فقال: اللهم اشدد وطأتك على مضر اللهم اجعلها عليهم سنين مثل سني يوسف
Şöyle buyurdu: "Allah'ım! Mudar üzerindeki baskını (azabını) şiddetlendir. Allah'ım! Onların üzerine bunu Yûsuf'un [kıtlık] yılları gibi yıllar kıl!"
فاستجيب له ﵊ فأصابتهم سنة أكلوا فيها الجيف والجلود والعظام المحرقة والعلهز وفي الأخبار ما يدل على أن ذلك كان قبل الهجرة. وفيها أيضا ما يدل على أنه كان قبلها. ووفق البيهقي بأنه لعله كان مرتين، وسيأتي ذلك قريبا إن شاء الله تعالى وتخصيص المترفين بالذكر لأنه إذا جاع المترف جاع غيره من باب أولى، وقيل: المراد بالعذاب عذاب الآخرة، وتخصيص المترفين بما ذكر لغاية ظهور انعكاس حالهم وانتكاس أمرهم وكون ذلك أشق عليهم ولأنهم مع كونهم متمنعين محميين بحماية غيرهم من المنعة والحشم لقوا ما لقوا من الحالة الفظيعة فلأن يلقاها من عداهم من الحماة والخدم أولى وأقدم.
Ona aleyhisselâm icabet edildi ve başlarına öyle bir kıtlık yılı geldi ki onda leşleri, derileri, yanmış kemikleri ve ilhizı (kanla karıştırılmış deve tüyü) yediler. Rivayetlerde bunun hicretten önce olduğuna delalet eden şeyler vardır. Yine rivayetlerde bunun ondan önce (veya sonra) olduğuna delalet eden şeyler de vardır. el-Beyhakî, bunun iki defa vuku bulmuş olabileceği şeklinde bir uzlaştırma yapmıştır; bu husus inşâallahu teâlâ yakında gelecektir. Varlıklı ve şımarık kimselerin (mütrefîn) özellikle zikredilmesi, varlıklı kimse acıkınca başkasının öncelikle acıkacak olmasındandır. Bir görüşe göre de azaptan maksat ahiret azabıdır; varlıklı kimselerin zikredilen şekilde tahsis edilmesi ise hallerinin tersine dönmesinin ve işlerinin tepetaklak olmasının son derece belirginleşmesi, bunun kendilerine daha ağır gelmesi ve nüfuz ile maiyet gibi başkalarının koruması altında korunan güçlü kimseler olmalarına rağmen bu korkunç duruma maruz kaldıklarına göre, onların dışındaki koruyucuların ve hizmetçilerin buna maruz kalmasının evleviyetle ve öncelikle söz konusu olması içindir.
وقال شيخ الإسلام: إن هذا القول هو الحق لأن العذاب الأخروي هو الذي يفاجئون عنده الجؤار فيجابون بالرد والإقناط من النصر وأما عذاب يوم بدر فلم يوجد لهم عنده جؤار حسبما ينبىء عنه قوله تعالى: وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ [المؤمنون: ٧٦] فإن المراد بهذا العذاب ما جرى عليهم يوم بدر من القتل والأسر حتما وأما عذاب الجوع فإن قريشا وإن تضرعوا فيه إلى رسول الله ﷺ لكن لم يرد عليهم بالإقناط حيث
Şeyhülislâm şöyle demiştir: 'Doğru olan bu görüştür; zira ahiret azabı, karşılaştıklarında aniden feryat edip yalvaracakları, buna karşılık reddedilip yardımdan ümitlerinin kesileceği azaptır. Bedir günü azabına gelince; Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ } “Andolsun ki biz onları azap ile yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmıyorlar” [el-Mü'minûn: 76] buyruğunun bildirdiği üzere onların o esnada feryat edip yalvarmaları vuku bulmamıştır. Çünkü bu azaptan maksat, kesinlikle Bedir gününde başlarına gelen öldürülme ve esir edilmedir. Açlık azabına gelince; Kureyş her ne kadar onda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yalvarmış olsa da, kendilerine ümitsizlikle karşılık verilmemiştir; zira
روي أنه ﵊ دعا بكشفه فكشف عنهم ذلك
onun aleyhisselâm bunun kaldırılması için dua ettiği ve o [kıtlığın] onlardan kaldırıldığı rivayet edilmiştir.'
انتهى، وستعلم إن شاء الله تعالى ما فيه، نعم حمل العذاب على ذلك أوفق بجعل ما في حيز حَتَّى غاية لما قبلها.
[Şeyhülislâm'ın sözü] bitti. İnşâallahu teâlâ bunda ne [gibi eleştiriler] olduğunu öğreneceksin. Evet, azabın buna hamledilmesi, { حَتَّى }'nın kapsamındaki kısmın öncesi için bir gaye kılınmasına daha uygundur.
لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ على تقدير القول أي قلنا لهم ذلك، والكلام استئناف مسوق لبيان إقناطهم وعدم انتفاعهم بجؤارهم، والمراد باليوم الوقت الحاضر الذي اعتراهم فيه ما اعتراهم، والتقييد بذلك لزيادة إقناطهم والمبالغة في إفادة عدم نفع جؤارهم.
{ لا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ } “Bugün feryat edip yalvarmayın!” buyruğu, [mahzuf bir] 'kavl' takdirindedir; yani 'Biz onlara böyle dedik' demektir. Bu söz, onların ümitlerinin kesildiğini ve feryatlarının kendilerine fayda vermeyeceğini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. 'Bugün'den maksat, başlarına gelen şeyin kendilerini sardığı şimdiki vakittir; bununla kayıtlanması ise ümitsizliklerini artırmak ve feryatlarının fayda vermeyeceğini bildirmede mübalağa yapmak içindir.
وقال شيخ الإسلام: إن ذلك التهويل اليوم والإيذان بتفويتهم وقت الجؤار والمراد بالقول على ما قيل: ما كان بلسان الحال كما في قوله: امتلأ الحوض وقال قطني. وجوز أن يراد به حقيقة القول وصدوره إما من الله تعالى وإما من الملائكة ﵈، والظاهر على هذا الوجه أن يكون القول في الآخرة وكونه في الدنيا مع عدم إسماعهم إياه لا يخلو عن شيء، وتقديره فعل الأمر مسندا إلى ضميره ﷺ أي قل لهم من قبلنا لا تجأروا بعيد جدا، ومن الناس من جوز كون القول المقدر جواب إِذا الشرطية وحينئذ يكون إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ قيدا للشرط أو بدلا من إذا الأولى، وعلى الأول المعنى أخذنا مترفيهم وقت جؤارهم أو حال مفاجأتهم لجواز أن تكون إِذا ظرفية أو فجائية حينئذ، ولم يجوز جعل النهي المذكور جوابا لخلوّه عن الفاء اللازمة فيه إذا وقع كذلك. وتعقب هذا القول بأنه لا يخفى أن المقصود الأصلي من الجملة الشرطية هو الجواب فيؤدي ذلك إلى أن يكون مفاجأتهم الجؤار غير مقصود أصلي.
Şeyhülislâm şöyle demiştir: 'Bu, o günün dehşetini bildirmek ve feryat edip yalvarma vaktini kaçırdıklarını ilan etmektir.' Söylendiğine göre 'kavl' (söz)den maksat; 'Havuz doldu ve bana yeter dedi' sözünde olduğu gibi hal diliyle olandır. Bunun gerçek söz olması ve bizzat Allah Teâlâ'dan yahut meleklerden aleyhimüsselâm sadır olması da caiz görülmüştür. Bu veche göre zahir olan, sözün ahirette söylenmesidir; dünyada söylenip de onların bunu işitmemiş olmaları ise şaibeden uzak değildir. Bunun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamirine isnat edilen bir emir fiili olarak takdir edilip 'Tarafımızdan onlara: Feryat etmeyin, de!' şeklinde olması ise son derece uzaktır. Bazı kimseler, takdir edilen bu sözün şart bildiren { إِذا } edatının cevabı olmasını caiz görmüşlerdir; bu takdirde { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } ifadesi şartın bir kaydı yahut birinci 'izâ'dan bedel olur. Birinci ihtimale göre mana: 'Onların feryat ettikleri vakit yahut ansızın feryada başladıkları hal üzere varlıklılarını yakaladık' şeklinde olur; zira bu durumda 'izâ'nın zarfiyye veya fücâiyye olması caizdir. Zikredilen nehyin cevap kılınması ise bu şekilde vuku bulduğunda bulunması zorunlu olan fâ harfinden yoksun olması sebebiyle caiz görülmemiştir. Bu görüş şu şekilde eleştirilmiştir: Şart cümlesinden asıl maksadın cevap olduğu gizli değildir; dolayısıyla bu durum, onların ansızın feryat etmelerinin asıl maksat olmamasına yol açar.
وقوله تعالى: إِنَّكُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ تعليل للنهي عن الجؤار ببيان عدم نفعه ومن ابتدائية أي لا يلحقكم منا نصرة تنجيكم مما أنتم فيه، وجوز أن تكون من صلة النصر وضمن معنى المنع أو تجوز به عنه أي لا تمنعون منا.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّكُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ } “Şüphesiz siz bizden bir yardım görmeyeceksiniz” buyruğu, faydasız olduğunu beyan etmek suretiyle feryat etmekten men etmenin illetidir. Buradaki { مِنْ } ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); yani 'Tarafımızdan size, içinde bulunduğunuz durumdan sizi kurtaracak bir yardım ulaşmaz' demektir. { مِنْ } edatının 'nasr' fiilinin sılası olması ve ona 'men etme' (koruma) manasının tazmin edilmesi yahut onunla mecaz yapılması da caiz görülmüştür; yani 'Bizden korunamazsınız / kurtarılamazsınız' demektir.
وتعقب بأنه لا يساعده سباق النظم الكريم لأن جؤارهم ليس إلى غيره تعالى حتى يرد عليهم بعدم منصوريتهم من قبله تعالى ولا سياقه فإن قوله تعالى: قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ
Bu görüş şöyle eleştirilmiştir: Yüce nazmın öncesi buna elvermez; zira onların feryadı Allah Teâlâ'dan başkasına değildir ki kendilerine O'nun tarafından yardım görmeyecekleri şeklinde karşılık verilsin. Nazmın akışı (siyakı) da buna elvermez; zira Allah Teâlâ'nın: { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } buyruğu
إلى آخره صريح في أنه تعليل لعدم لحوق النصر من جهته تعالى بسبب كفرهم بالآيات ولو كان النصر المنفي متوهما من الغير لعلل بعجزه أو بعزة الله تعالى وقوته، وأنت تعلم أنهم المشركون الذين شركاؤهم نصب أعينهم ولم يقيد الجؤار بكونه إلى الله تعالى وأمر التعليل سهل، وقد يقال: المعنى على هذا الوجه دعوى الصراخ فإنه لا يمنعكم منا ولا ينفعكم عندنا فقد ارتكبتم أمرا عظيما وإثما كبيرا لا يدفعه ذلك، ثم لا يخفى ما في كلام المتعقب بعد، والمراد قد كانت آياتي تتلى عليكم قبل أن يأخذ مترفيكم العذاب فَكُنْتُمْ عند تلاوتها عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ أي تعرضون عن سمائها أشد الإعراض فضلا عن تصديقها والعمل بها، والنكوص الرجوع، والأعقاب جمع عقب وهو مؤخر الرجل ورجوع الشخص على عقبه رجوعه في طريقه الأولى كما يقال رجع عوده على بدئه، وجعل بعضهم التقييد بالأعقاب من باب التأكيد كما في بصرته بعيني بناء على أن النكوص الرجوع قهقرى وعلى الأعقاب، وأيا ما كان فهو مستعار للإعراض.
ayetin sonuna kadar, ayetleri inkâr etmeleri sebebiyle Allah Teâlâ tarafından yardımın ulaşmamasının bir gerekçesi olduğu hususunda açıktır. Şayet nefyedilen yardım başkasından vehmedilen bir yardım olsaydı, o başkasının acizliğiyle veya Allah Teâlâ'nın izzet ve kudretiyle gerekçelendirildi. Sen bilirsin ki onlar, putları gözlerinin önünde olan müşriklerdir; feryat da Allah Teâlâ'ya yönelik olmakla kayıtlanmamıştır, ayrıca ta'lîl (gerekçelendirme) meselesi de kolaydır. Şöyle de denilebilir: Bu veche göre mana, 'Çığlık atmayı bırakın; zira o sizi bizden koruyamaz ve katımızda size fayda vermez. Şüphesiz siz, bununla savulamayacak kadar büyük bir iş ve ağır bir günah işlediniz' demektir. Bunun ardından eleştirenin sözündeki zayıflık gizli değildir. Maksat şudur: 'Varlıklılarınızı azap yakalamadan önce ayetlerim size okunuyordu; { فَكُنْتُمْ } onlar okunduğu zaman siz, { عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ } “ökçelerinizin üzerinde geri dönüyordunuz”.' Yani onları tasdik etmek ve onlarla amel etmek şöyle dursun, onları dinlemekten son derece şiddetli bir şekilde yüz çeviriyordunuz. Nükûs (نُكُوص); geri dönmektir. A'kâb (أَعْقَاب), topuk/ökçe manasındaki 'akıb'ın çoğuludur ki o ayağın arka kısmıdır. Kişinin ökçesi üzerine geri dönmesi, başladığı ilk yola geri dönmesidir; nitekim 'başladığı yere geri döndü' denilir. Bazıları ökçelerle kayıtlamayı, nükûsun zaten gerisin geri ve ökçeler üzerinde dönmek olduğu esasına dayanarak 'Onu gözümle gördüm' sözündeki gibi tekit kabilinden saymıştır. Her halükarda bu ifade yüz çevirmekten istiaredir.
وقرأ عليّ كرّم الله تعالى وجهه «تنكصون» بضم الكاف
Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ise kâf harfinin zammesiyle «tünkisûn» şeklinde okumuştur.
مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ أي بالبيت الحرام. والباء للسببية، وسوغ هذا الإضمار مع أنه لم يجر له ذكر اشتهار استكبارهم وافتخارهم بأنهم خدام البيت وقوامه وهذا ما عليه جمهور المفسرين، وقريب منه كون الضمير للحرام، وقال في البحر: الضمير عائد على المصدر الدال عليه «تنكصون» وتعقب بأنه لا يفيد كثير معنى فإن ذلك مفهوم من جعل مستكبرين حالا. واعترض عليه بما فيه بحث، وذكر منذر بن سعيد أن الضمير لرسول الله ﷺ، ويحسنه أن في قوله تعالى: قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ دلالة عليه ﵊، والباء إما للتعدية على تضمين الاستكبار معنى التكذيب أو جعله مجازا عنه وإما للسببية لأن استكبارهم ظهر ببعثته ﷺ. وجوز أن يعود على القرآن المفهوم من الآيات أو عليها باعتبار تأويلها به وأمر الباء كما سمعت آنفا، وجوز أن تكون متعلقة بقوله تعالى: سامِراً أي تسمرون بذكر القرآن والطعن فيه وذلك أنهم كانوا يجتمعون حول البيت بالليل يسمرون وكانت عامة سمرهم ذكر القرآن وتسميته سحرا وشعرا، والمعنى على ذاك وإن لم يعلق به بِهِ ويجوز على تقدير تعلقه بسامرا عود الضمير على النبي ﵊، وكذا يجوز كون المعنى عليه وإن لم يعلق به، وقيل: هي متعلقة بتهجرون وفيه من البعد ما فيه، ونصب «سامرا» على الحال وهو اسم جمع كالحاج والحاضر والجامل والباقر، وقيل: هو مصدر وقع حالا على التأويل المشهور فهو يشمل القليل والكثير باعتبار أصله ولا يخفى أن مجيء المصدر على وزن فاعل نادر ومنه العافية والعاقبة.
{ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ } “Ona karşı büyüklük taslayarak”; yani Beyt-i Harâm'a karşı. Bâ harfi sebebiyye içindir. Daha önce zikri geçmediği halde bu zamirin kullanılmasına cevaz veren şey, onların Beytullah'ın hizmetçileri ve yöneticileri olmakla böbürlenip kibirlenmelerinin meşhur olmasıdır; müfessirlerin cumhurunun görüşü de budur. Zamirin Harem'e ait olması da buna yakındır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Zamir, tenkisûn fiilinin delalet ettiği masdara racidir.' Ancak bu, müstekbirîn kelimesinin hal kılınmasından zaten anlaşıldığı için fazla bir mana ifade etmediği gerekçesiyle eleştirilmiştir. Buna da tartışmaya açık bir şekilde itiraz edilmiştir. Münzir b. Saîd, zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğunu zikretmiştir; bunu güzelleştiren husus ise Allah Teâlâ'nın: { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } buyruğunda ona aleyhisselâm delalet bulunmasıdır. Bâ harfi ya istikbara yalanlama manası tazmin edilerek veya ondan mecaz yapılarak ta'diye (geçişlilik) içindir ya da sebebiyye içindir; zira onların kibri onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmesiyle ortaya çıkmıştır. Zamirin ayetlerden anlaşılan Kur'ân'a yahut Kur'ân kastedilerek ayetlere dönmesi de caiz görülmüştür; bâ harfinin durumu ise az önce işittiğin gibidir. Bâ harfinin Allah Teâlâ'nın { سامِراً } “geceleyin toplanıp sohbet ederek” buyruğuna müteallık olması da caiz görülmüştür; yani Kur'ân'ı anarak ve onu kötüleyerek gece sohbeti yapıyordunuz demektir. Şöyle ki onlar geceleyin Kâbe'nin etrafında toplanıp sohbet ederler ve sohbetlerinin çoğu Kur'ân'ı anmak, onu sihir ve şiir olarak nitelemek olurdu. { بِهِ } lafzı ona bağlanmasa bile bu takdirde mana yine böyledir. Sâmiran kelimesine bağlanması takdirinde zamirin Peygamber aleyhisselâm'a dönmesi de caizdir. Aynı şekilde ona bağlanmasa bile mananın bu şekilde olması caizdir. Bâ harfinin tehcurûn kelimesine müteallık olduğu da söylenmiştir ki bunda son derece uzaklık vardır. «Sâmiran» kelimesinin nasbı hal olduğu içindir; o da 'hâcc', 'hâdır', 'câmil' ve 'bâkır' gibi bir ismi cem'dir. Bir görüşe göre de meşhur tevil üzere hal konumunda vaki olmuş bir masdardır; dolayısıyla aslı itibariyle azı da çoğu da kapsar. Masdarın 'fâil' vezninde gelmesinin nâdir olduğu gizli değildir; 'âfiye' ve 'âkıbe' kelimeleri de bunlardandır.
والسمر في الأصل ظل القمر وسمي بذلك على ما في المطلع لسمرته، وفي البحر هو ما يقع على الشجر من ضوء القمر، وقال الراغب: هو سواد الليل ثم أطلق على الحديث بالليل، وفسر بعضهم السامر بالليل المظلم، وكونه هنا بهذا المعنى وجعله منصوبا بما بعده على نزع الخافض ليس بشيء، وقرأ ابن مسعود وابن عباس وأبو حيوة وابن محيصن وعكرمة والزعفراني ومحبوب عن أبي عمرو «سمرا» بضم السين وشد الميم مفتوحة جمع سامر، وابن عباس أيضا، وزيد بن علي وأبو رجاء وأبو نهيك «سمارا» بزيادة ألف بعد الميم وهو جمع سامر أيضا وهما جمعان مقيسان في مثل ذلك تَهْجُرُونَ من الهجر بفتح فسكون بمعنى القطع والترك، والجملة في موضع الحال أي تاركين الحق أو القرآن أو النبي ﷺ، وعن ابن عباس تهجرون البيت ولا تعمرونه بما يليق به من العبادة.
