Binûn

Nûr Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فخر ساجدا، وهذا أحد موافقات رأيه الصائب رضي الله تعالى عنه للوحي، وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال: كان أناس من أصحاب رسول الله ﷺ يعجبهم أن يواقعوا نساءهم في هذه الساعات فيغتسلوا ثم يخرجون إلى الصلاة فى مرهم الله تعالى أن يأمروا المملوكين والغلمان أن لا يدخلوا عليهم في تلك الساعات إلا بإذن بقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ويعلم منه أن الأمر في قوله سبحانه لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ وإن كان في الظاهر للمملوكين والصبيان لكنه في الحقيقة للمخاطبين فكأنهم أمروا أن يأمروا المذكورين بالاستئذان وبهذا ينحل ما قيل: كيف يأمر الله ﷿ من لم يبلغ الحلم بالاستئذان وهو تكليف ولا تكليف قبل البلوغ، وحاصله أن الله تعالى لم يأمره حقيقة وإنما أمر سبحانه الكبير أن يأمره بذلك كما أمره أن يأمره بالصلاة،

hemen secdeye kapandı. Bu da onun radıyallâhu anh isabetli görüşünün vahye muvafakatlerinden biridir. İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birtakım kimseler bu saatlerde eşleriyle cinsel ilişkide bulunup sonra yıkanmayı, ardından da namaza çıkmayı arzu ederlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyruğuyla, kölelerine ve çocuklarına o saatlerde yanlarına ancak izinle girmelerini emretmelerini onlara emretti. Buradan anlaşılmaktadır ki, Yüce Allah'ın { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ } “Sağ ellerinizin mâlik olduğu kimseler ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar sizden izin istesin” kavlindeki emir, zahirde kölelere ve çocuklara yönelik olsa da hakikatte muhataplaradır; sanki onlar adı geçenlere izin istemeyi emretmekle emrolunmuşlardır. Böylece: 'Allah azze ve celle henüz ergenliğe ulaşmamış birine izin istemeyi nasıl emreder? Zira bu bir mükellefiyettir ve bulûğdan önce mükellefiyet yoktur' şeklindeki itiraz da çözülmüş olur. Bunun özeti şudur: Allah Teâlâ o [çocuğa] bizzat hakikatte emretmemiş, bilakis Yüce Allah yetişkine, tıpkı namazı emretmesini emrettiği gibi bunu ona emretmesini emretmiştir;

فقد روي عنه ﷺ أنه قال: «مروا أولادكم بالصلاة وهم

Nitekim ondan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «مروا أولادكم بالصلاة وهم»«Çocuklarınıza namazı onlar

أبناء سبع سنين واضربوهم عليها وهم أبناء عشر سنين»

yedi yaşındayken emredin, on yaşındayken [kılmazlarsa] bundan ötürü onları dövün.»

وأمره بما ذكر ونحوه من باب التأديب والتعليم ولا إشكال فيه، وقيل: الأمر للبالغين من المذكورين على الحقيقة ولغيرهم على وجه التأديب. وقيل: هو للجميع على الحقيقة والتكليف يعتمد التمييز ولا يتوقف على البلوغ فالمراد بالذين لم يبلغوا الحلم المميزون من الصغار وهو كما ترى. واختلف في هذا الأمر فذهب بعض إلى أنه للوجوب، وذهب الجمهور إلى أنه للندب وعلى القولين هو محكم على الصحيح وسيأتي تمام الكلام في ذلك، والجمهور على عموم الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ في العبيد والإماء الكبار والصغار، وعن ابن عمر ومجاهد

Ona bu zikredilenleri ve benzerlerini emretmesi terbiye ve öğretim kabilindendir, bunda bir müşkillik yoktur. Bir görüşe göre: Emir, adı geçenlerden bülûğa erenlere hakikat üzere, diğerlerine ise terbiye yoluyladır. Bir diğer görüşe göre: Herkese hakikat üzeredir; mükellefiyet temyize dayanır, bülûğa bağlı değildir; dolayısıyla henüz ergenliğe ermemiş olanlardan kasıt küçüklerden temyiz çağında olanlardır; ancak bu görüş de gördüğün gibidir. Bu emir hakkında ihtilaf edilmiştir: Bazıları bunun vücub için olduğuna, cumhur ise mendub olduğuna kani olmuştur; her iki kavle göre de sahih olan bunun muhkem olduğudur, buna dair sözün tamamı gelecektir. Cumhur { الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “sağ ellerinizin mâlik olduğu kimseler” ifadesinin büyük ve küçük erkek ve kadın köleleri kapsayan bir umumilikte olduğu görüşündedir. İbn Ömer ve Mücâhid'den

