولون: أين المولود ملك اليهود فقد رأينا نجمة في المشرق وجئنا لنسجد له فلما سمع هيرودس اضطرب وجمع رؤساء الكهنة وكتبة الشعب فسألهم أين يولد المسيح؟ فقالوا: في بيت لحم فدعا المجوس سرا وتحقق منهم الزمان الذي ظهر لهم فيه النجم وأرسلهم إلى بيت لحم وقال لهم: اجهدوا في البحث عن هذا المولود فإذا وجدتموه فأخبروني لأسجد له معكم فذهبوا فوجوده مع مريم فسجدوا وقربوا القرابين ورأوا في المنام أن لا يرجعوا إلى هيرودس فذهبوا إلى كورتهم ورأى يوسف في المنام ملكا يقول له قم فخذ الطفل وأمه واهرب إلى مصر وكن هناك حتى أقول لك فإن هيردوس قد عزم على أن يطلب الطفل ليهلكه فقام وأخذ الطفل وأمه ليلا ومضى إلى مصر وكان هناك وفاة هيرودس فلما توفي رأى يوسف الملك في المنام يقول له: قم فخذ الطفل وأمه واذهب إلى

İbn Cerîr ve diğerleri Dahhâk'tan onun: 'O, Beytülmakdis'tir' dediğini rivayet etmişlerdir. Yine o ve başkaları Katâde'den: 'Bize Rabve'nin Beytülmakdis olduğu anlatılırdı' dediğini rivayet etmişlerdir. Ka'b'dan ise oranın yeryüzünün göbeği ve semaya on sekiz mil ile en yakın yeri olduğunu, bu yüzden Mi'rac'ın oradan gerçekleştiğini ve Îsâ aleyhisselâm'ın da oradan göğe yükseltildiğini nakletmişlerdir. Bu görüş, anlamını işittiğin 'rabve' kelimesinin ıtlakına daha uygundur. İbnü'l-Münzir ve diğerleri Vehb'den; İbn Cerîr ve diğerleri İbn Zeyd'den Rabve'nin Mısır olduğunu rivayet etmişlerdir. Zeyd b. Eslem'den ise onun İskenderiye olduğunu söylediği rivayet edilmiştir. Şöyle belirtmişlerdir: Yani Mısır köylerinin her biri yüksek bir tepe üzerindedir; zira Nil kabardığında bütün arazisini kaplar; şayet köyler tepeler üzerinde olmasaydı sular altında kalırdı. Bu barındırmanın sebebinin ise o devrin hükümdarının Îsâ aleyhisselâm'ı öldürmeye azmetmesi ve annesinin onu alarak zikredilen bu yerlerden birine kaçması olduğu zikredilmiştir; el-Bahr'da böyle geçer. Matta İncili'nde gördüğüme göre Îsâ aleyhisselâm Kral Hirodes günlerinde Beytüllahim'de doğduğunda, Doğudan bir grup Mecûsî Kudüs'e gelerek: 'Yahudilerin kralı olarak doğan çocuk nerede? Zira biz onun yıldızını Doğuda gördük ve ona secde etmeye geldik' dediler. Hirodes bunu duyunca telaşlandı; başkâhinleri ve halkın din bilginlerini toplayarak onlara Mesih'in nerede doğacağını sordu. Onlar: 'Beytüllahim'de' dediler. Bunun üzerine Mecûsîleri gizlice çağırıp yıldızın kendilerine göründüğü vakti tam olarak öğrendi ve onları Beytüllahim'e gönderip: 'Gidin, bu çocuğu dikkatle arayın; onu bulduğunuzda bana haber verin ki ben de gelip ona secde edeyim' dedi. Onlar da gittiler, çocuğu Meryem ile birlikte buldular; secde edip hediyeler sundular. Rüyalarında Hirodes'e dönmemeleri bildirilince başka yoldan memleketlerine döndüler. Yûsuf da rüyasında bir melek gördü; melek ona: 'Kalk, çocuğu ve annesini alıp Mısır'a kaç ve ben sana söyleyene kadar orada kal; zira Hirodes çocuğu helak etmek için arayacaktır' dedi. O da kalktı, geceleyin çocuğu ve annesini alıp Mısır'a gitti ve Hirodes'in ölümüne kadar orada kaldı. Hirodes ölünce Yûsuf rüyasında meleğin kendisine şöyle dediğini gördü: 'Kalk, çocuğu ve annesini alıp

أرض إسرائيل فقد مات من يطلب نفس الطفل فقام وأخذهما وجاء إلى أرض إسرائيل فلما سمع أن أرشلاوس قد ملك على اليهودية بعد أبيه هيرودس خاف أن يذهب هناك فأخبر في المنام وذهب إلى تخوم الجليل فسكن في مدينة تدعى ناصرة اهـ، فإن صح هذا كان الظاهر أن الربوة في أرض مصر أو ناصرة من أرض الشام والله تعالى أعلم، وقرأ أكثر القراء «ربوة» بضم الراء وهي لغة قريش.

İsrâil topraklarına git; zira çocuğun canına kasteden öldü.' O da kalktı, ikisini alıp İsrâil topraklarına geldi. Ancak Arhelaus'un babası Hirodes'in yerine Yahudiye'ye kral olduğunu duyunca oraya gitmekten korktu; rüyada uyarılınca Celîle sınırlarına gitti ve Nâsıra denilen bir şehirde ikamet etti, [söz burada] bitti. Şayet bu doğruysa, Rabve'nin Mısır topraklarında yahut Şam topraklarındaki Nâsıra'da olduğu zahir olur. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir. Kurrânın çoğu Kureyş lehçesi olan râ harfinin dammesiyle «ربوة» şeklinde okumuştur.

وقرأ أبو إسحاق السبيعي «ربوة» بكسرها، وابن أبي إسحاق «رباة» بضم الراء وبالألف، وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما والأشهب العقيلي والفرزدق والسلمي في نقل صاحب اللوامح بفتحها وبالألف. وقرىء بكسرها وبالألف ذاتِ قَرارٍ أي مستقر من أرض منبسطة، والمراد أنها في واد فسيح تنبسط به نفس من يأوي إليه، وقال مجاهد: ذات ثمار وزروع، والمراد أنها محل صالح لقرار الناس فيه لما فيه من الزروع والثمار وهو أنسب بقوله تعالى:

Ebû İshâk es-Sebîî râ'nın kesresiyle «ربوة», İbn Ebî İshâk râ'nın dammesi ve elif ile «رباة», Zeyd b. Ali radıyallâhu anhümâ, el-Eşheb el-Ukaylî, el-Ferazdak ve el-Levâmih sahibinin nakline göre Sülemî ise râ'nın fethası ve elif ile okumuşlardır. Râ'nın kesresi ve elif ile de okunmuştur. { ذاتِ قَرارٍ } “yerleşmeye elverişli”; yani düz araziden oluşan oturulacak bir yer demektir. Maksat, oraya sığınan kimsenin gönlünün ferahlayacağı geniş bir vadide olmasıdır. Mücâhid: 'Meyveleri ve ekinleri olan yer' demiştir. Maksat, barındırdığı ekin ve meyvelerden ötürü insanların yerleşmesine elverişli bir mekân olmasıdır ki bu Allah Teâlâ'nın şu kavline daha uygundur:

وَمَعِينٍ أي وماء معين أي جار، ووزنه فعيل على أن الميم أصلية من معنى جرى، وأصله الإبعاد في الشيء ومنه أمعن النظر.

{ وَمَعِينٍ } “ve akan bir su”; yani akan bir su kaynağı [bulunan]. Mîm harfinin asıl olması esasına göre 'ma'ane' (aktı) fiilinden faîl veznindedir; aslı bir şeyde derinleşmektir, nitekim 'em'ane'n-nazar' (derin derin baktı) ifadesi de buradan gelir.

وفي البحر معن الشيء معانة كثر أو من الماعون، وإطلاقه على الماء الجاري لنفعه، وجوز أن يكون وزنه مفعول كمخيط على أن الميم زائدة من عانه أدركه بعينه كركبه إذا ضربه بركبته وإطلاقه على الماء الجاري لما أنه في الأغلب يكون ظاهرا مشاهدا بالعين، ووصف الماء بذلك لأنه الجامع لانشراح الصدر وطيب المكان وكثرة المنافع يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ حكاية لرسول الله ﷺ على وجه الإجمال لما خوطب به كل رسول في عصره جيء بها إثر حكاية إيواء عيسى وأمه ﵉ إلى الربوة إيذانا بأن ترتيب مبادي النعم لم تكن من خصائص عيسى ﵇ بل إباحة الطيبات شرع قديم جرى عليه جميع الرسل ﵈ ووصوا به أي وقلنا لكل رسول كل من الطيبات واعمل صالحا فعبر عن تلك الأوامر المتعددة المتعلقة بالرسل بصيغة الجمع عند الحكاية إجمالا للإيجاز أو حكاية لما ذكر لعيسى وأمه ﵉ عند إيوائهما إلى الربوة ليقتديا بالرسل في تناول ما رزقا كأنه قيل آويناهما إلى ربوة ذات قرار ومعين وقلنا أو قائلين لهما هذا أي أعلمناهما أو معلميهما أن الرسل كلهم خوطبوا بهذا فكلا واعملا اقتداء بهم، وجوز أن يكون نداء لعيسى ﵇ وأمرا له بأن يأكل من الطيبات،

el-Bahr'da şöyle geçer: 'Ma'ane'ş-şey'ü ma'âneten' bir şeyin çoğalması demektir; yahut da el-mâûn kelimesindendir; faydasından ötürü bu isim akan suya verilmiştir. Mîm harfinin zâid olması esasına göre mahyît gibi mef'ûl vezninde olması da caizdir; dizle vurmaya 'rakabehû' denildiği gibi gözle görmeye de 'ânehu' denilmesinden gelir; çoğunlukla gözle açıkça görüldüğü için akan suya bu ad verilmiştir. Suyun bu şekilde nitelenmesi; gönül ferahlığını, mekânın güzelliğini ve faydaların çokluğunu kendisinde toplamasından ötürüdür. { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin” hitabı, her peygambere kendi asrında hitap edilen şeyin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e icmâlî bir şekilde aktarılmasıdır; Îsâ ve annesinin aleyhimesselâm Rabve'ye sığındırılmalarının anlatılmasının hemen ardından getirilmiştir; zira nimetlerin başlangıç sebeplerinin Îsâ aleyhisselâm'a has olmadığını, bilakis temiz şeylerin helal kılınmasının bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm tâbi olduğu ve kendilerine tavsiye edilen kadim bir şeriat olduğunu bildirmek içindir; yani 'Biz her peygambere: Temiz şeylerden ye ve salih amel işle dedik' demektir. Peygamberlerle ilgili bu müteaddit emirler icmâlî aktarım esnasında îcâz (kısalık) için çoğul sîgasıyla ifade edilmiştir; yahut rızıklandıkları şeyleri yerken peygamberlere uysunlar diye Rabve'ye sığındırıldıklarında Îsâ ve annesine aleyhimesselâm söylenen sözün aktarımıdır; sanki 'Biz onları yerleşmeye elverişli ve suyu akan bir tepeye yerleştirdik ve onlara şöyle dedik' yahut 'onlara: Bütün peygamberlere böyle hitap edildi, siz de onlara uyarak yiyin ve amel edin diye bildirdik' denilmiştir. Bu hitabın Îsâ aleyhisselâm'a bir nida ve temiz şeylerden yemesi yönünde ona bir emir olması da caiz görülmüştür.

فقد جاء في حديث مرسل عن حفص ابن أبي جبلة عن النبي ﷺ أنه قال في قوله تعالى: يا أَيُّهَا الرُّسُلُ إلخ: ذاك عيسى ابن مريم كان يأكل (١) من غزل أمه

Nitekim Hafs b. Ebî Cebele'den mürsel olarak gelen bir hadiste Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ } vb. kavli hakkında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'O, Meryem oğlu Îsâ'dır; annesinin eğirdiği ipliğin (kazancından) (١) yerdi.'