Semer (سَمَر), aslında ay gölgesidir; el-Matla'da belirtildiğine göre esmerliğinden ötürü böyle isimlendirilmiştir. el-Bahr'da ise ay ışığından ağaç üzerine düşen şeydir. Râgıb şöyle demiştir: 'Gecenin karanlığıdır, sonra gece konuşmasına ıtlak edilmiştir.' Bazıları sâmiri karanlık gece olarak tefsir etmişlerdir; ancak burada bu manada olması ve sonrasındaki amil ile cer harfinin hazfiyle mansub kılınması bir değer taşımaz. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebû Hayve, İbn Muhaysın, İkrime, ez-Za'ferânî ve Ebû Amr'dan rivayetle Mahbûb, sâmir'in çoğulu olarak sîn harfinin zammesi ve şeddeli fethalı mîm ile «sümmeran» şeklinde okumuşlardır. Yine İbn Abbâs, Zeyd b. Ali, Ebû Recâ ve Ebû Nüheyk ise mîm'den sonra bir elif ilavesiyle yine sâmir'in çoğulu olan «sümmâran» şeklinde okumuşlardır; bu ikisi benzeri kelimelerde kıyasî çoğullardır. { تَهْجُرُونَ } “hezeyanlar savuruyordunuz / terk ediyordunuz” ifadesi feth ve sükûn ile koparmak ve terk etmek manasındaki hecrden (هَجْر) gelmektedir. Cümle hal konumundadır; yani hakkı, Kur'ân'ı veya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i terk ediciler olarak demektir. İbn Abbâs'tan ise: 'Beyt'i terk ediyor, ona layık olan ibadetle onu imar etmiyordunuz' rivayeti gelmiştir.
وجاء الهجر بمعنى الهذيان كما في الصحاح يقال: هجر المريض يهجر هجرا إذا هذى، وجوز أن يكون المعنى عليه أي تهذون في شأن القرآن أو النبي ﵊ أو أصحابه رضي الله تعالى عنهم أو ما يعم جميع ذلك.
Hecr kelimesi es-Sıhâh'ta geçtiği üzere hezeyan (sayıklama, saçmalama) manasında da gelmiştir. Nitekim hasta sayıkladığı zaman 'hecere'l-marîdu yehcuru hecran' denilir. Mananın buna göre olması da caiz görülmüştür; yani 'Kur'ân, Peygamber aleyhisselâm, onun ashabı radıyallâhu teâlâ anhüm veya bunların hepsini kapsayan hususlarda hezeyanlar savuruyordunuz' demektir.
وفي الدر المصون أن ما كان بمعنى الهذيان هو الهجر بفتحتين.
ed-Dürrü'l-Masûn'da ise hezeyan manasında olanın iki fetha ile hecer (هَجَر) olduğu belirtilmiştir.
وجوز أن يكون من الهجر بضم فسكون وهو الكلام القبيح، قال الراغب: الهجر الكلام المهجور لقبحه وهجر فلان إذا أتى بهجر من الكلام عن قصد وأهجر المريض إذا أتى بذلك من غير قصد، وفي المصباح هجر المريض في كلامه هذى والهجر بالضم اسم مصدر بمعنى الفحش من هجر كقتل وفيه لغة أخرى اهجر بالألف وعلى هذه اللغة قراءة ابن عباس وابن محيصن ونافع وحميد «تهجرون» بضم التاء وكسر الجيم وهي تبعد كون «تهجرون» في قراءة الجمهور من الهجر بمعنى القطع.
Zamme ve sükûn ile çirkin söz demek olan el-hucr (هُجْر) kökünden olması da caiz görülmüştür. Râgıb şöyle demiştir: 'el-Hucr, çirkinliğinden ötürü terk edilen sözdür. Bir kimse kasten çirkin söz söylediğinde 'hecere fülânün', hasta bunu kasıtsız yaptığında ise 'ehcere'l-marîdu' denir.' el-Misbâh'ta şöyle geçer: 'Hasta sözünde sayıkladı, hucr ise zamme ile katele veznindeki hecere fiilinden fuhş (çirkin söz) manasında bir isim masdardır. Bu fiilde elif ile 'ehcere' şeklinde başka bir lügat daha vardır.' Bu lügate göre İbn Abbâs, İbn Muhaysın, Nâfi' ve Humeyd'in kıraati tâ harfinin zammesi ve cîm harfinin kesresiyle «tühcirûn» şeklindedir; bu okuyuş cumhurun kıraatindeki «tehcurûn» kelimesinin koparma/terk etme manasındaki hecrden olmasını uzaklaştırmaktadır.
وقرأ ابن أبي عاصم بالياء على سبيل الالتفات، وقرأ ابن مسعود وابن عباس أيضا وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهم، وعكرمة وأبو نهيك. وابن محيصن أيضا وأبو حيوة «تهجّرون» بضم التاء وفتح الهاء وكسر الجيم وشدها على أنه من مضاعف هجر من الهجر بالفتح أو بالضم فالمعنى تقطعون أو تهذون أو تفحشون كثيرا.
İbn Ebî Âsım iltifat yoluyla yâ harfiyle «yehcurûn» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd, yine İbn Abbâs, Zeyd b. Ali radıyallâhu teâlâ anhüm, İkrime, Ebû Nüheyk, yine İbn Muhaysın ve Ebû Hayve; feth veya zamme ile hecr/hucr kökünden heccere müzaaf fiilinden olmak üzere tâ'nın zammesi, hâ'nın fethası ve cîm'in şeddeli kesresiyle «tüheccirûn» şeklinde okumuşlardır; buna göre mana: 'Çokça terk ediyordunuz yahut hezeyan savuruyordunuz yahut çokça çirkin söz söylüyordunuz' demektir.
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ الهمزة لإنكار الواقع واستقباحه والفاء للعطف على مقدر ينسحب عليه الكلام أي افعلوا ما فعلوا من النكوص والاستكبار والهجر فلم يتدبروا القرآن ليعلموا بما فيه من وجوه الإعجاز أنه الحق من ربهم فيؤمنوا به، و «أم» في قوله تعالى: أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ منقطعة، وما فيها من معنى بل للإضراب والانتقال من التوبيخ بما ذكر إلى التوبيخ بآخر، والهمزة لإنكار الوقوع لا لإنكار الواقع أي بل أجاءهم من الكتاب ما لم يأت آباءهم الأولين حتى استبعدوه فوقعوا فيما وقعوا فيه من الكفر والضلال بمعنى أن مجيء الكتب من جهته تعالى إلى الرسل ﵈ لينذروا بها الناس سنة قديمة له تعالى لا تكاد تنكر وأن مجيء القرآن على طريقته فمم ينكرونه، وقيل: المعنى أفلم يتدبروا القرآن ليخافوا عند تدبر آياته وأقاصيصه مثل ما نزل بمن قبلهم من المكذبين أم جاءهم من الأمن ما لم يأت آباءهم الأولين حين خافوا الله تعالى فآمنوا به وبكتبه ورسله وأطاعوه فالمراد بآبائهم المؤمنون كإسماعيل ﵇ وعدنان وقحطان، وكأن وصفهم بالأولين على هذا الإخراج الأقربين.
{ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ } “Onlar bu sözü (Kur'ân'ı) hiç düşünmediler mi?”; hemze vuku bulanı inkâr ve çirkin bulma içindir, fâ ise sözün akışının gerektirdiği takdirî bir cümleye atıftır; yani 'Geri dönme, büyüklük taslama ve hezeyan savurma fiillerinden yaptıklarını yaptılar da, içerisindeki mucizevi yönlerle onun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilip ona iman etmek için Kur'ân'ı hiç düşünmediler mi?' demektir. Allah Teâlâ'nın: { أَمْ جاءَهُمْ ما لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ } “Yoksa kendilerine, daha önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi?” buyruğundaki { أَمْ } münkatiadır (kesintilidir); onda bulunan 'bel' (bilakis) manası ise ızrâb (vazgeçiş) ve zikredilen kınamadan başka bir kınamaya intikal içindir. Hemze ise vuku bulanı değil, vuku bulmayı inkâr içindir; yani 'Bilakis kendilerine, önceki atalarına gelmemiş olan bir kitap mı geldi ki bunu yadırgadılar da içine düştükleri inkâr ve sapıklığa düştüler?' demektir. Yani Allah Teâlâ tarafından insanları uyarmaları için peygamberlere aleyhimüsselâm kitapların gelmesi O'nun inkâr edilemeyecek kadim bir sünnetidir ve Kur'ân'ın gelişi de bu minval üzeredir; öyleyse onu neden inkâr ediyorlar? Bir görüşe göre de mana şöyledir: 'Ayetlerini ve kıssalarını tefekkür ettiklerinde kendilerinden önceki yalanlayıcıların başına gelenlerin benzerinden korksunlar diye Kur'ân'ı düşünmediler mi, yoksa Allah Teâlâ'dan korkup O'na, kitaplarına ve peygamberlerine iman edip O'na itaat ettikleri vakit önceki atalarına gelmemiş olan bir emniyet (güven) mi kendilerine geldi?' Buna göre atalarından maksat İsmâîl aleyhisselâm, Adnân ve Kahtân gibi müminlerdir. Onların 'evvelîn' (öncekiler) şeklinde nitelendirilmesi ise bu takdire göre en yakın ataları dışarıda bırakmak içindir.
وفي الخبر «لا تسبوا مضر وربيعة فإنهما كانا مسلمين ولا تسبوا قسا فإنه كان مسلما ولا تسبوا الحارث بن كعب ولا أسد بن خزيمة ولا تميم بن مر فإنهم كانوا على الإسلام وما شككتم في شيء فلا تشكوا في أن تبعا كان مسلما»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Mudar ve Rebîa'ya sövmeyiniz, çünkü onlar müslümandılar. Kuss'a sövmeyiniz, çünkü o müslümandı. Hâris b. Ka'b'a, Esed b. Huzeyme'ye ve Temîm b. Mürr'e sövmeyiniz, çünkü onlar İslâm üzere idiler. Herhangi bir şeyde şüpheye düşseniz bile Tübba'ın müslüman olduğunda asla şüpheye düşmeyiniz.”
وروي أن ضبة بن أد كان مسلما وكان على شرطة سليمان بن داود ﵉.
Dabba b. Üdd'ün müslüman olduğu ve Süleymân b. Dâvûd'un aleyhimesselâm emniyet teşkilatının başında (şurta) bulunduğu da rivayet edilmiştir.
وفي الكشف أن جعل فائدة التدبر استعقاب العلم فالهمزة في المنقطعة للتقرير وإثبات أنهم مصرون على التقليد فلذلك لم يتدبروا ولم يعلموا، وإن جعلت الاعتبار والخوف فالهمزة فيها للإنكار أو التقرير تهكما اهـ فتدبر، ثم لا يخفى أن إسناد المجيء إلى الأمن غير ظاهر ظهور إسناده إلى الكتاب وبهذا تنحط درجة هذا الوجه عن الوجه الأول.
el-Keşşâf hâşiyesi el-Keşf'te şöyle denilmiştir: 'Eğer tedebbürün faydası ilme ulaştırması kılınırsa, münkatiadaki hemze takrîr (onaylatma) ve onların taklitte ısrarcı olduklarını, bu sebeple tedebbür etmeyip bilmediklerini ispat içindir. Şayet ibret alma ve korkma kılınırsa, oradaki hemze inkâr yahut alay yoluyla takrîr içindir.' (Keşf'in sözü bitti), artık iyi düşün! Sonra gelme fiilinin emniyete isnat edilmesinin, kitaba isnat edilmesindeki açıklık gibi belirgin olmadığı gizli değildir; bu sebeple bu vechenin derecesi birinci vecheden daha aşağıdadır.
أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ إضراب وانتقال من التوبيخ بما ذكر إلى التوبيخ بوجه آخر، والهمزة لإنكار الوقوع أيضا أي بل ألم يعرفوه ﵊ بالأمانة والصدق وحسن الأخلاق إلى غير ذلك من الكمالات اللائقة بالأنبياء ﵈.
{ أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ } “Yoksa Peygamberlerini tanımadılar mı?” buyruğu bir ızrâb ve zikredilen kınamadan başka bir cihetle kınamaya intikaldir. Hemze yine vuku bulmayı inkâr içindir; yani 'Bilakis onu aleyhisselâm güvenilirlik, doğruluk, güzel ahlak ve peygamberlere aleyhimüsselâm layık olan diğer olgunluklarla tanımadılar mı?' demektir.
وقد صح أن أبا طالب يوم نكاح النبي ﷺ خطب بمحضر رؤساء مضر وقريش فقال: أحمد الله الذي جعلنا من ذرية إبراهيم وزرع إسماعيل وضئضىء معد وعنصر مضر وجعلنا حضنة بيته وسواس حرمه وجعل لنا بيتا محجوجا
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlendiği gün Ebû Tâlib'in, Mudar ve Kureyş'in ileri gelenlerinin huzurunda bir hutbe irat edip şöyle dediği sahih olarak sabittir: “Bizi İbrâhîm'in zürriyetinden, İsmâîl'in neslinden, Ma'add'ın aslından ve Mudar'ın cevherinden kılan; bizi Ev'inin hizmetkârı ve Harem'inin koruyucusu yapan; bize ziyaret edilen bir Ev
وحرما آمنا وجعلنا الحكام على الناس ثم إن ابن أخي هذا محمد بن عبد الله لا يوزن برجل إلا رجح به فإن كان في المال قل فإن المال ظل زائل وأمر حائل ومحمد من قد عرفتم قرابته وقد خطب خديجة بنت خويلد وبذل لها من الصداق ما آجله وعاجله من مالي كذا وهو والله بعد هذا له نبأ عظيم وخطر جليل.
ve emniyetli bir Harem bahşeden, bizi insanlar üzerine hâkimler kılan Allah'a hamdolsun. Sonra şüphesiz benim şu kardeşimin oğlu Muhammed b. Abdillâh hangi adamla tartılsa mutlaka ona ağır basar. Mal yönünden bir azlık varsa da mal geçici bir gölge ve değişen bir durumdur. Muhammed ise akrabalığını bildiğiniz kimsedir; o Huveylid kızı Hatice'ye talip olmuştur ve benim malımdan peşini ve veresiyesi şu kadar olmak üzere ona mehir vermiştir. Vallahi bundan sonra onun büyük bir haberi ve pek yüce bir şanı olacaktır.”
وفي هذا دليل واضح على أنهم عرفوه ﷺ بغاية الكمال وإلا لأنكروا قول أبي طالب فيه ﵊ ما قال.
Bunda, onların onu sallallâhu aleyhi ve sellem kemâlin son noktasında tanıdıklarına dair apaçık bir delil vardır; aksi takdirde Ebû Tâlib'in onun aleyhisselâm hakkında söylediklerini inkâr ederlerdi.
فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ الفاء سببية لتسبب الإنكار عن عدم المعرفة فالجملة داخلة في حيز الإنكار ومآل المعنى هم عرفوه بالكمال اللائق بالأنبياء ﵈ فكيف ينكرونه، واللام للتقوية، وتقديم المعمول للتخصيص أو الفاصلة، والكلام على تقدير مضاف أي منكرون لدعواه أو لرسالته ﵊.
{ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?” ayetindeki fâ harfi, inkârın tanımamaktan kaynaklanması sebebiyle sebebiyyedir; dolayısıyla cümle inkârın (sorunun) kapsamına dâhildir. Mananın neticesi: 'Onlar onu peygamberlere aleyhimüsselâm layık olan yetkinlikle bildikleri halde nasıl inkâr ediyorlar?' şeklindedir. Lâm harfi takviye içindir; mamulün öne alınması ise tahsis veya fasıla (ayet sonu uyumu) içindir. Kelam ise muzaf takdiri üzeredir; yani 'Onun davasını veya onun aleyhisselâm peygamberliğini inkâr edicilerdir' demektir.
أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ انتقال إلى توبيخ آخر والهمزة لإنكار الواقع كالأولى أي بل أيقولون به جنة أي جنون مع أنه ﵊ أرجح الناس عقلا وأثقبهم رأيا وأوفرهم رزانة، وقد روعي في هذه التوبيخات الأربع التي اثنان منها متعلقان بالقرآن والباقيان به ﵊ الترقي من الأدنى إلى الأعلى كما يبينه شيخ الإسلام، وقوله تعالى: بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ إضراب عما يدل عليه ما سبق أي ليس الأمر كما زعموا في حق القرآن والرسول ﷺ بل جاءهم بالحق أي بالصدق الثابت الذي لا محيد عنه، والمراد به التوحيد ودين الإسلام الذي تضمنه القرآن ويجوز أن يراد به القرآن.
{ أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } “Yoksa onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar?” buyruğu başka bir kınamaya intikaldir; hemze ise birincisi gibi vuku bulanı inkâr içindir; yani 'O aleyhisselâm insanların akılca en üstünü, görüşçe en isabetlisi ve vakarca en dolgunu olduğu halde bilakis onda bir delilik olduğunu mu söylüyorlar?' demektir. İkisi Kur'ân'la, diğer ikisi de onunla aleyhisselâm ilgili olan bu dört kınamada, Şeyhülislâm'ın açıkladığı üzere aşağıdan yukarıya doğru bir terakki (tedrici yükseliş) gözetilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ } “Bilakis o, kendilerine hakkı getirmiştir” buyruğu, önceki ifadenin delalet ettiği şeyden bir ızrâbdır; yani 'Mesele Kur'ân ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında iddia ettikleri gibi değildir; bilakis o kendilerine hak ile, yani kaçınılması mümkün olmayan sabit doğruluk ile gelmiştir.' Bundan maksat, Kur'ân'ın ihtiva ettiği tevhid ve İslâm dinidir; Kur'ân'ın kastedilmiş olması da caizdir.
وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ لما في جبلتهم من كمال الزيغ والانحراف، والظاهر أن الضمائر لقريش، وتقييد الحكم بأكثرهم لأن منهم من أبى الإسلام واتباع الحق حذرا من تعيير قومه أو نحو ذلك لا كراهة للحق من حيث هو حق، فلا يرد ما قيل: إن من أحب شيئا كره ضده فمن أحب البقاء على الكفر فقد كره الانتقال إلى الإيمان ضرورة، وقال ابن المنير: يحتمل أن يحمل الأكثر على الكل كما حمل القليل على النفي وفيه بعد، وكذا ما اختاره من كون ضمير أَكْثَرُهُمْ للناس كافة لا لقريش فيكون الكلام نظير قوله تعالى: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [يوسف: ١٠٣] وقد يقال: حيث كان المراد إثبات الكراهة للحق على سبيل الاستمرار وعلم الله تعالى أن فيهم من يؤمن ويتبع الحق لم يكن بد من تقييد الحكم بالأكثر، والظاهر بناء على القاعدة الأغلبية في إعادة المعرفة أن الحق الثاني عين الحق الأول، وأظهر في مقام الإضمار لأنه أظهر في الذم والضمير ربما يتوهم عوده للرسول ﵊، وقيل: اللام في الأول للعهد وفي الثاني للاستغراق أو للجنس أي وأكثرهم للحق أي حق كان لا لهذا الحق فقط كما ينبىء عنه الإظهار كارهون، وتخصيص أكثرهم بهذا الوصف لا يقتضي إلا عدم كراهة بعضهم لكل حق من الحقوق وذلك لا ينافي كراهتهم لهذا الحق وفيه بحث إذ لا يكاد يسلم أن أكثرهم كارهون لكل حق، وكذا الظاهر أن يراد بالحق في قوله تعالى: وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ الحق الذي جاء به النبي ﷺ وجعل الاتباع حقيقيا والإسناد مجازيا، وقيل ما آل المعنى لو اتبع النبي ﷺ أهواءهم فجاءهم بالشرك بدل ما أرسل به لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ أي لخرب الله تعالى العالم وقامت القيامة لفرط غضبه سبحانه وهو فرض محال من تبديله ﵊ وما أرسل به من عنده، وجوز أن يكون المراد بالحق الأمر المطابق للواقع في شأن الألوهية والاتباع مجازا عن الموافقة أي لو وافق الأمر المطابق للواقع أهواءهم بأن كان الشرك حقا لفسدت السموات والأرض حسبما قرر في قوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الأنبياء: ٢٢] ولعل الكلام عليه اعتراض للإشارة إلى أنهم كرهوا شيئا لا يمكن خلافه أصلا فلا فائدة لهم في هذه الكراهة.
{ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } “Fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadır”; çünkü fıtratlarında tam bir eğrilik ve sapma vardır. Zahir olan, zamirlerin Kureyş'e ait olmasıdır. Hükmün onların çoğuna tahsis edilmesi ise, içlerinden bazılarının hakkın bizatihi kendisinden hoşlanmadığı için değil, kavminin kınamasından veya benzeri şeylerden çekindiği için İslâm'dan ve hakka tabi olmaktan kaçınmış olmasındandır. Dolayısıyla; 'Bir şeyi seven onun zıddından nefret eder; o halde küfür üzerinde kalmayı seven kimse zorunlu olarak imana geçmekten hoşlanmamıştır' şeklindeki itiraz vârid olmaz. İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: ''Az' lafzının nefye hamledildiği gibi 'çoğu' lafzının da 'bütünü'ne hamledilmesi muhtemeldir.' Ancak bu görüşte uzaklık vardır. Keza { أَكْثَرُهُمْ } zamirinin Kureyş'e değil bütün insanlara ait olduğuna dair tercihi de öyledir; zira bu durumda kelam Allah Teâlâ'nın: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu iman edecek değildir” [Yûsuf: 103] ayetinin benzeri olur. Şöyle de denilebilir: Haktan hoşlanmamanın süreklilik yoluyla ispatı murat edildiğinde ve Allah Teâlâ onların içinde iman edip hakka tabi olacak kimselerin bulunduğunu bildiğinde, hükmün çoğunluk ile kayıtlanması kaçınılmaz olmuştur. Marifeliğin tekrar edilmesindeki galip kaideye dayanarak zahir olan, ikinci 'hakk'ın birinci 'hakk'ın aynısı olmasıdır. Zamir makamında açık isimle getirilmesi, yermede daha belirgin olduğu ve zamirin Peygamber aleyhisselâm'a döneceğinin vehmedilebileceği içindir. Bir görüşe göre de birincisindeki lâm harfi ahd için, ikincisinde ise istiğrâk (bütünleme) veya cins içindir; yani 'onların çoğu sadece bu hakka değil, -açık ismin bildirdiği üzere- hangi hak olursa olsun her hakka kârihtirler (ondan hoşlanmazlar).' Onların çoğunun bu vasıfla nitelenmesi, bazılarının haklardan herhangi birinden hoşlanmamasını gerektirmez ki bu da onların bu haktan hoşlanmamalarına mani değildir. Ancak bu görüşte tartışma vardır; zira onların çoğunun her haktan hoşlanmadığı neredeyse kabul edilemez. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ } “Eğer hak onların hevalarına (arzularına) uysaydı” buyruğundaki 'hak'tan maksadın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği hak olması; uymanın gerçek, isnadın ise mecazi kılınması zahirdir. Mananın neticesinin şöyle olduğu da söylenmiştir: Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların hevalarına uyup kendisiyle gönderildiği şey yerine onlara şirk getirmiş olsaydı; { لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrar (düzenleri bozulur)dı”; yani Allah Teâlâ'nın aşırı gazabı sebebiyle âlem harap olur ve kıyamet kopardı. Bu ise onun aleyhisselâm O'nun katından gönderildiği şeyi değiştirmesi şeklinde imkânsız bir varsayımdır. 'Hak'tan maksadın uluhiyet konusunda gerçeğe mutabık olan emir/hakikat olması ve 'ittiba'ın (uymanın) muvafakatten mecaz kılınması da caiz görülmüştür; yani 'Şayet gerçeğe mutabık olan emir onların hevalarına uysaydı, yani şirk hak olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle bozulup giderdi” [el-Enbiyâ: 22] buyruğunda açıklandığı üzere gökler ve yer fesada uğrardı' demektir. Buna göre kelam, onların asla zıddı mümkün olmayan bir şeyden hoşlanmadıklarını, dolayısıyla bu hoşnutsuzluklarının kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini belirtmek üzere bir itiraziyye cümlesi olabilir.
واعترض بأنه لا يناسب المقام وفيه بحث، وكذا ما قيل: إن ما يوافق أهواءهم هو الشرك في الألوهية لأن قريشا كانوا وثنية وهو لا يستلزم الفساد والذي يستلزمه إنما هو الشرك في الربوبية كما تزعمه الثنوية وهم لم يكونوا كذلك كما ينبىء عنه قوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [لقمان: ٢٥، الزمر: ٣٨] .
Bunun makama uygun olmadığı şeklinde itiraz edilmiştir; ancak bu itiraz tartışmalıdır. Keza şöyle denilmesi de öyledir: 'Onların arzularına uygun olan şey uluhiyette şirktir; çünkü Kureyş putperestti, bu ise fesadı gerektirmez. Fesadı gerektiren şey ise seneviyyenin (düalistlerin) iddia ettiği gibi rububiyette şirktir; oysa Kureyş böyle değildi, nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun ki onlara: Gökleri ve yeri kim yarattı? diye sorsan, mutlaka: Allah, diyeceklerdir” [Lokmân: 25, ez-Zümer: 38] buyruğu da bunu bildirmektedir.'
وجوز أن يكون المعنى لو وافق الحق مطلقا أهواءهم لخرجت السموات والأرض عن الصلاح والانتظام بالكلية، والكلام استطراد لتعظيم شأن الحق مطلقا بأن السموات والأرض ما قامت ولا من فيهن إلا به ولا يخلو عن حسن. وقيل: المراد بالحق هو الله تعالى.
Mananın şöyle olması da caiz görülmüştür: 'Şayet mutlak hak onların arzularına uysaydı, gökler ve yer tamamen düzenden ve intizamdan çıkardı.' Bu kelam; göklerin, yerin ve içindekilerin ancak kendisiyle ayakta durduğu mutlak hakkın şanını yüceltmek için bir istıtrâddır (konu dışı ara açıklamadır) ve güzellikten uzak değildir. 'Hak'tan maksadın Allah Teâlâ olduğu da söylenmiştir.
وقد أخرجه ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن أبي صالح، وحكاه بعضهم عن ابن جريج والزمخشري عن قتادة، والمعنى عليه لو كان الله تعالى يتبع أهواءهم ويفعل ما يريدون فيشرع لهم الشرك ويأمرهم به لم يكن سبحانه إلها فتفسد السموات والأرض. وهذا مبني على أن شرع الشرك نقص يجب تنزيه الله تعالى عنه. وقد ذكر ذلك الخفاجي وذكر أنه قد قام الدليل العقلي عليه وأنه لا خلاف فيه. ولعل الكلام عليه اعتراض أيضا للإشارة إلى عدم إمكان إرسال النبي ﵊ إليهم بخلاف ما جاء به مما لا يكرهونه فكراهتهم لما جاء به ﵊ لا تجديهم نفعا فالقول بأنه بعيد عن مقتضى المقام ليس في محله. وقيل: المعنى عليه لو فعل الله تعالى ما يوافق أهواءهم لاختل نظام العالم لما أن آراءهم متناقضة، وفيه إشارة إلى فساد عقولهم وأنهم لذلك كرهوا ما كرهوه من الحق الذي جاء به ﵊ وهو كما ترى.
Bunu İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sâlih'ten rivayet etmiş; bazısı İbn Cüreyc'den, ez-Zemahşerî de Katâde'den nakletmiştir. Buna göre mana: 'Şayet Allah Teâlâ onların arzularına uyup istediklerini yapsaydı da onlar için şirki meşru kılıp bunu emretseydi, Sübhânehu ilah olamazdı ve gökler ile yer fesada uğrardı' demektir. Bu görüş, şirki meşru kılmanın Allah Teâlâ'nın kendisinden tenzih edilmesi gereken bir noksanlık olduğu esasına dayanır. el-Hafâcî bunu zikretmiş ve buna dair aklî delilin sabit olduğunu, bu hususta hiçbir ihtilaf bulunmadığını belirtmiştir. Buna göre kelam; Peygamber'in aleyhisselâm onlara hoşnutsuzluk duymayacakları şekilde getirdiğinin aksine gönderilmesinin imkânsızlığına, dolayısıyla onun aleyhisselâm getirdiğinden hoşlanmamalarının kendilerine hiçbir fayda sağlamayacağına işaret eden bir itiraziyye cümlesi olabilir; bu sebeple bunun makamın gereğine uzak olduğunu söylemek yerinde değildir. Bir görüşe göre de mana şudur: 'Şayet Allah Teâlâ onların arzularına uygun olanı yapsaydı, görüşleri birbiriyle çelişkili olduğu için âlemin nizamı bozulurdu.' Bunda akıllarının bozukluğuna ve onun aleyhisselâm getirdiği haktan bu sebeple hoşlanmadıklarına bir işaret vardır ki bu görüşün durumu gördüğün gibidir.
وقرأ ابن وثاب «ولو اتبع» بضم الواو بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ انتقال من تشنيعهم بكراهة الحق إلى تشنيعهم بالإعراض عما جبل عليه كل نفس من الرغبة فيما فيه خيرها. والمراد بالذكر القرآن الذي هو فخرهم وشرفهم حسبما ينطق به قوله تعالى: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [الزخرف: ٤٤] أي بل أتيناهم بفخرهم وشرفهم الذي كان يجب عليهم أن يقبلوا عليه أكمل إقبال ويقبلوا ما فيه أكمل قبول فَهُمْ بما فعلوا من النكوص عَنْ ذِكْرِهِمْ أي فخرهم وشرفهم خاصة مُعْرِضُونَ لا عن غير ذلك مما لا يوجب الإقبال عليه والاعتناء به، وفي وضع الظاهر موضع الضمير مزيد تشنيع لهم وتقريع، والفاء لترتيب ما بعدها من إعراضهم عن ذكرهم على ما قبلها من الإتيان بذكرهم، ومن فسر (الحق) في قوله تعالى: بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ بالقرآن الكريم قال هنا: في إسناد الإتيان بالذكر إلى نون العظمة بعد إسناده إلى ضميره ﵊ تنويه بشأن النبي ﷺ وتنبيه على كونه ﵊ بمثابة عظيمة منه ﷿، وفي إيراد القرآن الكريم عند نسبته إليه ﷺ بعنوان الحقية وعند نسبته إليه تعالى بعنوان الذكر من النكتة السرية والحكمة العبقرية ما لا يخفى فإن التصريح بحقيته المستلزمة لحقية من جاء به هو الذي يقتضيه مقام حكاية ما قاله المبطلون في شأنه وأما التشريف فإنما يليق به تعالى لا سيما رسول الله ﷺ أحد المشرفين. وقيل: المراد بذكرهم ما تمنوه بقولهم: «لو أن عندنا ذكرا من الأولين لكنا عباد الله المخلصين» فكأنه قيل: بل أتيناهم الكتاب الذي تمنوه وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد بالذكر الوعظ.
İbn Vessâb vâv'ın zammesiyle «ve lev'üttebe'a» şeklinde okumuştur. { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ } “Bilakis biz onlara şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik” buyruğu, onları haktan hoşlanmamakla kınamaktan, her nefsin kendi hayrına olan şeye rağbet etme fıtratına aykırı davranıp yüz çevirmeleriyle kınamaya intikaldir. Zikirden maksat, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir şandır (şereftir)” [ez-Zuhruf: 44] buyruğunun bildirdiği üzere onların iftiharı ve şerefi olan Kur'ân'dır; yani 'Bilakis biz onlara, kendilerine en mükemmel şekilde yönelmeleri ve içindekileri en güzel şekilde kabul etmeleri gereken iftihar ve şereflerini getirdik; { فَهُمْ } onlar gerisin geri dönmek suretiyle yaptıklarından ötürü, { عَنْ ذِكْرِهِمْ } yani özellikle kendi şan ve şereflerinden { مُعْرِضُونَ } “onlar kendi şanlarından yüz çevirmektedirler”, yönelmeyi ve özen göstermeyi gerektirmeyen başka şeylerden değil.' Zamir makamında açık ismin getirilmesinde onlar için daha fazla bir kınama ve azarlama vardır. Fâ harfi ise sonrasındaki zikirlerinden yüz çevirmelerini, öncesindeki kendilerine zikirlerinin getirilmesine tertip etmek içindir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ } buyruğundaki 'hak' lafzını Kur'ân-ı Kerîm ile tefsir eden kimse burada şöyle demiştir: Zikrin getirilmesinin onun aleyhisselâm zamirine isnadından sonra azamet nûn'una isnat edilmesinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şanını yüceltme ve onun aleyhisselâm Azîz ve Celîl olan Allah katında yüce bir mertebede bulunduğuna dikkat çekme vardır. Kur'ân-ı Kerîm'in ona sallallâhu aleyhi ve sellem nispet edildiğinde 'hak' unvanıyla, Allah Teâlâ'ya nispet edildiğinde ise 'zikir' unvanıyla zikredilmesinde gizli ve dâhiyane bir hikmet vardır ki bu da gizli değildir; zira onu getirenin hak oluşunu gerektiren hakikiliğinin açıkça belirtilmesi, bâtıl ehlinin onun hakkındaki sözlerinin hikaye edildiği makamın gerektirdiği şeydir. Şereflendirmeye gelince, o bizzat Allah Teâlâ'ya layıktır; hele hele şereflendirilenlerin başında gelen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispetle. Bir görüşe göre de 'zikirleri'nden maksat, onların: 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, elbette Allah'ın ihlaslı kulları olurduk' sözleriyle temenni ettikleri şeydir; sanki: 'Bilakis biz onlara temenni ettikleri Kitab'ı getirdik' denilmiştir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ ise zikirden maksadın 'vaaz ve öğüt' olduğu rivayet edilmiştir.
وأيد بقراءة عيسى «بذكراهم» بألف التأنيث، ورجح القولان الأولان بأن التشنيع عليهما أشد فإن الإعراض عن وعظهم ليس بمثابة إعراضهم عن شرفهم وفخرهم أو عن كتابهم الذي تمنوه في الشناعة والقباحة.
Bu rivayet, Îsâ'nın müenneslik elifiyle «bi-zikrâhüm» şeklindeki kıraatiyle desteklenmiştir. İlk iki görüş ise kınamanın onlara göre daha şiddetli olması sebebiyle tercih edilmiştir; zira kendilerine verilen öğütten yüz çevirmeleri, kötülük ve çirkinlik bakımından kendi şeref ve iftiharlarından yahut temenni ettikleri kitaplarından yüz çevirmeleri derecesinde değildir.
وقيل: إن الوعظ فيه بيان ما يصلح به حال من يوعظ فالتشنيع بالإعراض عنه لا يقصر عن التشنيع بالإعراض عن أحد ذينك الأمرين ولا يخفى ما فيه من المكابرة.
Şöyle de denilmiştir: 'Vaazda, kendisine vaaz edilen kimsenin durumunu düzeltecek şeylerin beyanı vardır; dolayısıyla ondan yüz çevirmeyi kınamak, o iki şeyden birinden yüz çevirmeyi kınamaktan geri kalmaz.' Ancak bunda inatçı bir karşı çıkışın bulunduğu gizli değildir.
وقرأ ابن أبي إسحاق وعيسى بن عمر ويونس عن أبي عمرو «بل أتيتهم» بتاء المتكلم، وابن أبي إسحاق وعيسى أيضا وأبو حيوة والجحدري وابن قطيب وأبو رجاء «بل أتيتهم» بتاء الخطاب للرسول ﷺ وأبو عمرو وفي رواية «أتيناهم» بالمد ولا حاجة على هذه القراءة إلى ارتكاب مجاز أو دعوى حذف مضاف كما في قراءة الجمهور على تقدير جعل الباء للمصاحبة وقرأ قتادة «نذكرهم» بالنون مضارع ذكر أَمْ تَسْأَلُهُمْ متعلق بقوله تعالى: أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ فهو انتقال إلى توبيخ آخر، وغير للخطاب لمناسبته ما بعده، وكان المراد أم يزعمون أنك تسألهم على أداء الرسالة خَرْجاً أي جعلا فلأجل ذلك لا يؤمنون بك، وقوله تعالى: فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ أي رزقه في الدنيا وثوابه في الآخرة تعليل لنفي السؤال المستفاد من الإنكار أي لا تسألهم ذلك فإن ما رزقك الله تعالى في الدنيا والعقبى خير من ذلك لسعته ودوامه وعدم تحمل منة الرجال فيه، وفي التعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ من تعليل الحكم وتشريفه ﷺ ما لا يخفى.
İbn Ebî İshâk, Îsâ b. Ömer ve Ebû Amr'dan rivayetle Yûnus, mütekellim tâ'sı ile «bel eteytühüm» şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî İshâk, yine Îsâ, Ebû Hayve, el-Cahderî, İbn Kuteyb ve Ebû Recâ, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap tâ'sı ile «bel eteytehüm» şeklinde; Ebû Amr ise bir rivayette med ile «âteynâhüm» şeklinde okumuştur. Bâ harfinin musâhabet için kılındığı takdirde bu kıraate göre cumhurun kıraatinde olduğu gibi mecaza başvurmaya yahut muzaf hazfi iddia etmeye gerek kalmaz. Katâde ise zekere fiilinin nûn'lu muzarisi olarak «nüzekkîruhüm» şeklinde okumuştur. { أَمْ تَسْأَلُهُمْ } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun?” buyruğu Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } buyruğuna müteallıktır; dolayısıyla başka bir kınamaya intikaldir ve sonrasına uygunluğu sebebiyle hitaba dönüştürülmüştür. Sanki maksat şudur: 'Yoksa peygamberliği tebliğ etmene karşılık onlardan bir { خَرْجاً } yani ücret istediğini, bu yüzden de sana iman etmediklerini mi iddia ediyorlar?' Allah Teâlâ'nın: { فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } “Oysa Rabbinin mükâfatı daha hayırlıdır” yani O'nun dünyadaki rızkı ve ahiretteki sevabı daha hayırlıdır buyruğu, inkârdan anlaşılan soru sormanın/ücret istemenin nefyinin illetidir; yani 'Sen onlardan bunu istemiyorsun; zira Allah Teâlâ'nın dünyada ve ahirette sana rızık olarak verdiği şey genişliği, sürekliliği ve onda insanların minnetini taşımama yönüyle bundan daha hayırlıdır.' Hitap zamirine izafetle birlikte rubûbiyyet unvanının zikredilmesinde hükmün gerekçelendirilmesi ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem şereflendirilmesi açısından incelikler bulunduğu gizli değildir.
و «الخرج» بإزاء الدخل يقال لكل ما تخرجه إلى غيرك والخراج غالب في الضريبة على الأرض ففيه إشعار بالكثرة واللزوم فيكون أبلغ ولذلك عبر به عن عطاء الله تعالى، وكذا على ما قيل من أن الخرج ما تبرعت به والخراج ما لزمك واللزوم بالنسبة إليه تعالى إنما هو لفضل وعده ﷿، وقيل الخرج أعم من الخراج وساوى بينهما بعضهم.
