ونصب لِواذاً على المصدرية أو الحالية بتأويل ملاوذين وهو مصدر لاوذ لعدم قلب واوه ياء تبعا لفعله ولو كان مصدر لاذ لقيل لياذا كقياما.
{ لِواذاً } lafzının nasb edilmesi, mastar veya 'mülâvizîn' (gizlenerek / sığınarak) teviliyle hal olmasındandır. Fiiline tabi olarak vâv harfi yâ harfine dönüşmediği için bu, 'lâveze' (لاوذ) fiilinin mastarıdır. Şayet 'lâze' (لاذ) fiilinin mastarı olsaydı, tıpkı 'kıyâmen' (قياما) kelimesinde olduğu gibi 'liyâzen' (لياذا) denilirdi.
وقرأ يزيد بن قطيب «لو إذا» بفتح اللام فاحتمل أن يكون مصدر لاذ ولم تقلب واوه ياء لأنه لا كسرة قبلها فهو كطواف مصدر طاف، واحتمل أن يكون مصدر لاوذ وفتحة اللام لأجل فتحة الواو، والفاء في قوله تعالى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ لترتيب الحذر أو الأمر به على ما قبلها من علمه تعالى بأحوالهم فإنه مما يوجب الحذر البتة، والمخالفة كما قال الراغب: أن يأخذ كل واحد طريقا غير طريق الآخر في حاله أو فعله والأكثر استعمالها بدون عن فيقال خالف زيد عمرا وإذا استعملت بعن فذاك على تضمين معنى الإعراض.
Yezîd b. Kuteyb, lâm harfinin fethasıyla { لَواذاً } şeklinde okumuştur. Bunun 'lâze' (لاذ) fiilinin mastarı olması muhtemeldir; öncesinde kesre bulunmadığı için vâv harfi yâ harfine dönüşmemiştir, dolayısıyla tıpkı 'tâfe' (طاف) fiilinin mastarı olan 'tavâf' (طواف) gibidir. 'Lâveze' (لاوذ) fiilinin mastarı olması ve lâm harfinin fethasının vâv harfinin fethasından kaynaklanması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O’nun emrine aykırı davrananlar sakınsınlar” kavlindeki fâ harfi; sakınmayı yahut sakınma emrini, Allah Teâlâ'nın onların durumlarını bilmesine terettüp ettirmek (bağlamak) içindir; zira bu, kesinlikle sakınmayı gerektiren bir durumdur. Râgıb'ın belirttiği üzere muhalefet; [iki taraftan] her birinin kendi durumunda veya fiilinde diğerinin yolundan başka bir yol tutmasıdır. Çoğunlukla 'an' (عن) harf-i ceri olmaksızın kullanılır; nitekim 'Hâlefe Zeydün Amran' (خالف زيد عمرا) [Zeyd, Amr'a muhalefet etti] denilir. 'An' harf-i ceri ile kullanıldığında ise bu, yüz çevirme manasının tazmin edilmesine (içerilmesine) dayanır.
وقيل الخروج أي يخالفون معرضين أو خارجين عن أمره. وقال ابن الحاجب: عدي يخالفون بعن لما في المخالفة من معنى التباعد والحيد كأنه قيل الذين يحيدون عن أمره بالمخالفة وهو أبلغ من أن يقال: يخالفون أمره.
Bir görüşe göre de 'hurûc' (çıkma) manası tazmin edilmiştir; yani onun emrinden yüz çevirerek yahut emrinin dışına çıkarak muhalefet ederler. İbnü'l-Hâcib şöyle demiştir: 'Yuhâlifûne' (يخالفون) fiili, muhalefet kavramında uzaklaşma ve sapma manası bulunduğu için 'an' (عن) harf-i ceri ile geçişli kılınmıştır; sanki 'muhalefet ederek onun emrinden sapanlar' denilmiş gibidir ki bu, 'onun emrine muhalefet edenler' denilmesinden daha beliğdir.
وقيل على تضمين معنى الصد، وقيل إذا عدي بعن يراد به الصد دون تضمين ويتعدى إلى مفعول بنفسه يقال:
Bir görüşe göre de 'sadd' (engelleme / alıkoyma) manasının tazmini üzerinedir. Başka bir görüşe göre ise 'an' ile geçişli kılındığında tazminsiz olarak engelleme manası kastedilir ve bizzat mef'ûle geçişli olur; şöyle denilir:
خالف زيدا عن الأمر أي صده عنه والمفعول عليه هنا محذوف أي يخالفون المؤمنون أي يصدونهم عن أمره وحذف المفعول لأن المراد تقبيح حال المخالف وتعظيم أمر المخالف عنه فذكر الأهم وترك ما لا اهتمام به وقد يتعدى بإلى فيقال خالف إليه إذا أقبل نحوه.
'Hâlefe Zeyden ani'l-emr' (خالف زيدا عن الأمر); yani onu bu emirden alıkoydu/engelledi. Buna göre buradaki mef'ûl hazfedilmiştir; yani [onlar] müminlere muhalefet ederler, yani onları O'nun emrinden alıkoyarlar. Mef'ûlün hazfedilme sebebi, muhalefet edenin durumunun çirkinliğini ve kendisinden yüz çevrilen emrin büyüklüğünü ortaya koymaktır; bu yüzden daha önemli olan zikredilmiş, önem taşımayan ise terk edilmiştir. Bazen de 'ilâ' (إلى) ile geçişli olur; nitekim ona yöneldiğinde 'Hâlefe ileyhi' (خالف إليه) denilir.