، وعن الحسن ومجاهد وقتادة والسدي والكلبي أنه نداء لرسول الله ﷺ وخطاب له والجمع للتعظيم واستظهر ذلك النيسابوري، وما وقع في شرح التلخيص تبعا للرضي من أن قصد التعظيم بصيغة الجمع في غير ضمير المتكلم لم يقع في الكلام القديم خطأ لكثرته في كلام العرب مطلقا بل في جميع الألسنة وقد صرح به الثعالبي في فقه اللغة، والمراد بالطيبات على ما اختاره شيخ الإسلام وغيره ما يستطاب ويستلذ من مباحات المأكل والفواكه، واستدل له بأن السياق يقتضيه والأمر عليه للإباحة والترفيه وفيه إبطال للرهبانية التي ابتدعتها النصارى، وقيل المراد بالطيبات ما حل والأمر تكليفي، وأيد بتعقيبه بقوله تعالى: وَاعْمَلُوا صالِحاً أي عملا صالحا، وقد يؤيد بما

Hasen, Mücâhid, Katâde, Süddî ve Kelbî'den nakledildiğine göre bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir nida ve bir hitaptır; çoğul sîgası ise tazim (saygı) içindir ve Nîsâbûrî de bu görüşü benimsemiştir. Şerhu't-Telhîs'te Radî'ye uyularak geçen, mütekellim zamiri dışındaki çoğul sîgasıyla tazim kastının kadim Arap kelamında vaki olmadığı iddiası bir yanılgıdır; çünkü bu, mutlak olarak Arap kelamında, hatta bütün dillerde pek çoktur ve Seâlibî de Fıkhu'l-Luga'da bunu açıkça belirtmiştir. Şeyhülislâm ve diğerlerinin tercihine göre tayyibâttan maksat; yiyecek ve meyvelerden mubah olup lezzetli ve hoş bulunan şeylerdir. Bağlamın bunu gerektirmesi delil olarak getirilmiştir; buna göre emir ibâha ve rahatlık içindir ve bunda Hıristiyanların uydurduğu ruhbanlığın iptali vardır. Bir görüşe göre tayyibâttan maksat helal olan şeylerdir ve emir teklifîdir. Bu görüş, ardından Allah Teâlâ'nın: { وَاعْمَلُوا صالِحاً } “ve salih amel işleyin”; yani yararlı iş yapın buyruğunun gelmesiyle desteklenmiştir. Yine bu husus,

أخرجه أحمد في الزهد وابن أبي حاتم وابن مردويه والحاكم وصححه عن أم عبد الله أخت شداد بن أوس رضي الله تعالى عنها أنها بعثت إلى النبي ﷺ بقدح لبن عند فطره وهو صائم فرد إليها رسولها أنى لك هذا اللبن؟ قالت: من شاة لي فرد إليها رسولها أنى لك الشاة؟ فقالت: اشتريتها من مالي فشرب منه ﵊ فلما كان من الغد أتته أم

[Nitekim bunu] Ahmed ez-Zühd’de, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve [rivayetin] sahih olduğunu belirterek Hâkim, Şeddâd b. Evs’in kız kardeşi Ümmü Abdillâh radıyallâhu teâlâ anhâ’dan rivayet etmiştir: Kendisi, oruçlu olduğu bir sırada iftar vaktinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem’e bir kap süt göndermişti. Bunun üzerine [Resûlullah] ona elçisini geri gönderip: 'Bu süt sana nereden geldi?' [diye sordurdu]. O: 'Bana ait bir koyundan.' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ona elçisini tekrar gönderip: 'O koyun sana nereden geldi?' [diye sordurdu]. Kadın: 'Onu kendi malımla satın aldım.' deyince, [Resûlullah] aleyhisselâm ondan içti. Ertesi gün olunca Ümmü

عبد الله فقالت: يا رسول الله بعثت إليك بلبن فرددت إليّ الرسول فيه فقال ﷺ لها: «بذلك أمرت الرسل قبلي أن لا تأكل إلا طيبا ولا تعمل إلا صالحا»

Abdullah gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sana süt göndermiştim ama sen onun hakkında bana elçi gönderdin?' dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: 'Benden önceki peygamberlere de ancak temiz olanı yemeleri ve ancak salih amel işlemeleri emredilmişti.'

وكذا بما

Aynı şekilde şu [hadisle de desteklenir]:

أخرجه مسلم والترمذي وغيرهما عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ يا أيها الناس إن الله تعالى طيب لا يقبل إلا طيبا وإن الله تعالى أمر المؤمنين بما أمر به المسلمين فقال: يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً وقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ [البقرة: ١٧٢] ثم ذكر الرجل يطيل السفر أشعث أغبر ومطعمه حرام ومشربه حرام وملبسه حرام وغذي بالحرام يمد يديه إلى السماء يا رب يا رب فأنى يستجاب لذلك»

Müslim, Tirmizî ve başkalarının Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ey insanlar! Şüphesiz Allah Teâlâ tayyibtir (tertemizdir), ancak tayyib olanı kabul eder. Şüphesiz Allah Teâlâ, peygamberlere emrettiği şeyleri müminlere de emretmiş ve: { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin” buyurmuştur. Yine: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ } [el-Bakara: 172] “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin” buyurmuştur.' Sonra uzun bir yolculuğa çıkmış, saçı başı dağınık, toz toprak içinde, yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiş bir adamı zikretti ki; ellerini semaya uzatıp: 'Yâ Rabbi! Yâ Rabbi!' der. Böylesinin duası nasıl kabul edilsin!»

وتقديم الأمر بأكل الحلال لأن أكل الحلال معين على العمل الصالح.

Helal yeme emrinin öne alınması, helal yemenin salih amele yardımcı olmasından dolayıdır.

وجاء في بعض الأخبار أن الله تعالى لا يقبل عبادة من في جوفه لقمة من حرام، وصح أيما لحم نبت من سحت فالنار أولى به. ولعل تقديم الأمر الأول على تقدير حمل الطيب على ما يستلذ من المباحات لأنه أوفق بقوله تعالى: وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ وفي الأمر بعده بالعمل الصالح حث على الشكر.

Bazı rivayetlerde Allah Teâlâ'nın, midesinde haram bir lokma bulunan kimsenin ibadetini kabul etmeyeceği gelmiştir. Nitekim: 'Haramdan biten her bir ete cehennem ateşi daha layıktır' hadisi sahihtir. Tayyibin (temiz olanın) mubah şeylerden lezzetli bulunanlara hamledilmesi takdirinde ilk emrin öne alınması, Allah Teâlâ'nın: { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ } “ve her ikisini de yerleşmeye elverişli, suyu bulunan yüksek bir yere yerleştirdik” buyruğuna daha uygun olmasından ötürüdür. Ardından gelen salih amel emrinde ise şükre teşvik vardır.

إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ من الأعمال الظاهرة والباطنة عَلِيمٌ فأجازيكم عليه، وفي البحر أن هذا تحذير للرسل ﵈ في الظاهر والمراد أتباعهم وَإِنَّ هذِهِ أي الملة والشريعة، وأشير إليها بهذه للإشارة إلى كمال ظهور أمرها في الصحة والسداد وانتظامها بسبب ذلك في سلك الأمور المشاهدة أُمَّتُكُمْ أي ملتكم وشريعتكم والخطاب للرسل ﵈ على نحو ما مر وقيل عام لهم ولغيرهم وروي ذلك عن مجاهد، والجملة على ما قال الخفاجي عطف على الجملة إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ فالواو من المحكي، وقيل هي من الحكاية وقد عطفت قولا على قول، والتقدير قلنا يا أيها الرسل كلوا إلخ وقلنا لهم إن هذه أمتكم ولا يخفى بعده.

{ إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz ben, yaptıklarınızı”; zâhirî ve bâtınî amellerinizi { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilmekteyim”, dolayısıyla size bunun karşılığını veririm. el-Bahr'da belirtildiğine göre bu, zâhirde peygamberlere aleyhimüsselâm bir uyarıdır, ancak maksat onların tabileridir. { وَإِنَّ هذِهِ } “Ve şüphesiz bu”; yani din ve şeriat [tek bir dindir]. Ona 'bu' (hâzihî) diye işaret edilmesi, sıhhat ve doğruluk konusundaki durumunun kemâl derecesinde apaçık olmasına ve bu sayede gözle görülen şeyler kabilinden sayılmasına işaret etmek içindir. { أُمَّتُكُمْ } “sizin ümmetinizdir”; yani dininiz ve şeriatınızdır. Hitap, daha önce geçtiği üzere peygamberleredir aleyhimüsselâm. Bir görüşe göre ise hem onlara hem de başkalarına geneldir; bu rivayet Mücâhid'den nakledilmiştir. Hafâcî'nin belirttiğine göre bu cümle, { إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } cümlesine matuftur; dolayısıyla vav, aktarılan söze (mahkîye) dâhildir. Bir görüşe göre ise hikâyeye (aktarıma) aittir ve bir sözü başka bir söze atfetmiştir. Takdiri: 'Ey peygamberler! Yiyiniz... dedik ve onlara şüphesiz bu sizin ümmetinizdir dedik' şeklindedir; fakat bunun uzak bir ihtimal olduğu açıktır.

وقيل: الواو ليست للعطف والجملة بعدها مستأنفة غير معطوفة على ما قبلها وهو كما ترى، وقوله سبحانه أُمَّةً واحِدَةً حال مبنية من الخبر والعامل فيها معنى الإشارة أي أشير إليها في حال كونها شريعة متحدة في الأصول التي لا تتبدل بتبدل الأعصار وقيل هذِهِ إشارة إلى الأمم الماضية للرسل، والمعنى أن هذه جماعتكم جماعة واحدة متفقة على الإيمان والتوحيد في العبادة وَأَنَا رَبُّكُمْ أي من غير أن يكون لي شريك في الربوبية، وهذه الجملة عطف على جملة «إن هذه» إلخ المعطوفة على ما تقدم وهما داخلان في حيز التعليل للعمل الصالح لأن الظاهر أن قوله سبحانه: إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ تعليل لذلك، ولعل المراد بالعمل الصالح ما يشمل العقائد الحقة والأعمال الصحيحة، واقتضاء المجازاة والربوبية لذلك ظاهر وأما اقتضاء اتحاد الشريعة في الأصول التي لا تتبدل لذلك فباعتبار أنه دليل حقية العقائد وحقيقتها تقتضي الإتيان بها والإتيان بها يقتضي الإتيان بغيرها من الأعمال الصالحة بل قيل لا يصح الاعتقاد مع ترك العمل، وعلى هذا يكون قوله تعالى: فَاتَّقُونِ كالتصريح بالنتيجة فيكون الكلام نظير قولك: العالم حادث لأنه متغير وكل متغير حادث فالعالم حادث.

Bir görüşe göre: Vav atıf için değildir ve sonrasındaki cümle müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olup öncesine matuf değildir; fakat bu görüşün durumu ortadadır. Cenâb-ı Hakk'ın: { أُمَّةً واحِدَةً } “tek bir ümmettir” buyruğu, haberden yapılmış bir hâldir ve onda amel eden işaret manasıdır; yani asırların değişmesiyle değişmeyen asıllarda birleşmiş bir şeriat olduğu hâlde ona işaret edilmiştir. Bir görüşe göre { هذِهِ } peygamberlerin geçmiş ümmetlerine işarettir; manası ise: 'Bu sizin topluluğunuz, ibadette tevhid ve iman üzerinde ittifak etmiş tek bir topluluktur' demektir. { وَأَنَا رَبُّكُمْ } “ve ben de sizin Rabbinizim”; yani rubûbiyyette benim hiçbir ortağım olmaksızın [Rabbinizim]. Bu cümle, öncesine matuf olan 'Şüphesiz bu...' cümlesine matuftur ve her ikisi de salih amelin gerekçelendirilmesi kapsamına dâhildir; zira zâhir olan, Cenâb-ı Hakk'ın: { إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben, yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim” buyruğunun buna bir gerekçe olmasıdır. Muhtemelen salih amelden maksat, hak inançları ve sahih amelleri kapsayan şeydir. Karşılık verme ve rubûbiyyetin bunu gerektirmesi açıktır. Şeriatın değişmeyen asıllarda bir olmasının bunu gerektirmesi ise, onun inançların hak olduğuna delil olması itibarıyladır; inançların hak oluşu onların gereğinin yerine getirilmesini gerektirir, onların yerine getirilmesi ise diğer salih amellerin yapılmasını gerektirir, hatta ameli terk etmekle inancın sahih olmayacağı söylenmiştir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّقُونِ } “O halde benden sakının” buyruğu, neticenin açıkça ifadesi gibi olur. Dolayısıyla bu kelam; 'Âlem sonradan olmadır; çünkü değişkendir, her değişken sonradan olmadır, o hâlde âlem sonradan olmadır' sözüne benzer.