'Harc' (خَرْج), 'dahl' (gelir) kelimesinin karşılığıdır; başkasına çıkardığın (verdiğin) her şey için kullanılır. 'Harâc' (خَرَاج) ise çoğunlukla toprak vergisi hakkında kullanılır; dolayısıyla onda çokluk ve lüzum (bağlayıcılık) hissi vardır, bu sebeple daha beliğdir ve Allah Teâlâ'nın ihsanı bununla ifade edilmiştir. Keza 'harc'ın gönüllü olarak bağışladığın şey, 'harâc'ın ise üzerine lazım olan şey olduğu görüşüne göre de böyledir; Allah Teâlâ hakkında lüzum ise sadece O'nun azze ve celle lütufkâr vaadinden ötürüdür. Harcın harâcdan daha genel olduğu da söylenmiş, bazıları ise ikisini eşit kabul etmiştir.
وقرأ عامر «خرجا فخرج» وحمزة والكسائي «خراجا فخراج» للمشاكلة وقرأ الحسن وعيسى «خرجا فخرج» وكأن اختيار خَرْجاً في جانبه ﵊ للإشارة إلى قوة تمكنهم في الكفر واختيار «خرجا» في جانبه تعالى للمبالغة في حط قدر خراجهم حيث كان المعنى فالشيء القليل منه ﷿ خير من كثيرهم فما الظن بكثيره جل وعلا وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ تأكيد لخيرية خراجه ﷾ فإن من كان خير الرازقين يكون رزقه خيرا من رزق غيره.
İbn Âmir «harcen fe-harcü», Hamza ve el-Kisâî müşâkele (uyum) için «harâcen fe-harâcü», el-Hasan ve Îsâ ise «harcen fe-harâcü» şeklinde okumuşlardır. Peygamber aleyhisselâm tarafında { خَرْجاً } kelimesinin seçilmesi onların küfürdeki aşırı yerleşikliklerine işaret etmek için, Allah Teâlâ tarafında ise onların vereceği haracın değerini düşürmede mübalağa yapmak içindir; zira bu takdirde mana: 'O'ndan azze ve celle gelen az bir şey onların çoğundan daha hayırlıdır, ya O'nun celle ve alâ çok olan nimeti nasıldır?' şeklinde olur. { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “O, rızık verenlerin en hayırlısıdır” buyruğu, O'nun celle celâlühü haracının hayırlı oluşunu tekit etmektedir; zira rızık verenlerin en hayırlısı olanın rızkı, başkasının rızkından elbette daha hayırlıdır.
واستدل الجبائي بذلك على أنه سبحانه لا يساويه أحد في الإفضال على عباده وعلى أن العباد قد يرزق بعضهم بعضا وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ تشهد العقول السليمة باستقامته ليس فيه شائبة اعوجاج توجب الاتهام، قال الزمخشري: ولقد ألزمهم ﷿ الحجة وأزاح عللهم في هذه الآيات بأن الذي أرسل إليهم رجل معروف أمره وحاله مخبور سره وعلنه خليق بأن يجتبى مثله للرسالة من بين ظهرانيهم وأنه لم يعرض له حتى يدعي مثل هذه الدعوى العظيمة بباطل ولم يجعل ذلك سلما إلى النيل من دنياهم واستعطاء أموالهم ولم يدعهم إلا إلى دين الإسلام الذي هو الصراط المستقيم مع إبراز المكنون من أدوائهم وهو إخلالهم بالتدبر والتأمل واستهتارهم بدين الآباء الضلال من غير برهان وتعللهم بأنه مجنون بعد ظهور الحق وثبات التصديق من الله تعالى بالمعجزات والآيات النيرة وكراهتهم للحق وإعراضهم عما فيه حفظهم من الذكر اهـ. وهو من الحسن بمكان.
el-Cübbâî bununla, kullarına ihsanda bulunmada hiç kimsenin O'na Sübhânehu denk olamayacağına ve kulların da birbirini rızıklandırabileceğine delil getirmiştir. { وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun”; selim akılların doğruluğuna şahitlik ettiği, içinde töhmeti gerektirecek hiçbir eğrilik şaibesi bulunmayan bir yoldur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Allah azze ve celle bu ayetlerde onlara delili ikame etmiş ve mazeretlerini ortadan kaldırmıştır; zira kendilerine gönderilen zat, işi ve hali bilinen, gizlisi ve açığı tecrübe edilmiş, aralarından peygamberlik için böylesi seçilmeye layık bir kimsedir; bu derece büyük bir davayı batıl yere iddia edecek bir arızaya maruz kalmamış, bunu onların dünyalıklarına ulaşmaya ve mallarını dilenmeye bir basamak yapmamış ve onları dosdoğru yol olan İslâm dininden başkasına çağırmamıştır. Bununla birlikte onların gizli hastalıklarını da açığa çıkarmıştır ki o da tefekkür ve teemmülü terk etmeleri, delilsiz bir şekilde sapık atalarının dinine düşkünlük göstermeleri, hak ortaya çıkıp Allah Teâlâ'dan mucizeler ve parlak ayetlerle tasdik sabit olduktan sonra onun mecnun olduğu bahanesine sarılmaları, haktan hoşlanmamaları ve kendilerinin korunmasını sağlayan Zikir'den yüz çevirmeleridir.' (Zemahşerî'nin sözü bitti). Bu açıklama son derece güzeldir.
وَإِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ هم كفرة قريش المحدث عنهم فيما مر وصفوا بذلك تشنيعا لهم مما هم عليه من الانهماك في الدنيا وزعمهم أن لا حياة بعدها وإشعار بعلة الحكم فإن الإيمان بالآخرة وخوف ما فيها من الدواهي من أقوى الدواعي إلى طلب الحق وسلوك سبيله، وجوز أن يكون المراد بهم ما يعمهم وغيرهم من الكفرة المنكرين للحشر ويدخلون في ذلك دخولا أوليا عَنِ الصِّراطِ المستقيم الذي تدعو إليه لَناكِبُونَ أي لعادلون، وقيل: المراد بالصراط جنسه أي إنهم عن جنس الصراط فضلا عن الصراط المستقيم الذي تدعوهم إليه لناكبون، ورجح بأنه أدل على كمال ضلالهم وغاية غوايتهم لما أنه ينبىء عن كون ما ذهبوا إليه مما لا يطلق عليه اسم الصراط
{ وَإِنَّ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inanmayanlar ise”, daha önce kendilerinden bahsedilen Kureyş kâfirleridir. Dünyaya dalmış olmaları ve ondan sonra bir hayat olmadığını iddia etmeleri sebebiyle onları kınamak ve hükmün illetini bildirmek için bu şekilde nitelenmişlerdir; zira ahirete iman ve oradaki dehşetlerden korkmak, hakkı aramaya ve onun yoluna girmeye sevk eden en güçlü etkenlerdendir. Onlarla hem kendilerinin hem de haşri inkâr eden diğer kâfirlerin kastedilmiş olması caizdir ki onlar buna öncelikle dâhildirler. { عَنِ الصِّراطِ } senin çağırdığın dosdoğru yoldan { لَناكِبُونَ } “kesinlikle sapmaktadırlar”, yani yüz çevirmektedirler. Bir görüşe göre de sırâttan maksat onun cinsidir; yani 'Onlar kendilerini çağırdığın dosdoğru yol şöyle dursun, yolun cinsinden bile sapmaktadırlar' demektir. Bu görüş, onların tam sapıklıklarına ve azgınlıklarının son noktasına daha çok delalet ettiği için tercih edilmiştir; çünkü onların gittiği yolun kendisine yol bile denilemeyecek bir şey olduğunu bildirmektedir,
ولو كان معوجا، وفيه أن التعليل بمضمون الصلة لا يساعد إلا على إرادة الصراط المستقيم، وأظن أنه قد نكب عن الصراط من زعم أن المراد هنا الصراط الممدود على متن جهنم وهو طريق الجنة أي أنهم يوم القيامة عن طريق الجنة لمائلون يمنة ويسرة إلى النار.
eğri bir yol dahi olsa. Ancak sılanın muhtevasıyla gerekçelendirmenin sadece dosdoğru yolun kastedilmesine elverdiği itirazı yapılmıştır. Burada cehennemin sırtı üzerine uzatılan Sırat köprüsünün -ki o cennetin yoludur- kastedildiğini, yani kıyamet gününde cennetin yolundan sağa sola cehenneme meyledeceklerini iddia eden kimsenin bizzat kendisinin sırâttan saptığını zannederim.
وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ أي من سوء حال، قيل: هو ما عراهم بسبب أخذ مترفيهم بالعذاب يوم بدر أعني الجزع عليهم وذلك بإحيائهم وإعادتهم إلى الدنيا بعد القتل أي ولو رحمناهم وكشفنا ضرهم بإرجاع مترفيهم إليهم لَلَجُّوا لتمادوا فِي طُغْيانِهِمْ إفراطهم في الكفر والاستكبار وعداوة الرسول ﷺ والمؤمنين يَعْمَهُونَ عامهين مترددين في الضلال يقال عمه كمنع وفرح عمها وعموها وعموهة وعمهانا، وقيل: هو ما هم فيه من شدة الخوف من القتل والسبي ومزيد الاضطراب من ذلك لما رأوا ما حل بمترفيهم يوم بدر وكشفه بأمر النبي ﷺ بالكف عن قتالهم وسبيهم بعد أو بنحو ذلك وهو وجه ليس بالبعيد وقيل: المراد بالضر عذاب الآخرة أي إنهم في الرداءة والتمرد إلى أنهم لو رحموا وكشف عنهم عذاب النار وردوا إلى الدنيا لعادوا لشدة لجاجهم فيما هم عليه وفيه من البعد ما فيه.
{ وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا ما بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı (zararı) giderseydik”; yani kötü hallerini giderseydik. Denildi ki: O, Bedir gününde varlıklılarının azapla yakalanması sebebiyle başlarına gelen durumdur, yani onlar için duydukları feryat ve kederdir; bunun giderilmesi ise öldürülmelerinden sonra diriltilip dünyaya geri döndürülmeleri iledir; yani 'Biz onlara merhamet edip varlıklılarını kendilerine geri vererek sıkıntılarını giderseydik bile, { لَلَجُّوا } “kesinlikle direnirlerdi”, yani sürdürürlerdi, { فِي طُغْيانِهِمْ } küfürde, kibirde, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere düşmanlıkta aşırı gitmelerinde, { يَعْمَهُونَ } “bocalar halde” sapıklık içinde şaşkınca bocalayarak.' 'Amehe' fiili mena'a ve feriha bablarından amehen, umûhen, umûheten ve amehenan şeklinde kullanılır. Şöyle de denilmiştir: O, Bedir gününde varlıklılarının başına gelenleri gördüklerinde içine düştükleri öldürülme ve esir edilme korkusunun şiddeti ile bundan kaynaklanan aşırı telaştır; bunun giderilmesi ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in daha sonra onlarla savaşmaktan ve onları esir almaktan el çekmeyi emretmesi yahut benzeri bir yolla olur ki bu da uzak olmayan bir vecihtir. 'Durr'dan maksadın ahiret azabı olduğu da söylenmiştir; yani onlar kötülük ve azgınlıkta öyle bir noktadadırlar ki şayet kendilerine merhamet edilip cehennem azabı onlardan kaldırılsa ve dünyaya geri döndürülselerdi, içlerindeki aşırı inatçılık sebebiyle yine eski hallerine dönerlerdi; ancak bunda uzaklık olduğu açıktır.
واستظهر أبو حيان أن المراد به القحط والجوع الذي أصابهم بدعاء رسول الله ﷺ وذكر أنه مروي عن ابن عباس وابن جريج، وقد دعا عليهم ﷺ بذلك في مكة يوم ألقى عليه المشركون وهو قائم يصلي عند البيت صلى جزور
Ebû Hayyân, bundan maksadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in duası sebebiyle başlarına gelen kıtlık ve açlık olduğunu kuvvetli görmüş ve bunun İbn Abbâs ile İbn Cüreyc'den rivayet edildiğini zikretmiştir. Müşrikler o Beytullah'ın yanında namaz kılarken üzerine deve döl eşini (etene) attıkları gün Mekke'de onların aleyhine şöyle dua etmiştir:
فقال: اللهم اشدد وطأتك على مضر اللهم اجعلها عليهم سنين كسني يوسف
“Allah'ım! Mudar üzerindeki baskını şiddetlendir. Allah'ım! Onların üzerine bunu Yûsuf'un yılları gibi [kıtlık] yılları kıl!”
ودعا بذلك أيضا بالمدينة، فقد روي أنه ﵊ مكث شهرا إذا رفع رأسه من الركعة الثانية من صلاة الفجر بعد قوله سمع الله لمن حمده يقول: اللهم انج الوليد بن الوليد وسلمة بن هشام وعياش بن أبي ربيعة والمستضعفين من المؤمنين بمكة اللهم اشدد وطأتك إلخ، وربما فعل ذلك بعد رفعه من الركعة الأخيرة من صلاة العشاء، وكلتا الروايتين ذكرهما برهان الدين الحلبي في سيرته، والكثير على أنه الجوع الذي أصابهم من منع ثمامة الميرة عنهم، وذلك أن ثمامة بن أثال الحنفي جاءت به إلى المدينة سرية محمد بن مسلمة حين بعثها ﷺ إلى بني بكر بن كلاب فأسلم بعد أن امتنع من الإسلام ثلاثة أيام ثم خرج معتمرا فلما قدم مكة لبى وهو أول من دخلها ملبيا ومن هنا قال الحنفي:
Medine'de de bu şekilde dua etmiştir. Nitekim onun aleyhisselâm bir ay boyunca sabah namazının ikinci rekâtında başını kaldırıp 'Semi'allâhu li-men hamideh' dedikten sonra şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Allah'ım! Velîd b. Velîd'i, Seleme b. Hişâm'ı, Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı ve Mekke'deki zayıf bırakılmış müminleri kurtar. Allah'ım! Baskını şiddetlendir...” Bazen bunu yatsı namazının son rekâtından doğrulduktan sonra da yapardı. Her iki rivayeti de Burhânüddîn el-Halebî siyerinde zikretmiştir. Çoğunluk ise bunun, Sümâme'nin onlardan zahireyi kesmesi sebebiyle başlarına gelen açlık olduğu görüşündedir. Şöyle ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muhammed b. Mesleme seriyyesini Benî Bekr b. Kilâb'a gönderdiğinde, bu seriyye Sümâme b. Üsâl el-Hanefî'yi Medine'ye getirdi. Üç gün İslâm'dan kaçındıktan sonra müslüman oldu, ardından umre yapmak üzere yola çıktı. Mekke'ye vardığında telbiye getirdi ve Mekke'ye telbiye getirerek giren ilk kişi oldu; bundan dolayı el-Hanefî şöyle demiştir:
ومنا الذي لبى بمكة معلنا ... برغم أبي سفيان في الأشهر الحرم
“Bizdendir Mekke'de haram aylarda, Ebû Süfyân'a inat açıkça telbiye getiren...”
فأخذته قريش فقالوا: لقد اجترأت علينا وقد صبوت يا ثمامة قال: أسلمت واتبعت خير دين دين محمد ﷺ والله لا يصل إليكم حبة من اليمامة وكانت ريفا لأهل مكة حتى يأذن فيها رسول الله ﷺ ثم خرج ثمامة إلى اليمامة فمنعهم أن يحملوا إلى مكة شيئا حتى أضر بهم الجوع وأكلت قريش العلهز.
Bunun üzerine Kureyş onu yakalayıp: 'Bize karşı cüret gösterdin ve atalarının dininden çıktın ey Sümâme!' dediler. O da: 'Müslüman oldum ve dinlerin en hayırlısına, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dinine tabi oldum. Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem izin vermedikçe Yemâme'den -ki orası Mekke halkının zahire ambarıydı- size tek bir buğday tanesi bile ulaşmayacaktır!' dedi. Sonra Sümâme Yemâme'ye çıktı ve açlık onlara zarar verinceye ve Kureyş ilhiz yiyinceye kadar Mekke'ye bir şey taşımalarını engelledi.
فكتبت قريش إلى رسول الله ﷺ ألست تزعم أنك بعثت رحمة للعالمين فقد قتلت الآباء بالسيف والأبناء بالجوع إنك تأمر بصلة الرحم وأنت قد قطعت أرحامنا فكتب رسول الله ﷺ إلى ثمامة رضي الله تعالى عنه خل بين قومي وبين ميرتهم ففعل
Bunun üzerine Kureyş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle mektup yazdı: 'Sen âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun? Babaları kılıçla, çocukları ise açlıkla öldürdün. Sen akrabalık bağını gözetmeyi emrediyorsun, oysa bizim akrabalık bağlarımızı kestin!' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sümâme'ye radıyallâhu teâlâ anh: “Kavmim ile zahirelerinin arasından çekil (onlara erzak gönderilmesine engel olma)” diye yazdı, o da öyle yaptı.