وقال ابن عطية: عَنْ هنا بمعنى بعد، والمعنى يقع خلافهم بعد أمره كما تقول: كان المطر عن ريح وأطعمته عن جوع. وقال أبو عبيدة والأخفش: هي زائدة أي يخالفون أَمْرِهِ وضمير أمره لله ﷿ فإن الأمر له سبحانه في الحقيقة أو للرسول ﷺ فإنه المقصود بالذكر، والأمر له قيل الطلب أو الشأن أو ما يعمهما، ولا يخفى أن في تجويز على كل من الاحتمالين في الضمير نظرا فلا تغفل. وقرىء «يخلفون» بالتشديد أي يخلفون أنفسهم عن أمره أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أي بلاء ومحنة في الدنيا كما روي عن مجاهد وعن ابن عباس تفسير الفتنة بالقتل، وعن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه تفسيرها بتسليط سلطان جائر، وعن السدي ومقاتل تفسيرها بالكفر والأول أولى.
İbn Atıyye şöyle demiştir: Buradaki { عَنْ } harfi 'sonra' (بعد) manasındadır; mana ise 'onların muhalefeti O'nun emrinden sonra vuku bulur' şeklindedir; nitekim 'Yağmur rüzgardan sonra oldu' (كان المطر عن ريح) ve 'Ona açlıktan sonra yemek yedirdim' (أطعمته عن جوع) denilir. Ebû Ubeyde ve el-Ahfeş ise bu harfin zaid olduğunu, yani { يخالفون أَمْرِهِ } [O'nun emrine muhalefet ederler] manasında olduğunu söylemişlerdir. { أَمْرِهِ } lafzındaki zamir, hakikatte emir Kendisine ait olduğu için Allah'a azze ve celle aittir yahut zikirde maksut olan kişi olduğu için Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem aittir. Emir lafzının ise talep, şan (durum/iş) veya her ikisini de kapsayan bir mana olduğu söylenmiştir. Zamirdeki bu iki ihtimalin her birine göre caiz görmede bir inceleme/eleştiri bulunduğu gizli değildir, gafil olma. Şeddeli olarak { يُخَلِّفُونَ } şeklinde de okunmuştur; yani nefislerini O'nun emrinden geri bırakırlar. { أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ } “başlarına bir fitne gelmesinden” yani Mücâhid'den ve fitneyi öldürülmek olarak tefsir eden İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere dünyada bir bela ve mihnet gelmesinden [sakınsınlar]. Câfer es-Sâdık'tan radıyallâhu teâlâ anh fitnenin zalim bir hükümdarın musallat edilmesi şeklinde tefsiri rivayet edilmiş, Süddî ve Mukâtil'den ise küfür olarak tefsiri aktarılmıştır; birincisi daha evladır.
أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أي في الآخرة. وقيل في الدنيا، والمراد بالعذاب الأليم القتل وبالفتنة ما دونه وليس بشيء. وكلمة أو لمنع الخلو دون الجمع. وإعادة الفعل صريحا للاعتناء بالتهديد والتحذير. وشاع الاستدلال بالآية على أن الأمر للوجوب فإنه تعالى أوجب فيها على مخالف الأمر الحذر عن العذاب وذلك تهديد على مخالفة الأمر وهو دليل كون الأمر للوجوب إذ لا تهديد على ترك غير الواجب، وأيضا بناء حكم الحذر عن العذاب إلى المخالف يقتضي أن يكون حذره عنه من حيث المخالفة، وذلك إنما يكون إذا أفضى إلى العذاب كما في قولك فليحذر الشاتم للأمير أن يضربه ولا إفضاء في ترك غير الواجب.
{ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “yahut kendilerine can yakıcı bir azabın isabet etmesinden [sakınsınlar]”; yani ahirette. Dünyada olduğu da söylenmiştir; buna göre can yakıcı azaptan murat öldürülmek, fitneden murat ise bundan daha aşağısıdır; fakat bu bir şey değildir (tutarlı bir görüş değildir). { أَوْ } kelimesi, cem'i değil huluvvü menetmek (ikisinin birden olmamasını değil, en az birinin bulunmasını gerektirmek) içindir. Fiilin açıkça tekrar edilmesi, tehdit ve uyarıya ehemmiyet vermek içindir. Emrin vücub ifade ettiğine dair bu ayetle istidlal etmek yaygınlaşmıştır; zira Allah Teâlâ burada emre muhalefet edene azaptan sakınmayı vacip kılmıştır. Bu da emre muhalefet üzerine bir tehdittir ve emrin vücub için olduğunun delilidir; çünkü vacip olmayanın terki üzerine tehdit olmaz. Ayrıca azaptan sakınma hükmünün muhalif olana bağlanması, onun bu azaptan sakınmasının muhalefet cihetinden olmasını iktiza eder. Bu da ancak muhalefet azaba götürdüğü takdirde söz konusu olur; nitekim 'Emire küfreden kimse kendisini dövmesinden sakınsın' sözünde olduğu gibidir; oysa vacip olmayanın terkinde [azaba] götürme durumu yoktur.