وفي إرشاد العقل السليم أن ضمير الخطاب في قوله تعالى: رَبُّكُمْ وفي قوله سبحانه: فَاتَّقُونِ للرسل والأمم جميعا على أن الأمر في حق الرسل للتهييج والإلهاب وفي حق الأمة للتحذير والإيجاب، والفاء لترتيب الأمر أو وجوب الامتثال به على ما قبله من اختصاص الربوبية به سبحانه واتحاد الأمة فإن كلّا منهما موجب للاتقاء حتما، والمعنى فاتقون في شق العصا والمخالفة بالإخلال بموجب ما ذكر.

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Allah Teâlâ'nın: { رَبُّكُمْ } “Rabbinizim” ve Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاتَّقُونِ } “O halde benden sakının” buyruğundaki hitap zamiri, peygamberlerin ve ümmetlerin tamamınadır; şu şartla ki emir, peygamberler hakkında şevklendirme ve gayrete getirme, ümmet hakkında ise uyarma ve vacip kılma içindir. Fâ harfi ise emrin veya ona uymanın gerekliliğinin, öncesinde geçen rubûbiyyetin Cenâb-ı Hakk'a mahsus oluşuna ve ümmetin birliğine bağlanması (tertip) içindir; zira bu ikisinin her biri mutlaka sakınmayı gerektirir. Manası şudur: Birlik ve beraberliği bozma ve zikredilen hususların gereğini ihlal ederek muhalefet etme konusunda benden sakının.

وقرأ الحرميان وأبو عمرو «وأن» بفتح الهمزة وتشديد النون، وخرج على تقدير حرف الجر أي ولأن هذه إلخ، والجار والمجرور متعلق باتقون، قال الخفاجي: والكلام في الفاء الداخلة عليه كالكلام في فاء قوله تعالى: فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ وهي للسببية وللعطف على ما قبله وهو اعْمَلُوا والمعنى اتقوني لأن العقول متفقة على ربوبيتي والعقائد

Haremeyn kurrâsı (Nâfi ve İbn Kesîr) ile Ebû Amr, hemzenin fethası ve nûn'un şeddesiyle 'Ve enne' şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat, cer harfinin takdiriyle; yani 've şüphesiz bu...' takdiriyle açıklanmıştır; câr ve mecrûr { اتَّقُونِ } lafzına müteallıktır. Hafâcî şöyle demiştir: 'Bunun başına gelen fâ harfi hakkındaki açıklama, Allah Teâlâ'nın: { فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } buyruğundaki fâ harfi gibidir. O, sebebiyyet ve öncesindeki { اعْمَلُوا } lafzına atıf içindir. Manası şudur: Benden sakının; çünkü akıllar benim rubûbiyyetim ve takvayı gerektiren hak

الحقة الموجبة للتقوى انتهى، ولا يخلو عن شيء، وجوز أن تكون إِنَّ هذِهِ إلخ على هذه القراءة معطوفا على ما تَعْمَلُونَ والمعنى إني عليم بما تعملون وبأن هذه أمتكم أمة واحدة إلخ فهو داخل في حيز المعلوم. وضعف بأنه لا جزالة في المعنى عليه، وقيل: هو معمول لفعل محذوف أي واعلموا أن هذه أمتكم إلخ وهذا المحذوف معطوف على «اعملوا» ولا يخفى أن هذا التقدير خلاف الظاهر.

inançlar üzerinde ittifak etmiştir.' (Hafâcî'nin sözü bitti). Ancak bu izah birtakım eleştirilerden uzak değildir. Bu kıraate göre { إِنَّ هذِهِ } vb. kısmının { ما تَعْمَلُونَ } ifadesine matuf olması da caiz görülmüştür. Bu durumda mana: 'Şüphesiz ben yaptıklarınızı ve bu ümmetinizin tek bir ümmet olduğunu bilmekteyim...' şeklinde olur; dolayısıyla bilinenler kapsamına girer. Fakat bu mana üzerinde bir fesahat ve güzellik bulunmadığı gerekçesiyle zayıf görülmüştür. Bir görüşe göre ise mahzuf bir fiilin mefulüdür; yani 'Bilin ki bu sizin ümmetinizdir...' takdirindedir ve bu mahzuf fiil { اعْمَلُوا } emrine matuftur. Bu takdirin zâhire aykırı olduğu ise gizli değildir.

وقرأ ابن عامر «وأن» بفتح الهمزة وتخفيف النون على أنها المخففة من الثقيلة ويعلم توجيه الفتح مما ذكرنا.

İbn Âmir ise şeddeli nûndan hafifletilmiş (muhaffefe) kabul ederek hemzenin fethası ve nûn'un sükûnuyla 'Ve en' şeklinde okumuştur. Fethanın gerekçesi zikrettiğimiz açıklamalardan anlaşılmaktadır.

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ الضمير لما دل عليه الأمة من أربابها إن كانت بمعنى الملة أو لها وإن كانت بمعنى الجماعة، وجوز أن يراد بالأمة أولا الملة وعند عود الضمير عليها الجماعة على أن ذلك من باب الاستخدام، والمراد حكاية ما ظهر من أمم الرسل ﵈ من مخالفة الأمر، والفاء لترتيب عصيانهم على الأمر لزيادة تقبيح حالهم، وتقطع بمعنى قطع كتقدم بمعنى قدم والمراد بأمرهم أمر دينهم إما على تقدير مضاف أو على جعل الإضافة عهدية أي قطعوا أمر دينهم وجعلوه أديانا مختلفة مع اتحاده، وجوز أن يراد بالتقطع التفرق، و «أمرهم» منصوب بنزع الخافض أي فتفرقوا وتحزبوا في أمرهم، ويجوز أن يكون أَمْرَهُمْ على هذا نصبا على التمييز عند الكوفيين المجوزين تعريف التمييز بَيْنَهُمْ زُبُراً أي قطعا جمع زبور بمعنى فرقة، ويؤيده أنه قرىء «زبرا» بضم الزاي وفتح الباء فإنه مشهور ثابت في جمع زبرة بمعنى قطعة وهو حال من «أمرهم» أو من واو (تقطعوا) أو مفعول ثان له فإنه مضمن معنى جعلوا، وقيل: جمع زبور بمعنى كتاب من زبرت بمعنى كتبت وهو مفعول ثان لتقطعوا المضمن معنى الجعل أي قطعوا أمر دينهم جاعلين له كتبا.

{ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ } “Fakat onlar kendi işlerini parçalara böldüler”. Zamir, şayet 'millet' (din) manasındaysa ümmet kelimesinin delalet ettiği din ehline; şayet 'topluluk' manasındaysa bizzat ümmete döner. İstihdâm sanatı yoluyla ümmetten öncelikle dinin kastedilmiş olması, zamir ona dönerken ise topluluğun kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Maksat, peygamberlerin aleyhimüsselâm ümmetlerinden sadır olan emre muhalefeti nakletmektir. Fâ harfi, durumlarını daha da çirkin göstermek maksadıyla isyanlarının emrin hemen ardından geldiğini bildirmek içindir. Takatta'a (تَقَطَّعَ), takaddeme (تَقَدَّمَ) fiilinin kaddeme (قَدَّمَ) anlamına gelmesi gibi kata'a (قَطَعَ) manasındadır. Onların işlerinden maksat, ya bir muzaf takdiriyle ya da izafetin ahd için kılınmasıyla din işleridir; yani din işlerini parçaladılar ve tek bir din iken onu farklı dinler haline getirdiler. Takattu' (parçalanma) kelimesiyle tefrikaya düşmenin (ayrışmanın) kastedilmiş olması da caizdir. Bu durumda 'kendi işlerini' lafzı harf-i cerrin hazfiyle (nez'u'l-hâfız) mansubdur; yani kendi işlerinde ayrılığa düşüp fırkalara bölündüler. Bu takdire göre 'emrahum' lafzının, temyizin marife olmasını caiz gören Kûfelilere göre temyiz olarak mansub olması da caizdir. { بَيْنَهُمْ زُبُراً } “aralarında parça parça”; yani fırka manasında olan zebûr kelimesinin çoğulu olarak parçalar halinde [böldüler]. Zâ harfinin zammesi ve bâ harfinin fethasıyla 'Züberan' şeklinde okunmuş olması da bunu destekler; zira bu, parça manasındaki zübre kelimesinin çoğulu olarak meşhur ve sabittir. Bu lafız 'emrahum'dan veya { تقطعوا } fiilinin vâv'ından hâldir yahut 'ce'alû' (kıldılar/yaptılar) manasını tazammun ettiği için o fiilin ikinci mefulüdür. Bir görüşe göre ise zebertü (yazdım) kökünden kitap manasındaki zebûr kelimesinin çoğuludur ve kılma/yapma manasını tazammun eden takatta'û fiilinin ikinci mefulüdür; yani din işlerini kitaplar haline getirerek parçaladılar.

وجوز أن يكون حالا من أَمْرَهُمْ على اعتبار تقطعوا لازما أي تفرقوا في أمرهم حال كونه مثل الكتب السماوية عندهم. وقيل: إنها حال مقدرة أو منصوب بنزع الخافض أي في كتب، وتفسير زُبُراً بكتب رواه جماعة عن قتادة كما في الدر المنثور، ولا يخفى خفاء المعنى عليه ولا يكاد يستقيم إلا بتأويل فتدبر.

Takatta'û fiilinin lâzım kabul edilmesi durumunda { أَمْرَهُمْ } lafzından hâl olması da caiz görülmüştür; yani kendi işleri yanlarında semavî kitaplar gibi iken onda ayrılığa düştüler. Bir görüşe göre ise takdîrî bir hâldir yahut cer harfinin hazfiyle mansubdur; yani 'kitaplar halinde/kitaplarda' demektir. { زُبُراً } lafzının kitaplar olarak tefsiri ed-Dürrü'l-Mensûr'da geçtiği üzere Katâde'den bir topluluk tarafından rivayet edilmiştir. Ancak bu takdirde mananın kapalı olduğu gizli değildir ve ancak bir teville oturabilir, iyi düşün!

وقرىء «زبرا» بإسكان الباء للتخفيف كرسل في رسل، وجاء فَتَقَطَّعُوا هنا بالفاء إيذانا بأن ذلك اعتقب الأمر وفيه مبالغة في الذم كما أشرنا إليه، وجاء في سورة الأنبياء بالواو فاحتمل معنى الفاء واحتمل تأخر تقطعهم عن الأمر، وجاء هنا وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ وهو أبلغ في التخويف والتحذير مما جاء هناك من قوله تعالى هناك: وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ [الأنبياء: ٩٢] لأن هذه جاءت عقيب إهلاك طوائف كثيرين قوم نوح والأمم الذين من بعدهم وفي تلك السورة وإن تقدمت أيضا قصة نوح وما قبلها فإنه جاء بعدها ما يدل على الإحسان واللطف التام في قصة أيوب وزكريا ومريم فناسب الأمر بالعبادة لمن هذه صفته ﷿ قاله أبو حيان، وما ذكره أولا غير واف بالمقصود، وما ذكره ثانيا قيل عليه: إنه مبني على أن الآية تذييل للقصص السابقة أو لقصة عيسى ﵇ لابتداء كلام فإنه حينئذ لا يفيد ذلك إلا أن يراد أنه وقع في الحكاية لهذه المناسبة فتأمل.