، وفي رواية أن أبا سفيان جاءه ﷺ فقال: ألست إلخ، ووجه الجمع ظاهر وكان هذا قبل الفتح بقليل، وعندي أن لَوْ تبعد هذا القول كما لا يخفى، نعم أخرج ابن جرير وجماعة عن ابن عباس ما هو نص في أن قصة ثمامة سبب لنزول قوله تعالى:
Bir rivayette ise Ebû Süfyân'ın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek: 'Sen değil misin...' dediği geçmektedir; iki rivayeti cem etme şekli açıktır ve bu olay Fetihten az önce gerçekleşmiştir. Bana göre gizli olmadığı üzere { لَوْ } (şayet) edatı bu görüşü uzaklaştırmaktadır. Evet, İbn Cerîr ve bir topluluk İbn Abbâs'tan, Sümâme kıssasının Allah Teâlâ'nın:
وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ إلى آخره فيكون الجوع مرادا من العذاب المذكور فيه على ذلك، ولا يرد على من قال به قوله تعالى: فَمَا اسْتَكانُوا فما خضعوا بذلك لِرَبِّهِمْ لأن له أن يقول: المراد بالخضوع له ﷿ الانقياد لأمره سبحانه والإيمان به جل وعلا وما كان منهم مع رسول الله ﷺ ليس منه شيء، والمشهور أن المراد بالعذاب ما نالهم يوم بدر من القتل والأسر، ولا يرد على من فسر العذاب في قوله سبحانه: حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ
{ وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } “Andolsun ki biz onları azap ile yakaladık” ayetinin sonuna kadar olan kısmının iniş sebebi olduğuna dair açık nass olan rivayeti tahriç etmişlerdir; buna göre orada zikredilen azaptan maksat açlık olur. Bu görüşü savunan kimseye karşı Allah Teâlâ'nın: { فَمَا اسْتَكانُوا } yani bununla boyun eğip teslim olmadılar, { لِرَبِّهِمْ } “Rablerine boyun eğmediler” buyruğu bir itiraz olarak yöneltilemez; zira o kimse şöyle diyebilir: O'na azze ve celle boyun eğmekten maksat, O'nun Sübhânehu emrine boyun eğmek ve O'na celle ve alâ iman etmektir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem karşısındaki tavırları ise bundan bir şey taşımıyordu. Meşhur olan ise azaptan maksadın Bedir gününde başlarına gelen öldürülme ve esir edilme olduğudur. Allah Sübhânehu'nun: { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ }
به أيضا لزوم المنافاة بين ما هناك من قوله تعالى: إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ وما هنا من نفي الاستكانة لربهم ونفي التضرع المستفاد من قوله سبحانه: وَما يَتَضَرَّعُونَ إذ له أن يقول: الجؤار مطلق الصراخ وهو غير الاستكانة لله ﷿ وغير التضرع إليه سبحانه وهو ظاهر، وكذا إذا أريد بالجؤار الصراخ باستغاثة بناء على أن المراد بالاستكانة له تعالى ما علمت آنفا من الانقياد لأمره ﷿ وأن التضرع ما كان عن صميم الفؤاد والجؤار ما لم يكن كذلك، وكأن التعبير هناك بالجؤار للإشارة إلى أن استغاثتهم كانت أشبه شيء بأصوات الحيوانات، وقيل: ما تقدم لبيان حال المقتولين وما هنا لبيان حال الباقين، وعبر في التضرع بالمضارع ليفيد الدوام إلا أن المراد دوام النفي لا نفي الدوام أي وليس من عادتهم التضرع إليه تعالى أصلا، ولو حمل ذلك على نفي الدوام كما هو الظاهر لا يرد ما يتوهم من المنافاة بين قوله تعالى: إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ وقوله سبحانه: وَما يَتَضَرَّعُونَ أيضا، واستكان استفعل من الكون، وأصل معناه انتقل من كون إلى كون كاستحجر ثم غلب العرف على استعماله في الانتقال من كون الكبر إلى كون الخضوع فلا إجمال فيه عرفا، وقال أبو العباس أحمد بن فارس: سئلت عن ذلك في بغداد لما دخلتها زمن الإمام الناصر وجمع لي علماءها فقلت واستحسن مني: هو مشتق من قول العرب: كنت لك إذا خضعت وهي لغة هذيلية وقد نقلها أبو عبيدة في الغريبين وعليه يكون من باب قر واستقر، ولا يجعل من استفعل المبني للمبالغة مثل استعصم واستحسر إلا أن يراد في الآية حينئذ المبالغة في النفي لا نفي المبالغة، وقيل هو من الكين اللحمة المستبطنة في الفرج لذلة المستكين، وجوز الزمخشري أن يكون افتعل من السكون والألف إشباع كما في قوله:
“Nihayet onların varlıklı ve şımarık olanlarını azap ile yakaladığımız zaman” buyruğundaki azabı da bununla tefsir eden kimseye; oradaki Allah Teâlâ'nın: { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } buyruğu ile buradaki Rablerine boyun eğmenin nefyi ve Allah Sübhânehu'nun: { وَما يَتَضَرَّعُونَ } buyruğundan anlaşılan yalvarıp yakarmanın nefyi arasında bir çelişkinin lüzumu itirazı yöneltilemez. Zira o kimse şöyle diyebilir: Cü'âr mutlak çığlıktır; o ise Allah'a azze ve celle boyun eğmekten ve O'na Sübhânehu yalvarıp yakarmaktan farklıdır ve bu açıktır. Cü'ârdan maksadın yardım talebiyle çığlık atmak olması durumunda da böyledir; zira Allah Teâlâ'ya boyun eğmekten maksadın az önce öğrendiğin üzere O'nun azze ve celle emrine teslimiyet olması, tadarru'un gönlün derinliğinden gelmesi, cü'ârın ise böyle olmaması esasına dayanır. Orada cü'âr ile ifade edilmesi, sanki onların feryatlarının hayvan seslerine son derece benzemesine işaret etmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Önceki ifade öldürülenlerin durumunu, buradaki ifade ise geride kalanların durumunu beyan etmek içindir. Tadarru'da devamlılık ifade etmesi için muzari fiil kullanılmıştır; ancak murat edilen, devamlılığın nefyi değil nefiyde devamlılıktır; yani Allah Teâlâ'ya yalvarıp yakarmak onların asla âdeti değildir. Zahir olduğu üzere bu durum devamlılığın nefyine hamledilse bile, Allah Teâlâ'nın: { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } buyruğu ile { وَما يَتَضَرَّعُونَ } buyruğu arasında vehmedilen çelişki yine vârid olmaz. İstekâne (اسْتَكانَ), 'kevn' kökünden istif'âl babıdır; asıl manası 'istahcere' (taşlaştı) gibi bir durumdan başka bir duruma geçmektir. Sonra örf, kibir halinden boyun eğme haline geçmekte kullanılmasını galip kılmıştır; dolayısıyla örfen onda bir kapalılık yoktur. Ebu'l-Abbâs Ahmed b. Fâris şöyle demiştir: 'İmam en-Nâsır zamanında Bağdat'a girdiğimde ve âlimleri benim için toplandığında bana bundan soruldu; ben de şöyle dedim ve bu cevabım beğenildi: O, Arapların boyun eğdiğin zaman söylediği 'küntü leke' sözünden türemiştir ki bu Hüzeyl lügatidir; Ebû Ubeyde de bunu el-Garîbeyn'de nakletmiştir. Buna göre 'karra' ve 'istekarra' babından olur; ayette mübalağanın nefyi değil nefiyde mübalağa murat edilmedikçe, 'ista'same' ve 'istahsere' gibi mübalağa için bina edilen istif'âl babından kılınmaz.' Boyun eğip ezilen kimsenin zilleti sebebiyle fercin içindeki et parçası demek olan 'keyn'den türediği de söylenmiştir. ez-Zemahşerî ise 'sükûn' kökünden ifti'âl babı olmasını ve elifin doyurma (işbâ') için gelmiş olmasını caiz görmüştür; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
وأنت من الغوائل حين ترمي ... ومن ذم الرجال بمنتزاح
Sen ise belalar [ok gibi] atıldığı zaman ve insanların kınamasından uzak bir yerdesin.
وقوله:
Ve [şairin] şu sözünde olduğu gibi:
أعوذ بالله من العقراب ... الشائلات عقد الأذناب
Kuyruklarının boğumlarını kaldıran akreplerden (el-Akrâb) Allah'a sığınırım.
واعترض بأن الإشباع المذكور مخصوص بضرورة الشعر وبأنه لم يعهد بكونه في جميع تصاريف الكلمة واستكان جميع تصاريفه كذلك فهو يدل على أنه ليس مما فيه إشباع حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً ذا عَذابٍ شَدِيدٍ من عذاب الآخرة كما ينبىء عنه التهويل بفتح الباب والوصف بالشدة وإلى هذا ذهب الجبائي، وحَتَّى مع كونها غاية للنفي السابق مبتدأ لما بعدها من مضمون الشرطية كأنه قيل: هم مستمرون على هذه الحال حتى إذا فتحنا عليهم يوم القيامة بابا ذا عذاب شديد إِذا هُمْ فِيهِ أي في ذلك الباب أو في ذلك العذاب أو بسبب الفتح أقوال مُبْلِسُونَ متحيرون آيسون من كل خير أو ذوو حزن من شدة البأس وهذا كقوله تعالى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ [الروم: ١٢] لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [الزخرف: ٧٥] وقيل: هذا الباب استيلاء النبي ﷺ والمؤمنين عليهم يوم الفتح وقد أيسوا في ذلك اليوم من كل ما كانوا يتوهمونه من الخير. وأخرج ابن جرير أنه الجوع الذي أكلوا فيه العلهز، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه القتل يوم بدر، وروت الإمامية- وهم بيت الكذب-
[Buna], zikredilen işbâ'ın şiir zaruretine mahsus olduğu ve kelimenin bütün çekimlerinde bulunmasının görülmediği; 'istekâne'nin bütün çekimlerinin ise bu şekilde olduğu, dolayısıyla onda işbâ' bulunan türden olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. { حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ باباً ذا عَذابٍ شَدِيدٍ } “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımız zaman”; kapının açılmasıyla korku salınması ve şiddetle nitelenmesinin hissettirdiği üzere ahiret azabından [bir kapı açtığımızda]; el-Cübbâî bu görüşe gitmiştir. 'Hattâ' (حَتَّى), önceki nefiy için gaye olmakla birlikte kendisinden sonraki şart cümlesinin içeriği için bir başlangıçtır (mübtedâdır). Sanki şöyle denilmiştir: Onlar bu hal üzere devam ederler, nihayet kıyamet günü üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda { إِذا هُمْ فِيهِ } yani o kapının içinde veya o azapta yahut açılma sebebiyle —bu hususta [farklı] görüşler vardır— { مُبْلِسُونَ } “hemen orada ümitsizliğe düşüverirler”, şaşkına dönmüş, her hayırdan ümidini kesmiş veya azabın şiddetinden dolayı hüzne boğulmuş kimselerdir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular ümitsizliğe düşerler” [er-Rûm: 12], { لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Onlardan [azap] hafifletilmez ve onlar onun içinde ümitsizdirler” [ez-Zuhruf: 75]. Şöyle de denilmiştir: Bu kapı, fetih günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin onlara üstün gelmesidir; nitekim o gün hayır namına vehmettikleri her şeyden ümitlerini kesmişlerdi. İbn Cerîr, bunun 'ılhız' (kanla karıştırılmış deve tüyü) yedikleri kıtlık olduğunu rivayet etmiştir. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan da bunun Bedir günü öldürülmek olduğu rivayet edilmiştir. İmamiyye ise —ki onlar yalanın merkezidir—
عن أبي جعفر رضي الله تعالى عنه أن ذلك عذاب يعذبون به في الرجعة
Ebû Ca'fer radıyallâhu teâlâ anh'tan, bunun ric'at (dünyaya geri dönüş) esnasında kendilerine tattırılacak bir azap olduğunu rivayet etmişlerdir
، ولعمري لقد افتروا على الله تعالى الكذب وضلوا ضلالا بعيدا، والوجه في الآية عندي ما تقدم، والظاهر أن هذه الآيات مدنية وبعض من قال بمكيتها ادعى أن فيها أخبارا عن المستقبل بالماضي للدلالة على تحقق الوقوع.
; ömrüme yemin olsun ki Allah Teâlâ'ya iftira edip yalan uydurmuşlar ve derin bir sapıklığa düşmüşlerdir. Ayetteki doğru vech bana göre daha önce geçendir. Zahir olan, bu ayetlerin Medenî olduğudur. Mekkî olduğunu söyleyenlerden bazıları ise vukuunun kesinliğini göstermek için gelecekteki olayların geçmiş zaman kipiyle haber verildiğini iddia etmişlerdir.
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ لتحسوا بها الآيات التنزيلية والتكوينية وَالْأَفْئِدَةَ لتتفكروا بها في الآيات وتستدلوا بها إلى غير ذلك من المنافع، وقدم السمع لكثرة منافعه، وأفرد لأنه مصدر في الأصل ولم يجمعه الفصحاء في الأكثر، وقيل: أفرد لأنه يدرك به نوع واحد من المدركات وهو الأصوات بخلاف البصر فإنه يدرك به
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } “O, sizin için işitmeyi ve gözleri yaratandır”; indirilen [vahiy kaynaklı] ve kevnî (yaratılışa dair) ayetleri onlar vasıtasıyla algılamanız için, { وَالْأَفْئِدَةَ } “ve gönülleri [var edendir]”; ayetler üzerinde tefekkür edip onlarla delil çıkarasınız ve diğer menfaatlere eresiniz diye. Faydalarının çokluğundan ötürü işitme (sem') öne geçirilmiştir. Aslında masdar olduğu ve fasihler çoğunlukla onu çoğul yapmadığı için tekil getirilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Tekil getirilmiştir; çünkü onunla algılanan tek bir tür idrak edilir, o da seslerdir; göz ise böyle değildir; zira onunla
الأضواء والألوان والأكوان والأشكال وبخلاف الفؤاد فإنه يدرك به أنواع شتى من التصورات والتصديقات. وفي الآية إشارة إلى الدليل الحسي والعقلي، وتقديم ما يشير إلى الأول قد تقدم فتذكر فما في العهد من قدم قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ أي شكرا قليلا تشكرون تلك النعم الجليلة لأن العمدة في الشكر صرف تلك القوى التي هي في أنفسها نعم باهرة إلى ما خلقت هي له فنصب قَلِيلًا على أنه صفة مصدر محذوف، والقلة على ظاهرها بناء على أن الخطاب للناس بتغليب المؤمنين، وجوز أن تكون بمعنى النفي بناء على أن الخطاب للمشركين على سبيل الالتفات، وقيل: هو للمؤمنين خاصة وليس بشيء، والأولى عندي للمشركين خاصة مع جواز كون القلة على ظاهرها كما لا يخفى على المتدبر وما علا سائر الأقوال مزيدة للتأكيد.
ışıklar, renkler, durumlar ve şekiller idrak edilir. Gönül de böyle değildir; zira onunla türlü türlü tasavvurlar ve tasdikler idrak edilir. Ayette hem hissî hem de aklî delile işaret vardır. Birincisine işaret edenin öne geçirilmesi daha önce geçmişti, hatırla; çünkü verilen sözün üzerinden çok zaman geçmemiştir. { قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ } “Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” yani bu yüce nimetlere çok az şükrediyorsunuz. Çünkü şükrün temeli, bizzat kendileri apaçık birer nimet olan bu güçleri yaratılış gayelerine sarf etmektir. 'Kalîlen' (قَلِيلًا) kelimesi, hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olarak nasb edilmiştir. Hitabın müminlerin tağlîbiyle bütün insanlara yönelik olduğu esasına göre azlık zahirî anlamındadır. İltifat yoluyla hitabın müşriklere yönelik olduğu esasına dayanılarak nefiy manasında olması da caiz görülmüştür. Sadece müminlere yönelik olduğu da söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Bana göre en uygunu, düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere azlığın zahirî anlamında kalması caiz olmakla birlikte sadece müşriklere yönelik olmasıdır; diğer görüşlere göre 'mâ' (ما) pekiştirme için fazladan gelmiştir.
وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ أي خلقكم وبثكم فيها وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أي تجمعون يوم القيامة بعد تفرقكم لا إلى غيره تعالى فما لكم لا تؤمنون به سبحانه وتشكرونه ﷿ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ من غير أن يشاركه في ذلك شيء من الأشياء وَلَهُ تعالى شأنه خاصة اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أي هو ﷾ المؤثر في اختلافهما أي تعاقبهما من قولهم: فلان يختلف إلى فلان أي يتردد عليه بالمجيء والذهاب أو تخالفهما زيادة ونقصا، وقيل: المعنى لأمره تعالى وقضائه سبحانه اختلافهما ففي الكلام مضاف مقدر، واللام عليه يجوز أن تكون للتعليل أَفَلا تَعْقِلُونَ أي ألا تتفكرون فلا تعقلون أو أتتفكرون فلا تعقلون بالنظر والتأمل أن الكل صار منا وأن قدرتنا تعم جميع الممكنات التي من جملتها البعث، وقرأ أبو عمرو في رواية «يعقلون» على أن الالتفات إلى الغيبة لحكاية سوء حال المخاطبين، وقيل: على أن الخطاب الأول لتغليب المؤمنين وليس بذاك.
{ وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “Sizi yeryüzünde yaratıp yayan O'dur”, { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “ve O'nun huzurunda toplanacaksınız” yani dağılmanızın ardından kıyamet günü Allah Teâlâ'dan başkasına değil, sadece O'na toplanacaksınız; o halde size ne oluyor da O Sübhânehu'ya inanmıyor ve O'na azze ve celle şükretmiyorsunuz? { وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Yaşatan ve öldüren O'dur”, hiçbir şey bu hususta O'na ortak olmaksızın. { وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Gece ile gündüzün değişmesi de O'na aittir”; şanı yüce olan O'na mahsustur; yani 'filanca filancaya ihtilaf ediyor' yani 'ona gidip gelerek peş peşe uğruyor' sözlerinde olduğu gibi onların peş peşe gelmesinde veya uzayıp kısalma şeklinde birbirine zıt olmasında müessir olan O'dur celle celâluh. Şöyle de denilmiştir: Anlam, 'Onların değişmesi O Teâlâ'nın emri ve kazasıyladır' şeklindedir; dolayısıyla sözde takdir edilmiş bir muzaf vardır ve 'lâm' harfi buna göre illet için olabilir. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?” yani tefekkür edip akletmez misiniz? Yahut bakıp ibret alarak her şeyin bizden kaynaklandığını ve kudretimizin, yeniden diriltilmenin de dahil olduğu bütün mümkinatı kuşattığını tefekkür edip akletmez misiniz? Ebû Amr bir rivayette, muhatapların kötü durumunu hikaye etmek için gaibe iltifat olarak «يعقلون» şeklinde okumuştur. İlk hitabın müminlerin tağlîbiyle olduğu esasına dayandığı da söylenmiştir, ancak bu pek isabetli değildir.
بَلْ قالُوا عطف على مضمر يقتضيه المقام أي فلم يعقلوا بل قالوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ أي آباؤهم ومن دان بدينهم من الكفرة المنكرين للبعث قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ تفسير لما قبله من المبهم وتفصيل لما فيه من الإجمال وقد مر الكلام فيه لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا البعث مِنْ قَبْلُ متعلق بالفعل من حيث إسناده إلى المعطوف عليه والمعطوف على ما هو الظاهر، وصح ذلك بالنسبة إليهم لأن الأنبياء المخبرين بالبعث كانوا يخبرون به بالنسبة إلى جميع من يموت، ويجوز أن يكون متعلقا به من حيث إسناده إلى آبائهم لا إليهم أي ووعد آباؤنا من قبل أو بمحذوف وقع حالا من آبائنا أي كائنين من قبل إِنْ هذا أي ما هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أي أكاذيبهم التي سطروها جمع أسطورة كأحدوثة وأعجوبة وإلى هذا ذهب المبرد وجماعة، وقيل: جمع أسطار جمع سطر كفرس وأفراس، والأول كما قال الزمخشري أوفق لأن جمع المفرد أولى وأقيس ولأن بنية أفعولة تجيء لما فيه التلهي فيكون حينئذ كأنه قيل مكتوبات لا طائل تحتها قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها من المخلوقات تغليبا للعقلاء على غيرهم إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ جوابه محذوف ثقة بدلالة الاستفهام عليه أي إن كنتم من أهل العلم ومن العقلاء أو عالمين بذلك فأخبروني به. وفي الآية من المبالغة في الاستهانة بهم وتقرير فرط جهالتهم ما لا يخفى.
{ بَلْ قالُوا } “Aksine dediler ki”; makamın gerektirdiği gizli bir ifadeye atıftır; yani akletmediler, bilakis dediler ki: { مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ } “Öncekilerin söylediğinin benzerini” yani babalarının ve onların dinini benimseyip dirilişi inkâr eden kâfirlerin söylediğini. { قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Dediler ki: Öldüğümüz, toprak ve kemik olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” Önceki kapalı ifadenin tefsiri ve onda bulunan icmâlin tafsilidir; buna dair açıklama geçmişti. { لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هذا } “Andolsun, bu [diriliş] bize de babalarımıza da vadedilmişti”, { مِنْ قَبْلُ } “daha önce”; zahir olduğu üzere matuf ve matufun aleyhe isnadı cihetinden fiile taalluk eder. Bu onlar hakkında da doğrudur; çünkü dirilişi haber veren peygamberler, ölen herkes hakkında bunu haber veriyorlardı. Onlara değil de babalarına isnadı cihetinden fiile taalluk etmesi de caizdir; yani 'babalarımıza daha önce vadedilmişti' manasında veya babalarımızdan hal olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'önceden var olan [babalarımıza]' demektir. { إِنْ هذا } “Bu değildir”, { إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin masallarından başkası” yani onların yazdığı yalanlardan başkası değildir. 'Esâtîr' (أَساطِيرُ); 'uhdûse' ve 'u'cûbe' gibi 'üstûre'nin çoğuludur; el-Müberred ve bir grup âlim bu görüşe gitmiştir. 'Feres' ve 'efrâs' gibi 'satr'ın çoğulu olan 'astâr'ın çoğulu olduğu da söylenmiştir. ez-Zemahşerî'nin belirttiği üzere birinci görüş daha uygundur; çünkü tekilin çoğulu daha evla ve kıyasa daha uygundur ve 'uf'ûle' kalıbı eğlence/oyalanma içeren şeyler için gelir; o takdirde sanki 'altında hiçbir fayda bulunmayan yazılmış şeyler' denilmiş gibi olur. { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها } “De ki: Yeryüzü ve içindekiler kime aittir?”; akıl sahiplerini diğerlerine tağlîb ederek yaratılmışlardan olan varlıklar. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız”; istifhamın ona delaletine güvenilerek cevabı hazfedilmiştir; yani 'eğer ilim ehlinden ve akıl sahiplerinden iseniz veya bunu biliyorsanız bana haber verin' demektir. Ayette onları küçümseme ve aşırı cehaletlerini ortaya koyma hususunda gizli kalmayacak derecede bir mübalağa vardır.