وهذا الأمر أعني فَلْيَحْذَرِ بخصوصه مستعمل في الإيجاب إذ لا معنى لندب الحذر عن العقاب أو إباحته، وأيضا إشعار الآية بوجوب الحذر غير خاف بقرينة ورودها في معرض الوعيد بتوقع إصابة العذاب على أنه لو حمل الأمر المذكور على أنه للندب يحصل المطلوب وذلك لأن التحذير عما لم يعلم أو لم يظن تحققه ولا تحقق ما يفضي إلى وقوعه في الجملة سفه غير جائز بمعنى أنه مخالف للحكمة ولهذا يلام من يحذر عن سقوط الجدار المحكم الغير المائل، وأيا ما كان يندفع ما يقال: لا نسلم أن قوله تعالى: فَلْيَحْذَرِ للوجوب لأنه عين محل النزاع إذ يكفي في المطلوب على ما قررنا استعماله في الندب أيضا، والقول بأن معنى مخالفة الأمر عدم اعتقاد حقيته أو حمله على غير ما هو عليه بأن يكون للوجوب أو الندب مثلا فيحمل على غيره بعيد جدا، والظاهر المتبادر إلى الفهم أنه ترك الامتثال والإتيان بالمأمور فلا يترك إلى ذلك إلا بدليل. واعترض بأنه بعد هذا القيل والقال لا يدل على أن جميع الأوامر حقيقة في الوجوب لإطلاق الأمر.
Bu emir, yani bilhassa { فَلْيَحْذَرِ } emri, icap (vücub) için kullanılmıştır; zira cezadan sakınmanın mendup veya mubah olmasının bir anlamı yoktur. Ayrıca ayetin sakınmanın vücubuna işaret etmesi, azabın isabet etmesini bekleme yönündeki tehdit makamında varit olması karinesiyle gizli değildir. Kaldı ki mezkûr emir mendup olmaya hamledilse bile yine maksat hasıl olur; çünkü genel olarak vuku bulacağı yahut vukuuna götüren şeylerin gerçekleştiği bilinmeyen veya zannedilmeyen bir husustan sakındırmak, hikmete aykırı olması anlamında caiz olmayan bir sefehtir (anlamsızlıktır). Bundan dolayıdır ki sağlam ve eğrilmemiş bir duvarın yıkılmasından sakındıran kimse kınanır. Her halükarda, 'Allah Teâlâ'nın { فَلْيَحْذَرِ } kavlinin vücub için olduğunu kabul etmiyoruz; çünkü bu, niza konusunun ta kendisidir' şeklindeki iddia bertaraf edilmiş olur; zira takrir ettiğimiz üzere mendup için kullanılması da maksat için yeterlidir. Emre muhalefetin manasının; onun hak olduğuna inanmamak yahut onu bulunduğu halin dışına hamletmek—mesela vücub veya nedb için iken başkasına hamletmek—olduğu yönündeki söz ise son derece uzaktır. Zâhir ve fehme ilk gelen mana, imtisali (itaati) ve emredilen şeyi yerine getirmeyi terk etmektir; dolayısıyla bir delil olmadıkça bundan vazgeçilip ötekine gidilmez. Şöyle itiraz edilmiştir: Bütün bu sözlerden sonra [bu ayet], emrin mutlak olması sebebiyle bütün emirlerin hakikatte vücub için olduğuna delalet etmez.
وأجيب بأن أَمْرِهِ مصدر مضاف وهو يفيد العموم حيث فقدت قرينة العهد على أن الإطلاق كاف في المطلوب، وهو كون الأمر المطلق للوجوب خاصة. إذ لو كان حقيقة لغيره أيضا لم يترتب التهديد على مخالفة مطلق الأمر. وقال بعض الأجلة: لا قائل بالفصل في صيغ الأمر بأن بعضها للوجوب وبعضها لغيره. وزعم بعضهم أن الاستدلال لا يتم إذا أريد بالأمر الطلب، ولو فسر بالشأن وكان الضمير للرسول ﵊ لزم من القول بدلالتها على الوجوب أن يكون كل ما يفعله ﷺ واجبا علينا ولا قائل به. والزمخشري فسره بالدين والطاعة.
Buna şöyle cevap verilmiştir: { أَمْرِهِ } lafzı muzâf bir mastardır ve ahid karinesi bulunmadığında umum ifade eder. Kaldı ki mutlak oluşu da maksat için yeterlidir; bu da mutlak emrin yalnızca vücub için olmasıdır. Şayet emrin hakikati başka bir mana için de geçerli olsaydı, mutlak emre muhalefet üzerine tehdit terettüp etmezdi. Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Emir kipleri hakkında bazısının vücub bazısının ise vücub dışı olduğu yönünde bir ayrıma giden hiçbir kimse yoktur. Bazıları ise emir ile 'talep' kastedildiğinde istidlalin tamam olmayacağını; şayet 'şan' (durum/fiil) olarak tefsir edilir ve zamir de Resûl'e aleyhisselâm ait olursa, ayetin vücuba delalet ettiğini söylemekten ötürü onun sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı her şeyin üzerimize vacip olması gerekeceğini, bunu ise kimsenin söylemediğini iddia etmiştir. Zemahşerî ise bunu 'din ve itaat' ile tefsir etmiştir.