Rüsül kelimesinin rusl okunması gibi, hafifletme maksadıyla bâ harfinin sükûnuyla 'zübran' şeklinde de okunmuştur. Burada { فَتَقَطَّعُوا } ifadesinin fâ ile gelmesi, bu durumun emrin hemen akabinde gerçekleştiğini bildirmek içindir ve işaret ettiğimiz üzere bunda yergide mübalağa vardır. Enbiyâ Sûresi'nde ise vâv ile gelmiştir; dolayısıyla fâ manasını taşıması da parçalanmalarının emirden sonra gecikmeli olmasını taşıması da muhtemeldir. Burada: { وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ } “ve ben de sizin Rabbinizim; o halde benden sakının” şeklinde gelmiştir ki bu, oradaki Allah Teâlâ'nın: { وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ } [el-Enbiyâ: 92] “ve ben de sizin Rabbinizim; o halde bana kulluk edin” buyruğundan korkutma ve uyarma bakımından daha beliğdir. Çünkü buradaki ayet Nûh kavmi ve onlardan sonraki ümmetler gibi pek çok fırkanın helak edilmesinin hemen ardından gelmiştir. O sûrede ise her ne kadar Nûh kıssası ve öncesi geçmiş olsa da, ardından Eyyûb, Zekeriyyâ ve Meryem kıssalarında tam bir ihsan ve lütfa delalet eden hususlar gelmiştir; dolayısıyla bu sıfata sahip olan [Allah'a] azze ve celle ibadetle emretmek münasip düşmüştür. Bunu Ebû Hayyân söylemiştir. Ancak onun ilk zikrettiği husus maksadı tam karşılamamaktadır; ikinci zikrettiği husus hakkında ise şöyle denilmiştir: Bu, ayetin önceki kıssaların veya yeni bir söze başlangıç olarak Îsâ aleyhisselâm'ın kıssasının bir fezlekesi (tamamlayıcısı) olduğu esasına dayanır; zira o takdirde, bu münasebetle hikâyede yer aldığı kastedilmedikçe bu bir fayda sağlamaz, iyi düşün!

كُلُّ حِزْبٍ من أولئك المتحزبين بِما لَدَيْهِمْ من الأمر الذي اختاروه فَرِحُونَ مسرورون منشرحو الصدر، والمراد أنهم معجبون به معتقدون أنه الحق، وفي هذا من ذم أولئك المتحزبين ما فيه.

{ كُلُّ حِزْبٍ } “Her fırka”; o fırkalaşanlardan her biri { بِما لَدَيْهِمْ } “kendi yanlarındakiyle”; seçtikleri şeyle { فَرِحُونَ } “sevinip övünmektedir”; sevinçli ve gönlü ferahtır. Maksat, onların kendilerini beğenip onun hak olduğuna inanmalarıdır. Bunda ise o fırkalaşanları yerme hususunda pek çok incelik vardır.

فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ خطاب له ﷺ في شأن قريش الذين تقطعوا في أمر الدين الحق، والغمرة الماء الذي يغمر القامة وأصلها من الستر والمراد بها الجهالة بجامع الغلبة والاستهلاك، وكأنه لما ذكر سبحانه في ضمن ما كان من أمم الأنبياء ﵈ توزعهم واقتسامهم ما كان يجب اجتماعه واتفاق الكلمة عليه من الدين وفرحهم بفعلهم الباطل ومعتقدهم العاطل قال لنبيه ﷺ: فإذ ذاك دعهم في جهلهم هذا الذي لا جهل فوقه تخلية وخذلانا ودلالة على

{ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ } “Artık sen onları daldıkları gaflet içinde bırak”. Hak din konusunda fırkalara ayrılan Kureyş hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır. Gamre (غَمْرَة); boyu aşan ve örten sudur, aslı örtmekten gelir. Baskın gelme ve helak etme ortak paydasından hareketle burada onunla cehalet kastedilmiştir. Sanki Cenâb-ı Hak, peygamberlerin aleyhimüsselâm ümmetlerinin din konusunda bir araya gelinmesi ve üzerinde ittifak edilmesi gereken hususları parçalayıp bölmelerini ve batıl fiilleri ile temelsiz inançlarıyla sevinmelerini zikrettikten sonra Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle demiştir: Öyleyse onları, kendi hallerine bırakma, yardımsız bırakma ve

اليأس من أن ينجع القول فيهم وضمن التسلية في ذكر الغاية أعني قوله سبحانه: حَتَّى حِينٍ فإن المراد بذلك حين قتلهم وهو يوم بدر على ما روي عن مقاتل أو موتهم على الكفر الموجب للعذاب أو عذابهم، وفي التنكير والإبهام ما لا يخفى من التهويل.

sözün onlara fayda vermesinden ümit kesildiğini gösterme sadedinde üstünde hiçbir cehaletin bulunmadığı bu cehaletleri içinde bırak. Cenâb-ı Hak, gayeyi zikretmekle; yani: { حَتَّى حِينٍ } “bir süreye kadar” buyurmakla [Peygamber'e] bir teselli de yüklemiştir. Zira bundan maksat, Mukâtil'den rivayet edildiğine göre onların öldürülme vakti olan Bedir günüdür yahut azabı gerektiren küfür üzere ölümleri ya da bizzat azaplarıdır. Nekre ve müphem bırakılmasında ise dehşet vericilik olduğu gizli değildir.

وجوز أن يقال: شبه حال هؤلاء مع ما هم عليه من محاولة الباطل والانغماس فيه بحال من يدخل في الماء الغامر للعب والجامع تضييع الوقت بعد الكدح في العمل، والكلام حينئذ على منوال سابقه أعني قوله تعالى: كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ لما جعلوا فرحين غرورا جعلوا لاعبين أيضا والأول أظهر وقد يجعل الكلام عليه أيضا استعارة تمثيلية بل هو أولى عند البلغاء كما لا يخفى.

Şöyle denilmesi de caiz görülmüştür: Batıla yeltenip ona dalmalarıyla birlikte bunların hali, oyun için derin suya giren kimsenin haline benzetilmiştir; ortak payda ise ameldeki zahmetten sonra vaktin zayi edilmesidir. Bu durumda söz, öncesinin; yani Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir” buyruğunun üslubu üzeredir. Onlar gurur sebebiyle sevinenler kılındıkları gibi, oyun oynayanlar da kılınmışlardır. Ancak birinci görüş daha açıktır. Sözün buna göre bir temsilî istiare kılınması da mümkündür; hatta beliğ kimseler nezdinde daha evla olan da budur, nitekim gizli değildir.

وقرأ عليّ كرم الله تعالى وجهه وأبو حيوة والسلمي «في غمراتهم»

Ali kerremallâhu vecheh, Ebû Hayve ve es-Sülemî 'fî gamerâtihim' şeklinde

على الجمع لأن لكل واحد غمرة.

çoğul olarak okumuşlardır; çünkü her birinin ayrı bir gafleti/cehaleti vardır.

أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ أي الذي نعطيهم إياه ونجعله مددا لهم، فما موصولة اسم أن ولا يضر كونها موصولة لأنها في الإمام كذلك لسر لا نعرفه. وقوله تعالى: مِنْ مالٍ وَبَنِينَ بيان لها. وتقديم المال على النبيين مع كونهم أعز منه قد مر وجهه، وقوله سبحانه: نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ خبر أن والراجع إلى الاسم محذوف أي أيحسبون أن الذي نمدهم به من المال والبنين نسارع به لهم فيما فيه خيرهم وإكرامهم على أن الهمزة لإنكار الواقع واستقباحه وحذف هذا العائد لطول الكلام مع تقدم نظيره في الصلة إلا أن حذف مثله قليل، وقال هشام بن معاوية:

{ أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ } “Sanıyorlar mı ki kendilerine verdiğimiz”; yani onlara ihsan ettiğimiz ve kendilerine bir yardım kıldığımız [şeylerle]. Buradaki 'mâ' mevsûledir ve 'enne'nin ismidir; mevsûl olması, bilmediğimiz bir sırdan ötürü İmam Mushaf'ta bitişik yazılmış olmasına zarar vermez. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } “mal ve oğullardan” buyruğu ise onun beyanıdır. Oğullar maldan daha kıymetli olduğu halde malın oğulların önüne geçirilmesinin gerekçesi daha önce geçmişti. Cenâb-ı Hakk'ın: { نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ } “onlara iyiliklerde acele ediyoruz” buyruğu ise 'enne'nin haberidir; isme dönen rabıt zamir hazfedilmiştir. Yani vuku bulanı inkâr ve çirkin görme ifade eden hemze ile birlikte mana: 'Mal ve oğullardan kendilerine verdiğimiz şeylerle onlar için hayır ve ikram olan şeyleri kendilerine ulaştırmada acele ettiğimizi mi sanıyorlar?' demektir. Sıla cümlesinde bir benzeri geçmiş olmakla birlikte kelamın uzunluğu sebebiyle bu ait zamiri hazfedilmiştir; ancak bunun gibisinin hazfedilmesi azdır. Hişâm b. Muâviye şöyle demiştir:

الرابط هو الاسم الظاهر وهو الْخَيْراتِ وكأن المعنى نسارع لهم فيه ثم أظهر فقيل في الخيرات، وهذا يتمشى على مذهب الأخفش في إجازته نحو زيد قام أبو عبد الله إذا كان أبو عبد الله كنية لزيد، قيل: ولا يجوز أن يكون الخبر مِنْ مالٍ وَبَنِينَ لأن الله تعالى أمدهم بذلك فلا يعاب ولا ينكر عليهم اعتقاد المدد به كما يفيده الاستفهام الانكاري وتعقب بأنه لا يبعد أن يكون المراد ما نجعله مددا نافعا لهم في الآخرة ليس المال والبنين بل الاعتقاد والعمل الصالح كقوله تعالى: يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الشعراء: ٨٨] وفيه ما فيه. وما ذكرنا من كون ما موصولة هو الظاهر، ومن جوز كونها مصدرية وجعل المصدر الحاصل بعد السبك اسم أن وخبرها نُسارِعُ على تقدير مسارعة بناء على أن الأصل أن نسارع فحذفت أن وارتفع الفعل لم يوف القرآن الكريم حقه، وكذا من جعلها كافة كالكسائي ونقل ذلك عنه أبو حيان، وجوز عليه الوقف على بَنِينَ معللا بأن ما بعد يحسب قد انتظم مسندا ومسندا إليه من حيث المعنى وإن كان في تأويل مفرد وهو كما ترى، وقرأ ابن وثاب «إنما نمدهم» بكسر همزة إن، وقرأ ابن كثير في رواية «يمدهم» بالياء.

'Rabıt olan unsur zâhir isimdir, o da { الْخَيْراتِ } lafzıdır. Sanki mana "onun içinde onlar için acele ediyoruz" idi, sonra açık isim getirilerek "hayırlar içinde" denildi.' Bu izah, Ebû Abdullah Zeyd'in künyesi olduğunda 'Zeyd, Ebû Abdullah ayağa kalktı' şeklindeki kullanımı caiz gören Ahfeş'in mezhebine göre yürür. Bir görüşe göre { مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } kısmının haber olması caiz değildir; zira Allah Teâlâ onlara bunu vermiştir; dolayısıyla inkârî istifhamın ifade ettiği üzere bununla yardım gördüklerine inanmaları ayıplanmaz ve inkâr edilmez. Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Maksadın, ahirette kendilerine faydalı bir yardım kılacağımız şeyin mal ve oğullar değil, bilakis hak inanç ve salih amel olması uzak bir ihtimal değildir; nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } [eş-Şuarâ: 88-89] “O gün ne mal fayda verir ne de oğullar. Ancak Allah'a selim bir kalple gelenler müstesna” buyurmuştur. Ancak bu itirazda da eleştirilecek yönler vardır. 'Mâ'nın mevsûle olduğuna dair zikrettiğimiz görüş zâhir olandır. Onun masdariyye olmasını caiz görüp teville elde edilen masdarı 'enne'nin ismi, haberini ise 'aslı en nusâria idi, en hazfedildi ve fiil merfû oldu' esasına dayanarak 'müsâraatun' takdiriyle { نُسارِعُ } kılan kimse Kur'ân-ı Kerîm'in hakkını vermemiştir. Aynı şekilde Kisâî gibi onu kâffe (amelden men eden) kılan kimse de böyledir; Ebû Hayyân bunu ondan nakletmiş ve 'yahsebu' fiilinden sonrasının tekil lafız tevilinde olsa bile mana bakımından müsned ve müsnedün ileyhi içerdiği gerekçesiyle { بَنِينَ } lafzı üzerinde vakfı caiz görmüştür ki bu görüşün durumu ortadadır. İbn Vessâb 'İnnemâ nümiddühüm' şeklinde 'inne'nin hemzesinin kesrasıyla okumuştur. İbn Kesîr ise bir rivayette 'yümiddühüm' şeklinde yâ ile okumuştur.