ويقوي هذا أنه أخبر عن الجواب قبل أن يجيبوا فقال سبحانه: سَيَقُولُونَ لِلَّهِ فإن بداهة العقل تضطرهم إلى الاعتراف بأنه سبحانه خلقها فاللام للملك باعتبار الخلق قُلْ أي عند اعترافهم بذلك تبكيتا لهم أَفَلا تَذَكَّرُونَ أي أتعلمون أو أتقولون ذلك فلا تتذكرون أي من فطر الأرض ومن فيها ابتداء قادر على إعادتها ثانيا فإن البدء ليس بأهون من الإعادة بل الأمر بالعكس في قياس المعقول. وقرىء «تتذكرون» على الأصل قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ أعيد لفظ الرب تنويها بشأن العرش ورفعا لمحله من أن يكون تبعا للسماوات وجودا وذكرا، وقرأ ابن محيصن «العظيم» بالرفع نعتا للرب.
Bunu güçlendiren husus, onlar cevap vermeden önce cevabı haber vermiş olmasıdır; nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Allah'ındır' diyecekler”; zira aklın bedâheti onları, yeri yaratanın O Sübhânehu olduğunu itiraf etmeye mecbur bırakır; dolayısıyla 'lâm' harfi yaratma cihetiyle mülkiyet içindir. { قُلْ } “De ki:”; yani onları susturmak ve azarlamak için bunu itiraf ettiklerinde de ki: { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” yani bunu biliyor veya söylüyorsunuz da düşünmüyor musunuz ki yeryüzünü ve içindekileri ilk baştan var eden, onu ikinci kez iade etmeye de kadirdir; zira başlangıçta yaratmak, iade etmekten daha kolay değildir, bilakis aklî kıyasta durum bunun tam tersidir. Aslına uygun olarak «تتذكرون» şeklinde de okunmuştur. { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “De ki: Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?”; Arş'ın şanını yüceltmek ve varlıkta ve zikirde göklere tabi olmaktan mertebesini üstün tutmak için 'Rab' lafzı tekrar edilmiştir. İbn Muhaysın, Rab lafzının sıfatı olarak «العظيم» kelimesini merfû okumuştur.
سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قرأ أبو عمرو ويعقوب بغير لام فيه. وفيما بعده ولم يقرأ على ما قيل في السابق بترك اللام والقراءة بغير لام على الظاهر وباللام على المعنى وكلا الأمرين جائزان فلو قيل: من صاحب هذه الدار؟ فقيل: زيد كان جوابا عن لفظ السؤال، ولو قيل: لزيد لكان جوابا على المعنى لأن معنى من صاحب هذه الدار؟ لمن هذه الدار وكلا الأمرين وارد في كلامهم، أنشد صاحب المطلع:
{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Allah'ındır' diyecekler”. Ebû Amr ve Ya'kûb, burada ve bundan sonrakinde 'lâm'sız [«الله» şeklinde] okumuşlardır; söylenildiğine göre öncekinde 'lâm'ı terk ederek okumamıştır. 'Lâm'sız okumak lafzın zahirine, 'lâm'lı okumak ise manayadır; her iki durum da caizdir. Nitekim 'Bu evin sahibi kimdir?' diye sorulsa da 'Zeyd'dir' denilse, sorunun lafzına cevap verilmiş olur; 'Zeyd'indir' denilse, manaya cevap verilmiş olur; zira 'Bu evin sahibi kimdir?' ifadesinin manası 'Bu ev kime aittir?' demektir ve her iki kullanım da Arapların kelamında mevcuttur. el-Matla' sahibi şu şiiri okumuştur:
إذا قيل من رب المزالف والقرى ... ورب الجياد الجرد قلت لخالد
'Menzillerin ve köylerin rabbi, kısa tüylü soylu atların rabbi kimdir?' denildiğinde, 'Hâlid'dir' dedim.
وأنشد الزجاج:
ez-Zeccâc da şu beyti okumuştur:
وقال السائلون لمن حفرتم ... فقال المخبرون لهم وزير
Soranlar dedi ki: 'Kimin için kazdınız?' Haber verenler de dedi ki: 'Onlar için vezirdir.'
قُلْ إفحاما لهم وتوبيخا أَفَلا تَتَّقُونَ أي أتعلمون ذلك ولا تتقون أنفسكم عقابه على ترك العمل بموجب العلم حيث تكفرون به تعالى وتنكرون ما أخبر به من البعث وتثبتون له سبحانه شريكا.
{ قُلْ } “De ki:”; onları ilzam etmek ve kınamak için, { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” yani bunu biliyorsunuz da Allah Teâlâ'yı inkâr edip haber verdiği dirilişi reddederek ve O Sübhânehu'ya ortak koşarak bilginin gereğiyle amel etmeyi terk etmekten ötürü O'nun azabından kendinizi korumaz mısınız?
قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ مما ذكر ومما لم يذكر وصيغة الملكوت للمبالغة في الملك فالمراد به الملك الشامل الظاهر، وقيل: المالكية والمدبرية، وقيل: الخزائن وَهُوَ يُجِيرُ أي يمنع من يشاء ممن يشاء وَلا يُجارُ عَلَيْهِ ولا يمنع أحد منه جل وعلا أحدا، وتعدية الفعل بعلى لتضمنه معنى النصرة أو الاستعلاء إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ تكرير لاستهانتهم وتجهيلهم على ما مر سَيَقُولُونَ لِلَّهِ ملكوت كل شيء والوصف بأنه الذي يجير ولا يجار عليه قُلْ تهجينا لهم وتقريعا فَأَنَّى تُسْحَرُونَ كيف أو من أين تخدعون وتصرفون عن الرشد مع علمكم به إلى ما أنتم عليه من البغي فإن من لا يكون مسحورا مختل العقل لا يكون كذلك، وهذه الآيات الثلاث أعني قُلْ لِمَنِ إلى هنا على ما قرر في الكشف تقرير للسابق وتمهيد للاحق وقد روعي في السؤال فيها قضية الترقي فسئل عمن له الأرض ومن فيها، وقيل: مَنْ تغليبا للعقلاء ولأنه يلزم أن يكون له غيرهم من طريق الأولى ثم سئل عمن له السموات والعرش العظيم والأرض بالنسبة إليه كلا شيء ثم سئل عمن بيده ملكوت كل شيء فأتى بأعم العام وكلمة الإحاطة وأوثر الملكوت وهو الملك الواسع، وقيل: بِيَدِهِ تصويرا وتخييلا وكذلك روعي هذه النكتة في الفواصل فعيروا أولا بعدم التذكر فإن أيسر النظر يكفي في انحلال عقدهم ثم بعدم الاتقاء وفيه وعيد ثم بالتعجب من خدع عقولهم فتخيل الباطل حقا والحق باطلا وأنى لها التذكر والخوف.
{ قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “De ki: Her şeyin hükümranlığı (melekûtu) elinde olan kimdir?”; zikredilen ve zikredilmeyen her şeyin. 'Melekût' (مَلَكُوتُ) kalıbı mülkte mübalağa içindir; dolayısıyla kastedilen, her şeyi kuşatan apaçık hâkimiyettir. Mâliklik ve idarecilik olduğu da söylenmiştir; hazineler olduğu da söylenmiştir. { وَهُوَ يُجِيرُ } “O koruyup kollar” yani dilediğini dilediği kimseden korur, { وَلا يُجارُ عَلَيْهِ } “fakat O'na karşı korunulamaz”; Celâl ve Alâ olan O'na karşı hiç kimse bir başkasını koruyamaz. Fiilin 'alâ' ile geçişli kılınması, yardım veya üstünlük manasını içermesindendir. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız”; daha önce geçtiği üzere onları küçümsemek ve cehaletlerini vurgulamak için bir tekrardır. { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “'Allah'ındır' diyecekler”; her şeyin mülk ve hâkimiyeti ve koruyan olup O'na karşı korunamayan vasfı. { قُلْ } “De ki:”; onları kınamak ve azarlamak için, { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } “O halde nasıl büyüleniyorsunuz?”; doğru yolu bilmenize rağmen nasıl veya nereden aldatılıp haktan saptırılarak içinde bulunduğunuz taşkınlığa sürükleniyorsunuz? Zira büyülenip aklı karışmamış kimse böyle davranmaz. el-Keşşâf'ta kararlaştırıldığı üzere bu üç ayet yani { قُلْ لِمَنِ } ifadesinden buraya kadar olan kısım, öncekini pekiştirme ve sonrakine bir hazırlıktır. Bu ayetlerdeki sorularda derece derece yükselme kuralı gözetilmiştir; önce yeryüzünün ve içindekilerin kime ait olduğu sorulmuş, akıl sahiplerini tağlîb etmek için ve onların dışındakilerin öncelikle O'na ait olması gerektiğinden 'men' (مَنْ) denilmiştir; sonra göklerin ve yüce Arş'ın kime ait olduğu sorulmuştur ki yeryüzü ona nispetle yok hükmündedir; sonra her şeyin melekûtu elinde olan sorulmuş, böylece en genel kavram ve kuşatma kelimesi getirilmiş, geniş mülk anlamına gelen 'melekût' tercih edilmiştir. Canlandırma ve somutlaştırma kabilinden { بِيَدِهِ } “O'nun elindedir” denilmiştir. Aynı şekilde bu nükte durak sonlarında (fâsılalarda) da gözetilmiştir; önce hatırlayıp düşünmemekle kınanmışlardır, zira en küçük bir düşünme düğümlerini çözmeye yeterlidir; sonra sakınmamakla kınanmışlardır ki bunda bir tehdit vardır; sonra da akıllarının aldanmasına, bâtılı hak, hakkı da bâtıl tasavvur etmesine şaşmakla kınanmışlardır; böyle bir aklın hatırlaması ve korkması nerede!
بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ إضراب عن قولهم: إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ والمراد بالحق الوعد بالبعث وقيل: ما يعمه والتوحيد ويدل على ذلك السياق وقرىء «بل أتيتهم» بتاء المتكلم وقرأ ابن أبي إسحاق بتاء الخطاب وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ في قولهم: إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أو في ذلك قولهم بما ينافي التوحيد مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ لتنزهه ﷿ عن الاحتياج وتقدسه تعالى عن مماثلة أحد.
{ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ } “Aksine biz onlara hakkı getirdik”; onların { إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } sözünden bir vazgeçiştir (ıdrâbdır). Hak ile kastedilen diriliş vaadidir; onu ve tevhidi kapsayan şey olduğu da söylenmiştir ve siyak da buna delalet eder. Mütekellim tası ile «بل أتيتهم» şeklinde de okunmuştur; İbn Ebî İshak ise muhatap tası ile okumuştur. { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Ve onlar şüphesiz yalancıdırlar”; { إِنْ هذا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } sözlerinde veya bunda ve tevhide aykırı sözlerinde. { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir”; O azze ve celle muhtaç olmaktan münezzeh ve birinin O'na denk olmasından mukaddestir.
وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ يشاركه سبحانه في الألوهية إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ أي لاستبد بالذي خلقه واستقل به تصرفا وامتاز ملكه عن ملك الآخر وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ ولوقع التحارب والتغالب بينهم كما هو الجاري فيما بين الملوك والتالي باطل لما يلزم من ذلك نفي ألوهية الجميع أو ألوهية ما عدا واحدا منهم وهو خلاف المفروض أو لما أنه يلزم أن لا يكون بيده تعالى وحده ملكوت كل شيء وهو باطل في نفسه لما برهن عليه في الكلام وعند الخصم لأنه يقول باختصاص ملكوت كل شيء به تعالى كما يدل عليه السؤال والجواب السابقان آنفا كذا قيل، ولا يخفى أن اللزوم في الشرطية المفهومة من الآية عادي لا عقلي ولذا قيل: إن الآية إشارة إلى دليل إقناعي للتوحيد لا قطعي.
{ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “O'nunla beraber hiçbir ilah da yoktur”; ilahlıkta O Sübhânehu'ya ortak olacak hiçbir ilah. { إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } “Öyle olsaydı, her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü” yani yarattığı şeye tek başına sahip çıkar, tasarrufta müstakil olur ve mülkü diğerinin mülkünden ayrılırdı, { وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “ve mutlaka bazısı diğerine üstün gelmeye çalışırdı”; hükümdarlar arasında cereyan ettiği gibi aralarında savaş ve galebe çalma meydana gelirdi. Sonuç (tâli) ise bâtıldır; çünkü bundan ya hepsinin ilahlığının nefyedilmesi ya da biri dışındakilerin ilahlığının nefyedilmesi gerekir ki bu da varsayıma aykırıdır; yahut tek başına O Teâlâ'nın elinde her şeyin melekûtunun bulunmaması gerekir ki bu kelâm ilminde ve hasmın nezdinde ispat edildiği üzere bizzat bâtıldır; zira az önce geçen soru ve cevabın gösterdiği gibi hasım da her şeyin melekûtunun Allah Teâlâ'ya has olduğunu söylemektedir. Böyle denilmiştir. Gizli değildir ki ayetten anlaşılan şartiyedeki lüzum aklî değil âdîdir (örfîdir); bu sebeple ayetin tevhid için kesin (kat'î) bir delile değil, iknaî bir delile işaret ettiği söylenmiştir.
وفي الكشف قد لاح لنا من لطف الله تعالى وتأييده أن الآية برهان نير على توحيده سبحانه، وتقريره أن مرجح الممكنات الواجب الوجود تعالى شأنه جل عن كل كثرة أما كثرة المقومات أو الأجزاء الكمية فبينة الانتفاء لإيذائها بالإمكان، وأما التعدد مع الاتحاد في الماهية فكذلك للافتقار إلى المميز ولا يكون مقتضى الماهية لاتحادهما فيه فيلزم الإمكان، ثم الميزان في الطرفين صفتا كمال لأن الاتصاف بما لا كمال فيه نقص فهما ناقصان ممكنان مفتقران في الوجود إلى مكمل خارج هو الواجب بالحقيقة، وكذلك الافتقار في كمال ما للوجود يوجب الإمكان لإيجابه أن يكون فيه أمر بالفعل وأمر بالقوة واقتضائه التركيب والإمكان.
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın lütfu ve teyidiyle bize zahir oldu ki ayet, O Sübhânehu'nun tevhidini gösteren nurlu bir bürhandır. Bunun takriri şöyledir: Mümkinatı tercih eden ve şânı yüce olan Vâcibü'l-Vücûd her türlü çokluktan münezzehtir; zâtî unsurların veya niceliksel parçaların çokluğunun yokluğu, imkânı gerektirdiği için açıktır. Mahiyette birlikle beraber sayıca çokluk da böyledir; zira ayırt edici bir özelliğe muhtaçtır ve her ikisi de onda birleştiği için bu ayırt edici özellik mahiyetin gereği olamaz; dolayısıyla imkân gerekir. Sonra her iki taraftaki ölçü kemâl sıfatlarıdır; çünkü kendisinde kemâl olmayan şeyle nitelenmek bir noksanlıktır; dolayısıyla her ikisi de noksan, mümkün ve varlıkta hakiki Vâcib olan haricî bir tamamlayıcıya muhtaçtır. Aynı şekilde varlık için herhangi bir kemâlde muhtaç olmak imkânı gerektirir; çünkü onda bir şeyin fiil halinde, bir şeyin de potansiyel (kuvve) halinde olmasını gerektirir ve terkip ile imkânı iktiza eder.
ومن هنا قال العلماء: إن واجب الوجود بذاته واجب بجميع صفاته ليس له أمر منتظر ومع الاختلاف في الماهية يلزم أن لا يكون المرجح مرجحا أي لا يكون الإله إلها لأن كل واحد واحد من الممكنات إن استقلا بترجيحه لزم توارد العلتين التامتين على معلول شخصي وهو ظاهر الاستحالة فكونه مرجحا إلها يوجب الافتقار إليه وكون غيره مستقلا بالترجيح يوجب الاستغناء عنه فيكون مرجحا غير مرجح في حالة واحدة، وإن تعاونا فكمثل إذ ليس ولا واحد منهما بمرجح وفرضا مرجحين مع ما فيه من العجز عن الإيجاد والافتقار إلى الآخر، وإن اختص كل منهما ببعض مع أن الافتقار إليهما على السواء لزم اختصاص ذلك المرجح بمخصص يخصصه بذلك البعض بالضرورة وليس الذات لأن الافتقار إليهما على السواء فلا أولوية للترجيح من حيث الذات ولا معلول الذات لأنه يكون ممكنا والكلام فيه عائد فيلزم المحال من الوجهين الأولين أعني الافتقار إلى مميز غير الذات ومقتضاها ولزوم النقص لكل واحد لأن هذا المميز صفة كمال ثم مخصص كل بذلك التمييز هو الواجب الخارج لا هما، وإلى المحال الأول الإشارة بقوله تعالى: إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وهو لازم على تقدير التخالف في الماهية واختصاص كل ببعض، وخص هذا القسم لأن ما سواه أظهر استحالة، وإلى الثاني الإشارة بقوله سبحانه وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ أي إما مطلقا وإما من وجه فيكون العالي هو الإله أو لا يكون ثم إله أصلا وهذا لازم على تقديري التخالف والاتحاد والاختصاص وغيره فهو تكميل للبرهان من وجه وبرهان ثان من آخر، فقد تبين ولا كفرق الفجر أنه تعالى هو الواحد الأحد جعل وجوده زائدا على الماهية أو لا فاعلا بالاختيار أو لا، وليس برهان الوحدة مبنيا على أنه تعالى فاعل بالاختيار كما ظنه الإمام الرازي قدس سره انتهى، وهو كلام يلوح عليه مخايل التحقيق، وربما يورد عليه بعض مناقشات تندفع بالتأمل الصادق، وما أشرنا إليه من انفهام قضية شرطية من الآية ظاهر جدا على ما ذهب إليه الفراء فقد قال: إن إذا حيث جاءت بعدها اللام فقبلها لو مقدرة إن لم تكن ظاهرة نحو إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ فكأنه قيل: لو كان معه آلهة كما تزعمون لذهب كل إلخ.