وقال صاحب الكشف: إن الاستدلال بالآية على أن الأمر للوجوب مشهور سواء فسر بما ذكر لأن الطاعة امتثال الأمر القولي أو فسر على الحقيقة، وأما إذا جعل إشارة إلى ما سبق من الأمر الجامع ومعنى يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ ينصرفون عنه فلا وليس بالوجه وإن آثره جمع لفوات المبالغة والتناول الأولي والعدول عن الحقيقة في لفظ الأمر ثم المخالفة من غير ضرورة انتهى، وهذا الذي آثره جمع ذكره الطيبي عن البغوي ثم قال: هذا هو التفسير الذي عليه
Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Emrin vücub ifade ettiğine dair ayetle istidlal etmek, ister mezkûr şekilde tefsir edilsin—çünkü itaat sözlü emri yerine getirmektir—ister hakikat manasına tefsir edilsin meşhurdur. Fakat şayet daha önce geçen toplayıcı işe (emr-i câmi') bir işaret kılınır ve { يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } ifadesinin manası 'ondan ayrılıp giderler' şeklinde kabul edilirse [istidlal] geçerli olmaz ve bir grup bunu tercih etmiş olsa da doğru bir vecih değildir; zira bu takdirde mübalağa ve ilk kapsam kaybolur, ayrıca bir zaruret olmaksızın emir ve ardından muhalefet lafzında hakikatten udûl edilmiş (sapılmış) olur. [Sözü burada] bitti. Bir topluluğun tercih ettiği bu görüşü Tîbî, Begavî'den nakletmiş ve ardından şöyle demiştir: Üzerine
التعويل ويساعد عليه النظم والتأويل لأن الأمر حينئذ بمعنى الشأن وواحد الأمور وبيانه أن ما قبله حديث في الأمر الجامع وهو الأمر الذي يجمع عليه الناس ومدح من لزم مجلس رسولا لله ﷺ ولم يذهب عنه وذم من فارقه بغير الإذن وأمر بالاستغفار في حق من فارق بالإذن لأن قوله تعالى: فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ يؤذن أن القوم ثلاث فرق المأذون في الذهاب بعد الاستئذان والمتخلف عنه ثم المتخلف إما أن يدوم في مجلسه ﵊ ولم يذهب وهم المؤمنون المخلصون أو يتسلل لواذا وهم المنافقون وقوله تعالى: فَلْيَحْذَرِ إلخ مترتب على القسم الثالث على سبيل الوعيد والفعل المضارع يفيد معنى الدأب والعادة وقد أقيم المظهر موضع المضمر علة لاستحقاقهم فتنة الدارين انتهى، وقد كشف عن بعض ما فيه صاحب الكشف نعم قيل عليه: إن فوات المبالغة والتناول لا يقاوم العهد ولا عدول عن الحقيقة لأن الأمر حقيقة في الحادثة وكذا المخالفة فيما ذكر ولو سلم فهو مشترك الإلزام فإن الأمر ليس حقيقة في الأمر العام وقوله: بلا ضرورة ممنوع فإن إضافة العهد صارفة. وتعقب بأن هذا مكابرة ومنع مجرد لا يسمع فإن الأبلغية لا شبهة فيا فإن تهديد من لم يمتثل أمره ﵊ أشد من تركه بلا إذن وكون الأمر حقيقة في الطلب هو الأصح في الأصول والمخالفة المقارنة للأمر لا شبهة في أن حقيقتها عدم الامتثال واشتراك الإلزام ليس بتام لأن أمره إذا عم يشمل الأمر الجامع بمعنى الطلب أيضا وعهد الإضافة ليس بمتعين حتى يعد صارفا كذا قيل وفيه بحث فتأمل، وقد يقال بناء على كون الأمر المذكور إشارة إلى الأمر الجامع: إنه جيء بأوفى قوله: أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ لما أن الأمر الجامع إما أن يكون أمرا دنيويا كالتشاور وفي الأمور الحربية فالانصراف عنه مظنة إصابة المحنة الدنيوية للمنصرفين وإما أن يكون أمرا دينيا كإقامة الجمعة التي فيها تعظيم شعائر الإسلام فالانصراف عنه مظنة إصابة العذاب الأخروي.