وقرأ السلمي وعبد الرحمن بن أبي بكرة «يسارع» بالياء وكسر الراء فإن كان فاعله ضميره تعالى فالكلام في الرابط، على ما سمعت، وإن كان ضمير الموصول فهو الرابط وعن ابن أبي بكرة المذكور أنه قرأ «يسارع» بالياء وفتح الراء مبنيا للمفعول، وقرأ الحر النحوي «نسرع» بالنون مضارع أسرع، وقرىء على ما في الكشاف «يسرع» بالياء مضارع أسرع أيضا وفي فاعله الاحتمالان المشار إليهما آنفا بَلْ لا يَشْعُرُونَ عطف على مقدر ينسحب عليه الكلام أي كلا لا نفعل ذلك بل لا يشعرون أي ليس من شأنهم الشعور أن هم إلا كالأنعام بل هم أضل حتى يتأملوا ويتفكروا في ذلك هو استدراج أم مسارعة ومبادرة في الخيرات ومن هنا قيل: من يعص الله تعالى ولم ير نقصانا فيما أعطاه سبحانه من الدنيا فليعلم أنه مستدرج قد مكر به، وقال قتادة: لا تعتبروا الناس بأموالهم وأولادهم ولكن اعتبروهم بالإيمان والعمل الصالح.

es-Sülemî ve Abdurrahman b. Ebî Bekre 'yusâriu' şeklinde yâ ile ve râ harfinin kesrasıyla okumuşlardır; faili Cenâb-ı Hakk'ın zamiri ise rabıt hakkındaki söz işittiğin gibidir, şayet mevsûlün zamiri ise rabıt bizzat odur. Adı geçen İbn Ebî Bekre'den meçhul sîgada râ harfinin fethasıyla 'yusârau' okuduğu da rivayet edilmiştir. Nahivci el-Hurr ise esra'a fiilinin muzarisi olarak nûn ile 'nüsriu' okumuştur. Keşşâf'ta belirtildiğine göre yine esra'a fiilinin muzarisi olarak yâ ile 'yüsriu' da okunmuştur ve failinde az önce işaret edilen iki ihtimal geçerlidir. { بَلْ لا يَشْعُرُونَ } “Hayır, farkında değiller”; sözün akışının gerektirdiği takdîrî bir ifadeye matuftur; yani: 'Hayır, biz öyle yapmıyoruz, bilakis onlar farkında değillerdir.' Yani onlar bu durumun bir istidrac (yavaş yavaş helake sürükleme) mi yoksa hayırlara koşturma ve yarışma mı olduğunu etraflıca düşünüp taşınacak bir idrake sahip değillerdir; onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da şaşkındırlar. Nitekim buradan hareketle şöyle denilmiştir: 'Kim Allah Teâlâ'ya isyan eder de O'nun kendisine verdiği dünyalıkta bir eksilme görmezse, bilsin ki o bir istidraca uğramış ve tuzağa düşürülmüştür.' Katâde de şöyle demiştir: 'İnsanları malları ve evlatlarıyla değerlendirmeyin; fakat onları iman ve salih amelle değerlendirin.'

إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ الكلام فيه نظير ما مر في نظيره في سورة الأنبياء بيد أن استمرار

{ إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler”. Buradaki söz, Enbiyâ Sûresi'ndeki benzeri hakkında geçen sözün aynısıdır; şu kadar var ki

الإشفاق هنا في الدنيا والآخرة للمؤمنين ترددا وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ المنزلة والمنصوبة في الآفاق والأنفس، والباء للملابسة وهي متعلقة بقوله تعالى: يُؤْمِنُونَ أي يصدقون، والمراد التصديق بمدلولها إذ لا مدح في التصديق بوجودها، والتعبير بالمضارع دون الاسم للإشارة إلى أنه كلما وقفوا على آية آمنوا بها وصدقوا بمدلولها وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا يُشْرِكُونَ فيخلصون بالعبادة له ﷿ فالمراد نفي الشرك الخفي كالرياء بالعبادة كذا قيل، وقد اختار بعض المحققين التعميم أي لا يشركون به تعالى شركا جليا ولا خفيا ولعله الأولى، ولا يغني عن ذلك وصفهم بالإيمان بآيات الله تعالى.

korku ve ürpertinin devamlılığı burada müminler için dünya ve ahirette tereddütsüz sabittir. { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ } “Ve onlar ki Rablerinin ayetlerine”; indirilen ve âfâkta (dış dünyada) ve enfüste (kendi nefislerinde) var kılınan ayetlerine, [buradaki bâ harfi mülâbese içindir ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna müteallıktır:] { يُؤْمِنُونَ } “inanırlar”; yani tasdik ederler. Maksat onların delalet ettiği manayı tasdik etmektir; zira sadece varlıklarını tasdik etmekte bir övgü yoktur. İsim yerine muzari fiil ile ifade edilmesi, ne zaman bir ayetle karşılaşsalar ona inanıp delalet ettiği manayı tasdik ettiklerine işaret etmek içindir. { وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لا يُشْرِكُونَ } “Ve onlar ki Rablerine ortak koşmazlar”; ibadeti sadece O'na azze ve celle has kılarlar. Dolayısıyla maksat, ibadette riya gibi gizli şirki nefyetmektir, böyle denilmiştir. Bazı muhakkikler ise genellemeyi tercih etmişlerdir; yani O'na ne açık ne de gizli hiçbir şirk koşmazlar, nitekim evla olan da muhtemelen budur. Allah Teâlâ'nın ayetlerine iman ile nitelenmiş olmaları bunun yerini tutmaz.

وجوز أن يراد مما سبق وصفهم بتوحيد الربوبية ومما هنا وصفهم بتوحيد الألوهية، ولم يقتصر على الأول لأن أكثر الكفار متصفون بتوحيد الربوبية وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر:

Önceki kısımdan onların Tevhîd-i Rubûbiyyet ile, buradan ise Tevhîd-i Ulûhiyyet ile nitelenmelerinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Sadece ilkiyle yetinilmemiştir; çünkü kâfirlerin çoğu Tevhîd-i Rubûbiyyet ile nitelenmiştir: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Lokmân: 25, ez-Zümer:

٣٨] ولا يأباه التعرض لعنوان الربوبية فإنه في المواضع الثلاثة للإشعار بالعلية وذلك العنوان يصلح لأن يكون علة لتوحيد الألوهية كما لا يخفى.

38] “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler”. Rubûbiyyet unvanına yer verilmesi buna engel teşkil etmez; zira üç yerde de illet bildirmek içindir ve bu unvan, gizli olmadığı üzere Tevhîd-i Ulûhiyyet için bir illet olmaya elverişlidir.

وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا أي يعطون ما أعطوا من الصدقات وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ خائفة من أن لا يقبل منهم وأن لا يقع على الوجه اللائق فيؤاخذوا به. وقرأت عائشة وابن عباس وقتادة والأعمش والحسن والنخعي

{ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا } “Ve verdiklerini verenler”; yani sadakalardan verdikleri şeyleri verenler { وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “ve kalpleri ürperenler”; kendilerinden kabul edilmemesinden ve layık olduğu veçhile gerçekleşmeyip bundan dolayı hesaba çekilmekten korkanlar. Âişe, İbn Abbâs, Katâde, A'meş, Hasen ve Nehaî şöyle okumuşlardır:

يأتون ما اتوا من الإتيان لا الإيتاء فيهما، وأخرج ابن مردويه وسعيد بن منصور عن عائشة أنه ﷺ قرأ كذلك

Her ikisinde de verme (îta) kökünden değil, yapma/gelme (ityân) kökünden 'Ye'tûne mâ etev' (yaptıklarını yapanlar) şeklinde okumuşlardır. İbn Merdûye ve Saîd b. Mansûr'un Âişe'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle okumuştur.

وأطلق عليها المفسرون قراءة رسول الله ﵊ يعنون أن المحدثين نقلوها عنه ﷺ ولم يروها القراء من طرقهم والمعنى عليها يفعلون من العبادات ما فعلوه وقلوبهم وجلة، وروي نحو هذا عن رسول الله ﷺ.

Müfessirler buna 'Resûlullah'ın aleyhisselâm kıraati' demişlerdir; bununla muhaddislerin bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiğini, kurrânın ise kendi tarikleriyle rivayet etmediğini kastederler. Bu kıraate göre mana: 'İbadetlerden yaptıklarını, kalpleri ürpererek yaparlar' şeklindedir. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem de buna benzer bir rivayet nakledilmiştir.

فقد أخرج أحمد والترمذي وابن ماجة والحاكم وصححه وابن المنذر وابن جرير وجماعة عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: قلت يا رسول الله قول الله وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أهو الرجل يسرق ويزني ويشرب الخمر وهو مع ذلك يخاف الله تعالى؟ قال: لا ولكنه الرجل يصوم ويتصدق ويصلي وهو مع ذلك يخاف الله تعالى أن لا يتقبل منه

Nitekim Ahmed, Tirmizî, İbn Mâce, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr ve bir topluluk Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } “Ve verdiklerini verenler ve kalpleri ürperenler” buyruğunda [kastedilen], hırsızlık yapan, zina eden, içki içen ve bununla beraber Allah Teâlâ'dan korkan adam mıdır?' Şöyle buyurdu: 'Hayır, bilakis o; oruç tutan, sadaka veren, namaz kılan ve bununla beraber Allah Teâlâ'nın kendisinden kabul etmeyeceğinden korkan kimsedir.'»

، وجملة قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ في القراءتين في موضع الحال من ضمير الجمع في الصلة الأولى، والتعبير بالمضارع فيها للدلالة على الاستمرار وفي الثانية للدلالة على التحقق، وقوله تعالى: أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ بتقدير اللام التعليلية وهي متعلقة بوجلة أي خائفة من عدم القبول وعدم الوقوع على الوجه اللائق لأنهم راجعون إليه تعالى ومبعوثون يوم القيامة وحينئذ تنكشف الحقائق ويحتاج العبد إلى عمل مقبول لائق فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزلزلة: ٧، ٨] .

{ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } cümlesi her iki kıraatte de birinci sıla cümlesindeki çoğul zamirinden hâl konumundadır. Birincisinde muzari sîgasının kullanılması devamlılığa, ikincisinde ise gerçekleşmeye delalet etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ } “çünkü onlar Rablerine döneceklerdir” buyruğu, ta'lîl bildiren lâm harfinin takdiriyle olup 'veciletün' (ürperenler) lafzına müteallıktır; yani kabul edilmemesinden ve layık olduğu veçhile vaki olmamasından korkarlar; zira onlar Allah Teâlâ'ya dönecekler ve kıyamet günü diriltileceklerdir. İşte o zaman hakikatler ortaya çıkar ve kul makbul ve layık bir amele muhtaç olur: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } [ez-Zelzele: 7-8] “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onun karşılığını görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onun karşılığını görür.”

وجوز أن يكون بتقدير من الابتدائية التي يتعدى بها الوجل أي وجلة من أن رجوعهم إليه ﷿ على أن مناط الوجل أن لا يقبل ذلك منهم وأن لا يقع على الوجه اللائق فيؤاخذوا به حينئذ لا مجرد رجوعهم إليه ﷿، وقد يؤيد الوجه الأول بقراءة الأعمش أَنَّهُمْ بكسر الهمزة، ولعل التعبير بالجملة الاسمية المخبر فيها بالوصف دون الفعل المضارع للمبالغة في تحقق الرجوع حتى كأنه من الأمور الثابتة المستمرة كذا قيل.