Bundan dolayı âlimler şöyle demişlerdir: Zâtı gereği Vâcibü'l-Vücûd olan varlık, bütün sıfatlarıyla vâciptir; O'nun beklenen bir durumu yoktur. Mahiyette farklılık bulunması durumunda ise müreccihin (tercih edicinin) müreccih olmaması, yani ilahın ilah olmaması gerekir. Çünkü mümkinatın her birini var etmede her ikisi de bağımsız iseler, tek bir fert olan ma'lûl üzerinde iki tam illetin toplanması gerekir ki bunun imkânsızlığı açıktır. Dolayısıyla O'nun müreccih ve ilah olması O'na muhtaç olunmasını, diğerinin de müstakil olarak tercih etmesi O'na ihtiyaç duyulmamasını gerektirir; böylece aynı anda hem müreccih hem de gayr-i müreccih olur. Eğer yardımlaşsalar yine aynı şey geçerlidir; zira hiçbiri tek başına müreccih olamaz ve var etmede acziyet ile diğerine muhtaç olmakla birlikte iki müreccih kabul edilmiş olurlar. Her ikisine olan ihtiyaç eşit olmakla birlikte her biri bir kısma tahsis edilse, o müreccihin zorunlu olarak kendisini o kısımla özelleştiren bir tahsis ediciye (muhassis) muhtaç olması gerekir. Bu da bizzat zât olamaz; çünkü her ikisine olan ihtiyaç eşittir, dolayısıyla zât cihetinden tercihe öncelik yoktur; zâtın ma'lûlü de olamaz; çünkü o da mümkün olur ve söz ona döner. Dolayısıyla ilk iki vecihten imkânsızlık doğar; yani zâtın ve onun gereklerinin dışındaki bir mümeyyize muhtaç olmak ve her biri için noksanlığın gerekmesi; zira bu mümeyyiz bir kemâl sıfatıdır; sonra her birini o özellikle tahsis eden, o ikisi değil dışarıdaki Vâcib'tir. Allah Teâlâ'nın: { إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } buyruğuyla birinci imkânsızlığa işaret edilmektedir ki bu, mahiyette farklılık ve her birinin bir kısma mahsus olması takdirinde zorunludur; bu kısım tahsis edilmiştir çünkü diğerlerinin imkânsızlığı daha açıktır. İkincisine ise Sübhânehu'nun: { وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } buyruğuyla işaret edilmiştir; yani ya mutlak olarak ya da bir yönden üstün gelir, böylece üstün gelen ilah olur veya ortada hiçbir ilah kalmaz; bu ise farklılık, birlik, tahsis ve diğer iki takdirde de zorunludur. Dolayısıyla bu, bir yönden delilin tamamlanması, diğer yönden ise ikinci bir bürhandır. Böylece sabah aydınlığı gibi apaçık ortaya çıkmıştır ki O Teâlâ birdir, tektir; ister vücûdu mahiyetine zâit sayılsın ister sayılmasın, ister ihtiyarî fail olsun ister olmasın. Vahdaniyet delili, İmam er-Râzî'nin —kaddesallâhu sırrah— zannettiği gibi O Teâlâ'nın ihtiyarî fail olması esasına dayalı değildir.' el-Keşf'teki söz burada bitti; bu, üzerinde tahkik emareleri parlayan bir kelamdır. Belki ona bazı itirazlar yöneltilebilir fakat samimi bir tefekkürle defedilir. Ayetten bir şartiyye önermesinin anlaşıldığına dair işaret ettiğimiz husus, Ferrâ'nın görüşüne göre gayet açıktır; zira o şöyle demiştir: 'İzen' (إذاً) kelimesinden sonra 'lâm' geldiğinde, eğer açıkça yoksa öncesinde takdirî bir 'lev' (لو) vardır; nitekim { إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } ayeti böyledir; sanki 'İddia ettiğiniz gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, her biri vs. alıp götürürdü' denilmiştir.
وقال أبو حيان: إذا حرف جواب وجزاء ويقدر قسم يكون لَذَهَبَ جوابا له، والتقدير والله إذا أي إن كان معه من إله لذهب وهو في معنى ليذهبن كقوله تعالى: وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا [الروم: ٥١] أي ليظلن لأن إذا تقتضي الاستقبال وهو كما ترى، وقد يقال: إن إذا هذه ليست الكلمة المعهودة وإنما هي إذا الشرطية حذفت جملتها التي تضاف إليها وعوض عنها التنوين كما في يومئذ والأصل إذا كان معه من إله لذهب إلخ، والتعبير بإذا من قبيل مجاراة الخصم، وقيل: كُلُّ إِلهٍ لما أن النفي عام يفيد استغراق الجنس ومَا في بِما خَلَقَ موصولة حذف عائدها كما أشرنا إليه.
Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'İzen' (إذاً) cevap ve ceza harfidir; { لَذَهَبَ } ifadesinin cevabı olduğu bir kasem takdir edilir. Takdir ise 'Vallahi eğer böyle olsaydı, yani O'nunla beraber bir ilah bulunsaydı mutlaka giderdi' şeklindedir ve bu, 'mutlaka giderdi' manasındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَلئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا } “Andolsun bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, mutlaka [inkâr etmeye] devam ederler” [er-Rûm: 51] yani mutlaka devam ederler; çünkü 'izen' istikbal bildirir; durum ise gördüğün gibidir. Şöyle de denilebilir: Buradaki 'izen', bilinen kelime değildir; sadece kendisinin muzâf olduğu cümlesi hazfedilmiş ve 'yevmeizin' kelimesinde olduğu gibi yerine tenvin getirilmiş şart edatı olan 'izâ'dır; aslı 'Eğer O'nunla beraber bir ilah olsaydı giderdi...' şeklindedir. 'İzen' ile ifade edilmesi hasma müsamaha göstermek kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: 'Küllü ilâhin' (كُلُّ إِلهٍ) denilmiştir; çünkü genel nefiy, cinsin istiğrakını (kapsayıcılığını) ifade eder. { بِما خَلَقَ } ifadesindeki 'mâ' (ما) mevsûledir, işaret ettiğimiz gibi âid zamiri hazfedilmiştir.
وجوز أن تكون مصدرية ويحتاج إلى نوع تكلف لا يخفى. ولم يستدل على انتفاء اتخاذ الولد إما لغاية ظهور فساده أو للاكتفاء بالدليل الذي أقيم على انتفاء أن يكون معه سبحانه إله بناء على ما قيل إن ابن الإله يلزم أن يكون
Masdariyye olması da caiz görülmüştür fakat bu, gizli kalmayacak bir tür tekellüf gerektirir. Çocuk edinmenin nefyine delil getirilmemiştir; ya bâtıllığının son derece açık olmasından dolayıdır yahut 'İlahın oğlunun da mutlaka ilah olması gerekir; zira
إلها إذ الولد يكون من جنس الوالد وجوهره وفيه بحث سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ مبالغة في تنزيهه تعالى عن الولد والشريك، وما موصولة وجوز أن تكون مصدرية. وقرىء «تصفون» بتاء الخطاب وعالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أي كل غيب وشهادة، وجر عالِمِ على أنه بدل من الاسم الجليل أو صفة له لأنه أريد به الثبوت والاستمرار فيتعرف بالإضافة.
çocuk babanın cinsinden ve cevherinden olur' denilmesine binaen O Sübhânehu ile beraber başka bir ilahın bulunmadığına getirilen delille yetinilmiştir ki bu hususta tartışma vardır. { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir”; O Teâlâ'nın çocuktan ve ortaktan tenzih edilmesinde bir mübalağadır. 'Mâ' (ما) mevsûledir, masdariyye olması da caiz görülmüştür. Muhatap tası ile «تصفون» şeklinde de okunmuştur. { عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı ve görünen âlemi bilendir” yani her gaybı ve müşahede edilen şeyi bilendir. 'Âlimi' (عالِمِ) kelimesinin mecrûr okunması, Lafza-i Celâl'den bedel veya onun sıfatı olduğu içindir; zira onunla sübût ve devamlılık kastedilmiştir, dolayısıyla izâfetle marife olur.
وقرأ جماعة من السبعة، وغيرهم برفعه على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هو عالم، والجر أجود عند الأخفش والرفع أبرع عند ابن عطية، وأيا ما كان فهو على ما قيل إشارة إلى دليل آخر على انتفاء الشريك بناء على توافق المسلمين والمشركين في تفرده تعالى بذلك، وفي الكشف أن في قوله سبحانه: عالِمِ إلخ إشارة إلى برهان آخر راجع إلى إثبات العلو أو لزوم الجهل الذي هو نقص وضد العلو لأن المتعددين لا سبيل لهما إلى أن يعلم كل واحد حقيقة الآخر كعلم ذلك الآخر بنفسه بالضرورة وهو نوع جهل وقصور، ثم علمه به يكون انفعاليا تابعا لوجود المعلوم فيكون في إحدى صفات الكمال- أعني العلم- مفتقرا وهو يؤذن بالنقصان والإمكان فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ تفريع على كونه تعالى عالما بذلك فهو كالنتيجة لما أشار إليه من الدليل.
Yedi kıraat imamından bir grup ve başkaları, mahzuf mübtedânın haberi olarak merfû okumuşlardır; yani 'O bilendir' takdirindedir. Cer ile okumak Ahfeş'e göre daha üstün, ref ile okumak ise İbn Atıyye'ye göre daha güzeldir. Her nasıl olursa olsun söylendiğine göre bu, Müslümanlar ile müşriklerin Allah Teâlâ'nın bunda tek olduğu hususundaki ittifaklarına binaen ortaklığın nefyine dair diğer bir delile işarettir. el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Sübhânehu'nun { عالِمِ } vs. buyruğunda, ulüvvün ispatına veya ulüvvün zıddı ve noksanlık olan cehaletin lüzumuna dönen diğer bir bürhana işaret vardır; çünkü birden fazla olanların her birinin, diğerinin hakikatini bizzat o diğerinin kendisini bildiği gibi zorunlu olarak tam bilmesine imkân yoktur; bu ise bir nevi cehalet ve eksikliktir; ayrıca birinin diğerini bilmesi malûmun varlığına tabi edilgen bir bilgi olur; böylece kemal sıfatlarından birinde —yani ilimde— muhtaç duruma düşer ki bu da noksanlığı ve imkânı hissettirir. { فَتَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştuklarından çok yücedir”; O Teâlâ'nın bunu bilmesine dayanan bir tafsildir (çıkarımdır), dolayısıyla işaret edilen delilin neticesi gibidir.
وقال ابن عطية: الفاء عاطفة كأنه قيل علم الغيب والشهادة فتعالى كما تقول زيد شجاع فعظمت منزلته على معنى شجع فعظمت، ويحتمل أن يكون المعنى فأقول تعالى إلخ على أنه إخبار مستأنف قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي أي إن كان لا بد من أن تريني لأن ما والنون زيدتا للتأكيد ما يُوعَدُونَ أي الذي يوعدونه من العذاب الدنيوي المستأصل وأما العذاب الأخروي فلا يناسب المقام رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أي قرينا لهم فيما هم فيه من العذاب، ووضع الظاهر موضع الضمير للإشارة إلى استحقاقهم للعذاب، وجاء الدعاء قبل الشرط وقبل الجزاء مبالغة في الابتهال والتضرع، واختير لفظ الرب لما فيه من الإيذان بأنه سبحانه المالك الناظر في مصالح العبد، وفي أمره ﷺ أن يدعو بذلك مع أنه ﵊ في حرز عظيم من أن يجعل قرينا لهم إيذان بكمال فظاعة العذاب الموعود وكونه بحيث يجب أن يستعيذ منه من لا يكاد يمكن أن يحيق به. وهو متضمن رد إنكارهم العذاب واستعجالهم به على طريقة الاستهزاء.
İbn Atıyye şöyle demiştir: Fâ harfi atıftır; sanki 'Gaybı ve görüneni bildi de yüce oldu' denilmiştir, nitekim 'Zeyd cesur oldu da mertebesi büyüdü' denildiğinde 'cesur davrandı ve büyüdü' manası kastedilir. Yeni bir söz (haber) olarak mananın 'Öyleyse ben derim ki O yücedir...' şeklinde olması da muhtemeldir. { قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي } “De ki: Rabbim! Eğer bana mutlaka göstereceksen” yani bana göstermen kaçınılmaz ise; zira 'mâ' ve 'nûn' pekiştirme için ziyade edilmiştir; { ما يُوعَدُونَ } “onlara vadedilen şeyi” yani köklerini kazıyıcı dünyevî azaptan vadedileni; ahiret azabı ise bu makama uygun düşmez. { رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbim! Beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!” yani içinde bulundukları azapta beni onlarla beraber kılma. Azabı hak ettiklerine işaret etmek üzere zamir yerine açık isim konulmuştur. Şarttan ve cezadan önce duanın getirilmesi yalvarış ve yakarışta mübalağa içindir. Kulun maslahatlarını gözeten sahip olduğunu hissettirdiği için 'Rab' lafzı seçilmiştir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla beraber kılınmaktan kesin bir koruma altında olmasına rağmen aleyhisselâm'a böyle dua etmesinin emredilmesinde, vadedilen azabın son derece korkunçluğuna ve azaba maruz kalması neredeyse imkânsız olan kimsenin dahi ondan sığınması gereken bir mahiyette olduğuna dair bir bildirim vardır. Bu, onların alay yoluyla azabı inkâr edip acele istemelerine bir redde de şamildir.
وقيل أمر ﷺ بذلك هضما لنفسه وإظهارا لكمال العبودية، وقيل لأن شؤم الكفرة قد يحيق بمن سواهم كقوله تعالى وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥] وروي عن الحسن أنه جل شأنه أخبر نبيه ﷺ بأن له في أمته (١) نقمة ولم يطلعه على وقتها أهو في حياته أم بعدها فأمره بهذا الدعاء.
Şöyle de denilmiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem nefsinin tevazuunu ve kulluğunun kemalini ortaya koyması için bu emredilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Kâfirlerin uğursuzluğu başkalarını da kuşatabilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının” [el-Enfâl: 25] buyurmuştur. Hasan [el-Basrî]'dan rivayet edildiğine göre, şânı yüce olan Allah Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetine bir azap takdir ettiğini bildirmiş, fakat vaktini hayatta iken mi yoksa vefatından sonra mı olacağını açıklamamış ve kendisine bu duayı emretmiştir.
وقرأ الضحاك وأبو عمران الجوني «ترئني» بالهمز بدل الياء وهو كما في البحر إبدال ضعيف.
Dahhâk ve Ebû İmrân el-Cevnî, yâ harfi yerine hemze ile «ترئني» şeklinde okumuşlardır ki bu, el-Bahr'da belirtildiği üzere zayıf bir ibdâldir.
وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ ما نَعِدُهُمْ من العذاب لَقادِرُونَ ولكنا لا نفعل بل نؤخره عنهم لعلمنا بأن بعضهم أو بعض أعقابهم سيؤمنون أو لأنا لا نعذبهم وأنت فيهم، وقيل قد أراه سبحانه ذلك وهو ما أصابهم يوم بدر أو فتح مكة، قال شيخ الإسلام: ولا يخفى بعده فإن المتبادر أن يكون ما يستحقونه من العذاب الموعود عذابا هائلا مستأصلا لا يظهر على يديه ﷺ للحكمة الداعية إليه.
{ وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ ما نَعِدُهُمْ } “Biz, onlara vadettiğimiz şeyi sana göstermeye” yani o azabı göstermeye { لَقادِرُونَ } “elbette kadiriz”. Fakat biz bunu yapmıyoruz, bilakis bazılarının veya soylarından gelecek olanların iman edeceğini bildiğimiz için yahut sen içlerindeyken onlara azap etmeyeceğimiz için onlardan [azabı] erteliyoruz. Allah Teâlâ'nın bunu ona gösterdiği de söylenmiştir ki bu da Bedir günü veya Mekke fethinde başlarına gelenlerdir. Şeyhülislam der ki: Bunun uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir; zira ilk akla gelen, hak ettikleri vadedilen azabın, gerektirici hikmetten ötürü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle ortaya çıkmayacak korkunç ve kök kazıyıcı bir azap olmasıdır.
ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أي ادفع بالحسنة التي هي أحسن الحسنات التي يدفع بها السَّيِّئَةَ بأن تحسن إلى المسيء في مقابلتها ما استطعت، ودون هذا في الحسن أن يحسن إليه في الجملة، ودونه أن يصفح عن إساءته
{ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “En güzel olanla sav” yani gücün yettiğince, kötülüğüne karşılık kötülük yapana iyilik etmek suretiyle, [kötülüğün] kendisiyle savıldığı iyiliklerin en güzeli olan hasene ile { السَّيِّئَةَ } “kötülüğü” [sav]. Güzellikte bunun bir alt derecesi, ona genel olarak iyilikte bulunmaktır; bunun da alt derecesi, yaptığı kötülüğü affetmektir
فقط، وفي ذلك من الحث له ﷺ إلى ما يليق بشأنه الكريم من حسن الأخلاق ما لا يخفى، وهو أبلغ من ادفع بالحسنة السيئة لمكان أَحْسَنُ والمفاضلة فيه على حقيقتها على ما ذكرنا وهو وجه حسن في الآية، وجوز أن تعتبر المفاضلة بين الحسنة والسيئة على معنى أن الحسنة في باب الحسنات أزيد به من السيئة في باب السيئات ويطرد هذا في كل مفاضلة بين ضدين كقولهم: العسل أحلى من الخل فإنهم يعنون أنه في الأصناف الحلوة أميز من الخل في الأصناف الحامضة، ومن هذا القبيل ما يحكى عن أشعب الماجن أنه قال: نشأت أنا والأعمش في حجر فلان فما زال يعلو وأسفل حتى استوينا فإنه عنى استواءهما في بلوغ كل منهما الغاية حيث بلغ هو الغاية في التدلي والأعمش الغاية في التعلي، وعلى الوجهين لا يتعين هذا الأحسن وكذا السيئة.
yalnızca. Bunda Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yüce şanına yakışan güzel ahlaka dair gizli olmayan bir teşvik vardır. 'Ahsen' (أَحْسَنُ) lafzından dolayı bu ifade 'kötülüğü iyilikle sav' ifadesinden daha beliğdir; zikrettiğimiz üzere bundaki üstünlük (tafdîl) hakiki manasındadır ve bu, ayette güzel bir vecihtir. Üstünlüğün iyilik ile kötülük arasında takdir edilmesi de caiz görülmüştür; şu manada ki iyilik, iyilikler babında, kötülüğün kötülükler babında olduğundan daha fazladır. Bu durum, iki zıt arasındaki her üstünlük mukayesesinde caridir; nitekim 'Bal sirkeden daha tatlıdır' sözlerinde, tatlı çeşitleri içinde balın, ekşi çeşitleri içinde sirkeden daha belirgin olduğunu kastederler. Bu kabilden olarak maskara Eş'ab'dan rivayet edilir ki o şöyle demiştir: 'Ben ve el-A'meş falancanın kucağında yetiştik; o durmadan yükseldi, ben ise alçaldım, nihayet eşitlendik.' O, her birinin kendi sınırında son noktaya ulaşmada eşitliğini kastetmiştir; zira kendisi alçalmanın en son noktasına, el-A'meş ise yükselmenin en son noktasına ulaşmıştır. Her iki veche göre de bu 'en güzel' ve aynı şekilde 'kötülük' tek bir şeye has kılınamaz.
وأخرج ابن أبي حاتم وأبو نعيم في الحلية عن أنس أنه قال في الآية: يقول الرجل لأخيه ما ليس فيه فيقول: إن كنت كاذبا فأنا أسأل الله تعالى أن يغفر لك وإن كنت صادقا فأنا أسأل الله تعالى أن يغفر لي.
İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Enes'ten rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Kişi kardeşine onda olmayan bir şey söyler; o da der ki: Eğer yalancıysan Allah Teâlâ'dan seni bağışlamasını dilerim, eğer doğru sözlüysen Allah Teâlâ'dan beni bağışlamasını dilerim.'