dayanılacak olan tefsir budur; nazım ve tevil de buna yardımcıdır. Çünkü bu takdirde emir, şan (durum/mesele) ve umûrun (işlerin) tekili manasındadır. Bunun açıklaması şudur: Ayetin öncesi, toplayıcı iş—ki insanların üzerinde toplandığı iştir—hakkında konuşmakta; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem meclisine devam edip oradan ayrılmayanları övmekte, izinsiz ayrılanları yermekte ve izinle ayrılan kimse hakkında ise mağfiret dilenmesini emretmektedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın { فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “onlardan dilediğine izin ver” kavli, topluluğun üç fırka olduğunu bildirir: İzin istedikten sonra gitmesine izin verilenler ve ondan geri kalanlar; sonra geri kalanlar ya onun aleyhisselâm meclisinde devam edip gitmeyenlerdir ki bunlar ihlaslı müminlerdir yahut birbirinin arkasına gizlenerek sıvışıp gidenlerdir ki bunlar da münafıklardır. Allah Teâlâ'nın { فَلْيَحْذَرِ } ... kavli ise tehdit yoluyla üçüncü kısma terettüp etmektedir; muzari fiil ise süreklilik ve adet manası ifade eder. Her iki yurdun fitnesini hak etmelerinin bir illeti olarak zamir yerine zâhir isim getirilmiştir. [Tîbî'nin sözü] bitti. Sâhibü'l-Keşf bundaki bazı hususları açıklamıştır. Evet, buna karşı şöyle denilmiştir: Mübalağa ve ilk kapsamın kaybolması ahid ile yarışamaz; ayrıca hakikatten udûl de yoktur, çünkü emir hadisede (durumda) hakikattir; zikredilen hususta muhalefet de böyledir. Kabul edilse bile bu ilzamda ortaktır; çünkü emir, genel işte hakikat değildir. 'Zaruretsiz' sözü ise kabul edilemez; zira ahid izafeti sarf edicidir (engelleyicidir). Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu bir inatlaşmadır ve dinlenmeyecek kuru bir engellemedir; zira daha beliğ olduğunda şüphe yoktur; nitekim onun aleyhisselâm emrine uymayanın tehdit edilmesi, izinsiz terk etmesinden daha şiddetlidir. Emrin 'talep'te hakikat olması usulde en sahih olandır. Emre bitişik olan muhalefetin hakikatinin imtisalsizlik olduğunda ise şüphe yoktur. İlzamın ortaklığı da tam değildir; çünkü onun emri umum ifade ettiğinde talep manasındaki toplayıcı emri de kapsar. İzafetin ahid için olması da sarf edici sayılacak derecede muayyen değildir. Böyle denilmiştir; bunda inceleme vardır, teemmül et. Mezkûr emrin toplayıcı işe işaret olması esasına binaen şöyle de denebilir: { أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } kavlinde 'ev' (yahut) edatının getirilmesi şundandır: Toplayıcı iş ya savaş işlerinde istişare gibi dünyevi bir iştir; dolayısıyla ondan ayrılmak, ayrılanlar için dünyevi mihnetin isabet etme zannıdır; ya da İslam'ın şeâirinin tazim edildiği Cuma'nın ikamesi gibi dini bir iştir; dolayısıyla ondan ayrılmak da uhrevi azabın isabet etme zannıdır.
وبالجملة لا استدلال بالآية على اعتبار العهد وأما إذا لم يعتبر فقد استدل بها، وقد سمعت شيئا من الكلام في ذلك وتمامه جرحا وتعديلا وغير ذلك في كتب الأصول أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من الموجودات بأسرها خلقا وملكا وتصرفا إيجادا وإعداما بدءا وإعادة لا لأحد غيره شركة أو استقلالا قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ أيها المكلفون من الأحوال والأوضاع التي من جملتها الموافقة والمخالفة والإخلاص والنفاق ودخول المنافقين مع أن الخطاب فيما قبل للمؤمنين بطريق التغليب، وقوله تعالى: وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ خاص بالمنافقين وهو مفعول به عطف على ما أَنْتُمْ أي يعلم يوم يرجع المنافقون المخالفون للأمر إليه ﷿ للجزاء والعقاب.
Hasılı, ahit itibar edildiğinde ayetle istidlal yapılamaz; fakat itibar edilmediğinde onunla istidlal edilmiştir. Bu konudaki sözlerin bir kısmını işittin; cerh, ta'dîl ve diğer yönleriyle bunun tamamı usul kitaplarındadır. { أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Haberiniz olsun ki göklerde ve yerde ne varsa şüphesiz Allah’ındır”; yaratma, mülk, tasarruf, var etme, yok etme, ilk defa yaratma ve yeniden yaratma bakımından bütün varlıklar O'nundur; ortaklık veya bağımsızlık yoluyla O'ndan başkasına ait değildir. { قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “O, sizin ne durumda olduğunuzu muhakkak bilir”; ey mükellefler, aralarında muvafakat, muhalefet, ihlas ve nifakın da bulunduğu hal ve durumlardan ne üzere olduğunuzu [bilir]. Öncesindeki hitap müminlere yönelik iken münafıkların dahil edilmesi tağlîb yoluyladır. Allah Teâlâ'nın { وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ } “ve O'na döndürülecekleri günü [de bilir]” kavli ise münafıklara hastır; mef'ûlün bih olarak { ما أَنْتُمْ } ifadesine matuftur; yani emre muhalefet eden münafıkların ceza ve azap için Kendisine azze ve celle döndürülecekleri günü bilir.
وتعليق علمه بيوم رجعهم لا برجعهم لزيادة تحقيق علمه سبحانه بذلك وغاية تقريره لما أن العلم بوقت وقوع الشيء مستلزم للعلم بوقوع الشيء على أبلغ وجه وآكده، وفيه إشعار بأن علمه جعل وعلا بنفس رجعهم من الظهور بحيث لا يحتاج إلى البيان قطعا. ويجوز أن يكون الخطاب السابق خاصا بهم أيضا فيتحقق التفاتان التفات من الغيبة إلى الخطاب في أَنْتُمْ والتفات من الخطاب إلى الغيبة في يُرْجَعُونَ والعطف على حاله. وجوز أن يكون على مقدر أي ما أنتم عليه الآن ويوم إلخ فإن الجملة الاسمية تدل على الحال في ضمن الدوام والثبوت. وقيل: يجوز أن يكون يَوْمَ ظرفا لمحذوف يعطف على ما قبله أي وسيحاسبهم يوم أو نحو ذلك ولا أرى اختصاصه بالوجه الثاني في الخطاب.