Vecel (korku) fiilinin kendisiyle geçişli olduğu ibtidâiyye 'min' harfinin takdiriyle olması da caiz görülmüştür; yani onların O'na azze ve celle dönecek olmalarından ürperirler; şu şartla ki ürpertinin dayanağı, sadece O'na azze ve celle dönecek olmaları değil, bunun kendilerinden kabul edilmemesi, layık olduğu veçhile vaki olmaması ve bu sebeple o vakitte hesaba çekilecek olmalarıdır. İlk vecih, A'meş'in hemzenin kesrasıyla 'İnnehüm' şeklindeki kıraatiyle desteklenebilir. Muzari fiil yerine vasıfla (ism-i faille) haber verilmiş isim cümlesiyle ifade edilmesi, muhtemelen dönüşün gerçekleşmesinde mübalağa içindir; öyle ki sanki sabit ve sürekli işlerdendir, böyle denilmiştir.

وجوز على بعد أن يكون المراد من الرجوع المذكور الرجوع إليه ﷿ بالعبودية، فوجه التعبير بالجملة الاسمية عليه أظهر من أن يخفى، ووجه تعليل الخوف من عدم القبول وعدم وقوع فعلهم كائنا ما كان على الوجه اللائق بأنهم راجعون إليه تعالى بالعبودية عدم وجوب قبول عملهم عليه تعالى حينئذ لأنه سبحانه مالك وللمالك أن يفعل بملكه ما يشاء وظهور نقصهم كيف كانوا عن كماله ﷻ والناقص مظنة أن لا يأتي بما يليق بالكامل لا سيما إذا كان ذلك الكامل هو الله ﷿ الذي لا يتناهى كماله ولا أراك ترى في هذا الوجه كلفا سوى كلف العبد

Uzak bir ihtimal olmakla birlikte, zikredilen dönüşten maksadın O'na azze ve celle kulluk ile dönmek olması da caiz görülmüştür. Buna göre isim cümlesiyle ifade edilmesinin gerekçesi gayet açıktır. Kabul edilmeme ve yaptıkları her ne olursa olsun layık olduğu veçhile gerçekleşmeme korkusunun, onların Allah Teâlâ'ya kullukla dönen kimseler oluşlarıyla gerekçelendirilmesinin yönü ise; bu durumda amellerini kabul etmenin Allah Teâlâ'ya vacip olmamasıdır; çünkü O Mâlik'tir ve Mâlik mülkünde dilediğini yapar. Ayrıca her ne halde olurlarsa olsunlar onların noksanlıklarının Allah'ın celle celâlüh kemâli karşısında apaçık oluşudur. Noksan olanın, kâmil olana layık olanı getirememesi kuvvetle muhtemeldir; bilhassa o kâmil zat, kemâli sonsuz olan Allah azze ve celle olduğunda. Sanırım sen bu vecihte kulun kulluk yükümlülüğünden başka bir zorlama görmezsin;

فتأمل، ثم إن المواصلات الأربع على ما قاله شيخ الإسلام، وغيره عبارة عن طائفة واحدة متصفة بما ذكر في حيز صلاتها من الأوصاف الأربعة لا عن طوائف كل واحدة منها متصفة بواحد من الأوصاف المذكورة كأنه قيل: إن الذين هم من خشية ربهم مشفقون وبآيات ربهم يؤمنون إلخ، وإنما كرر الموصول إيذانا باستقلال كل واحدة من تلك الصفات بفضيلة باهرة على حيالها وتنزيلا لاستقلالها منزلة استقلال الموصوف بها، وهذا جار على كلتا القراءتين في قوله تعالى: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وللعلامة الطيبي في هذا المقام كلام لا أظنك تستطيبه كيف وفيه القول بأن الذين هم بربهم لا يشركون والذين يأتون ما آتوا وقلوبهم وجلة هم العاصون من أمة محمد ﷺ وهو في غاية البعد.

iyi düşün! Sonra Şeyhülislâm ve diğerlerinin belirttiğine göre bu dört mevsûl, her biri zikredilen vasıflardan biriyle nitelenmiş ayrı topluluklardan değil, sıla cümlelerinde zikredilen dört vasıfla nitelenmiş tek bir topluluktan ibarettir. Sanki: 'Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler ve Rablerinin ayetlerine inananlar...' denilmiş gibidir. Mevsûlün tekrarlanması ise, bu sıfatların her birinin başlı başına göz alıcı bir fazilete sahip olduğunu bildirmek ve onların bu bağımsızlığını, kendileriyle nitelenen kimselerin bağımsızlığı yerine koymak içindir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا } buyruğundaki her iki kıraat için de geçerlidir. Allâme Tîbî'nin bu makamda güzel bulmayacağını düşündüğüm bir sözü vardır; nasıl olmasın ki onda, Rablerine ortak koşmayanlar ile yaptıklarını kalpleri ürpererek yapanların Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinden günahkâr kimseler olduğu söylenmektedir ki bu son derece uzaktır.

وقد ذكر الإمام أن الصفة الرابعة نهاية مقامات الصديقين أُولئِكَ إشارة إلى من ذكر باعتبار اتصافهم بتلك الصفات، وما فيه من معنى البعد للإشعار بعد رتبتهم في الفضل وهو مبتدأ خبره قوله تعالى: يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ والجملة من المبتدأ وخبره خبر إن، والكلام استئناف مسوق لبيان من له المسارعة في الخيرات إثر إقناط الكفار عنها وإبطال حسبانهم الكاذب أي أولئك المنعوتون بما فصل من النعوت الجليلة خاصة دون أولئك الكفرة يسارعون في نيل الخيرات التي من جملتها الخيرات العاجلة الموعودة على الأعمال الصالحة كما في قوله تعالى:

İmam [Râzî], dördüncü sıfatın sıddîkların makamlarının nihayeti olduğunu belirtmiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar”; bu sıfatlarla nitelenmeleri itibarıyla zikredilen kimselere bir işarettir. Ondaki uzaklık manası, faziletteki mertebelerinin yüceliğini bildirmek içindir. Bu lafız mübtedadır, haberi ise Allah Teâlâ'nın: { يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “hayırlarda yarışırlar” buyruğudur. Mübteda ve haberden oluşan cümle ise 'inne'nin haberidir. Bu söz, kâfirlerin bundan ümitlerini kestikten ve asılsız zanlarını iptal ettikten sonra hayırlarda yarışmanın kime ait olduğunu açıklamak için sevk edilmiş bir istînâftır; yani o kâfirler değil, sadece bu ayrıntılı zikredilen yüce sıfatlarla nitelenen o kimseler, salih amellere vadedilen peşin dünyalık hayırların da dahil olduğu hayırlara nail olmak için yarışırlar; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ [آل عمران: ١٤٨] وقوله سبحانه: وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ [النحل: ١٢٢] فقد أثبت لهم ما نفي عن أضدادهم خلا أنه غير الأسلوب حيث لم يقل أولئك يسارع لهم في الخيرات بل أسند المسارعة إليهم إيماء إلى استحقاقهم لنيل الخيرات بمحاسن أعمالهم، وإيثار كلمة في على كلمة إلى للإيذان بأنهم متقلبون في فنون الخيرات لا أنهم خارجون عنها متوجهون إليها بطريق المسارعة كما في قوله تعالى: وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ [آل عمران: ١٣٣] وَهُمْ لَها أي للخيرات التي من جملتها ما سمعت، والجار والمجرور متعلق بقوله تعالى: سابِقُونَ وهو إما منزل منزلة اللازم أي فاعلون السبق أو مفعوله محذوف أي سابقون الناس أو الكفار، وهو يتعدى باللام وبإلى فيقال: سبقت إلى كذا ولكذا، والمراد بسبقهم إلى الخيرات ظفرهم بها ونيلهم إياها.

{ فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } [Âl-i İmrân: 148] “Bu yüzden Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi” ve Cenâb-ı Hakk'ın: { وَآتَيْناهُ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } [en-Nahl: 122] “Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” buyruğunda olduğu gibi. Zıtlarından nefyedilen şey onlar için ispat edilmiştir; şu kadar var ki üslup değiştirilmiş, 'onlar için hayırlarda acele edilir' denilmeyip güzel amelleri sebebiyle hayırlara nail olmayı hak ettiklerine ima etmek üzere yarışma bizzat onlara isnat edilmiştir. 'İlâ' kelimesi yerine 'fî' kelimesinin tercih edilmesi ise, Allah Teâlâ'nın: { وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ } [Âl-i İmrân: 133] “Rabbinizin bağışına ve cennete koşun” buyruğunda olduğu gibi onların hayırların dışındayken koşarak ona yönelenler değil, bilakis hayır çeşitleri içinde dönüp dolaşan kimseler olduklarını bildirmek içindir. { وَهُمْ لَها } “ve onlar onun için”; yani işittiğin şeylerin de dahil olduğu hayırlar için, [câr ve mecrûr Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna müteallıktır:] { سابِقُونَ } “öne geçenlerdir”. Bu kelime ya lâzım menzilesine indirilmiştir; yani 'öne geçmeyi gerçekleştirenlerdir' ya da mefulü mahzuftur; yani insanları veya kâfirleri geçenlerdir. Bu fiil hem lâm hem de ilâ ile geçişli olur; nitekim 'falanca şeye doğru/için öne geçtim' denilir. Hayırlara öne geçmelerinden maksat, onlara zaferle ulaşıp onları elde etmeleridir.

وجعل أبو حيان هذه الجملة تأكيدا للجملة الأولى، وقيل سابقون متعد للضمير بنفسه واللام مزيدة، وحسن زيادتها كون العامل فرعيا وتقدم المعمول المضمر أي وهم سابقون إياها، والمراد بسبقهم إياها لازم معناه أيضا وهو النيل أي وهم ينالونها قبل الآخرة حيث عجلت لهم في الدنيا فلا يرد ما قيل: إن سبق الشيء الشيء يدل على تقدم السابق على المسبوق فكيف يقال: هم يسبقون الخيرات والاحتياج إلى إرادة اللازم على هذا الوجه أشد منه على الوجه السابق ولهذا مع التزام الزيادة فيه قيل إنه وجه متكلف.

Ebû Hayyân bu cümleyi birinci cümlenin teyidi kılmıştır. Bir görüşe göre 'sâbikûn' lafzı zamire bizzat geçişlidir ve lâm harfi zâiddir; zâid kılınmasının güzelliği ise amilin fer'î (türemiş isim) olması ve zamir olan mamulün öne geçmesidir; yani 've onlar onu geçenlerdir'. Onu geçmelerinden maksat yine bu mananın lâzımıdır, o da nail olmaktır; yani onlar dünyada kendilerine peşin verildiği cihetle ahiretten önce ona nail olurlar. Dolayısıyla 'Bir şeyin başka bir şeyi geçmesi, geçenin geçilenden önde olduğunu gösterir; o halde nasıl onlar hayırları geçerler denilebilir?' şeklindeki itiraz vârid olmaz. Bu vecihte lâzımî mananın kastedilmesine duyulan ihtiyaç önceki vecihtekinden daha fazladır; bu sebeple onda zâidlik kabul edilmekle beraber bunun zorlama bir vecih olduğu söylenmiştir.