وقيل: التي هي أحسن شهادة أن لا إله إلا الله والسيئة الشرك، وقال عطاء والضحاك: التي هي أحسن السلام والسيئة الفحش، وقيل: الأول الموعظة والثاني المنكر، واختار بعضهم العموم وأن ما ذكر قبيل التمثيل، والآية قيل:
Şöyle de denilmiştir: En güzel olan, 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir; kötülük ise şirktir. Atâ ve Dahhâk şöyle demiştir: En güzel olan selam vermek, kötülük ise çirkin sözdür. Birincisinin nasihat, ikincisinin münker olduğu da söylenmiştir. Bazıları ise genelliği tercih etmiş ve zikredilenlerin misal kabilinden olduğunu belirtmişlerdir. Ayetin şöyle olduğu söylenmiştir:
منسوخة بآية السيف، وقيل: هي محكمة لأن الدفع المذكور مطلوب ما لم يؤد إلى ثلم الدين والإزراء بالمروءة نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ أي بوصفهم إياك أو بالذي يصفونك به مما أنت بخلافه، وفيه وعيد لهم بالجزاء والعقوبة وتسلية لرسول الله ﷺ وإرشاد له ﵊ إلى تفويض أمره إليه ﷿، والظاهر من هذا أن الآية آية موادعة فافهم.
kılıç ayetiyle neshedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ayet muhkemdir; zira zikredilen savma işlemi, dine zarar vermedikçe ve mürüvvete leke sürmedikçe talep edilir. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ } “Onların niteledikleri şeyleri biz çok iyi biliyoruz” yani seni nitelemelerini veya senin aksi olduğun vasıflarla seni vasfetmelerini [çok iyi biliriz]. Bunda onlar için karşılık ve ceza tehdidi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve ona aleyhisselâm işini Allah'a azze ve celle havale etmesi yönünde bir irşat vardır. Bundan zahir olan şudur ki bu ayet bir barış (müvâdaa) ayetidir, iyi anla.
وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ أي وساوسهم المغرية على خلاف ما أمرت به وهي جمع همزة، والهمز النخس والدفع بيد أو غيرها، ومنه مهماز الرائض لحديدة تربط على مؤخر رجله ينخس به الدابة لتسرع أو لتثب، وإطلاق ذلك على الوسوسة والحث على المعاصي لما بينهما من الشبه الظاهر، والجمع للمرات أو لتنوع الوساوس أو لتعدد الشياطين وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ أي من حضورهم حولي في حال من الأحوال، وتخصيص حال الصلاة وقراءة القرآن كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وحال حلول الأجل كما روي عن عكرمة لأنها أحرى الأحوال بالاستعاذة منها لا سيما الحال الأخيرة ولذا قيل: اللهم إني أعوذ بك من النزع عند النزع، وإلى العموم ذهب ابن زيد، وفي الأمر بالتعوذ من الحضور بعد الأمر بالتعوذ من همزاتهم مبالغة في التحذير من ملابستهم، وإعادة الفعل مع تكرير النداء لإظهار كمال الاعتناء بالمأمور به وعرض نهاية الابتهال في الاستدعاء ويسن التعوذ من همزات الشياطين وحضورهم عند إرادة النوم،
{ وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından (vesveselerinden) sana sığınırım” yani emrolunduğun şeyin aksine yönlendiren vesveselerinden. 'Hemezât' (هَمَزاتِ), 'hemze'nin çoğuludur. Hemz (الْهَمْزُ); elle veya başka bir şeyle dürtmek ve itmektir. Hayvan eğiticisinin, süratlensin veya sıçrasın diye hayvanı dürtmek için ayağının arkasına bağladığı demire 'mihmez' (mahmuz) denilmesi de bundandır. Aralarındaki açık benzerlikten dolayı bu kelime vesvese ve günahlara teşvik için kullanılmıştır. Çoğul yapılması defalarca olmasından veya vesveselerin çeşitliliğinden yahut şeytanların çokluğundan dolayıdır. { وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ } “Ve onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım Rabbim!” yani herhangi bir hal üzere etrafımda hazır bulunmalarından. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği gibi namaz ve Kur'an okuma halinin, İkrime'den rivayet edildiği gibi ecelin gelip çattığı anın tahsis edilmesi, bu hallerin sığınmaya en layık anlar olmasındandır; özellikle de son hal; nitekim şöyle denilmiştir: 'Allahım! Can çekişme anında [şeytanın] çekip saptırmasından sana sığınırım.' İbn Zeyd ise umumiliğe gitmiştir. Şeytanların kışkırtmalarından sığınmayı emrettikten sonra yanlarında hazır bulunmalarından da sığınmanın emredilmesinde, onlarla bir arada olmaktan sakındırma hususunda bir mübalağa vardır. Nidanın tekrarıyla fiilin tekrarlanması, emredilen şeye son derece önem verildiğini göstermek ve talepte yalvarışın son sınırını arz etmek içindir. Uyumak istendiğinde şeytanların kışkırtmalarından ve hazır bulunmalarından sığınmak sünnettir.
فقد أخرج أحمد وأبو داود والنسائي والترمذي وحسنه عن عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده قال: «كان رسول الله ﷺ يعلمنا كلمات نقولهن عند النوم من الفزع بسم الله أعوذ بكلمات الله التامة من غضبه وعقابه وشر عباده ومن همزات الشياطين وأن يحضرون»
Nitekim Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve hasen olduğunu belirterek Tirmizî, Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem korkuya karşı uykuda söyleyeceğimiz şu kelimeleri bize öğretirdi: Allah'ın adıyla. Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım.»
حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ حَتَّى ابتدائية وغاية لمقدر يدل عليه ما قبلها والتقدير فلا أكون كالكفار الذين تهمزهم الشياطين وتحضرهم حتى إذا جاء إلخ، ونظير ذلك قوله:
{ حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman”; 'hattâ' (حَتَّى) ibtidâiyyedir ve öncesinin delalet ettiği mukadder bir mananın gayesidir; takdiri şöyledir: 'O halde şeytanların vesvese verip yanlarında hazır bulunduğu kâfirler gibi olmayayım; nihayet onlardan birine ölüm geldiğinde...' Bunun bir benzeri şairin şu sözüdür:
فيا عجبا حتى كليب تسبني فإن التقدير يسبني كل الناس حتى كليب إلا أنه حذفت الجملة هنا لدلالة ما بعد حتى، وقيل إن هذا الكلام مردود على يَصِفُونَ الثاني على معنى إن حتى متعلقة بمحذوف يدل عليه كأنه قيل: لا يزالون على سوء المقالة والطعن في حضرة الرسالة حتى إذا إلخ، وقوله تعالى: وَقُلْ رَبِّ إلخ اعتراض مؤكد للإغضاء المدلول عليه بقوله سبحانه: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إلخ بالاستعاذة به تعالى من الشياطين أن يزلوه ﵊ عما أمر به،
'Ne şaşılacak şey! Küleyb bile bana sövüyor.' Zira takdiri 'Bütün insanlar bana sövüyor, nihayet Küleyb bile' şeklindedir; ancak 'hattâ'dan sonrasının delaleti sebebiyle buradaki cümle hazfedilmiştir. Bu kelamın, 'hattâ'nın delalet ettiği mukadder bir kelimeye taalluk etmesi manasında ikinci { يَصِفُونَ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar kötü söz söylemeye ve risalet makamına dil uzatmaya devam ederler; nihayet...' Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ رَبِّ } buyruğu ise, Peygamber'in aleyhisselâm emredildiği şeyden onu saptırmamaları için şeytanlardan Allah Teâlâ'ya sığınmak suretiyle { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } buyruğunun delalet ettiği göz yummaya pekiştirme getiren bir itiraziyye (ara) cümlesidir.
وقيل على يَصِفُونَ الأول أو على يُشْرِكُونَ وليس بشيء.
Birinci { يَصِفُونَ } ifadesine veya { يُشْرِكُونَ } ifadesine matuf olduğu da söylenmiştir ki bu bir şey değildir.
وجوز الزمخشري أن يكون مرورا على قوله تعالى: وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ ويكون من قوله سبحانه مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ إلى هذا المقام من اعتراض تحقيقا لكذبهم ولاستحقاقهم جزاءه وليس بالوجه، ويفهم من كلام ابن عطية أنه يجوز أن تكون حَتَّى هنا ابتدائية لا غاية لما قبلها. وتعقبه أبو حيان بأنها إذا كانت ابتدائية لا تفارقها الغاية، والظاهر الذي لا ينبغي العدول عنه أن ضمير أَحَدَهُمُ راجع إلى الكفار، والمراد من مجيء الموت ظهورا إماراته أي إذا ظهر لأحدهم أي أحد كان منهم أمارات الموت وبدت له أحوال الآخرة قالَ تحسرا على ما فرط في جنب الله تعالى رَبِّ ارْجِعُونِ أي ردني إلى الدنيا، والواو لتعظم المخاطب وهو الله تعالى كما في قوله:
ez-Zemahşerî bunun Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } buyruğuna bağlanmasını ve Sübhânehu'nun { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ } buyruğundan bu makama kadar olan kısmın, onların yalanlarını ve cezasını hak ettiklerini teyit eden bir ara cümle olmasını caiz görmüştür; ancak bu isabetli bir vecih değildir. İbn Atıyye'nin kelamından, buradaki 'hattâ'nın (حَتَّى) öncesinin gayesi olmaksızın sırf ibtidâiyye olmasının caiz olduğu anlaşılmaktadır. Ebû Hayyân, ibtidâiyye olduğunda gaye manasından ayrılmayacağını belirterek buna itiraz etmiştir. Yüz çevrilmemesi gereken zahir olan mana şudur ki { أَحَدَهُمُ } ifadesindeki zamir kâfirlere dönmektedir; ölümün gelmesinden murat ise belirtilerinin ortaya çıkmasıdır; yani onlardan herhangi birine ölüm emareleri görünüp ahiret halleri belirdiği zaman, Allah Teâlâ'nın huzurunda yaptığı kusurlardan ötürü pişmanlık duyarak { قالَ } “der ki:”, { رَبِّ ارْجِعُونِ } “Rabbim! Beni geri döndürün” yani beni dünyaya geri döndür. Çoğul 'vâv'ı muhatap olan Allah Teâlâ'yı tazim içindir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
لا فارحموني يا إله محمد ... فإن لم أكن أهلا فأنت له أهل
'Hayır, bana merhamet edin ey Muhammed'in ilahı! Ben buna layık değilsem de Sen buna layıksın.'
وقول الآخر:
Diğer şairin şu sözü gibi:
وإن شئت حرمت النساء سواكم ... وإن شئت لم أطعم نقاخا ولا بردا
'Dilersen senden başka kadınları kendime haram kılarım, dilersen ne tatlı soğuk su ne de serinlik tadarım.'
والحق أن التعظيم يكون في ضمير المتكلم والمخاطب بل والغائب والاسم الظاهر وإنكار ذلك غير رضي والإيهام الذي يدعيه ابن مالك هنا لا يلتفت إليه، وقيل: الواو لكون الخطاب للملائكة ﵈ والكلام على تقدير مضاف أي يا ملائكة ربي ارجعوني، وجوز أن يكون رَبِّ استغاثة به تعالى وارْجِعُونِ خطاب للملائكة ﵈، وربما يستأنس لذلك بما
Hak olan şudur ki tazim mütekellim ve muhatap zamirinde, hatta gaip zamirinde ve zahir isimde de olur; bunu inkâr etmek kabul edilir bir şey değildir ve İbn Mâlik'in burada iddia ettiği vehme itibar edilmez. Şöyle de denilmiştir: 'Vâv' harfi hitabın meleklere aleyhimüsselâm yönelik olmasından dolayıdır ve sözde takdir edilmiş bir muzaf vardır; yani 'Ey Rabbimin melekleri, beni geri döndürün' demektir. { رَبِّ } ifadesinin Allah Teâlâ'ya bir istiğâse (yalvarış), { ارْجِعُونِ } ifadesinin ise meleklere aleyhimüsselâm bir hitap olması da caiz görülmüştür. Nitekim şu rivayet de bunu destekleyebilir:
أخرجه ابن جرير وابن المنذر عن ابن جريج قال: زعموا أن النبي ﷺ قال لعائشة رضي الله تعالى عنها: إن المؤمن إذا عاين الملائكة قالوا: نرجعك إلى دار الدنيا؟ قال: إلى دار الهموم والأحزان بل قدوما إلى الله تعالى وأما الكافر فيقولون له: نرجعك؟ فيقول: رب ارجعوني
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zannettiklerine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye radıyallâhu teâlâ anhâ şöyle buyurmuştur: «Mümin melekleri gördüğü zaman onlar: 'Seni dünya yurduna geri döndürelim mi?' derler. O da: 'Gam ve keder yurduna mı? Bilakis Allah Teâlâ'ya kavuşmaya!' der. Kâfire gelince, ona melekler: 'Seni geri döndürelim mi?' dediklerinde o: 'Rabbim beni geri döndürün!' der.»
، وقال المازني: جمع الضمير ليدل على التكرار فكأنه قال: رب ارجعني ارجعني ارجعني، ومثل ذلك تتنبه الضمير في قفا نبك ونحوه.
el-Mâzinî şöyle demiştir: Tekrarı bildirmek için zamir çoğul getirilmiştir; sanki o: 'Rabbim beni döndür, beni döndür, beni döndür!' demiştir. 'Kıfâ nebki' ve benzerlerindeki zamirin ikil yapılması da bunun gibidir.
واستشكل ذلك الخفاجي بأنه إذا كان أصل ارجعوا مثلا ارجع ارجع إرجع لم يكن ضمير الجمع بل تركيبه الذي فيه حقيقة فإذا كان مجازا فمن أي أنواعه وكيف دلالته على المراد وما علاقته وإلا فهو مما لا وجه له، ومن غريبه أن ضميره كان مفردا واجب الاستتار فصار غير مفرد واجب الإظهار ثم قال: لم تزل هذه الشبهة قديما في خاطري والذي خطر لي أن لنا استعارة أخرى غير ما ذكر في المعاني ولكونها لا علاقة لها بالمعنى لم تذكر وهي استعارة لفظ مكان لفظ آخر لنكتة بقطع النظر عن معناه وهو كثير في الضمائر كاستعمال الضمير المجرور الظاهر مكان المرفوع المستتر في كفى به حتى لزم انتقاله عن صفة إلى صفة أخرى ومن لفظ إلى لفظ آخر وما نحن فيه من هذا القبيل فإنه غير الضمائر المستترة إلى ضمير جمع ظاهر فلزم الاكتفاء بأحد ألفاظ الفعل وجعل دلالة ضمير الجمع على تكرر الفعل قائما مقامه في التأكيد من غير تجوز فيه، ولابن جني في الخصائص كلام يدل على ما ذكرناه فتأمل انتهى كلامه.
el-Hafâcî buna şu şekilde itiraz etmiştir: Mesela 'Ircı'û' (ارجعوا) ifadesinin aslı 'Ircı' ircı' ircı'' (ارجع ارجع ارجع) ise çoğul zamiri değil, içindeki terkip hakikat olur; şayet mecaz ise hangi türündendir, murada delaleti nasıldır ve alakası nedir? Aksi takdirde bunun hiçbir tutar tarafı yoktur. Garip olan hususlardan biri de şudur ki onun zamiri müfret olup gizlenmesi vacip iken, gayr-i müfret olup açığa çıkarılması vacip olmuştur. Sonra şöyle dedi: Bu şüphe eskiden beri zihnimdeydi; bana zahir olan şudur ki 'Meânî' ilminde zikredilenlerin dışında başka bir istiâremiz vardır; manayla alakası olmadığı için zikredilmemiştir. O da manasından sarfınazar ederek bir nükte sebebiyle bir lafzı başka bir lafzın yerine ödünç almaktır (istiâre). Zamirlerde bu çokça bulunur; nitekim 'Kefâ bihî' ifadesinde merfû müstetir zamir yerine mecrûr zahir zamirin kullanılması gibi; öyle ki bir sıfattan başka bir sıfata ve bir lafızdan başka bir lafza intikal etmiştir. İncelediğimiz konu da bu kabildendir; zira müstetir zamirleri açık bir çoğul zamirine dönüştürmüştür, dolayısıyla fiilin lafızlarından biriyle yetinmek ve mecaz olmaksızın çoğul zamirinin fiilin tekrarlanmasına delaletini tekit makamında onun yerine kaim kılmak gerekmiştir. İbn Cinnî'nin el-Hasâis'inde zikrettiğimiz hususa delalet eden bir kelamı vardır, iyi düşün. el-Hafâcî'nin sözü burada bitti.
ولعمري لقد أبعد جدا، ولعل الأقرب أن يقال: أراد المازني أنه جمع الضمير للتعظيم بتنزيل المخاطب الواحد منزلة الجماعة المخاطبين ويتبع ذلك كون الفعل الصادر منه بمنزلة الفعل الصادر من الجماعة ويتبعهما كون ارْجِعُونِ مثلا بمنزلة ارجعني ارجعني أرجعني لكن إجراء نحو هذا في نحو- قفا نبك- لا يتسنى إلا إذا قيل بأنه قد يقصد بضمير التثنية التعظيم كما قد يقصد ذلك بضمير الجمع ولم يخطر لي أني رأيته فليتتبع وليتدبر
Ömrüme andolsun ki o [el-Hafâcî, haktan] çok uzaklaşmıştır. Belki de en uygun olanı şöyle denilmesidir: el-Mâzinî, tek bir muhatabın çoğul muhataplar yerine konulması yoluyla zamirin tazim (yüceltme) için çoğul kılındığını kastetmiştir. Buna bağlı olarak ondan sâdır olan fiil, bir topluluktan sâdır olan fiil mesabesinde olur; bu ikisine bağlı olarak da mesela { ارْجِعُونِ } ifadesi, 'beni döndür, beni döndür, beni döndür' (İrcı'nî, ircı'nî, ircı'nî) makamında değerlendirilir. Ancak bunun benzerini 'Kıfâ nebki' (قفا نبك) gibi ifadelerde tatbik etmek, çoğul zamiriyle tazimin kastedilebildiği gibi tesniye (ikil) zamiriyle de tazimin kastedilebileceği söylenmedikçe mümkün olmaz. Böyle bir kullanım gördüğüm hatırıma gelmiyor; binaenaleyh [bu husus kaynaklarda] araştırılmalı ve üzerinde etraflıca düşünülmelidir.
لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ أي في الإيمان الذي تركته، ولعل للترجي وهو إما راجع للعمل والإيمان لعلمه بعدم الرجوع أو للعمل فقط لتحقيق إيمانه إن رجع فهو كما في قولك: لعليّ أربح في هذا المال أو كقولك: لعليّ أبني على أس أي أأسس ثم أبني، وقيل: فيما تركت من المال أو من الدنيا جعل مفارقة ذلك تركا له، ويجوز أن تكون لعل للتعليل.
{ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Terk ettiğim dünyada belki salih ameller işlerim” yani terk ettiğim iman hususunda. 'Lealle' (لَعَلَّ) umma (teraccî) bildirir; geri dönüşün olmayacağını bildiği için ya hem amel hem imana racidir yahut geri dönerse imanını gerçekleştireceği için sadece amele racidir; bu durum 'Belki bu malda kâr ederim' sözün veya 'Belki temel üzerine bina yaparım' yani 'Önce temel atar sonra bina yaparım' sözün gibidir. Terk ettiğim malda veya dünyada [salih amel işlerim] manasında olduğu da söylenmiştir; dünyadan ayrılmayı onu terk etmek kılmıştır. 'Lealle'nin illet bildirmesi (ta'lîl için olması) de caizdir.
وفي البرهان حكى البغوي عن الواقدي أن جميع ما في القرآن من لعل فإنها للتعليل إلا قوله تعالى: لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ فإنها للتشبيه.
el-Burhân'da el-Begavî, Vâkıdî'den Kur'an'daki bütün 'lealle' (لَعَلَّ) edatlarının ta'lîl (gerekçe) için olduğunu, ancak Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Sanki ebedî kalacakmışsınız gibi” ayetinde teşbih için olduğunu nakletmiştir.