وأخرج ابن أبي حاتم من طريق السدي عن أبي مالك نحوه، ثم إن طلب الرجعة ليس من خواص الكفار. فعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن مانع الزكاة وتارك الحج المستطيع يسألان الرجعة عند الموت
İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den, o da Ebû Mâlik'ten benzerini rivayet etmiştir. Sonra dünyaya geri dönüşü istemek kâfirlere has bir durum da değildir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre zekât vermeyen ve gücü yettiği halde haccı terk eden kimse de ölüm anında geri dönüşü ister.
وأخرج الديلمي عن جابر بن عبد الله قال: «قال رسول الله ﷺ: إذا حضر الإنسان الوفاة يجمع له كل شيء يمنعه عن الحق فيجعل بين عينيه فعند ذلك يقول: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ»
Deylemî Câbir b. Abdullah'tan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: İnsana ölüm geldiğinde, onu haktan alıkoyan her şey önüne toplanır ve iki gözünün arasına konur; işte o anda o: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndür, terk ettiğim dünyada belki salih ameller işlerim” der.»
وهذا الخبر يؤيد أن المراد مما تركت المال ونحوه كَلَّا ردع عن طلب الرجعة واستبعاد لها إِنَّها أي قوله: رَبِّ ارْجِعُونِ إلخ كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها لا محالة لا يخليها ولا يسكت عنها لاستيلاء الحسرة وتسلط الندم عليه فتقديم المسند إليه للتقوى أو هو قائلها وحده فالتقديم للاختصاص، ومعنى ذلك أنه لا يجاب إليها ولا تسمع منه بتنزيل الإجابة والاعتداد منزلة قولها حتى كأن المعتد بها شريك لقائلها، ومثل هذا متداول فيقول من كلمه صاحبه بما لا جدوى تحته: اشتغل أنت وحدك بهذه الكلمة فتكلم واستمع يعني أنها مما لا تسمع منك ولا تستحق الجواب، والكلمة هنا بمعنى الكلام كما في قولهم: كلمة الشهادة وهي في هذا المعنى مجاز عند النحاة، وأما عند اللغويين فقيل حقيقة، وقيل مجاز مشهور.
Bu haber, 'terk ettiğim' ifadesinden muradın mal ve benzeri olduğunu teyit eder. { كَلَّا } “Hayır!” ifadesi, geri dönüş talebini menetme ve onu imkânsız görmedir. { إِنَّها } Yani onun: { رَبِّ ارْجِعُونِ } “Rabbim beni geri döndür” vb. sözü, { كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “kendisinin söylediği bir sözdür”; yani hasretin galebe çalması ve pişmanlığın üzerine çökmesi sebebiyle bu sözü kesinlikle bırakmaz, bundan dolayı susmaz. Burada müsnedün ileyhin öne alınması hükmü kuvvetlendirmek (takvî) içindir. Ya da bu sözü sadece o söylemektedir, dolayısıyla takdim ihtisas (yalnızlık/özgülük) içindir. Bunun anlamı şudur: Cevap verilmesi ve itibar edilmesi bizzat o sözün söylenmesi mesabesine konularak sanki o söze itibar eden kimse onu söyleyenin ortağıymış gibi düşünüldüğünde, ona icabet edilmez ve sözü dinlenmez. Bunun bir benzeri halk arasında yaygındır; nitekim arkadaşı kendisine faydasız bir söz söylediğinde kişi şöyle der: 'Sen sadece bu sözünle meşgul ol; hem söyle hem dinle!' Yani bu söz, senden dinlenecek ve cevaba layık bir söz değildir, demek ister. Buradaki kelime (كَلِمَة), 'kelime-i şehadet' terkibinde olduğu gibi 'kelam' manasındadır; bu mana nahivcilere göre mecazdır. Dilbilimcilere göre ise hakikat olduğu da söylenmiştir, meşhur bir mecaz olduğu da söylenmiştir.
والظاهر أن كَلَّا وما بعدها من كلامه تعالى، وأبعد جدا من زعم أن كَلَّا من قول من عاين الموت وأنه يقول ذلك لنفسه على سبيل التحسر والندم وَمِنْ وَرائِهِمْ أي أمامهم وقد مر تحقيقه، والضمير لأحدهم والجمع باعتبار المعنى لأنه في حكم كلهم كما أن الافراد في الضمائر الأول باعتبار اللفظ بَرْزَخٌ حاجز بينهم وبين الرجعة إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ من قبورهم وهو يوم القيامة، وهذا تعليق لرجعتهم إلى الدنيا بالمحال كتعليق دخولهم الجنة بقوله سبحانه: حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ [الأعراف: ٤٠] وعن ابن زيد أن المراد من ورائهم حاجز بين الموت والبعث في القيامة من القبور باق إلى يوم يبعثون، وقيل: حاجز بينهم وبين الجزاء التام باق إلى يوم القيامة فإذا جاء ذلك اليوم جوزوا على أتم وجه فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ لقيام الساعة وهي النفخة الثانية التي يقع عندها البعث والنشور، وقيل: المعنى فإذا نفخ في الأجساد أرواحها على أن الصور جمع صورة على نحو بسر وبسرة لا القرن، وأيد بقراءة ابن عباس والحسن وابن عياض «في الصور» بضم الصاد وفتح الواو، وقراءة ابن رزين «في الصور» بكسر الصاد وفتح الواو فإن المذكور في هاتين القراءتين جمع صورة لا بمعنى القرن قطعا والأصل توافق معاني القراءات، ولا تنافي بين النفخ في الصور بمعنى القرن الذي جاء في الخبر ودلت عليه آيات أخر وبين النفخ في الصور جمع صورة فقد جاء أن هذا النفخ عند ذاك فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ نفخ في الصور كما هي بينهم اليوم، والمراد أنها لا تنفعهم شيئا فهي منزلة منزلة العدم لعظم الهول واشتغال كل بنفسه بحيث يفر المرء من أخيه وأمه وأبيه وصاحبته وبنيه.
Zahir olan, { كَلَّا } “Hayır!” lafzının ve sonrasının Allah Teâlâ'nın kelamından olmasıdır. { كَلَّا } lafzının ölümü bizzat gören kimsenin sözü olduğunu ve bunu hasret ve pişmanlık yoluyla kendi kendine söylediğini iddia eden kimse [haktan] çok uzaklaşmıştır. { وَمِنْ وَرائِهِمْ } Yani önlerinde; bunun tahkiki geçmişti. Zamir onlardan birine aittir, çoğul gelmesi ise mana itibarıyladır; çünkü o, hepsinin hükmündedir; nitekim önceki zamirlerin tekil olması lafız itibarıyladır. { بَرْزَخٌ } Onlarla geri dönüş arasında bir engel vardır, { إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } kabirlerinden diriltilecekleri güne, yani kıyamet gününe kadar. Bu, onların dünyaya geri dönüşlerinin imkânsıza bağlanmasıdır; nitekim onların cennete girmelerinin Allah Sübhânehu'nun: { حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ } [el-A'râf: 40] “Deve iğne deliğinden geçinceye kadar” sözüyle imkânsıza bağlanması gibidir. İbn Zeyd'den gelen rivayette, onların önlerinde kıyamette kabirlerden diriltilme gününe kadar baki kalacak ölümle diriliş arasında bir engel bulunduğu kastedilmiştir. Onlarla tam ceza/mükâfat arasında kıyamet gününe kadar baki kalacak bir engel olduğu, o gün geldiğinde ise en kâmil manada cezalandırılacakları da söylenmiştir. { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ } Kıyametin kopması için Sûr'a üflendiğinde; bu, kendisiyle ba's ve dirilişin meydana geleceği ikinci üflemedir. Anlamın: 'Sur' lafzının boynuz (karn) değil de 'büsr' ve 'büsre' kelimelerinde olduğu gibi 'sûret'in çoğulu kabul edilmesine binaen, cesetlere ruhları üflendiği vakit' olduğu da söylenmiştir. Bu görüş, İbn Abbas, el-Hasan ve İbn İyâz'ın Sâd harfinin zammesi ve Vâv harfinin fethasıyla { في الصُوَر } okuyuşu ile İbn Rezîn'in Sâd'ın kesresi ve Vâv'ın fethasıyla { في الصِوَر } okuyuşuyla desteklenmiştir; zira bu iki kıraatte zikredilen kelime kesinlikle boynuz anlamında değil, 'sûret' kelimesinin çoğuludur. Asıl olan ise kıraatlerin manalarının birbiriyle uyumlu olmasıdır. Haberde gelen ve diğer ayetlerin delalet ettiği boynuz manasındaki Sûr'a üfürmek ile 'sûret'in çoğulu olan sûretlere üfürmek arasında bir çelişki yoktur; nitekim bu üfürmenin o esnada olacağı vârit olmuştur. { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ } “O gün artık aralarında soy sop kalmamıştır” yani bugün aralarında olduğu gibi, Sûr'a üflendiği o günde artık aralarında nesep bağı kalmamıştır. Murad edilen ise neseplerin kendilerine hiçbir fayda vermemesidir; böylece korkunun büyüklüğünden ve herkesin kendi derdine düşmesinden ötürü nesep yok hükmünde kılınmıştır; öyle ki kişi kardeşinden, anasından, babasından, eşinden ve oğullarından kaçar.
وقد أخرج ابن المبارك في الزهد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وأبو نعيم في الحلية وابن عساكر عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه قال: إذا كان يوم القيامة جمع الله تعالى الأولين والآخرين وفي لفظ «يؤخذ بيد العبد أو الأمة يوم القيامة على رؤوس الأولين والآخرين ثم ينادي مناد ألا إن هذا فلان ابن فلان فمن كان له حق قبله فليأت إلى
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'den şöyle rivayet etmişlerdir: Kıyamet günü olduğunda Allah Teâlâ öncekileri ve sonrakileri toplar. Bir lafızda ise: «Kıyamet günü erkek veya kadın kulun elinden tutulup öncekilerin ve sonrakilerin başları üstünde durdurulur, sonra bir münadi şöyle seslenir: Dikkat edin, bu falan oğlu falandır! Kimin onun üzerinde bir hakkı varsa gelsin,
حقه- وفي لفظ- من كان له مظلمة فليجىء ليأخذ حقه فيفرح والله المرء أن يكون له الحق على والده أو ولده أو زوجته وإن كان صغيرا
hakkını alsın! -Bir lafızda- Kimin bir haksızlığı/alacağı varsa gelsin hakkını alsın! Vallahi insan, küçük de olsa babasında, çocuğunda veya eşinde bir hakkı bulunmasına sevinir.
ومصداق ذلك في كتاب الله تعالى فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ» وهذا الأثر يدل على أن هذا الحكم غير خاص بالكفرة بل يعمهم وغيرهم، وقيل: هو خاص بهم كما يقتضيه سياق الآية، وقيل لا ينفع نسب يومئذ إلا نسبه ﷺ.
Bunun Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki tasdiki şudur: { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ } “Sûr'a üflendiği zaman artık o gün aralarında soy sop kalmamıştır”.» Bu rivayet, bu hükmün kâfirlere has olmayıp onları ve başkalarını da kapsadığına delalet eder. Ayetin bağlamının gerektirdiği üzere sadece onlara has olduğu da söylenmiştir. O gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesebi dışında hiçbir nesebin fayda vermeyeceği de söylenmiştir.
فقد أخرج البزار والطبراني والبيهقي وأبو نعيم والحاكم والضياء في المختارة عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: كل سبب ونسب منقطع يوم القيامة إلا سببي ونسبي» .
Nitekim Bezzâr, Taberânî, Beyhakî, Ebû Nuaym, Hâkim ve Ziyâ el-Muhtâre'de Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: Kıyamet gününde benim sebebim ve nesebim müstesna bütün bağlar (sebep) ve nesepler kesilecektir.»
وقد أخرج جماعة نحوه عن مسور بن مخرمة رضي الله تعالى عنه مرفوعا، وأخرج ابن عساكر نحوه مرفوعا أيضا عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما
Bir topluluk bunun benzerini Misver b. Mahreme radıyallâhu anh'den merfû olarak rivayet etmiştir; İbn Asâkir de benzerini yine merfû olarak İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etmiştir.
وهو خبر مقبول لا يكاد يرده إلا من في قلبه شائبة نصب، نعم ينبغي القول بأن نفع نسبه ﷺ إنما هو بالنسبة للمؤمنين الذين تشرفوا به وأما الكافر والعياذ بالله تعالى فلا نفع له بذلك أصلا، وقد يقال: إن هذا الخبر لا ينافي إرادة العموم في الآية بأن يكون المراد نفي الالتفات إلى الأنساب عقيب النفخة الثانية من غير فصل حسبما يؤذن به الفاء الجزائية فإنها على المختار تدل على التعقيب ويكون المراد تهويل شأن ذلك الوقت ببيان أنه يذهل فيه كل أحد عمن بينه وبينه نسب ولا يلتفت إليه ولا يخطر هو بباله فضلا عن أنه ينفعه أو لا ينفعه، وهذا لا يدل على عدم نفع كل نسب فضلا عن عدم نفع نسبه ﷺ، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وحكي عن الجبائي أن المراد أنه لا يفتخر يومئذ بالأنساب كما يفتخر بها في الدنيا وإنما يفتخر هناك بالأعمال والنجاة من الأهوال فحيث لم يفتخر بها ثمت كانت كأنها لم تكن، فعلى هذا وكذا على ما تقدم يكون قوله تعالى: فَلا أَنْسابَ من باب المجاز.