وجوز أن يكون المراد بالخيرات الطاعات وضمير لَها لها أيضا واللام للتعليل وهو متعلق بما بعده والمعنى يرغبون في الطاعات والعبادات أشد الرغبة وهم لأجلها فاعلون السبق أو لأجلها سابقون الناس إلى الثواب أو إلى الجنة، وجوز على تقدير أن يراد بالخيرات الطاعات أن يكون لَها خبر المبتدأ وسابِقُونَ خبر بعد خبر، ومعنى هُمْ لَها أنهم معدون لفعل مثلها من الأمور العظيمة، وهذا كقولك: لمن يطلب منه حاجة لا ترجى من غيره: أنت لها وهو من بليغ كلامهم، وعلى ذلك قوله:

Hayırlardan maksadın taatler olması, { لَها } zamirinin de ona dönmesi, lâm harfinin ta'lîl için olup sonrasına müteallık bulunması da caiz görülmüştür. Manası: 'Taatlere ve ibadetlere son derece rağbet ederler ve onun için öne geçmeyi gerçekleştirirler yahut onun için insanları sevaba veya cennete doğru geçerler' şeklindedir. Hayırlardan maksadın taatler olması takdirinde { لَها } ifadesinin mübtedanın haberi, { سابِقُونَ } lafzının ise haberden sonra haber olması da caizdir. { هُمْ لَها } ifadesinin manası, onların böylesi yüce işleri yapmaya hazır ve ehil olmalarıdır. Bu, başkasından umulmayan bir hacet kendisinden talep edilen kimseye: 'Sen bu işin adamısın' demen gibidir ki bu, onların beliğ sözlerindendir. Şu beytin manası da buna dayanır:

مشكلات أعضلت ودهت ... يا رسول الله أنت لها

İçinden çıkılmaz ve dehşet verici müşküller baş gösterdi... / Ey Allah'ın Resûlü, sen bu işin adamısın!

ورجح هذا الوجه الطبري بأن اللام متمكنة في هذا المعنى، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ما هو ظاهر في جعل لَها خبرا وإن لم يكن ظاهرا في جعل الضمير للخيرات بمعنى الطاعات، ففي البحر نقلا عنه أن المعنى

Taberî, lâm harfinin bu manaya tam uygun olması gerekçesiyle bu vechi tercih etmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen rivayette de zamirin taatler manasındaki hayırlara döndüğü açık olmasa bile { لَها } ifadesinin haber kılındığı açıktır. Nitekim el-Bahr'da ondan nakledildiğine göre mana:

سبقت لهم السعادة في الأزل فهم لها، وأنت تعلم أن أكثر هذه الأوجه خلاف الظاهر وأن التفسير الأول للخيرات أحسن طباقا للآية المتقدمة، ومن الناس من زعم أن ضمير لَها للجنة. ومنهم من زعم أنه للأمم وهو كما ترى. وقرأ الحر النحوي «يسرعون» مضارع أسرع يقال: أسرعت إلى الشيء وسرعت إليه بمعنى واحد و «يسارعون» كما قال الزجاج أبلغ من يسرعون، ووجه بأن المفاعلة تكون من اثنين فنقتفي حث النفس على السبق لأن من عارضك في شيء تشتهي أن تغلبه فيه وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها جملة مستأنفة سيقت للتحريض على ما وصف به أولئك المشار إليهم من فعل الطاعات ببيان سهولته وكونه غير خارج عن حد الوسع والطاعة أي عادتنا جارية على أن لا نكلف نفسا من النفوس إلا ما في وسعها وقدر طاقتها على أن المراد استمرار النفي بمعونة المقام لا نفي الاستمرار أو للترخيص فيما هو قاصر عن درجة أعمال أولئك ببيان أنه تعالى لا يكلف عباده إلا ما في وسعهم فإن لم يبلغوا في فعل الطاعات مراتب السابقين فلا عليهم بعد أن يبذلوا طاقتهم ويستفرغوا وسعهم. قال مقاتل: من لم يستطع القيام فليصل قاعدا ومن لم يستطع القعود فليوم إيماء.

'Ezelde onlar için saadet takdir edilmiştir, bu yüzden onlar bunun ehlidir' şeklindedir. Sen bilirsin ki bu vecihlerin çoğu zâhire aykırıdır ve hayırların ilk tefsiri önceki ayetle daha güzel bir uyum içindedir. İnsanlardan bir kısmı { لَها } zamirinin cennete ait olduğunu iddia etmiştir. Bir kısmı da ümmetlere ait olduğunu iddia etmiştir ki bu görüşün durumu ortadadır. Nahivci el-Hurr, esra'a fiilinin muzarisi olarak 'yüsriûne' okumuştur. Bir şeye 'esra'tü ileyhi' ve 'sera'tü ileyhi' denilir ve aynı manadadır. Zeccâc'ın belirttiği gibi { يُسارِعُونَ } kelimesi 'yüsriûne'den daha beliğdir; bunun gerekçesi, mufâale babının iki kişi arasında olmasıdır; dolayısıyla nefsi öne geçmeye teşvik etmeyi gerektirir, çünkü bir şeyde seninle yarışan kimseye galip gelmeyi arzu edersin. { وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz”. Kendilerine işaret edilen kimselerin nitelendiği taatleri işlemeye, bunun kolay olduğunu, takat ve itaat sınırlarının dışına çıkmadığını açıklamak suretiyle teşvik etmek için sevk edilmiş müste'nefe bir cümledir. Yani âdetimiz, makamın yardımıyla nefyin devamlılığı kastedilerek -devamlılığın nefyi değil-, hiçbir nefse gücünün ve takatinin yettiğinden başkasını yüklememek şeklinde cereyan etmektedir. Yahut Allah Teâlâ'nın kullarına ancak güçlerinin yettiğini yükleyeceğini açıklamak suretiyle o kimselerin amellerinin derecesine ulaşamayanlar hakkında bir ruhsat kılmak içindir; öyle ki taat işlemede öne geçenlerin mertebelerine ulaşamasalar bile güçlerini harcayıp takatlerini sarf ettikten sonra onlara bir vebal yoktur. Mukâtil şöyle demiştir: 'Ayakta durmaya gücü yetmeyen oturarak kılsın, oturmaya gücü yetmeyen ise ima ile kılsın.'

وقوله سبحانه: وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ تتمة لما قبله ببيان أحوال ما كلفوه من الأعمال وأحكامها المترتبة عليها من الحساب والثواب والعقاب، والمراد بالكتاب صحائف الأعمال التي يقرؤونها عند الحساب حسبما يؤذن به الوصف بهو كما في قوله تعالى: هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الجاثية: ٢٩] و (الحق) المطابق للواقع والنطق به مجاز عن إظهاره أي عندنا كتاب يظهر الحق المطابق للواقع على ما هو عليه ذاتا ووصفا ويبينه للناظر كما يبينه النطق ويظهره للسامع فيظهر هناك جلائل الأعمال ودقائقها ويترتب عليها أجزيتها إن خيرا فخير وإن شرا فشر. وقيل: المراد بالكتاب صحائف يقرؤونها فيها ما ثبت لهم في اللوح المحفوظ من الجزاء وهو دون القول الأول، وأدون منه ما قيل: إن المراد به القرآن الكريم، وقوله تعالى: وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ لبيان فضله ﷿ وعدله في الجزاء على أتم وجه إثر بيان لطفه سبحانه في التكليف وكتب الأعمال على ما هي عليه أي لا يظلمون في الجزاء بنقص ثواب أو زيادة عذاب بل يجزون بقدر أعمالهم التي كلفوها ونطقت بها صحائفها بالحق، وجوز أن يكون تقريرا لما قبل من التكليف وكتب الأعمال أي لا يظلمون بتكليف ما ليس في وسعهم ولا بكتب بعض أعمالهم التي من جملتها أعمال غير السابقين بناء على قصورها عن درجة أعمال السابقين بل يكتب كل منها على مقاديرها وطبقاتها.

Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ } “ve katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır” buyruğu, yükümlü tutuldukları amellerin hallerini ve bunlara terettüp eden hesap, sevap ve azap hükümlerini açıklamak suretiyle öncesinin tamamlayıcısıdır. Kitaptan maksat, Allah Teâlâ'nın: { هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [el-Câsiye: 29] “İşte bu bizim kitabımızdır; size karşı hakkı söyler. Şüphesiz biz yaptıklarınızı kaydediyorduk” buyruğunda olduğu gibi, vasıflanmasıyla bildirildiği üzere hesap anında okuyacakları amel defterleridir. Hak (el-Hakk); gerçeğe uygun olandır, onunla konuşması (nutk) ise onu açığa çıkarmaktan mecazdır; yani katımızda gerçeğe uygun olan hakkı zât ve vasıf olarak olduğu gibi ortaya koyan, konuşmanın işitene açıkladığı ve gösterdiği gibi bakana açıklayan bir kitap vardır; böylece amellerin büyükleri ve küçükleri orada açığa çıkar, hayırsa hayır, şerse şer olarak karşılıkları bunlara terettüp eder. Bir görüşe göre kitaptan maksat, Levh-i Mahfûz'da kendileri için sabit olan karşılıkların içinde bulunduğu ve okuyacakları sayfalardır; bu görüş birinci görüşten daha zayıftır. Ondan daha zayıfı ise onunla Kur'ân-ı Kerîm'in kastedildiğini söyleyen görüştür. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “ve onlara haksızlık edilmez” buyruğu ise, Cenâb-ı Hakk'ın teklifteki ve amelleri olduğu gibi kaydetmedeki lütfunu açıkladıktan sonra karşılık vermedeki lütfunu ve adaletini en mükemmel şekilde beyan etmek içindir; yani sevabın eksiltilmesi veya azabın artırılması suretiyle karşılıkta kendilerine haksızlık edilmez, bilakis yükümlü tutuldukları ve amel defterlerinin hak ile dile getirdiği amelleri ölçüsünde karşılık görürler. Bunun, teklif ve amellerin yazılmasına dair öncesinin bir teyidi olması da caizdir; yani güçlerinin yetmediği şeylerle yükümlü kılınmakla yahut öne geçenlerin amellerinin derecesine ulaşamadığı gerekçesiyle öne geçemeyenlerin amelleri de dahil olmak üzere bazı amellerinin yazılmaması suretiyle kendilerine haksızlık edilmez, bilakis her biri kendi ölçüsü ve derecesi üzere yazılır.

وقوله ﷿: بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا إضراب عما قبله ورجوع إلى بيان حال الكفرة فالضمير للكفرة أي بل قلوب الكفرة في غفلة وجهالة من هذا الذي بين في القرآن من أن لديه تعالى كتابا ينطق بالحق ويظهر لهم أعمالهم السيئة على رؤوس الأشهاد فيجزون بها كما ينبىء عنه ما سيأتي إن شاء الله تعالى من قوله سبحانه: قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ إلخ، وقيل: الإشارة إلى القرآن الكريم وما بين فيه مطلقا وروي ذلك عن مجاهد، وقيل:

{ بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا } “Hayır, onların kalpleri bundan bir gaflet/cehalet içindedir”. Cenâb-ı Hakk'ın bu buyruğu, öncesinden bir irdâbdır (vazgeçiştir) ve kâfirlerin halini beyana dönüştür; dolayısıyla zamir kâfirlere aittir. Yani bilakis kâfirlerin kalpleri, Allah Teâlâ'nın katında hakkı söyleyen bir kitabın bulunduğu ve onların kötü amellerini herkesin huzurunda kendilerine gösterip bunlarla cezalandırılacakları hususunda Kur'an'da açıklanan bu şeyden gaflet ve cehalet içindedir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın inşâallahu teâlâ ileride gelecek olan: { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } vb. buyruğu da bunu haber vermektedir. Bir görüşe göre işaret, mutlak olarak Kur'ân-ı Kerîm'e ve onda açıklanan şeylere aittir; bu rivayet Mücâhid'den nakledilmiştir. Bir görüşe göre ise

إلى ما عليه أولئك الموصوفون بالأعمال الصالحة وروي هذا عن قتادة، وقيل: إلى الدين بجملته، وقيل إلى النبي ﷺ والأول أظهر وَلَهُمْ أَعْمالٌ سيئة كثيرة مِنْ دُونِ ذلِكَ الذي ذكر من كون قلوبهم في غمرة مما ذكر وهي فنون كفرهم ومعاصيهم التي من جملتها طعنهم في القرآن الكريم المشار إليه في قوله تعالى: مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ.

salih amellerle nitelenen o kimselerin üzerinde bulunduğu haledir; bu rivayet Katâde'den nakledilmiştir. Bir görüşe göre dinin tamamına, bir görüşe göre ise Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem. Birinci görüş ise daha açıktır. { وَلَهُمْ أَعْمالٌ } “Ve onların amelleri vardır”; pek çok kötü amelleri vardır { مِنْ دُونِ ذلِكَ } “bundan başka”; kalplerinin zikredilen şeyden gaflet içinde oluşuna dair bahsedilen durumun haricinde [başka kötü amelleri vardır] ki bunlar, Allah Teâlâ'nın: { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ } buyruğunda işaret edilen Kur'ân-ı Kerîm'e dil uzatmaları da dahil olmak üzere onların küfür ve günah çeşitleridir.

وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس أن المراد بالغمرة الكفرة والشك وأن ذلِكَ إشارة إلى هذا المذكور، والمعنى لهم أعمال دون الكفر وأخرج ابن جرير وغيره عن قتادة أن ذلِكَ كهذا إشارة إلى ما وصف به المؤمنون

İbnü'l-Münzir ve başkaları İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki gamreden maksat küfür ve şüphedir; 'zâlike' ise bu zikredilene işarettir. Mana: 'Onların küfrün haricinde de amelleri vardır' demektir. İbn Cerîr ve başkaları Katâde'den nakletmiştir ki 'zâlike' de 'hâzâ' gibi müminlerin nitelendiği şeylere

من الأعمال الصالحة أي لهم أعمال متخطية لما وصف به المؤمنون أي أضداد ما وصفوا به مما وقع في حيز الصلات وهذا غاية الذم لهم هُمْ لَها عامِلُونَ أي مستمرون عليها معتادون فعلها ضارون بها لا يفطمون عنها وعامِلُونَ عامل في الضمير قبله واللام للتقوية، هذا وقال أبو مسلم: إن الضمير في قوله تعالى: بَلْ هم إلخ عائد على المؤمنين الموصوفين بما تقدم من الصفات كأنه سبحانه قال بعد وصفهم: ولا نكلف نفسا إلا وسعها ونهايته ما أتى به هؤلاء المشفقون ولدينا كتاب يحفظ أعمالهم ينطق بالحق فلا يظلمون بل يوفي عليهم ثواب أعمالهم، ثم وصفهم سبحانه بالحيرة في قوله تعالى: بل قلوبهم في غمرة فكأنه ﷿ قال: وهم مع ذلك الوجل والخوف كالمتحيرين في أعمالهم أهي مقبولة أم مردودة ولهم أعمال من دون ذلك أي لهم أيضا من النوافل ووجوه البرسوي ما هم عليه انتهى، قال الإمام: وهو الأولى لأنه إذا أمكن رد الكلام إلى ما يتصل به من ذكر المشفقين كان أولى من رده إلى ما بعد منه خصوصا وقد يرغب المرء في فعل الخير بأن يذكر أن أعماله محفوظة كما يحذر بذلك من الشر، وقد يوصف المرء لشدة فكره في أمر آخرته بأن قلبه في غمرة ويراد أنه قد استولى عليه الفكر في قبول عمله أورده وفي أنه هل أداه كما يجب أو قصر، وهذا على هذا إشارة إلى إشفاقهم ووجلهم انتهى، ولا يخفى ما فيه على من ليس قلبه في غمرة.

salih amellere işarettir; yani onların müminlerin nitelendiği şeyleri aşan amelleri, sıla cümleleri kapsamında yer alan niteliklerinin zıtları olan amelleri vardır. Bu ise onları yermenin son noktasıdır. { هُمْ لَها عامِلُونَ } “onlar bunları işlemeye devam edenlerdir”; yani bunları sürdüren, yapmaya alışkın olan, kendilerini buna kaptırmış olup ondan vazgeçmeyen kimselerdir. { عامِلُونَ } lafzı kendisinden önceki zamirde amel etmiştir, lâm harfi ise tekit (takviye) içindir. Ebu Müslim ise şöyle demiştir: Cenâb-ı Hakk'ın: { بَلْ قُلُوبُهُمْ } vb. buyruğundaki zamir, daha önce geçen sıfatlarla nitelenen müminlere döner. Sanki Cenâb-ı Hak onları niteledikten sonra şöyle buyurmuştur: Biz hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz ve bunun son noktası o korkup titreyenlerin yaptığı şeydir; katımızda onların amellerini koruyan, hakkı söyleyen bir kitap vardır, dolayısıyla onlara haksızlık edilmez, bilakis amellerinin sevabı kendilerine tastamam verilir. Sonra Cenâb-ı Hak, { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ } buyruğunda onları hayret ve endişeyle nitelemiştir. Sanki O azze ve celle şöyle buyurmuştur: Onlar bu ürperti ve korkuyla birlikte amelleri hakkında 'Acaba kabul edildi mi yoksa reddedildi mi?' diye şaşkınlık içindedirler. 'Ve onların bundan başka amelleri de vardır' ifadesi ise, üzerinde bulundukları halin dışında nafilelerden ve iyilik türlerinden amelleri de vardır demektir. (Ebu Müslim'in sözü bitti). İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Evla olan budur; zira sözü hemen bitişiğindeki ürperenlerin zikrine döndürmek mümkün olduğunda, onu daha uzaktakine döndürmekten evladır. Bilhassa insan, amellerinin korunduğu hatırlatılarak hayır işlemeye teşvik edildiği gibi bununla şerden de sakındırılır. Bazen kişi ahiret işini çok fazla düşünmesinden ötürü kalbinin bir gaflet/dalgınlık içinde olduğu şeklinde nitelenir ve bununla amelinin kabul mü yoksa ret mi edildiği, layıkıyla eda edip etmediği veya kusur işleyip işlemediği konusundaki düşüncenin kendisini kapladığı kastedilir. 'Hâzâ' (bu) lafzı buna göre onların korku ve ürpertilerine işarettir.' (İmam'ın sözü bitti). Kalbi gaflet içinde olmayan kimseye bu tevilin tutarsızlığı gizli kalmaz.

حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ حَتَّى على ما في الكشاف هي التي يبتدأ بعدها الكلام وهي مع ذلك غاية لما قبلها كأنه قيل: لا يزالون يعملون أعمالهم إلى حيث إذا أخذنا إلخ، وقال ابن عطية: هي ابتداء لا غير، وإِذا الأولى والثانية يمنعان من أن تكون غاية لعاملون وفيه نظر، وإِذا شرطية شرطها أَخَذْنا وهي مضافة إليه وجزاؤها قوله تعالى: إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ وهي معمولة له وإذا فيه فجائية نائبة مناب الفاء، وقال الحوفي: حتى غاية وهي عاطفة وإذا ظرف يضاف إلى ما بعده فيه معنى الشرط وإذا الثانية في موضع جواب الأولى ومعنى الكلام عامل في إذا الأولى والعامل في الثانية أَخَذْنا انتهى.

{ حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } “Nihayet onların varlıklı/şımarık olanlarını azapla yakaladığımızda”. Keşşâf'ta geçtiğine göre { حَتَّى }, kendisinden sonra söze başlanan (ibtidâiyye) bir edattır; bununla birlikte öncesinin gayesidir. Sanki: 'Biz yakaladığımız vakte kadar amellerini yapıp dururlar...' denilmiş gibidir. İbn Atıyye ise: 'Sadece ibtidâiyyedir; birinci ve ikinci izâ, onun 'âmilûn' için gaye olmasına engeldir' demiştir; fakat bu görüşte tutarsızlık vardır. { إِذا } şart edatıdır, şartı { أَخَذْنا } fiilidir ve ona muzaftır; cezası (cevabı) ise Allah Teâlâ'nın: { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } “bir de bakarsın feryat edip yalvarırlar” buyruğudur ve onun mamulüdür. Buradaki 'izâ' ise fâ harfi yerine geçen fücâiyye (sürprizlik bildiren) edattır. el-Hûfî şöyle demiştir: 'Hattâ gaye bildirir ve atıf harfidir; izâ sonrasına muzaf olan ve şart manası taşıyan bir zarftır; ikinci izâ ise birincisinin cevabı konumundadır; sözün manası birinci izâ'da amel eder, ikinci izâ'da amel eden ise ehaznâ fiilidir.' (Hûfî'nin sözü bitti).

وهو كلام مخبط يبعد صدوره من مثل هذا الفاضل، والمترف المتوسع في النعمة، والمراد بالعذاب ما أصابهم

Bu son derece karışık bir sözdür ve böylesine faziletli bir kimseden sadır olması uzaktır. Mütref (مُتْرَف); nimet içinde refaha dalıp şımaran kimsedir. Azaptan maksat ise onlara isabet eden şeydir;

يوم بدر من القتل والأسر كما روي عن ابن عباس ومجاهد وابن جبير وقتادة، وقد قتل وأسر في ذلك اليوم كثير من صناديدهم ورؤسائهم والجؤار مثل الخوار يقال جأر الثور يجأر إذا صاح وجأر الرجل إلى الله تعالى إذا تضرع بالدعاء كما في الصحاح وفي الأساس جأر الداعي إلى الله تعالى ضج ورفع صوته والمراد به الصراخ إما مطلقا أو باستغاثة.

İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Cübeyr ve Katâde'den rivayet edildiği üzere Bedir gününde başlarına gelen öldürülme ve esir edilmedir. O gün onların ileri gelenlerinden ve reislerinden pek çoğu öldürülmüş ve esir edilmiştir. Cü'âr (الجُؤار), böğürme (huvâr) gibidir. Sıhâh'ta geçtiğine göre boğa bağırdığı zaman 'ce'ara's-sevru yec'eru' denilir; adam dua ile yalvardığı zaman da 'ce'ara'r-raculü ilallâhi teâlâ' denilir. Esâs'ta ise: 'Dua eden kimse Allah Teâlâ'ya feryat edip sesini yükseltti' denilmiştir. Maksat ise ya mutlak olarak ya da yardım talebiyle çığlık atıp feryat etmektir.

وضميرا الجمع راجعان على ما رجع إليه الضمائر السابقة في مُتْرَفِيهِمْ ولَهُمْ وقُلُوبُهُمْ وغيرها وهم كفار أهل مكة لكن بإرادة من بقي منهم بعد أخذ المترفين بالقتل. قال ابن جريج المعذبين قتلى بدر والذين يجأرون أهل مكة لأنهم ناحوا واستغاثوا، وفي إنسان العيون أو قريشا ناحوا على قتلاهم في بدر شهرا وجز نساؤهم شعورهن وكن يأتين بفرس الرجل أو راحلته ويسترنها بالستور وينحن حولها ويخرجن بها إلى الأزقة إلى أن أشير عليهم بترك ذلك خوف الشماتة، وقال الربيع بن أنس: المراد بالجؤار الجزع إذ هو سبب الصراخ وفيه بعد لخفاء قرينة المجاز، وعن الضحاك أن المراد بالعذاب عذاب الجوع وذلك أنه ﷺ دعا عليهم

İki çoğul zamiri, { مُتْرَفِيهِمْ }, { لَهُمْ }, { قُلُوبُهُمْ } ve diğerlerindeki önceki zamirlerin döndüğü yere döner ki onlar Mekke ehlinin kâfirleridir; fakat refah ehlinin öldürülerek yakalanmasından sonra geriye kalanları kastedilerek. İbn Cüreyc şöyle demiştir: 'Azap edilenler Bedir maktulleridir, feryat edenler ise Mekke ehlidir; zira onlar ağıt yakıp feryat etmişlerdir.' İnsânü'l-Uyûn'da şöyle denilmiştir: 'Kureyş Bedir'deki ölülerine bir ay boyunca ağıt yaktı; kadınları saçlarını kesti, kişinin atını veya devesini getirip örtülerle örter, etrafında ağıt yakar ve düşmanın sevinmesi (şemâtet) korkusuyla bunu bırakmaları kendilerine tavsiye edilinceye kadar onunla sokaklara çıkarlardı.' Rebî' b. Enes şöyle demiştir: 'Cü'ârdan maksat telaş ve feryattır (ceza'), zira o çığlığın sebebidir.' Ancak mecaz karinesinin kapalı olması sebebiyle bu görüşte uzaklık vardır. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre azaptan maksat açlık azabıdır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların aleyhine dua etmiştir.