İlminin onların dönüşlerine değil de dönüş günlerine taalluk ettirilmesi, Allah Teâlâ'nın bunu bilmesini daha fazla pekiştirmek ve en üst derecede teyit etmek içindir; zira bir şeyin vuku vaktini bilmek, o şeyin vukuunu bilmeyi en beliğ ve en tekitli şekilde iktiza eder. Bunda, O'nun celle ve alâ bizzat onların dönüşünü bilmesinin kesinlikle açıklamaya ihtiyaç duymayacak derecede zâhir olduğuna bir işaret vardır. Önceki hitabın da yalnızca onlara has olması caizdir; bu durumda iki iltifat gerçekleşir: { أَنْتُمْ } zamirinde gaipten muhataba iltifat, { يُرْجَعُونَ } fiilinde ise muhataptan gaibe iltifat; atıf da olduğu gibi kalır. Takdiri bir mef'ûle matuf olması da caiz görülmüştür; yani 'şu an üzerinde bulunduğunuz durumu ve gününü...' zira isim cümlesi devam ve sübut zımnında şimdiki zamana delalet eder. Şöyle de denilmiştir: { يَوْمَ } kelimesinin, öncesine matuf olan mahzuf bir fiilin zarfı olması da caizdir; yani 've o gün onları hesaba çekecektir' yahut benzeri bir takdirle; ancak bunun hitaptaki ikinci veche has olduğunu düşünmüyorum.
وفي البحر بعد ذكر الوجهين فيه والظهر عطف يَوْمَ على ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وقال ابن عطية: يجوز أن يكون التقدير والعلم يظهر لكم أو نحو هذا يوم فيكون يَوْمَ نصبا على الظرفية بمحذوف وقد للتحقيق وفيا الاحتمالان
el-Bahr'da bu husustaki iki veçhi zikrettikten sonra: 'En zâhir olanı, { يَوْمَ } lafzının { ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ } üzerine atfedilmesidir' demiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: Takdirin 've o gün ilim sizin için açığa çıkacaktır' yahut buna benzer bir ifade olması caizdir; bu takdirde { يَوْمَ } lafzı mahzuf bir fiille zarfiyet üzere mansub olur. { قَدْ } ise tahkik içindir ve onda az önce geçen iki ihtimal bulunmaktadır.
المتقدمان آنفا، وقد مر غير مرة ما يراد بمثل هذه الجملة من الوعيد أو الوعد. ولا يخفى المناسب لكل من الاحتمالات في أَنْتُمْ ويُرْجَعُونَ وقرأ ابن يعمر وابن أبي إسحاق وأبو عمرو «يرجعون» مبنيا للمفعول فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا أي بعملهم أو بالذي عملوه من الأعمال السيئة التي من جملتها مخالفة الأمر فيرتب سبحانه عليه ما يليق به من التوبيخ والجزاء أو فينبئهم بما عملوا خيرا أو شرا فيرتب سبحانه على ذلك ما يليق به إن خيرا فخير وإن شرا فشر وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لا يخفى عليه شيء من الأشياء. والجملة تذييل مقرر لما قبله، وإظهار الاسم الجليل في مقام الإضمار لتأكيد استقلال الجملة والإشعار بعلة الحكم، وتقديم الظرف لرعاية رؤوس الآي. وقيل وفيه بحث: إنه للحصر على معنى والله عليم بكل شيء لا ببعض الأشياء كما يزعمه بعض جهلة الفلاسفة ومن حذا حذوهم حفظنا الله تعالى والمسلمين مما هم عليه من الضلالات لنا نورا نهتدي به إذا ادلهم ليل الجهالات هذا.
Bu gibi cümlelerle kastedilen tehdit veya vaadin ne olduğu defalarca geçmişti. { أَنْتُمْ } ve { يُرْجَعُونَ } lafızlarındaki ihtimallerin her birine neyin münasip olduğu gizli değildir. İbn Ya'mer, İbn Ebî İshâk ve Ebû Amr, meçhul sîgasıyla { يُرْجَعُونَ } şeklinde okumuşlardır. { فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } “böylece yaptıklarını kendilerine haber verir”; yani aralarında emre muhalefetin de bulunduğu kötü amellerini veya yaptıkları şeyleri [haber verir] de Allah Teâlâ buna layık olan azarlama ve cezayı terettüp ettirir; yahut yaptıkları hayır veya şer amelleri onlara haber verir de Allah Teâlâ buna layık olanı terettüp ettirir; hayır ise hayır, şer ise şerdir. { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Ve Allah, her şeyi hakkıyla bilendir”; O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Cümle, öncesini pekiştiren bir tezyîldir (tamamlayıcı fezlekedir). Zamir makamında ism-i celâlin zâhir olarak getirilmesi, cümlenin bağımsızlığını tekit etmek ve hükmün illetini bildirmek içindir. Zarfın öne alınması ise ayet sonlarının uyumunu (fâsılayı) gözetmek içindir. Bir görüşe göre—ki bunda eleştiri vardır—bu hasr içindir; yani felsefecilerin bazı cahillerinin ve onların izinden gidenlerin iddia ettiği gibi bazı şeyleri değil, Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Allah Teâlâ bizi ve Müslümanları onların üzerinde bulunduğu sapıklıklardan korusun, cehalet geceleri zifiri karanlık olduğunda kendisiyle hidayet bulacağımız bir nur versin.