Bu, kalbinde Nâsıbîlik şaibesi bulunan kimseler dışında hemen hemen hiç kimsenin reddetmeyeceği makbul bir haberdir. Evet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesebinin fayda vermesinin ancak onunla şereflenen müminler için söz konusu olduğunu; kâfire gelince -Allah Teâlâ'ya sığınırız- onun bundan asla bir fayda görmeyeceğini söylemek gerekir. Şöyle de denilebilir: Bu haber, ayetteki umum kastına mani değildir; zira murat, ceza fâ'sının hissettirdiği üzere ikinci üflemenin hemen ardından fasılasız bir şekilde neseplere iltifat edilmesinin nefyedilmesidir. Çünkü fâ edatı muhtar olan görüşe göre ta'kîb (hemen ardışıklık) ifade eder. Burada murad edilen, o vaktin dehşetini beyan ederek o anda herkesin aralarında nesep bağı bulunan kimselerden gafil kalacağını, ona iltifat etmeyeceğini ve nesebin fayda verip vermemesi bir yana, aklına bile gelmeyeceğini açıklamaktır. Bu durum, genel olarak hiçbir nesebin fayda vermemesine delalet etmediği gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesebinin fayda vermeyeceğine hiç delalet etmez. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan ve Cübbâî'den nakledildiğine göre ise murat, dünyada neseplerle övünüldüğü gibi o gün neseplerle övünülmeyeceğidir; orada ancak amellerle ve korkunç hallerden kurtuluşla övünülür; orada neseplerle övünülmediği için sanki hiç yokmuş gibi olmuştur. Buna göre ve önceki açıklamaya göre Allah Teâlâ'nın: { فَلا أَنْسابَ } “Soy sop kalmamıştır” buyruğu mecaz kabilindendir.
وجوز أن يكون صفة مقدرة أي فلا أنساب نافعة أو ملتفتا إليها أو مفتخرا بها وليس بذاك، والظاهر أن العامل في يَوْمَئِذٍ هو العامل في بَيْنَهُمْ لا أَنْسابَ لما لا يخفى وَلا يَتَساءَلُونَ أي ولا يسأل بعضهم بعضا عن حاله وممن هو ونحو ذلك لاشتغال كل منهم بنفسه عن الالتفات إلى أبناء جنسه وذلك عقيب النفخة الثانية من غير فصل أيضا فهو مقيد بيومئذ وإن لم يذكر بعده اكتفاء بما تقدم، وكأن كلا الحكمين بعد تحقق أمر تلك النفخة لديهم ومعرفة أنها لماذا كانت، وحينئذ يجوز أن يقال: إن قولهم مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا [يس: ٥٢] قبل تحقق أمر تلك النفخة لديهم فلا إشكال، ويحتمل أن كلا الحكمين في مبدأ الأمر قبل القول المذكور كأنهم حين يسمعون الصيحة يذهلون عن كل شيء الأنساب وغيرها كالنائم إذا صيح به صيحة مفزعة فهب من منامه فزعا ذاهلا عمن عنده مثلا فإذا سكن روعهم في الجملة قال قائلهم: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا وقيل: لا نسلم أن قولهم مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا أنه كان بطريق التساؤل، وعلى الاحتمالين لا يشكل هذا مع قوله تعالى في شأن الكفرة يوم القيامة وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ [الصافات: ٢٧، الطور: ٢٥] وفي شأن المؤمنين فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ [الصافات: ٥٠] فإن تساؤل الكفرة المنفي في موطن وتساؤلهم المثبت في موطن آخر ولعله عند جهنم وهو بعد النفخة الثانية بكثير، وكذا تساؤل المؤمنين بعدها بكثير أيضا فإنه في الجنة كما يرشد إليه الرجوع إلى ما قبل الآية، وقد يقال: إن التساؤل المنفي هنا تساؤل التعارف ونحوه مما يترتب عليه دفع مضرة أو جلب منفعة والتساؤل المثبت لأهل النار تساؤل وراء ذلك وقد بينه سبحانه بقوله عز من قائل: قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ [الصافات: ٢٨] الآية، وقد بين جل وعلا تساؤل أهل الجنة بقوله سبحانه: قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ [الصافات: ٥١] الآية، وهو أيضا نوع آخر من التساؤل ليس فيه أكثر من الاستئناس دون دفع مضرة عمن يتكلم معه أو جلب منفعة له.
Burada mukadder bir sıfatın bulunması da caiz görülmüştür; yani 'fayda veren veya iltifat edilen yahut övünülen hiçbir nesep yoktur' demektir; fakat bu pek [güçlü] değildir. Gizli olmadığı üzere { يَوْمَئِذٍ } lafzında amel eden âmil, { أَنْسابَ } lafzı değil, { بَيْنَهُمْ } lafzında amel eden âmildir. { وَلا يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine soru da sormazlar” yani herkesin kendi cinsiyle ilgilenmekten uzak kalıp kendi derdine düşmesi sebebiyle birbirlerine hallerini ve kimden olduklarını vb. şeyleri sormazlar. Bu durum da yine fasılasız bir şekilde ikinci üflemenin hemen akabindedir; dolayısıyla daha önce geçenle yetinilerek sonrasında zikredilmemiş olsa bile 'o gün' ile kayıtlıdır. Sanki her iki hüküm de, o üflemenin mahiyeti onlar nezdinde gerçekleştikten ve niçin olduğunu anladıktan sonradır. Bu takdirde onların: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } [Yâsîn: 52] “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” sözlerinin o üflemenin mahiyeti onlar nezdinde gerçekleşmeden önce olduğu söylenebilir ve hiçbir müşkillik kalmaz. Her iki hükmün de işin başında, söz konusu ifadeden önce olması muhtemeldir; sanki onlar o korkunç sesi işittikleri anda neseplerden ve diğer her şeyden gafil olurlar; tıpkı uykudaki bir kimsenin korkunç bir çığlıkla uyarılıp uykusundan dehşetle ve yanındakilerden gafil olarak fırlaması gibi; korkuları genel olarak yatışınca içlerinden biri: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” der. Onların: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } sözlerinin karşılıklı soru sorma (tesâül) yoluyla olduğunu kabul etmiyoruz diyen de olmuştur. Her iki ihtimale göre de bu durum, Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde kâfirlerin durumu hakkındaki: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } [es-Sâffât: 27, et-Tûr: 25] “Birbirlerine dönüp soruştururlar” buyruğu ile müminler hakkındaki: { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } [es-Sâffât: 50] “Birbirlerine dönüp soruştururlar” buyruğuyla çelişmez. Zira kâfirlerin nefyedilen soruşturması bir mevkidedir, sübût bulan soruşturması ise başka bir mevkidedir; o da muhtemelen cehennemin yanındadır ki bu da ikinci üflemeden çok sonradır. Aynı şekilde müminlerin soruşturması da ondan çok sonradır; zira o cennettedir; nitekim ayetin öncesine müracaat etmek buna işaret eder. Şöyle de denilebilir: Burada nefyedilen soruşturma, bir zararı defetmeyi veya bir faydayı celbetmeyi netice veren tanışma ve benzeri soruşturmadır; cehennem ehli için sübût bulan soruşturma ise bunun ötesinde bir soruşturmadır; nitekim Allah Sübhânehu bunu: { قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ } [es-Sâffât: 28] “Onlar: 'Siz bize sağdan gelirdiniz' derler” ayetiyle beyan etmiştir. Cennet ehlinin soruşturmasını da Cenâb-ı Hak: { قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ } [es-Sâffât: 51] “İçlerinden biri der ki: 'Benim bir arkadaşım vardı'” ayetiyle açıklamıştır; bu da konuştuğu kimseden bir zararı savma veya ona bir fayda sağlama amacı gütmeyen, sadece sohbet ve ünsiyetten ibaret olan başka bir soruşturma türüdür.
وقيل المنفي التساؤل بالأنساب فكأنه قيل لا أنساب بينهم ولا يسأل بعضهم بعضا بها، والمراد أنها لا تنفع في نفسها وعندهم والآية في شأن الكفرة وتساؤلهم المثبت في آية أخرى ليس تساؤلا بالأنساب وهو ظاهر فلا إشكال. وروى جماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه سئل عن وجه الجمع بين النفي هنا والإثبات في قوله سبحانه: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ [الصافات: ٢٧] فقال: إن نفي التساؤل في النفخة الأولى حين لا يبقى على وجه الأرض شيء وإثباته في النفخة الثانية، وعلى هذا فالمراد عنده بقوله تعالى: فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فإذا نفخ النفخة الأولى وهذه إحدى روايتين عنه رضي الله تعالى عنه، والرواية الثانية حمله على النفخة الثانية، وحينئذ يختار في وجه الجمع أحد الأوجه التي أشرنا إليها، وقرأ ابن مسعود «ولا يسّاءلون» بتشديد السين فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ أي موزونات حسناته من العقائد والأعمال، ويجوز أن تكون الموازين جمع ميزان ووجه جمعه قد مر.
Nefyedilen şeyin nesepleri sormak olduğu da söylenmiştir; sanki 'aralarında nesep yoktur ve nesepler sebebiyle birbirlerine soru sormazlar' denilmiştir. Kastedilen, neseplerin bizzat kendisinde ve onların nezdinde bir fayda sağlamamasıdır. Ayet kâfirlerin durumu hakkındadır; diğer ayette sabit olan soruşturmaları ise nesepler üzerinden bir soruşturma değildir; bu açıktır, dolayısıyla hiçbir müşkillik yoktur. Bir grup âlim, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan, buradaki nefyetme ile Allah Sübhânehu'nun: { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } [es-Sâffât: 27] “Birbirlerine dönüp soruştururlar” buyruğundaki ispatı nasıl cemettiği sorulduğunda şöyle dediğini rivayet etmiştir: Karşılıklı soru sormanın nefyedilmesi yeryüzünde hiçbir şeyin kalmadığı birinci üflemededir; ispat edilmesi ise ikinci üflemededir. Buna göre onun nezdinde Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûr'a üflendiği zaman” buyruğundan murat, birinci üfleyiştir. Bu, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan gelen iki rivayetten biridir. İkinci rivayet ise bunu ikinci üfleyişe hamletmesidir; bu durumda iki ayetin arasını cemederken işaret ettiğimiz vecihlerden biri tercih edilir. İbn Mes'ûd Sîn harfinin şeddesiyle { ولا يسّاءلون } şeklinde okumuştur. { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ } “Kimin tartıları ağır gelirse” yani inanç ve amellerden oluşan sevaplarının tartılanları [ağır gelirse]. 'Mevâzîn' kelimesinin 'mîzân'ın çoğulu olması da caizdir; çoğul gelişinin vechi daha önce geçmişti.
والمعنى عليه من ثقلت موازينه بالحسنات فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الفائزون بكل مطلوب الناجون عن كل مهروب وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ أي موازين أعماله الحسنة أو أعماله التي لا وزن لها ولا اعتداد بها وهي أعماله السيئة كذا قيل وهو مبني على اختلافهم في وزن أعمال الكفرة فمن قال به قال بالأول ومن لم يقل به قال بالثاني، وقد تقدم الكلام في نظير هذه الآية في سورة الأعراف فتذكر.
Buna göre mana: Kimin terazileri iyiliklerle ağır gelirse demektir. { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir”; arzu edilen her şeyi elde edenler, kaçınılan her şeyden kurtulanlardır. { وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ } “Kimin de tartıları hafif gelirse” yani salih amellerinin terazileri veya hiçbir ağırlığı ve itibarı olmayan amellerinin -ki bunlar kötü amelleridir- terazileri [hafif gelirse]. Böyle denilmiştir ve bu, kâfirlerin amellerinin tartılıp tartılmayacağı hususundaki ihtilaflarına dayanmaktadır; tartılacağını söyleyenler birinci görüşü, tartılmayacağını söyleyenler ise ikinci görüşü benimsemiştir. Bu ayetin bir benzeri hakkındaki açıklama A'râf Suresi'nde geçmişti, hatırla.
فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ ضيعوها بتضييع زمان استكمالها وأبطلوا استعدادها لنيل كمالها، واسم الإشارة في الموضعين عبارة عن الموصول، وجمعه باعتبار معناه كما أن افراد الضميرين في الصلتين باعتبار لفظه.
{ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “İşte onlar kendilerini hüsrana uğratanlardır”; kemale erme vaktini zayi ederek kendilerini zayi etmişler ve kemallerine ulaşma kabiliyetlerini iptal etmişlerdir. Her iki yerdeki işaret ismi mevsûlden ibarettir; onun çoğul gelmesi manası itibarıyladır; nitekim iki sıladaki iki zamirin tekil gelmesi lafzı itibarıyladır.
فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ خبر ثان لأولئك، وجوز أن يكون خبر مبتدأ محذوف أي هم خالدون في جهنم، والجملة إما استئنافية جيء بها لبيان خسرانهم أنفسهم، وإما خبر ثان لأولئك أيضا، وجوز أن يكون «الذين» نعتا لاسم الإشارة خالِدُونَ وهو الخبر، وقيل: خالِدُونَ مع معموله بدل من الصلة، قال الخفاجي: أي بدل اشتمال لأن خلودهم في جهنم مشتمل على خسرانهم، وجعل كذلك نظرا لأنه بمعنى يخلدون في جهنم وبذلك يصلح لأن يكون صلة كما يقتضيه الإبدال من الصلة، وظاهر صنيع الزمخشري يقتضي ترجيح هذا الوجه وليس عندي بالوجه كما لا يخفى وجهه. وتعقب أبو حيان القول بأن فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ بدل فقال: هذا بدل غريب وحقيقته أن يكون البدل ما يتعلق به فِي جَهَنَّمَ أي استقروا، وكأنه من بدل الشيء من الشيء وهما لمسمى واحد على سبيل المجاز لأن من خسر نفسه استقر في جهنم، وأنت تعلم أن الظاهر تعلق فِي جَهَنَّمَ بخالدون وأن تعليقه بمحذوف وجعل ذلك المحذوف بدلا وإبقاء خالِدُونَ مفلتا مما لا ينبغي أن يلتفت إليه مع ظهور الوجه الذي لا تكلف فيه، وقوله تعالى: تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ جملة حالية أو مستأنفة، واللفح مس لهب النار الشيء وهو كما قال الزجاج أشد من النفح تأثيرا، والمراد تحرق وجوههم النار، وتخصيص الوجوه بذلك لأنها أشرف الأعضاء فبيان حالها أزجر عن المعاصي المؤدية إلى النار وهو السر في تقديمها على الفاعل.
{ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ } “cehennemde ebedî kalacaklardır” ifadesi { أُولئِكَ } mübtedasının ikinci haberidir. Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caiz görülmüştür; yani 'Onlar cehennemde ebedî kalıcıdırlar' demektir; bu durumda cümle ya kendilerini hüsrana uğratmalarını açıklamak için getirilmiş bir istînâfiyye cümlesi yahut yine { أُولئِكَ } için ikinci haber olur. { الَّذِينَ } lafzının işaret isminin sıfatı, { خالِدُونَ } lafzının ise haber olması da caiz kılınmıştır. { خالِدُونَ } kelimesinin mamûlüyle birlikte sıladan bedel olduğu da söylenmiştir. el-Hafâcî şöyle der: Yani bedel-i iştimaldir; çünkü onların cehennemde ebedî kalmaları kendilerini hüsrana uğratmalarını içermektedir. 'Cehennemde ebedî kalırlar' manasında olduğu göz önüne alınarak böyle yapılmıştır; bu sayede sıladan bedel kılınmanın gerektirdiği üzere sıla olmaya elverişli hale gelir. Zemahşerî'nin tutumunun zahiri bu vechin tercih edilmesini gerektirir; fakat vechi gizli olmadığı üzere benim katımda tercih edilen bir vecih değildir. Ebû Hayyân, { فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ } ifadesinin bedel olduğu görüşünü tenkit ederek şöyle demiştir: Bu garip bir bedeldir; onun hakikati bedelin { فِي جَهَنَّمَ } car-mecrurunun taalluk ettiği şey olmasıdır, yani 'yerleştiler' manasındadır; sanki bir şeyin başka bir şeyden bedeli gibidir ve mecaz yoluyla aynı müsemmâ içindir, çünkü nefsini hüsrana uğratan kimse cehenneme yerleşmiştir. Sen de bilirsin ki zahir olan { فِي جَهَنَّمَ } ifadesinin { خالِدُونَ } kelimesine taalluk etmesidir; onu mahzuf bir kelimeye taalluk ettirip o mahzufu bedel kılmak ve { خالِدُونَ } lafzını açıkta bırakmak, hiçbir tekellüf bulunmayan vechin açıklığı karşısında iltifat edilmemesi gereken bir şeydir. Allah Teâlâ'nın: { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Ateş yüzlerini yalar” buyruğu hâl veya istînâf cümlesidir. 'Lefh' (اللفح), ateş alevinin bir şeye dokunmasıdır; Zeccâc'ın dediği gibi tesir bakımından 'nefh'ten (üfürmekten) daha şiddetlidir. Murad edilen, ateşin onların yüzlerini yakmasıdır. Yüzlerin tahsis edilmesi, organların en şereflisi olduğu içindir; zira yüzlerin durumunun beyan edilmesi, ateşe götüren günahlardan daha çok caydırıcıdır; fâilin önüne geçirilmesinin sırrı da budur.
وَهُمْ فِيها كالِحُونَ متقلصو الشفاه عن الأسنان من أثر ذلك اللفح،
{ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ } “Onlar orada dişleri sırıtıp kalmış kimselerdir”; o alev çarpmasının etkisiyle dudakları dişlerinden sıyrılıp çekilmiş kimselerdir.
وقد صح من رواية الترمذي وجماعة عن أبي سعيد الخدري رضي الله تعالى عنه عن رسول الله ﷺ أنه قال في الآية: «تشويه النار فتقلص شفته العليا حتى تبلغ وسط رأسه وتسترخي شفته السفلى حتى تضرب سرته»
Tirmizî ve bir topluluğun Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'den, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis sahih olmuştur; Resûlullah ayet hakkında şöyle buyurmuştur: «Ateş onu öyle dağlar ki üst dudağı büzülüp başının ortasına kadar ulaşır, alt dudağı ise sarkıp göbeğine değer.»
وأخرج ابن مردويه والضياء في صفة النار عن أبي الدرداء قال: «قال رسول الله ﷺ في قوله تعالى: تَلْفَحُ إلخ: تلفحهم لفحة فتسيل لحومهم على أعقابهم
İbn Merdûye ve Ziyâ Sıfatü'n-Nâr'da Ebû'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'nın: { تَلْفَحُ } “Yalar” ayeti hakkında şöyle buyurdu: Onları öyle bir alev çarpar ki etleri topuklarına akar.»
، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الكلوح بسور الوجه وتقطيبه، وقرأ أبو حيوة وأبو بحرية وابن أبي عبلة «كلحون» بغير ألف جمع كلح كحذر أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ على إضمار القول أي يقال لهم تعنيفا وتوبيخا وتذكيرا لما به
İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan 'kürûh'un yüzün asılması ve çatılması olduğu nakledilmiştir. Ebû Hayve, Ebû Bahriyye ve İbn Ebî Able elifsiz olarak, 'hazir' (حَذِر) gibi 'kelih' (كَلِح) kelimesinin çoğulu olan { كلحون } şeklinde okumuşlardır. { أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } “Ayetlerim size okunmuyor muydu?” ifadesi, sözün takdiri iledir; yani azap ile maruz kaldıkları şeyi kendisi sebebiyle
استحقوا ما ابتلوا به من العذاب ألم تكن آياتي تتلى عليكم في الدنيا فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ حينئذ قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا أي استولت علينا وملكتنا شقاوتنا التي اقتضاها سوء استعدادنا كما يومىء إلى ذلك إضافتها إلى أنفسهم. وقرأ شبل في اختياره «شقوتنا» بفتح الشين، وقرأ عبد الله والحسن وقتادة وحمزة والكسائي والمفضل عن عاصم وأبان والزعفراني وابن مقسم «شقاوتنا» بفتح الشين وألف بعد القاف، وقرأ قتادة أيضا والحسن في رواية خالد بن حوشب عنه «شقاوتنا» بالألف وكسر الشين وهي في جميع ذلك مصدر ومعناها ضد السعادة، وفسرها جماعة بسوء العاقبة التي علم الله تعالى أنهم يستحقونها بسوء أعمالهم ونسب ذلك لجمهور المعتزلة، وعن الأشاعرة أن المراد بها ما كتبه الله تعالى عليهم في الأزل من الكفر والمعاصي، وقال الجبائي: المراد بها الهوى وقضاء اللذات مجازا من باب إطلاق المسبب على السبب، وأيا ما كان فنسبة الغلب إليها لاعتبار تشبيهها بمن يتحقق منه ذلك ففي الكلام استعارة مكنية تخييلية ولعل الأولى أن يخرج الكلام مخرج التمثيل ومرادهم بذلك على جميع الأقوال في الشقوة الاعتراف بقيام حجة الله تعالى عليهم لأن منشأها على جميع الأقوال عند التحقيق ما هم عليه في أنفسهم فكأنهم قالوا: ربنا غلب علينا أمر منشؤه ذواتنا وَكُنَّا بسبب ذلك قَوْماً ضالِّينَ عن الحق مكذبين بما يتلى من الآيات فما تنسب إلى حيف في تعذيبنا، ولا يجوز أن يكون اعتذارا بما علمه الله تعالى فيهم وكتبه عليهم من الكفر أي غلب علينا ما كتبته علينا من الشقاوة وكنا في علمك قوما ضالين أو غلب علينا ما علمته وكتبته وكنا بسبب ذلك قوما ضالين فما وقع منا من التكذيب بآياتك لا قدرة لنا على رفعه والإلزام انقلاب العلم جهلا وهو محال لأن ذلك باطل في نفسه لا يصلح للاعتذار فإنه سبحانه ما كتب إلا ما علم وما علم إلا ما هم عليه في نفس الأمر من سوء الاستعداد المؤدي إلى سوء الاختيار فإن العلم على ما حقق في موضعه تابع للمعلوم، ويؤيد دعوى الاعتراف قوله تعالى حكاية عنهم.
hak ettiklerini hatırlatarak azarlama ve kınama kabilinden onlara şöyle denir: 'Dünyadayken ayetlerim size okunmuyor muydu?' { فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “Siz de onları yalanlıyordunuz!” İşte o zaman { قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } “Derler ki: 'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı'” yani nefislerine izafe edilmesinin işaret ettiği üzere, kötü istidatlarımızın gerektirdiği bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve bizi esir aldı. Şibl kendi tercihinde Şîn'in fethasıyla { شَقْوَتُنا } okumuştur. Abdullah, el-Hasan, Katâde, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Mufaddal, Ebân, Za'ferânî ve İbn Miksem ise Şîn'in fethası ve Kâf'tan sonra elif ile { شَقاوَتُنا } okumuşlardır. Katâde ve Hâlid b. Havşeb rivayetinde el-Hasan da elif ve Şîn'in kesresiyle { شِقاوَتُنا } okumuştur. Bütün bunlarda kelime mastardır ve anlamı saadetin zıddıdır. Bir topluluk bunu, kötü amelleri sebebiyle hak ettiklerini Allah Teâlâ'nın bildiği kötü akıbet olarak tefsir etmiş ve bu görüş Mu'tezile cumhuruna nispet edilmiştir. Eş'arîlerden ise muradın Allah Teâlâ'nın ezelde onlar aleyhine yazdığı küfür ve günahlar olduğu nakledilmiştir. el-Cübbâî şöyle demiştir: Müsebbebin sebep yerine kullanılması kabilinden mecaz yoluyla murat heva ve lezzetleri tatmaktır. Hangisi olursa olsun, galebe çalmanın ona nispet edilmesi, bu fiili gerçekleştiren kimseye benzetilmesi itibarıyladır; dolayısıyla kelamda istiare-i mekniyye tahyîliyye vardır. Sözün temsil yoluyla çıkarılması belki de daha uygundur. Şikve (bedbahtlık) hakkındaki bütün görüşlere göre onların bu sözden muradı, Allah Teâlâ'nın aleyhlerindeki hüccetinin ikame edildiğini itiraf etmektir; zira tahkik ehline göre bütün görüşlerde bunun kaynağı kendi nefislerindeki durumdur. Sanki onlar: 'Rabbimiz, kaynağı bizzat zatımız olan bir durum bize baskın geldi' demişlerdir. { وَكُنَّا } Ve bu sebeple biz, { قَوْماً ضالِّينَ } “sapmış bir topluluk idik”; haktan sapmış ve okunan ayetleri yalanlayan kimselerdik, dolayısıyla bizi cezalandırmanda hiçbir haksızlık isnat edilemez. Bunun, Allah Teâlâ'nın haklarında bildiği ve onlar aleyhine yazdığı küfürle bir özür dileme olması caiz değildir; yani 'Bize aleyhimize yazdığın bedbahtlık galebe çaldı ve biz Senin ilminde sapmış bir topluluktuk' veya 'Bildiğin ve yazdığın şey bize galebe çaldı, bu sebeple sapmış bir topluluk idik, dolayısıyla ayetlerini yalanlamamız bizim gidermeye gücümüz yetmeyen bir şeydi; aksi takdirde ilmin cehalete dönüşmesi gerekirdi ki bu imkânsızdır' şeklinde bir özür olamaz. Çünkü bu bizzat bâtıldır, mazeret olmaya elverişli değildir. Zira Allah Sübhânehu ancak bildiğini yazmış, ancak onların nefislerinde kötü tercihe yol açan kötü istidatlarını bilmiştir; nitekim ilim kendi yerinde tahkik edildiği üzere malûma tabidir. Onların dilinden aktarılan Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da itiraf iddiasını desteklemektedir:
رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ أي ربنا أخرجنا من النار وأرجعنا إلى الدنيا فإن عدنا بعد ذلك إلى ما كنا عليه فيها من الكفر والمعاصي فإنا متجاوزون الحد في الظلم لأن اجتراءهم على هذا الطلب أوفق بكون ما قبله اعترافا فإنه كثيرا ما يهون به المذنب غضب من أذنب إليه، والاعتذار وإن كان كذلك بل أعظم إلا أن هذا الاعتذار أشبه شيء بالاعتراض الموجب لشدة الغضب الذي لا يحسن معه الإقدام على مثل هذا الطلب، هذا مع أنهم لو لم يعتقدوا أن ذلك عذر مقبول والاعتذار به نافع لم يقدموا عليه ومع هذا الاعتقاد لا حاجة بهم إلى طلب الإخراج والإرجاع، ولا يقال مثل هذا على تقدير كونه اعترافا لأنهم إنما قالوه تمهيدا للطلب المذكور لما أنه مظنة تسكين لهب نار الغضب على ما سمعت، ثم إن القوم لعلهم ظنوا تغير ما هم عليه من سوء الاستعداد لو عادوا لما شاهدوا من حالهم في ذلك اليوم ولذلك طلبوا ما طلبوا.
{ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ } “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek muhakkak ki biz zalimleriz” yani Rabbimiz, bizi ateşten çıkar ve dünyaya geri döndür; şayet bundan sonra dünyadayken üzerinde bulunduğumuz küfür ve günahlara dönersek muhakkak ki biz zulümde haddi aşanlarız. Zira onların bu talebe cüret etmeleri, öncesinin bir itiraf olmasıyla daha uyumludur; nitekim günahkâr kimse suç işlediği zatın öfkesini çoğu zaman bu yolla teskin eder. Mazeret beyan etmek de gerçi böyledir, hatta daha büyüktür; ancak bu tür bir mazeret beyanı, beraberinde böyle bir talebe cüret etmenin uygun düşmeyeceği şiddetli bir gazaba yol açan itiraza çok benzer. Bununla birlikte, eğer onlar bunun kabul edilecek bir mazeret olduğunu ve onunla özür dilemenin fayda vereceğini düşünmeselerdi buna cüret etmezlerdi; bu inançla beraber ise çıkarılma ve geri döndürülme talebine ihtiyaçları kalmazdı. İtiraf olduğu takdirde ise böyle bir şey söylenemez; çünkü işittiğin üzere gazap ateşinin alevini söndürmeye vesile olduğu için bunu söz konusu talebe bir zemin hazırlamak üzere söylemişlerdir. Sonra bu kavim, o gün kendi hallerini müşahede ettiklerinden dolayı geri döndükleri takdirde üzerlerinde bulunan kötü istidadın değişeceğini zannetmiş olabilirler; bu sebeple talep ettikleri şeyi talep etmişlerdir.
وفي قولهم: عُدْنا إشارة إلى أنهم حين الطلب على الإيمان والطاعة فيكون الموعود على تقدير الرجعة إلى الدنيا الثبات عليهما لينتفعوا بهما بعد أن يموتوا ويحشروا فتأمل قالَ الله سبحانه إقناطا لهم أشد إقناط اخْسَؤُا فِيها أي ذلوا وانزجروا انزجار الكلاب إذا زجرت من خسأت الكلب إذا زجرته فخسأ أي انزجر أو اسكتوا سكوت هوان ففيه استعارة مكنية قرينتها تصريحية وَلا تُكَلِّمُونِ باستدعاء الإخراج من النار والرجع إلى الدنيا، وقيل: لا تكلمون في رفع العذاب، ولعل الأول أوفق بما قبله وبالتعليل الآتي، وقيل: لا تكلمون أبدا وهو آخر كلام يتكلمون به.
Onların: { عُدْنا } “Dönersek” sözünde, talep anında iman ve itaat üzere olduklarına bir işaret vardır; dolayısıyla dünyaya geri dönüş takdirinde vaat edilen şey, ölüp haşredildikten sonra fayda görmek üzere iman ve itaat üzerinde sebat etmektir; iyi düşün. Allah Sübhânehu onları en şiddetli şekilde ümitsizliğe düşürmek üzere: { قالَ اخْسَؤُا فِيها } “Buyurdu ki: 'Yıkılıp gidin orada!'” yani 'Köpeği azarladığında köpeğin sinmesi' (خسأت الكلب فخسأ) ifadesinden hareketle, azarlanan köpekler gibi orada zelil ve sinmiş olun veya hor ve hakir olarak susun; burada karinesi tasrihiyye olan bir istiare-i mekniyye vardır. { وَلا تُكَلِّمُونِ } “Benimle konuşmayın!” yani ateşten çıkarılmayı ve dünyaya geri döndürülmeyi talep etmeyin. Azabın kaldırılması hususunda benimle konuşmayın dendiği de söylenmiştir. Birincisi öncesiyle ve gelecek gerekçeyle daha uyumludur. Asla konuşmayın dendiği de söylenmiştir ki bu, onların konuşacakları son sözdür.
أخرج ابن أبي الدنيا في صفة النار عن حذيفة «أن النبي ﷺ قال: إن الله تعالى إذا قال لأهل النار اخسؤوا فيها
İbn Ebî'd-Dünyâ Sıfatü'n-Nâr'da Huzeyfe'den rivayet etmiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: Allah Teâlâ cehennem ehline: { اخْسَؤُا فِيها } “Yıkılıp gidin orada
ولا تكلمون عادت وجوههم قطعة لحم ليس فيها أفواه ولا مناخر يتردد النفس في أجوافهم»
ve Benimle konuşmayın!” buyurduğunda yüzleri ağızları ve burun delikleri olmayan bir et parçasına döner; nefesleri karınlarında gidip gelir.»
وأخرج الطبراني والبيهقي في البعث وعبد الله بن أحمد في زوائد الزهد والحاكم وصححه وجماعة عن عبد الله بن عمرو بن العاص قال: إن أهل جهنم ينادون مالكا ليقض علينا ربك فيذرهم أربعين عاما لا يجيبهم ثم يجيبهم إنكم ماكثون ثم ينادون ربهم ربنا أخرجنا منها فإن عدنا فإنا ظالمون فيذرهم مثلي الدنيا لا يجيبهم ثم يجيبهم اخسؤوا فيها ولا تكلمون قال: فما يبس القوم بعدها بكلمة وما هو إلا الزفير والشهيق.
Taberânî, el-Ba's'ta Beyhakî, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve bir grup âlim Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet etmişlerdir: Cehennem ehli Mâlik'e: 'Rabbin bizim işimizi bitirsin' diye seslenirler; Mâlik onlara kırk yıl cevap vermeyip terk eder, sonra: 'Siz kalıcısınız' diye cevap verir. Sonra Rablerine: 'Rabbimiz, bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek muhakkak ki biz zalimleriz' diye seslenirler; Allah Teâlâ onlara dünyanın iki katı süre cevap vermez, sonra: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada ve Benimle konuşmayın!” buyurur. Dedi ki: Bu sözden sonra o topluluk tek bir kelime bile fısıldayamaz; artık iş ancak inilti ve hırıltıdan ibaret olur.
وأخرج سعيد بن منصور وابن المنذر وغيرهما عن محمد بن كعب قال: لأهل النار خمس دعوات يجيبهم الله تعالى في أربعة فإذا كانت الخامسة لم يتكلموا بعدها أبدا يقولون: رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ [غافر: ١١] فيجيبهم الله تعالى ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [غافر: ١٢] ثم يقولون: رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ [السجدة:
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve başkaları Muhammed b. Kâ'b'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Cehennem ehlinin beş duası vardır; Allah Teâlâ dördüne cevap verir, beşincisi olduğunda ise ondan sonra asla konuşamazlar. Derler ki: { رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنا بِذُنُوبِنا فَهَلْ إِلى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ } [Gâfir: 11] “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin; günahlarımızı itiraf ettik, artık [buradan] çıkmaya bir yol var mı?” Allah Teâlâ onlara şöyle cevap verir: { ذلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } [Gâfir: 12] “Bu durum, Allah tek olarak çağrıldığında inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir. Artık hüküm, pek yüce ve pek büyük olan Allah'ındır”. Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ } [es-Secde: 12]
١٢] فيجيبهم الله تعالى: فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [السجدة: ١٤] ثم يقولون رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ [إبراهيم: ٤٤] فيجيبهم الله تعالى: أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ [إبراهيم: ٤٤] ثم يقولون: رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ [فاطر: ٣٧] فيجيبهم الله تعالى: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ [فاطر: ٣٧] ثم يقولون: رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ فيجيبهم الله تعالى: اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ فلا يتكلمون بعدها أبدا، وفي بعض الآثار أنهم يلهجون بكل دعاء ألف سنة، ويشكل على هذه الأخبار ظواهر الخطابات الآتية كما لا يخفى ولعلها لا يصح منها شيء وتصحيح الحاكم محكوم عليه بعدم الاعتبار والله تعالى أعلم.
“Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim, artık biz kesin olarak inandık”. Allah Teâlâ onlara şöyle cevap verir: { فَذُوقُوا بِما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا إِنَّا نَسِيناكُمْ وَذُوقُوا عَذابَ الْخُلْدِ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [es-Secde: 14] “Bu gününüzle karşılaşmayı unuttuğunuz için tadın [azabı]! Şüphesiz Biz de sizi unuttuk; yaptıklarınıza karşılık ebedî azabı tadın!” Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ } [İbrâhîm: 44] “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de davetine icabet edelim ve peygamberlere uyalım”. Allah Teâlâ onlara şöyle cevap verir: { أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَكُمْ مِنْ زَوالٍ } [İbrâhîm: 44] “Daha önce sizin için hiçbir zeval olmadığına yemin etmemiş miydiniz?” Sonra şöyle derler: { رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } [Fâtır: 37] “Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka salih bir amel işleyelim”. Allah Teâlâ onlara şöyle cevap verir: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } [Fâtır: 37] “Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Artık zalimler için hiçbir yardımcı yoktur”. Sonra şöyle derler: { رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ } “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapmış bir topluluk idik. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha dönersek muhakkak ki biz zalimleriz”. Allah Teâlâ da onlara şöyle cevap verir: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada ve Benimle konuşmayın!” Bundan sonra artık ebediyen konuşamazlar. Bazı rivayetlerde onların her bir duayı bin sene boyunca dillerine doladıkları nakledilmiştir. Gizli olmadığı üzere gelecek hitapların zahirleri bu haberlere müşkül görünmektedir; belki de bunlardan hiçbir şey sahih değildir; Hâkim'in tashihinin ise itibar edilmez olduğuna hükmedilmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
إِنَّهُ تعليل لما قبله من الزجر عن الدعاء أي إن الشأن، وقرأ أبي وهارون العتكي «أنه» بفتح الهمزة أي لأن الشأن كانَ في الدنيا التي تريدون الرجعة إليها فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي وهم المؤمنون، وقيل: هم الصحابة، وقيل:
{ إِنَّهُ } Dua etmekten meneden önceki ifadenin gerekçesidir; yani 'Durum şudur ki' demektir. Übeyy ve Hârûn el-Atekî hemzenin fethasıyla { أنّه } okumuşlardır; yani 'Durum şu olduğu için' demektir. { كانَ } Kendisine geri dönmek istediğiniz dünyada vardı, { فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي } “Kullarımdan bir zümre” ki onlar müminlerdir. Onların sahabiler olduğu da söylenmiştir,
أهل الصفة رضي الله تعالى عنهم أجمعين.
Ehl-i Suffe radıyallâhu anhüm ecmaîn olduğu da söylenmiştir.
يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا أي هزوا أي اسكتوا عن الدعاء بقولكم رَبَّنا إلخ لأنكم كنتم تستهزئون بالداعين خوفا من هذا اليوم بقولهم رَبَّنا آمَنَّا إلخ حَتَّى أَنْسَوْكُمْ بتشاغلكم بالاستهزاء بهم ذِكْرِي أي خوف عقابي في هذا اليوم.
{ يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “'Rabbimiz! İman ettik; öyleyse bizi bağışla, bize merhamet et; Sen merhametlilerin en hayırlısısın' diyorlardı”. { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } “Siz ise onları alaya aldınız” yani eğlence edindiniz; yani { رَبَّنا } diyerek dua etmekten susun; çünkü siz bugünün korkusundan dolayı: { رَبَّنا آمَنَّا } vb. diyerek dua edenlerle alay ediyordunuz. { حَتَّى أَنْسَوْكُمْ } Onlarla alay etmekle meşgul olmanız sebebiyle size unutturdular, { ذِكْرِي } “Beni anmayı” yani bu gündeki azabımdan korkmayı [unutturdular].
وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ وذلك غاية الاستهزاء، وقيل: التعليل على معنى إنما خسأناكم كالكلب ولم نحتفلكم إذ دعوتم لأنكم استهزأتم غاية الاستهزاء بأوليائي حين دعوا واستمر ذلك منكم حتى نسيتم ذكري بالكلية ولم تخافوا عقابي فهذا جزاؤكم، وقيل: خلاصة معنى الآية أنه كان فريق من عبادي يدعون فتشاغلتم بهم ساخرين واستمر تشاغلكم باستهزائهم إلى أن جركم ذلك إلى ترك ذكري في أوليائي فلم تخافوني في الاستهزاء بهم، ثم قيل: وهذا التذنيب لازم ليصح قوله تعالى: إِنَّهُ كانَ إلخ تعليلا ويرتبط الكلام ويتلاءم مع قوله سبحانه: وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ ولو لم يرد به ذلك يكون إنساء الذكر كالأجنبي في هذا المقام، وفيه تسخط عظيم لفعلهم ذلك ودلالة على اختصاص بالغ لأولئك العباد المسخور منهم كما نبه عليه أولا في قوله تعالى: مِنْ عِبادِي وختمه بقوله سبحانه: إِنِّي جَزَيْتُهُمُ إلى قوله تعالى: هُمُ الْفائِزُونَ وزاد في خسئهم بإعزاز أضدادهم انتهى ولا يخلو عن بحث.
{ وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } “Ve siz onlara gülüyordunuz”; bu ise alay etmenin en ileri derecesidir. Bu ta'lîlin şu manaya geldiği de söylenmiştir: 'Biz sizi ancak köpek gibi kovduk ve dua ettiğinizde size değer vermedik; çünkü siz dostlarım dua ettiklerinde onlarla son derece alay ettiniz ve bu durum sizden öyle devam etti ki sonunda Beni anmayı tamamen unuttunuz ve azabımdan korkmadınız; işte sizin cezanız budur!' Ayetin özet manasının şöyle olduğu da söylenmiştir: Kullarımdan bir zümre dua ediyorlardı; siz ise onlarla alay ederek meşgul oldunuz ve alayınızla meşguliyetiniz o derece devam etti ki bu durum sizi dostlarım hakkındaki zikrimi terk etmeye sürükledi ve onlarla alay etme hususunda Benden korkmadınız. Sonra şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ كانَ } vb. buyruğunun bir gerekçe (ta'lîl) olmasının sahih olması, kelamın irtibatlı ve Allah Sübhânehu'nun: { وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } buyruğuyla uyumlu olması için bu zeyil zorunludur; şayet bununla bu kastedilmemiş olsaydı, zikrin unutturulması bu makamda sanki konu dışı bir şey gibi kalırdı. Bunda onların bu fiiline karşı büyük bir gazap ve ilk olarak Allah Teâlâ'nın: { مِنْ عِبادِي } “Kullarımdan” buyruğunda dikkat çekilip sonunda Allah Sübhânehu'nun: { إِنِّي جَزَيْتُهُمُ } ayetinden { هُمُ الْفائِزُونَ } buyruğuna kadar olan kısımda mühürlenen, alay edilen o kullara yönelik pek büyük bir ihtisas (özel yakınlık) vardır; zıtlarını aziz kılarak onların zilletini daha da artırmıştır. Söz burada bitti; ancak tartışmaya açıktır.
وقرأ نافع وحمزة والكسائي «سخريا» بضم السين وباقي السبعة بكسرها، والمعنى عليهما واحد وهو الهزو عند الخليل وأبي زيد الأنصاري وسيبويه وقال أبو عبيدة والكسائي والفراء: مضموم السين بمعنى الاستخدام من غير أجرة ومكسورها بمعنى الاستهزاء، وقال يونس: إذا أريد الاستخدام ضم السين لا غير وإذا أريد الهزؤ جاز الضم والكسر، وهو في الحالين مصدر زيدت فيه ياء النسبة للمبالغة كما في أحمري.
Nâfi', Hamza ve Kisâî Sîn'in zammesiyle { سُخريّا } okumuşlar, yedi kıraat imamının geri kalanı ise kesresiyle okumuşlardır. Halîl, Ebû Zeyd el-Ensârî ve Sîbeveyh'e göre her iki kıraatte de anlam birdir ve o da 'alay etmek'tir. Ebû Ubeyde, el-Kisâî ve el-Ferrâ ise şöyle demiştir: Sîn'in zammesiyle olanı ücretsiz çalıştırmak (hizmete koşmak), kesresiyle olanı ise alay etmek manasındadır. Yûnus ise: 'Ücretsiz çalıştırma murat edildiğinde sadece Sîn zammelenir; alay murat edildiğinde ise hem zamme hem kesre caizdir' demiştir. Kelime her iki durumda da 'ahmerî' (أحمري) kelimesinde olduğu gibi mübalağa için sonuna nispet yâ'sı eklenmiş bir mastardır.
وقوله تعالى: إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أي بسبب صبرهم على أذيتكم استئناف لبيان حسن حالهم وأنهم انتفعوا بما آذوهم، وفيه إغاظة لهم، وقوله سبحانه: أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ إما في موضع المفعول الثاني للجزاء وهو يتعدى له بنفسه وبالباء كما قال الراغب أي جزيتهم فوزهم بمجامع مراداتهم كما يؤذن به معمول الوصف حال كونهم مخصوصين بذلك كما يؤذن به توسيط ضمير الفصل، وأما في موضع جر بلام تعليل مقدرة أي لفوزهم بالتوحيد المؤدي إلى كل سعادة، ولا يمنع من ذلك تعليل الجزاء بالصبر لأن الأسباب لكونها ليست عللا تامة يجوز تعددها.
Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım” yani sizin eziyetlerinize sabretmeleri sebebiyle [onları mükâfatlandırdım] buyruğu, onların halinin güzelliğini ve kâfirlerin kendilerine verdikleri eziyetlerden faydalandıklarını beyan eden yeni bir cümledir (istînâf) ve kâfirleri öfkelendirmeyi içerir. Allah Sübhânehu'nun: { أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ } “Şüphesiz onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğu, ya ceza fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır; nitekim Râgıb'ın belirttiği üzere bu fiil ikinci mef'ûlüne hem bizzat hem de Bâ harf-i cerriyle geçişli olur; yani fasıl zamirinin araya girmesinin hissettirdiği üzere bu duruma tahsis edilmiş oldukları halde, vasfın mamûlünün hissettirdiği şekilde arzu ettikleri her şeye kavuşmalarıyla onları mükâfatlandırdım demektir; yahut mukadder bir illet lâmı ile mecrur konumundadır; yani her saadete ulaştıran tevhidle kurtuluşa ermeleri sebebiyle [onları mükâfatlandırdım] demektir. Cezanın sabırla gerekçelendirilmesi buna engel teşkil etmez; çünkü sebepler tam illet olmadıkları için birden fazla olmaları caizdir.
وقرأ زيد بن علي وحمزة والكسائي وخارجة عن نافع «إنهم» بالكسر على أن الجملة استئناف معلل للجزاء، وقيل: مبين لكيفيته فتدبر، قالَ الله تعالى شأنه أو الملك المأمور بذلك لا بعض رؤساء أهل النار كما قيل تذكيرا لما لبثوا فيما سألوا الرجعة إليه من الدنيا بعد التنبيه على استحالته وفيه توبيخ على إنكارهم الآخرة، وقرأ حمزة والكسائي وابن كثير «قل» على الأمر للملك لا لبعض الرؤساء كما قيل ولا لجميع الكفار على إقامة الواحد مقام الجماعة كما زعمه الثعالبي كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ التي تدعون أن ترجعوا إليها أي كم أقمتم فيها أحياء عَدَدَ سِنِينَ تمييز لكم وهي ظرف زمان للبثتم، وقال أبو البقاء: «عددا» بدل من كَمْ، وقرأ الأعمش والمفضل عن عاصم «عددا» بالتنوين فقال أبو الفضل الرازي «سنين» نصب على الظرف و «عددا» مصدر أقيم مقام الاسم فهو نعت مقدم على المنعوت، وتجويز أن يكون معنى «لبثتم» عددتم بعيد، وقال أبو البقاء: «سنين» على هذه القراءة بدل من «عددا» .
Zeyd b. Ali, Hamza, Kisâî ve Nâfi'den Hârice cümlenin mükâfatı gerekçelendiren bir istînâfiyye cümlesi olması üzere kesre ile { إنّهم } okumuşlardır; mükâfatın keyfiyetini beyan ettiği de söylenmiştir, iyi düşün. { قالَ } Şanı Yüce olan Allah veya -denildiği gibi cehennem ehlinin bazı reisleri değil- bununla emrolunan melek, imkânsız olduğuna dikkat çekildikten sonra dönmeyi istedikleri dünyada ne kadar kaldıklarını hatırlatmak üzere buyurur; bunda ahireti inkâr etmelerine karşı bir kınama vardır. Hamza, Kisâî ve İbn Kesîr, denildiği gibi bazı reislere değil veya Seâlibî'nin iddia ettiği gibi tekili çoğul yerine koyarak bütün kâfirlere değil, meleğe yönelik bir emir olarak { قُلْ } “De ki” şeklinde okumuşlardır. { كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ } Geri dönmeyi talep ettiğiniz yeryüzünde ne kadar kaldınız, yani orada diri olarak ne kadar ikamet ettiniz? { عَدَدَ سِنِينَ } “Yıl sayısı olarak” ifadesi { كَمْ } için temyizdir ve { لَبِثْتُمْ } fiili için zaman zarfıdır. Ebû'l-Bekâ { عَدَداً } kelimesinin { كَمْ } lafzından bedel olduğunu söylemiştir. el-A'meş ve Âsım'dan Mufaddal tenvin ile { عدداً } şeklinde okumuştur; Ebû'l-Fadl er-Râzî şöyle demiştir: 'Sinîn' zarf olarak mansubdur; 'adaden' ise ismin yerine kaim kılınmış bir mastardır, dolayısıyla mevsûfuna takaddüm etmiş bir sıfattır. 'Lebistüm' fiilinin manasının 'saydınız' olması ihtimali uzaktır. Ebû'l-Bekâ da bu kıraate göre 'sinîn' kelimesinin 'adaden' lafzından bedel olduğunu söylemiştir.
قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ استقصارا لمدة لبثهم بالنسبة إلى ما تحققوه من طول زمان خلودهم في النار، وقيل: استقصروها لأنها كانت أيام سرورهم بالنسبة إلى ما هم فيه وأيام السرور قصار، وقيل: لأنها كانت منقضية والمنقضي لا يعتنى بشأنه فلا يدرى مقداره طولا وقصرا فيظن أنه كان قصيرا فَسْئَلِ الْعادِّينَ أي المتمكنين من العد فإنا بما ذهمنا من العذاب بمعزل من ذلك أو الملائكة العادين لأعمار العباد وأعمالهم على ما رواه جماعة عن مجاهد.
{ قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Dediler ki: 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık'”; ateşte ebedî kalışlarının kesin olarak kavradıkları uzun süresine kıyasla kalış sürelerini pek kısa gördükleri için böyle demişlerdir. İçinde bulundukları azaba kıyasla dünyadaki günleri sevinç günleri olduğu ve sevinç günleri de kısa sürdüğü için kısa gördükleri söylenmiştir. Yahut o günler geçip gittiği, geçip giden şeyin durumuna itibar edilmediği, uzunluğu ve kısalığı bilinemeyip kısa olduğu zannedildiği için böyle dedikleri söylenmiştir. { فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “Saymasını bilenlere sor” yani saymaya gücü yetenlere sor; zira biz üzerimize çöken azap sebebiyle bunu yapmaktan fersah fersah uzağız; yahut bir grubun Mücâhid'den rivayet ettiğine göre kulların ömürlerini ve amellerini sayan meleklere sor.