ومن باب الإشارة في الآيات ما قيل في قوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً إلى آخره أنه إشارة إلى جمع العناصر الأربعة وتركيب الإنسان منها ثم خروج مطر الإحساس من عينيه وأذنيه مثلا وينزل من سماء العقل الفياض برد حقائق العلوم فيصيب به من يشاء فتظهر آثاره عليه ويصرفه عمن يشاء حسبما تقتضيه الحكمة الإلهية يَكادُ سَنا بَرْقِهِ نور تجليه يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ بأن يعطلها عن الابصار ويفني أصحابها عنها لما أن الإدراك بنوره فوق الإدراك بنور الابصار يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إشارة إلى ليل المحو ونهار الصحو أو ليل القبض ونهار البسط أو ليل الجلال ونهار الجمال أو نحو ذلك. وقيل: يزجي سحاب المعاصي إلى أن يتراكم فترى مطر التوبة يخرج من خلاله كما خرج من سحاب وَعَصى آدَمُ مطر ثُمَّ اجْتَباهُ ربه وينزل من سماء القلوب من جبال القسوة فيها من برد القهر يقلب الله ليل المعصية لمن يشاء إلى نهار الطاعة وبالعكس وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ تقدم الكلام في الماء فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ يعتمد في سيره على الباطن وهم أهل الجذبة المغمورون في بحار المحبة وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ يعتمد في سيره الشريعة والطريقة لكن فيما يتعلق به خاصة منهما وهم صنف من الكاملين سكنوا زوايا الخمول ولم يخالطوا الناس ولم يشتغلوا بالإرشاد وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يعتمد في سيره الشريعة والطريقة فيما يتعلق به وبغيره منهما وهم صنف آخر من الكاملين برزوا للناس وخالطوهم واشتغلوا بالإرشاد وعملوا في أنفسهم بما تقتضيه الشريعة والطريقة وعاملوا الناس والمريدين بذلك أيضا يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ فلا يبعد أن يكون في خلقه من يمشي على أكثر كالكاملين الذين أوقفهم الله تعالى على أسرار الملك والملكوت وما حده لكل أمة من الأمم ونوع من أنواع المخلوقات فعاملوا بعد أن عملوا في أنفسهم ما يليق بهم كل أمة وكل نوع بما حد له كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ.
Ayetlerdeki işarî yorumlar babından olmak üzere; Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً } “Görmedin mi Allah bulutları sürmektedir...” kavli ve devamı hakkında şöyle denilmiştir: Bu, dört unsurun bir araya getirilmesine ve insanın bunlardan terkip edilmesine, sonra örneğin gözlerinden ve kulaklarından duyusal idrak yağmurunun çıkmasına bir işarettir. Feyiz saçan akıl semasından ilimlerin hakikatleri dolusu iner; [Allah] hikmet-i ilahiyyenin gerektirdiği şekilde onu dilediğine isabet ettirir ve eserleri onun üzerinde görünür, dilediğinden de onu çevirir. { يَكادُ سَنا بَرْقِهِ } “Şimşeğinin parıltısı neredeyse” yani tecellisinin nuru, { يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ } “gözleri alıverir”; onları görmekten alıkoyarak ve sahiplerini bundan fena makamına ulaştırarak [alıverir]; zira O'nun nuruyla idrak etmek, gözlerin nuruyla idrak etmenin fevkindedir. { يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir”; mahv gecesi ile sahv gündüzüne yahut kabz gecesi ile bast gündüzüne veya celal gecesi ile cemal gündüzüne veyahut benzerine işarettir. Şöyle de denilmiştir: Günah bulutlarını üst üste yığılıncaya kadar sürer; böylece { وَعَصى آدَمُ } “Âdem isyan etti” bulutundan Rabbi { ثُمَّ اجْتَباهُ } “sonra onu seçti” yağmuru çıktığı gibi, onun arasından tevbe yağmurunun çıktığını görürsün. Kalplerin semasından, oradaki katılık dağlarından kahr dolusu indirir. Allah dilediği kimse için günah gecesini itaat gündüzüne çevirir, bunun aksi de böyledir. { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ } “Allah bütün canlıları bir sudan yaratmıştır”; su hakkındaki açıklama geçmişti. { فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ } “Onlardan kimi karnı üstünde yürür”; seyrinde bâtına dayanır; bunlar muhabbet denizlerine dalmış cezbe ehlidir. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ } “Onlardan kimi de iki ayağı üstünde yürür”; seyrinde şeriat ve tarikata, fakat bunlardan yalnızca kendisini ilgilendiren hususlara dayanır; bunlar şöhretten uzak köşelere çekilmiş, insanlarla karışmamış ve irşatla meşgul olmamış kâmillerden bir sınıftır. { وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ } “Kimi de dört ayağı üstünde yürür”; seyrinde hem kendisini hem başkasını ilgilendiren hususlarda şeriat ve tarikata dayanır; bunlar insanlara açılmış, onlarla karışmış, irşatla meşgul olmuş, kendi nefislerinde şeriat ve tarikatın gereğiyle amel etmiş, insanlara ve müritlere de bu şekilde muamele etmiş kâmillerden diğer bir sınıftır. { يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ } “Allah dilediğini yaratır”; dolayısıyla mahlukatı arasında daha fazlası üzerinde yürüyenlerin bulunması da uzak değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın mülk ve melekût sırlarına, ümmetlerden her bir ümmet ve mahlukat türlerinden her bir tür için belirlediği sınırlara muttali kıldığı kâmiller gibi. Bunlar kendi nefislerinde kendilerine layık olanla amel ettikten sonra her ümmete ve her türe kendisi için belirlenen şeyle muamele etmişlerdir: { كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } “Her biri duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir”.
وفي قوله تعالى: وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ الآيات إشارة إلى أحوال المنكرين في القلب على المشايخ وأحوال المصدقين بهم قلبا وقالبا وفي قوله سبحانه: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا إشارة إلى أن طاعة الرسول سبب لحصول المكاشفات ونحوها، وقال أبو عثمان: من أمر السنة على نفسه قولا وفعلا نطق بالحكمة ومن أمر الهوى على نفسه نطق بالبدعة لأن الله تعالى يقول: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وفي قوله تعالى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إشارة إلى أنه لا ينبغي للمريد الاستبداد بشيء قال عبد الله الرازي: قال قوم من أصحاب أبي عثمان لأبي عثمان أوصنا فقال: عليكم بالاجتماع على الدين وإياكم ومخالفة الأكابر والدخول في شيء من الطاعات إلا بإذنهم ومشورتهم وواسوا المحتاجين بما أمكنكم فإذذا فعلتم
Allah Teâlâ'nın { وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ } “'Allah'a ve Peygamber'e inandık' derler...” ayetlerinde, şeyhlere karşı kalben inkarcı olanların hallerine ve kalben ve kalıben onları tasdik edenlerin hallerine işaret vardır. Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz” kavlinde, Resûl'e itaatin mükâşefelerin ve benzeri hallerin hasıl olmasına sebep olduğuna işaret vardır. Ebû Osmân şöyle demiştir: 'Kim söz ve fiil olarak sünneti nefsine hâkim kılarsa hikmetle konuşur; kim de hevasını nefsine hâkim kılarsa bidatle konuşur; çünkü Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } buyurmaktadır.' Allah Teâlâ'nın { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resulüne iman etmişlerdir ve onunla birlikte toplayıcı bir iş üzerinde bulundukları zaman, kendisinden izin almadıkça çekip gitmezler” kavlinde, müridin hiçbir hususta kendi başına buyruk hareket etmemesi gerektiğine işaret vardır. Abdullah er-Râzî şöyle demiştir: Ebû Osmân'ın ashâbından bir grup Ebû Osmân'a: 'Bize vasiyette bulun' dediler. O da şöyle dedi: 'Din üzere toplanmaya sarılın; büyüklere muhalefet etmekten ve onların izni ve meşvereti olmaksızın taatlerden herhangi birine girmekten sakının; imkânınız ölçüsünde muhtaçların yardımına koşun; bunu yaptığınız takdirde
أرجو أن لا يضيع الله تعالى لكم سعيا لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً فيه من تعظيم أمر الرسول ﷺ ما فيه، وذكر أن الشيخ في جماعته كالنبي في أمته فينبغي أن يحترم في مخاطبته ويميز على غيره فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ قال أبو سعيد الخراز: الفتنة إسباغ النعم مع الاستدراج، وقال الجنيد قدس سره: قسوة القلب عن معرفة المعروف والمنكر، وقال بعضهم: طبع على القلوب والعذاب الأليم هو عذاب البعد والحجاب عن الحضرة نعوذ بالله تعالى من ذلك ونسأله سبحانه التوفيق إلى أقوم المسالك فلا رب غيره ولا يرجى إلا خيره.
Allah Teâlâ'nın gayretinizi boşa çıkarmayacağını umarım.' { لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً } “Peygamber'in çağrısını aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın” kavlinde, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem emrini tazim etmeye dair açık bir vurgu vardır. Zikredilmiştir ki, şeyh kendi cemaati içinde ümmeti içindeki peygamber gibidir; dolayısıyla ona hitap edilirken hürmet gösterilmeli ve başkalarından ayrı tutulmalıdır. { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “O’nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azap isabet etmesinden sakınsınlar”; Ebû Saîd el-Harrâz şöyle demiştir: 'Fitne, istidrac ile birlikte nimetlerin bolca verilmesidir.' Cüneyd kaddesallâhu sırrah şöyle demiştir: 'Kalbin marufu ve münkeri bilmekten katılaşmasıdır.' Bazıları da şöyle demiştir: 'Kalplerin mühürlenmesidir; can yakıcı azap ise [İlahi] huzurdan uzak kalma ve perdelenme azabıdır.' Bundan Allah Teâlâ'ya sığınır ve O'ndan en doğru yollara muvaffak kılmasını dileriz; zira O'ndan başka Rab yoktur ve O'nun hayrından başkası umulmaz.