وقرأ الحسن والكسائي في رواية «العادين» بتخفيف الدال أي الظلمة فإنهم يقولون كما نقول كان الأتباع يسمون الرؤساء بذلك لظلمهم إياهم بإضلالهم، وقرىء «العاديّين» بتشديد الياء جمع عادي نسبة إلى قوم عاد والمراد بهم المعمرون لأن قوم عاد كانوا يعمرون كثيرا أي فاسأل القدماء المعمرين فإنهم أيضا يستقصرون مدة لبثهم قالَ أي الله تعالى أو الملك وقرأ الإخوان «قل» على الأمر كما قرأ فيما مر كذلك.
el-Hasan ve bir rivayette el-Kisâî Dâl'ın tahfifiyle { العادين } (haddi aşanlar/zalimler) şeklinde okumuşlardır; yani o zalimlere sor, çünkü onlar da bizim dediğimiz gibi derler; tâbiler saptırmak suretiyle kendilerine zulmettikleri için önderlerini böyle isimlendiriyorlardı. Yâ harfinin teşdidiyle Âd kavmine nispetle 'âdî' kelimesinin çoğulu olan { العاديّين } şeklinde de okunmuştur; bunlarla uzun ömürlü kimseler murat edilmiştir, zira Âd kavmi çok uzun yaşardı; yani 'O eski ve uzun ömürlü kimselere sor, onlar da kalış sürelerini pek kısa görürler' demektir. { قالَ } Yani Allah Teâlâ veya melek buyurdu. İki İmam (Hamza ve Kisâî) daha önce geçtiği gibi emir kipiyle { قُلْ } okumuşlardır.
وفي الدر المصون الفعلان في مصاحف الكوفة بغير ألف وبألف في مصاحف مكة والمدينة: والشام والبصرة، ونقل مثله عن ابن عطية، وفي الكشاف عكس ذلك وكأن الرسم بدون ألف يحتمل حذفها من الماضي على خلاف القياس وفي رسم المصحف من الغرائب ما لا يخفى فلا تغفل.
ed-Dürrü'l-Masûn'da iki fiilin Kûfe mushaflarında elifsiz, Mekke, Medine, Şam ve Basra mushaflarında ise elifle yazıldığı belirtilmiş ve İbn Atiyye'den de benzeri nakledilmiştir. Keşşâf'ta ise bunun tam tersi yer almaktadır; elifsiz olan resm-i hatta mazi fiilden elifin kıyasa aykırı olarak hazfedilmiş olma ihtimali vardır. Mushaf hattında gizli olmayan nice gariplikler vardır, gafil olma!
إِنْ لَبِثْتُمْ أي ما لبثتم إِلَّا قَلِيلًا تصديق لهم في مقالتهم لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أي تعلمون شيئا أو
{ إِنْ لَبِثْتُمْ } “Kaldınız” yani kalmadınız, { إِلَّا قَلِيلًا } “ancak pek az [bir süre]”; bu, sözlerinde onları tasdik etmektir. { لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Keşke bilseydiniz!” Yani bir şey bilseydiniz yahut
لو كنتم من أهل العلم، ولَوْ شرطية وجوابها محذوف ثقة بدلالة الكلام عليه أي لو كنتم تعلمون لعلمتم يومئذ قصر أيام الدنيا كما علمتم اليوم ولعلمتم بموجب ذلك ولم يصدر منكم ما أوجب خلودكم في النار وقولنا لكم اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ وقيل المعنى لو كنتم تعلمون قلة لبثكم في الدنيا بالنسبة للآخرة ما اغتررتم بها وعصيتم، وكأن نفي العلم بذلك عنهم على هذا لعدم عملهم بموجبه ومن لم يعمل بعلمه فهو والجاهل سواء.
şayet ilim ehlinden olsaydınız. 'Lev' (لَوْ) şart edatıdır; kelamın delaletine güvenilerek cevabı hazfedilmiştir; yani şayet bilseydiniz, bugün bildiğiniz gibi o gün de dünya günlerinin kısalığını bilirdiniz, bunun gereğiyle amel ederdiniz de sizden cehennemde ebedî kalmanızı ve size: { اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “Yıkılıp gidin orada ve Benimle konuşmayın!” dememizi gerektirecek şeyler sadır olmazdı. Mananın şöyle olduğu da söylenmiştir: Şayet ahirete nispetle dünyada kalışınızın azlığını bilseydiniz, ona aldanmaz ve isyan etmezdiniz. Buna göre onlardan ilmin nefyedilmesi, ilmin gereğiyle amel etmedikleri içindir; zira ilmiyle amel etmeyen kimse cahil ile birdir.
وقدر أبو البقاء الجواب لما أجبتم بهذه المدة، ولعله يجعل الكلام السابق ردا عليهم لا تصديقا وإلا لا يصح هذا التقدير، وجوز أن تكون لَوْ للتمني فلا تحتاج لجواب، ولا ينبغي أن تجعل وصلية لأنها بدون الواو نادرة أو غير موجودة، هذا وقال غير واحد من المفسرين: المراد سؤالهم عن مدة لبثهم في القبور حيث إنهم كانوا يزعمون أنهم بعد الموت يصيرون ترابا ولا يقومون من قبورهم أبدا.
Ebû'l-Bekâ şartın cevabını: 'Bu süreyle cevap vermezdiniz' şeklinde takdir etmiştir; o, önceki kelamı tasdik değil de onlara bir reddiye kılmaktadır, aksi takdirde bu takdir sahih olmaz. 'Lev' (لَوْ) edatının temenni için olması da caiz görülmüştür, bu durumda cevaba ihtiyaç duymaz. 'Vâv'sız hali nadir veya mevcut olmadığından dolayı vasliyye kılınması uygun değildir. Birçok müfessir şöyle demiştir: Kastedilen, ölümden sonra toprak olacaklarını ve kabirlerinden asla kalkmayacaklarını iddia ettikleri için kabirlerde kalış sürelerini onlara sormaktır.
وزعم ابن عطية أن هذا هو الأصوب وأن قوله سبحانه فيما بعد وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ يقتضيه وفيه منع ظاهر، ويؤيد ما ذهبنا إليه ما
İbn Atiyye en isabetli olanın bu olduğunu ve Allah Sübhânehu'nun sonradan gelen: { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ } buyruğunun bunu gerektirdiğini iddia etmiştir; fakat bunda açık bir mani vardır. Bizim benimsediğimiz görüşü ise şu desteklemektedir:
روي مرفوعا «أن الله تعالى إذا أدخل أهل الجنة الجنة وأهل النار النار قال: يا أهل الجنة كم لبثم في الأرض عدد سنين قالوا لبثنا يوما أو بعض يوم قال: لنعم ما أنجزتم في يوم أو بعض يوم رحمتي ورضواني وجنتي امكثوا فيها خالدين مخلدين ثم يقول: يا أهل النار كم لبثتم في الأرض عدد سنين قالوا لبثنا يوما أو بعض يوم فيقول بئسما انجزتم في يوم أو بعض يوم ناري وسخطي امكثوا فيها خالدين مخلدين
Merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Allah Teâlâ cennet ehlini cennete, cehennem ehlini cehenneme koyduğu zaman şöyle buyurur: Ey cennet ehli! Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız? Onlar: Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık, derler. Allah Teâlâ buyurur ki: Bir gün yahut bir günün bir kısmında rahmetimi, rızamı ve cennetimi kazanarak ne güzel bir iş başardınız; orada ebedî ve daimi olarak kalın! Sonra şöyle buyurur: Ey cehennem ehli! Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız? Onlar: Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık, derler. Allah Teâlâ da: Bir gün yahut bir günün bir kısmında ateşimi ve gazabımı kazanarak ne kötü bir iş yaptınız; orada ebedî ve daimi olarak kalın! buyurur.»
أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً أي ألم تعلموا شيئا فحسبتم أنما خلقناكم بغير حكمة حتى أنكرتم البعث فعبثا حال من نون العظمة أي عابثين أو مفعول له أي أفحسبتم أنما خلقناكم للعبث وهو ما خلا عن الفائدة مطلقا أو عن الفائدة المعتد بها أو عما يقاوم الفعل كما ذكره الأصوليون.
{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } “Sizi boşuna yarattığımızı mı sandınız?” Yani hiçbir şey bilmediniz de dirilişi inkâr edecek kadar sizi hikmetsiz yarattığımızı mı sandınız? 'Abesen' (عَبَثاً) azamet nûn'undan hâldir; yani 'abes iş yapanlar olarak mı [yarattık]' demektir; yahut mef'ûlün lehdir; yani sizi abes için yarattığımızı mı sandınız? Abes ise usûlcülerin zikrettiği gibi mutlak olarak faydadan yahut muteber faydadan yahut fiile denk düşen gayeden yoksun olan şeydir.
واستظهر الخفاجي إرادة المعنى الأول هنا واختار بعض المحققين الثاني وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ عطف على أَنَّما خَلَقْناكُمْ أي أفحسبتم ذلك وحسبتم أنكم لا تبعثون.
el-Hafâcî burada birinci mananın kastedildiğini zahir görmüş, bazı muhakkikler ise ikinci manayı tercih etmiştir. { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ } “Ve Bize döndürülmeyeceğinizi mi [sandınız]?” ifadesi { أَنَّما خَلَقْناكُمْ } ifadesine matuftur; yani bunu sandınız da diriltilmeyeceğinizi mi zannettiniz?
وجوز أن يكون عطفا على عَبَثاً والمعنى أفحسبتم أنما خلقناكم للعبث ولترككم غير مرجوعين أو عابثين ومقدرين أنكم إلينا لا ترجعون، وفي الآية توبيخ لهم على تغافلهم وإشارة إلى أن الحكمة تقتضي تكليفهم وبعثهم للجزاء، وقرأ الأخوان «ترجعون» بفتح التاء من الرجوع فَتَعالَى اللَّهُ استعظام له تعالى ولشؤونه سبحانه التي يصرف عليها عباده جل وعلا من البدء والإعادة والإثابة والعقاب بموجب الحكمة البالغة أي ارتفع سبحانه بذاته وتنزه عن مماثلة المخلوقين في ذاته وصفاته وأفعاله وعن خلو أفعاله عن الحكم والمصالح الحميدة.
{ عَبَثاً } lafzına matuf olması da caiz görülmüştür; mana: 'Sizi abes için ve döndürülmeksizin başıboş bırakılmanız için mi yarattığımızı yahut abes iş yapanlar ve Bize döndürülmeyeceğinizi takdir edenler olarak mı yarattığımızı sandınız?' demektir. Ayette onların gafletlerine yönelik bir kınama ve hikmetin onları mükellef kılmayı ve ceza/mükâfat için diriltmeyi gerektirdiğine bir işaret vardır. İki İmam (Hamza ve Kisâî) rücû' kökünden Tâ'nın fethasıyla { تَرْجِعُونَ } okumuşlardır. { فَتَعالَى اللَّهُ } “Mutlak hâkim olan Allah yücedir”; yetkin hikmetinin gereği olarak ilk yaratma, yeniden diriltme, mükâfatlandırma ve cezalandırma hususunda kullarını üzerinde sevk ve idare ettiği şanlarını ve Allah Teâlâ'yı tazim etmektir; yani Allah Sübhânehu zatı itibarıyla yücedir; zatında, sıfatlarında ve fiillerinde yaratılmışlara benzemekten ve fiillerinin hikmetlerden ve övgüye değer maslahatlardan yoksun olmasından münezzehtir.
الْمَلِكُ الْحَقُّ أي الحقيق بالمالكية على الإطلاق إيجادا وإعداما بدءا وإعادة إحياء وإماتة عقابا وإثابة وكل ما سواه مملوك له مقهور تحت ملكوتيته، وقيل: الحق أي الثابت الذي لا يزول ولا يزول ملكه، وهذا وإن كان أشهر إلا أن الأول أوفق بالمقام لا إِلهَ إِلَّا هُوَ فإن كل ما عداه عبيده تعالى: رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ وهو جرم عظيم وراء عالم الأجسام والأجرام وهو أعظمها وقد جاء في وصف عظمة ما يبهر العقول فيلزم من كونه تعالى ربه كونه سبحانه رب كل الأجسام والأجرام، ووصف بالكريم لشرفه وكل ما شرف في بابه وصف بالكرم كما في قوله تعالى:
{ الْمَلِكُ الْحَقُّ } “Hakiki hükümdardır”; yani var etme ve yok etme, ilk yaratma ve iade etme, diriltme ve öldürme, cezalandırma ve mükâfatlandırma hususunda mutlak olarak mâlik olmaya layık olandır; O'nun dışındaki her şey O'nun mülküdür ve hâkimiyeti altında boyun eğmiştir. el-Hakk'ın 'zail olmayan ve mülkü yok olmayan sabit' manasında olduğu da söylenmiştir; bu her ne kadar daha meşhur olsa da birincisi makama daha uygundur. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur”; çünkü O'nun dışındaki her şey Allah Teâlâ'nın kullarıdır. { رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “Yüce Arş'ın Rabbidir”; cisimler ve ecram âleminin ötesinde bulunan muazzam bir cisimdir ve onların en büyüğüdür; onun azametinin vasfı hakkında akılları hayrete düşüren şeyler rivayet edilmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın onun Rabbi olmasından, Sübhânehu'nun bütün cisim ve ecramın Rabbi olması lâzım gelir. Şerefinden ötürü 'kerîm' (şerefli/yüce) olarak nitelenmiştir; kendi türünde şerefli olan her şey kerem ile vasfedilir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi:
وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ [الدخان: ٢٦] وقوله سبحانه: وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً [الإسراء: ٢٣] إلى غير ذلك.
{ وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ كَرِيمٍ } [ed-Duhân: 26] “Ekinler ve şerefli makam” ve Allah Sübhânehu'nun: { وَقُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً } [el-İsrâ: 23] “Onlara güzel ve tatlı söz söyle” buyrukları ve diğerleri.
وقد شرف بما أودع الله تعالى فيه من الأسرار، وأعظم شرف له تخصيصه باستوائه سبحانه عليه، وقيل إسناد الكرم إليه مجازي والمراد الكريم ربه أو المراد ذلك على سبيل الكناية، وقيل: هو على تشبيه العرش لنزول الرحمة والبركة منه بشخص كريم ولعل ما ذكرناه هو الأظهر.
Allah Teâlâ'nın onda emanet ettiği sırlar sebebiyle Arş şerefli kılınmıştır; onun en büyük şerefi ise Allah Sübhânehu'nun ona istivası ile tahsis edilmesidir. Kerem vasfının ona nispet edilmesinin mecazi olduğu ve muradın 'Rabbi kerîm olan' manası taşıdığı yahut bunun kinaye yoluyla olduğu da söylenmiştir. Arş'tan rahmet ve bereketin inmesi sebebiyle onun cömert bir kimseye benzetilmesine dayandığı da söylenmiştir; zikrettiğimiz görüş belki de en zahir olanıdır.
وقرأ أبان بن تغلب وابن محيصن وأبو جعفر وإسماعيل عن ابن كثير «الكريم» بالرفع على أنه صفة الرب، وجوز أن يكون صفة للعرش على القطع وقد يرجح بأنه أوفق بقراءة الجمهور وَمَنْ يَدْعُ أي يعبد مَعَ اللَّهِ أي مع وجوده تعالى وتحققه سبحانه إِلهاً آخَرَ إفرادا أو إشراكا أو من يعبد مع عبادة الله تعالى إلها آخر كذلك، ويتحقق هذا في الكافر إذا أفرد معبوده الباطل بالعبادة تارة وأشركه مع الله تعالى أخرى، وقد يقتصر على إرادة الإشراك في الوجهين ويعلم حال من عبد غير الله سبحانه افرادا بالأولى.
Ebân b. Tağlib, İbn Muhaysın, Ebû Ca'fer ve İbn Kesîr'den İsmâîl, 'er-Rabb' kelimesinin sıfatı olmak üzere merfû olarak { الكَرِيمُ } okumuşlardır; kat' yoluyla Arş'ın sıfatı olması da caiz görülmüştür ve cumhurun kıraatine daha uygun olduğu gerekçesiyle bu tercih edilebilir. { وَمَنْ يَدْعُ } “Kim kulluk ederse”, { مَعَ اللَّهِ } Allah Teâlâ'nın varlığı ve Sübhânehu'nun hakikatiyle beraber, { إِلهاً آخَرَ } “başka bir ilaha” ister tek başına ister şirk koşarak; yahut Allah Teâlâ'ya ibadetle birlikte yine aynı şekilde başka bir ilaha kim ibadet ederse. Bu durum kâfirde gerçekleşir; zira o bâtıl mâbuduna bazen tek başına ibadet eder, bazen de onu Allah Teâlâ'ya ortak koşar. İki vecihte de sadece şirk koşma iradesiyle yetinilebilir; Allah Sübhânehu'dan başkasına müstakilen ibadet edenin durumu ise öncelikle anlaşılır.
وذكر آخَرَ قيل إنه للتصريح بألوهيته تعالى وللدلالة على الشريك فيها وهو المقصود فليس ذكره تأكيدا لما تدل عليه المعية وإن جوز ذلك فتأمل.
{ آخَرَ } “Başka” kelimesinin zikredilmesinin, Allah Teâlâ'nın uluhiyetini tasrih etmek ve onda ortağın bulunduğunu belirtmek için olduğu söylenmiştir ki asıl maksat da budur; dolayısıyla bu kelimenin zikri beraberliğin (maiyyet) delalet ettiği şeyi tekit etmek için değildir; gerçi bu da caiz görülmüştür, iyi düşün.
نعم قوله تعالى: لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ صفة لازمة لإلها لا مقيدة جيء بها للتأكيد، وبناء الحكم المستفاد من جزاء الشرط من الوعيد بالجزاء على قدر ما يستحق تنبيها على أن التدين بما لا دليل عليه ممنوع فضلا عما دل الدليل على خلافه، ويجوز أن يكون اعتراضا بين الشرط والجزاء جيء به للتأكيد كما في قولك: من أحسن إلى زيد لا أحق منه بالإحسان فالله تعالى مثيبه.
Evet, Allah Teâlâ'nın: { لا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } “Ona dair hiçbir delili olmadığı halde” buyruğu, { إِلهاً } kelimesi için mukayyid (kayıtlayıcı) değil, lâzım (ayrılmaz) bir sıfattır; tekit amacıyla ve hakkında delil bulunmayan bir şeye inanmanın yasak olduğuna, delilin aksine delalet ettiği şeyin ise evleviyetle yasak olduğuna dikkat çekmek üzere, şartın cezasından anlaşılan hak ettiği ölçüde cezalandırılma tehdidi hükmünü bina etmek için getirilmiştir. Şart ile ceza arasında tekit için getirilmiş bir itiraz (ara cümle) olması da caizdir; nitekim senin: "Kim Zeyd'e -ondan daha fazla ihsana layık kimse yoktur- iyilik yaparsa Allah Teâlâ onu mükâfatlandırır" demen gibidir.
ومن الناس من زعم أنه جواب الشرط دون قوله تعالى: فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وجعله تفريعا على الجملة وليس بصحيح لأنه يلزم عليه حذف الفاء في جواب الشرط ولا يجوز ذلك كما قال أبو حيان إلا في الشعر.
İnsanlardan bazıları, Allah Teâlâ'nın: { فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ } “Onun hesabı ancak Rabbinin katındadır” buyruğu yerine bunun şartın cevabı olduğunu ve o buyruğun da bu cümlenin üzerine bir tafri' (çıkarım) olduğunu iddia etmişlerdir. Fakat bu doğru değildir; çünkü bu takdirde şartın cevabındaki "fâ" harfinin hazfedilmesi gerekir ki Ebû Hayyân'ın da belirttiği gibi bu, şiir dışında caiz değildir.
والحساب كناية عن المجازاة كأنه قيل: من يعبد إلها مع الله تعالى فالله سبحانه مجاز له على قدر ما يستحقه إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ أي إن الشأن لا يفلح إلخ.
Hesap kelimesi cezalandırmadan (karşılık vermekten) kinayedir; sanki şöyle denilmiştir: Kim Allah Teâlâ ile birlikte başka bir ilaha ibadet ederse Allah Sübhânehu onu hak ettiği ölçüde cezalandıracaktır. { إِنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler” yani gerçek şu ki kurtuluşa eremezler vb.
وقرأ الحسن وقتادة «أنه» بالفتح على التعليل أو جعل الحاصل من السبك خبر حِسابُهُ أي حسابه عدم الفلاح، وهذا على ما قال الخفاجي من باب. تحية بينهم ضرب وجيع. وبهذا مع عدم الاحتياج إلى التقدير رجح هذا الوجه على سابقه وتوافق القراءتين عليه في حاصل المعنى، ورجح الأول بأن التوافق عليه أتم، وأصل الكلام على الأخبار فإنما حسابه عند ربه أنه لا يفلح هو فوضع الْكافِرُونَ موضع الضمير لأن مَنْ يَدْعُ في معنى الجمع وكذلك حسابه أنه لا يفلح في معنى حسابهم أنهم لا يفلحون.
Hasen ve Katâde, ta'lîl (gerekçelendirme) üzere yahut tevil masdarından hâsıl olan manayı { حِسابُهُ } kelimesinin haberi kılarak -yani 'onun hesabı felaha ermemektir' manasında- fetha ile { أَنَّهُ } okumuşlardır. Bu da Hafâcî'nin belirttiğine göre "Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur" kabilindendir. Takdire ihtiyaç duyulmaması ve anlamın sonucunda iki kıraatin birbiriyle uyumlu olması sebebiyle bu vecih bir öncekine tercih edilmiştir; birincisi ise uyumun onda daha tam olması sebebiyle tercih edilmiştir. İhbar (haber verme) üzerine kelamın aslı: "Onun hesabı ancak Rabbinin katındadır; o kurtuluşa eremez" şeklindedir. { مَنْ يَدْعُ } çoğul anlamında olduğu için zamir yerine { الْكافِرُونَ } açık ismi konulmuştur; aynı şekilde "onun hesabı onun felaha ermemesidir" ifadesi de "onların hesabı onların felaha ermemeleridir" manasındadır.
وقرأ الحسن «يفلح» بفتح الياء واللام، وما ألطف افتتاح هذه السورة بتقدير فلاح المؤمنين وإيراد عدم فلاح الكافرين في اختتامها، ولا يخفى ما في هذه الجمل من تسلية رسول الله ﷺ وكأنه سبحانه بعد ما سلاه بذكر مآل من لا ينجع دعاؤه فيه أمره بما يرمز إلى متاركة مخالفيه فقال جل وعلا: وَقُلْ رَبِّ وقرأ ابن محيصن «ربّ» بالضم اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ والظاهر أن طلب كل من المغفرة والرحمة على وجه العموم له ﵊ ولمتبعيه وهو أيضا أعم من طلب أصل الفعل والمداومة عليه فلا إشكال، وقد يقال في دفعه غير ذلك، وفي تخصيص هذا الدعاء بالذكر ما يدل على أهمية ما فيه، وقد علم ﷺ أبا بكر الصديق رضي الله تعالى عنه أن يقول نحوه في صلاته.
Hasen, yâ ve lâm harflerinin fethasıyla { يَفْلَحُ } okumuştur. Bu surenin müminlerin felahının takdiriyle başlayıp sonunda kâfirlerin felaha eremeyeceğinin zikredilmesi ne kadar da zariftir! Bu cümlelerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için teselli bulunduğu açıktır. Sanki Allah Sübhânehu, daveti kendilerine fayda vermeyen kimselerin akıbetini zikrederek onu teselli ettikten sonra, muhaliflerini kendi hallerine bırakmaya işaret eden şeyi ona emretmiş ve Celle ve Alâ şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “De ki: Rabbim! Bağışla, merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın” -İbn Muhaysın zamme ile { رَبُّ } okumuştur-. Zahir olan odur ki hem mağfiret hem de rahmet talebi, hem kendisi aleyhisselâm hem de ona tabi olanlar için umumi mahiyettedir; bu talep aynı zamanda fiilin aslını talep etmekten ve ona devam etmeyi istemekten daha geneldir, dolayısıyla bir müşkil yoktur; bunun izalesi sadedinde başka şeyler de söylenebilir. Bu duanın zikirle tahsis edilmesinde, içerdiği mananın önemine delalet eden bir husus vardır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh'a namazında buna benzer bir dua okumasını öğretmiştir.
فقد أخرج البخاري ومسلم والترمذي وابن ماجة وابن حبان وجماعة عن أبي بكر رضي الله تعالى عنه أنه قال: يا رسول الله علمني دعاء أدعو به في صلاتي قال: قل اللهم إني ظلمت نفسي ظلما كثيرا وأنه لا يغفر الذنوب إلا أنت فاغفر لي مغفرة من عندك وارحمني إنك أنت الغفور الرحيم.
Nitekim Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Hibbân ve bir cemaat, Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmiştir: "Ey Allah'ın Resulü! Bana namazımda okuyacağım bir dua öğret" dedim. Şöyle buyurdu: "De ki: Allah'ım! Şüphesiz ben nefsime çokça zulmettim. Günahları ancak sen bağışlarsın. Kendi katından bir mağfiretle beni bağışla ve bana merhamet et. Şüphesiz sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin."
ولقراءة هذه الآيات أعني قوله تعالى: أَفَحَسِبْتُمْ إلى آخر السورة على المصاب نفع عظيم وكذا المداومة على قراءة بعضها في السفر.
Bu ayetlerin, yani Allah Teâlâ'nın: { أَفَحَسِبْتُمْ } ayetinden surenin sonuna kadar olan kısmının hastaya/musibete uğrayana okunmasında büyük bir fayda vardır; aynı şekilde yolculukta bunların bir kısmını okumaya devam etmekte de öyle.
أخرج الحكيم الترمذي وابن المنذر وأبو نعيم في الحلية وآخرون عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه أنه قرأ في أذن مصاب أَفَحَسِبْتُمْ حتى ختم السورة فبرأ فقال رسول الله ﷺ: «والذي نفسي بيده لو أن رجلا موقنا قرأ بها على جبل لزال» .
Hakîm et-Tirmizî, İbnü'l-Münzir, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve diğerleri İbn Mes'ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet etmişlerdir ki o, musibete uğramış (hasta) birinin kulağına { أَفَحَسِبْتُمْ } ayetinden başlayarak sureyi bitirinceye kadar okumuş, o da iyileşmiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, şayet yakîn sahibi bir adam bunu bir dağa okusaydı dağ yerinden oynardı."
وأخرج ابن السني وابن منده وأبو نعيم في المعرفة بسند حسن من طريق محمد بن إبراهيم بن الحارث التميمي عن أبيه قال: «بعثنا رسول الله ﷺ في سرية وأمرنا أن نقول إذا أمسينا وأصبحنا أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ فقرأناها فغنمنا وسلمنا»
İbnü's-Sünnî, İbn Mende ve Ebû Nuaym el-Ma'rife'de hasen bir senetle Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris et-Teymî yoluyla babasından şöyle rivayet etmişlerdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bir seriyyeye gönderdi ve akşama erdiğimizde ve sabaha çıktığımızda { أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لا تُرْجَعُونَ } [ayetini] okumamızı emretti. Biz de bunu okuduk; ganimet elde ettik ve selametle döndük."
هذا والله تعالى المسئول لكل خير.
Bu böyledir; her türlü hayır kendisinden istenen Allah Teâlâ'dır.
ومن باب الإشارة في الآيات قيل: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ أي وصلوا إلى المحل الأعلى والقربة والسعادة الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ظاهرا وباطنا، والخشوع في الظاهر انتكاس الرأس والنظر إلى موضع السجود وإلى ما بين يديه وترك الالتفات والطمأنينة في الأركان ونحو ذلك، والخشوع في الباطن سكون النفس عن الخواطر والهواجس الدنيوية بالكلية أو ترك الاسترسال معها وحضور القلب لمعاني القراءة والأذكار ومراقبة السر بترك الالتفات إلى المكونات واستغراق الروح في بحر المحبة، والخشوع شرط لصحة الصلاة عند بعض الخواص نقل الغزالي عن أبي طالب المكي عن بشر الحافي من لم يخشع فسدت صلاته وهو قول لبعض الفقهاء وتفصيله في كتبهم، ولا خلاف في أنه لا ثواب في قول أو فعل من أقوال أو أفعال الصلاة أدى مع الغفلة وما أقبح مصل يقول الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] وهو غافل عن الرب جل شأنه متوجه بشراشره إلى الدرهم والدينار ثم يقول: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ [الفاتحة: ٥] وليس في قلبه وفكره غيرهما ونحو هذا كثير، ومن هنا قال الحسن: كل صلاة لا يحضر فيها القلب فهي إلى العقوبة أسرع.
Ayetlerdeki işarî mana kabilinden şöyle denilmiştir: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir” yani en yüce makama, yakınlığa ve saadete ulaşmışlardır. { الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Onlar ki namazlarında huşû içindedirler” zahiren ve bâtınen. Zahirdeki huşû; başı eğmek, secde yerine ve önüne bakmak, etrafa bakınmayı terk etmek, rükünlerde ta'dîl-i erkân (itminan) üzere olmak ve benzeri şeylerdir. Bâtındaki huşû ise nefsin dünyevi vesvese ve düşüncelerden tamamen sükûn bulması yahut bunlara kapılıp gitmeyi terk etmesi, okunanların ve zikirlerin manaları için kalbin hazır bulunması, masivaya iltifatı terk ederek sırrın murakabe halinde olması ve ruhun muhabbet denizinde istiğrakıdır. Huşû, havasstan bazılarına göre namazın sıhhatinin şartıdır. Gazzâlî, Ebû Tâlib el-Mekkî'den, o da Bişr el-Hâfî'den "Huşû duymayanın namazı bozulur" sözünü nakletmiştir; bu bazı fakihlerin de görüşüdür ve teferruatı onların kitaplarındadır. Gafletle eda edilen namaz sözlerinden veya fiillerinden herhangi biri için sevap olmadığı hususunda ihtilaf yoktur. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [el-Fâtiha: 2] “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” derken Rabbi Celle Şânuhu'dan gafil olup bütün varlığıyla dirheme ve dinara yönelen, sonra da { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } [el-Fâtiha: 5] “Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz” derken kalbinde ve fikrinde bu ikisinden başkası bulunmayan bir namaz kılan ne kadar da çirkindir! Buna benzer durumlar çoktur. Nitekim Hasen şöyle demiştir: "Kalbin hazır bulunmadığı her namaz cezalandırılmaya daha yakındır."
وقد ذكروا أن الصلاة معراج المؤمن افترى مثل صلاة هذا تصلح لذلك حاش لله تعالى من زعم ذلك فقد افترى وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ قال بعضهم: اللغو كل ما يشغل عن الحق ﷿.
Nitekim namazın müminin miracı olduğunu zikretmişlerdir. Böylesinin namazının buna elverişli olduğunu mu sanırsın? Hâşâ, Allah Teâlâ'yı tenzih ederiz; bunu iddia eden iftira etmiş olur. { وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ } “Onlar ki boş ve faydasız şeylerden yüz çevirirler”. Bazıları şöyle demiştir: Boş ve faydasız olan (lağv), Hak Azze ve Celle'den alıkoyan her şeydir.
وقال أبو عثمان: كل شيء فيه للنفس حظ فهو لغو، وقال أبو بكر بن طاهر: كل ما سوى الله تعالى فهو لغو وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ هي تزكية النفس عن الأخلاق الذميمة وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ إشارة إلى استيلائهم على القوة الشهوية فلا يتجاوزون فيها ما حد لهم، وقيل: الإشارة فيه إلى حفظ الأسرار أي والذين هم ساترون لما يقبح كشفه من الأسرار عن الأغيار إلا على أقرانهم ومن ازدوج معهم أو على مريديهم الذين هم كالعبيد لهم وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ.
Ebû Osmân şöyle demiştir: "İçinde nefsin payı olan her şey lağvdır." Ebû Bekir b. Tâhir de: "Allah Teâlâ'nın dışındaki her şey lağvdır" demiştir. { وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ } “Onlar ki zekâtı verirler”; bu, nefsi kötü ahlaktan arındırmaktır (tezkiye). { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri yahut ellerinin altında bulunanlar müstesnadır, bundan dolayı da kınanmazlar”; [bu,] onların şehvet kuvvetine hâkim olduklarına, dolayısıyla kendilerine tayin edilen sınırı aşmadıklarına işarettir. [Ayetin] sırların korunmasına işaret ettiği de söylenmiştir; yani onlar, akranları ve kendileriyle eşleşenler yahut kendilerine köle gibi olan müridleri müstesna, ifşa edilmesi çirkin olan sırları yabancılardan gizlerler. { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ } “Onlar ki emanetlerine”
قال محمد بن الفضل: سائر جوارحهم وَعَهْدِهِمْ الميثاق الأزلي راعُونَ فهم حسنو الأفعال والأقوال والاعتقادات وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ فيؤدونها بشرائطها ولا يفعلون فيها وبعدها ما يضيعها كالرياء والعجب وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ قيل المخلوق من ذلك هو الهيكل المحسوس وأما الروح فهي مخلوقة من نور إلهي يعز على العقول إدراك حقيقته، وفي قوله سبحانه: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ إشارة إلى نفخ تلك الروح المخلوقة من ذلك النور وهي الحقيقة الآدمية المرادة في
Muhammed b. el-Fadl şöyle demiştir: [Emanetler] bütün azalarıdır; { وَعَهْدِهِمْ } “ve ahitlerine” ezeli misak; { راعُونَ } “riayet ederler”; dolayısıyla onlar fiilleri, sözleri ve inançları güzel olan kimselerdir. { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Onlar ki namazlarını korurlar”; yani onu şartlarına uygun şekilde eda ederler ve namaz esnasında ve sonrasında riya ve ucub gibi onu boşa çıkaracak şeyler yapmazlar. { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık”. Bundan yaratılanın hissedilen beden olduğu, ruhun ise akılların hakikatini kavramaktan aciz kaldığı ilahi bir nurdan yaratıldığı söylenmiştir. Allah Sübhânehu'nun: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } “Sonra onu başka bir yaratılışla inşa ettik; yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” buyruğunda, o nurdan yaratılan bu ruhun üflenmesine bir işaret vardır; bu da şurada kastedilen Âdemi hakikattir:
قوله ﷺ «خلق الله تعالى آدم على صورته»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Allah Teâlâ Âdem'i kendi suretinde yarattı" buyruğunda [kastedilen hakikattir].
أي على صفته سبحانه من كونه حيا عالما مريدا قادرا إلى غير ذلك من الصفات وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ إشارة إلى مراتب النفس التي بعضها فوق بعض وكل مرتبة سفلى
Yani Allah Sübhânehu'nun diri, bilen, dileyen, kadir olması gibi diğer sıfatları üzere [yaratmıştır]. { وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ } “Andolsun üzerinizde yedi yol yarattık; biz yaratmaktan gafil değiliz” buyruğu, bazısı bazısının üzerinde olan nefis mertebelerine bir işarettir ki her alt mertebe
منها تحجب العليا أو إشارة إلى حجب الحواس الخمس الظاهرة وحاستي الوهم والخيال، وقيل غير ذلك وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ قيل أي سماء العناية ماءً أي ماء الرحمة بِقَدَرٍ أي بمقدار استعداد السالك فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ أي أرض وجوده فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ أي نخيل المعارف وَأَعْنابٍ أي أعناب الكشوف، وقيل النخيل إشارة إلى علوم الشريعة والأعناب إشارة إلى علوم الطريقة لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ هي ما كان منها زائدا على الواجب وَمِنْها تَأْكُلُونَ إشارة إلى ما كان واجبا لا يتم قوام الشريعة والطريقة بدونه وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ إشارة إلى النور الذي يشرق من طور القلب بواسطة ما حصل له من التجلي الإلهي تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ أي تنبت بالجامع لهذين الوصفين وهو الاستعداد، والآكلين إشارة إلى المتغذين بأطعمة المعارف ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ فيه من الأمر بمكارم الأخلاق ما فيه. وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ فيه إشارة إلى أنه لا ينبغي الاغترار بالأعمال وإرشاد إلى التشبث برحمة الملك المتعال، نسأل الله تعالى أن يوفقنا لطاعته ويغفر لنا ما ارتكبناه من مخالفته ويتفضل علينا بأعظم مما نؤمله من رحمته كرامة لنبيه الكريم وحبيبه الذي هو بالمؤمنين رؤوف رحيم صلى الله تعالى عليه وعلى آله وصحبه وسلم وشرف وعظم وكرم.
ondan üst mertebeyi perdeler; yahut beş zahiri duyunun ve vehim ile hayal duyularının perdelerine işarettir; başka açıklamalar da yapılmıştır. { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ } “Gökten indirdik” -inayet semasından denilmiştir-, { ماءً } “bir su” yani rahmet suyu, { بِقَدَرٍ } “bir ölçüye göre” yani sâlikin istidadı ölçüsünce; { فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } “ve onu yerde iskân ettik” yani varlık toprağında; { فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ } “onunla sizin için hurmalıklardan bahçeler var ettik” yani marifet hurmaları, { وَأَعْنابٍ } “ve üzüm bağları” yani keşif üzümleri; hurmaların şeriat ilimlerine, üzümlerin ise tarikat ilimlerine işaret ettiği de söylenmiştir. { لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ } “Orada sizin için birçok meyveler vardır”; bunlar vacipten fazla olan amellerdir, { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “ve onlardan yersiniz” ifadesi ise kendisi olmaksızın şeriat ve tarikatın kıvamının tamamlanamayacağı vacip olan şeylere işarettir. { وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ } “Ve Sînâ dağından çıkan bir ağaç”; kalbin Tûr'undan ilahi tecelliden hâsıl olan vasıtayla parlayan nura işarettir. { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ } “Yağ ve yiyenlere bir katık bitirir” yani bu iki vasfı kendisinde toplayan özellikle biter ki o da istidattır. 'Yiyenler' ifadesi ise marifet gıdalarıyla beslenenlere işarettir. { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü en güzel olanla sav” buyruğunda güzel ahlaka dair emrin büyüklüğü aşikârdır. { وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “De ki: Rabbim! Bağışla, merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın” buyruğunda amellere aldanmamak gerektiğine işaret ve yüceler yücesi Melik'in rahmetine sarılmaya irşat vardır. Kerîm Peygamberi ve müminlere karşı pek şefkatli, pek merhametli olan sevgilisi hürmetine -Allah Teâlâ ona, âline ve ashâbına salât ve selâm eylesin, onu şereflendirsin, yüceltsin ve aziz kılsın- Allah Teâlâ'dan bizi taatine muvaffak kılmasını, işlediğimiz muhalefetleri bağışlamasını ve rahmetinden umduğumuzdan çok daha fazlasını bize lütfetmesini niyaz ederiz.