أنه خاص بالذكور كما هو ظاهر الصيغة وروى ذلك عن أبى جعفر. وأبى عبد الله رضي الله تعالى عنهما

lafzın zahirinin de gerektirdiği üzere bunun sadece erkeklere mahsus olduğu rivayet edilmiştir. Bu, Ebû Ca'fer ve Ebû Abdullah'tan radıyallâhu anhümâ da rivayet edilmiştir.

، وقال السلمي: إنه خاص بالإناث وهو قول غريب لا يعول عليه، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تخصيصه بالصغار وهو خلاف الظاهر جدا، والمراد بالذين لم يبلغوا الحلم الصبيان ذكورا وإناثا على ما يقتضيه ما مر في سابقه عن الجمهور وخص بالمراهقين منهم، ومِنْكُمْ لتخصيصهم بالأحرار ويشعر به المقابلة أيضا.

Selemî ise bunun sadece kadınlara mahsus olduğunu söylemiştir ki bu dayanaksız, garip bir kavildir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bunun küçüklere tahsis edildiği rivayet edilmiştir ki bu da zahire son derece aykırıdır. 'Henüz ergenliğe ermemiş olanlar'dan kasıt, cumhurdan az önce geçen bilginin gerektirdiği üzere kız ve erkek çocuklardır; bunlardan da bülûğa yaklaşmış olanlara tahsis edilmiştir. { مِنْكُمْ } “sizden” ifadesi ise onları hür olanlara tahsis etmek içindir; karşıtlık da bunu hissettirmektedir.

وفي البحر هو عام في الأطفال عبيدا كانوا أو أحرارا، وكني عن القصور عن درجة البلوغ بما ذكر لأن الاحتلام أقوى دلائله، وقد اتفق الفقهاء على أنه إذا احتلم الصبي فقد بلغ، واختلفوا فيما إذا بلغ خمس عشرة سنة ولم يحتلم فقال أبو حنيفة في المشهور: لا يكون بالغا حتى يتم له ماني عشرة سنة وكذا الجارية إذا لم تحتلم أو لم تحض أو لم تحبل لا تكون بالغة عنده حتى يتم لها سبع عشرة سنة، ودليله قوله تعالى: وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ

el-Bahr'da bunun köle olsun hür olsun çocuklar hakkında umumi olduğu ifade edilmiştir. Bülûğ derecesine ulaşamamaktan bu şekilde kinaye yoluyla bahsedilmiştir, çünkü ihtilâm bunun en kuvvetli delilidir. Fakihler, çocuk ihtilâm olduğunda bülûğa ermiş sayılacağı hususunda ittifak etmişlerdir. On beş yaşına ulaşıp da ihtilâm olmadığında ise ihtilaf etmişlerdir: Ebû Hanîfe meşhur görüşünde şöyle demiştir: Erkek çocuk on sekiz yaşını tamamlamadıkça bülûğa ermiş olmaz; aynı şekilde kız çocuğu da ihtilâm olmadıkça, âdet görmedikçe veya gebe kalmadıkça ona göre on yedi yaşını tamamlamadıkça bülûğa ermiş sayılmaz. Onun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَلا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ }

[الأنعام: ١٥٢] وأشد الصبي كما روي عن ابن عباس وتبعه القتيبي ثماني عشرة سنة وهو أقل ما قيل فيه فيبنى الحكم عليه للتيقن به غير أن الإناث نشؤهن وإدراكهن أسرع فنقص في حقهن سنة لاشتمالها على الفصول الأربعة ژالتي يوافق واحد منها المزاج لا محالة وقال صاحباه والشافعي وأحمد: إذا بلغ الغلام والجارية خمس عشرة سنة فقد بلغا وهو رواية عن الإمام رضي الله تعالى عنه أيضا وعليه الفتوى.

[el-En'âm: 152] “Yetimin malına, rüşdüne erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın”. Çocuğun rüşdü (eşüddühû), İbn Abbâs'tan rivayet edildiği ve el-Kuteybî'nin de ona uyduğu üzere on sekiz yaştır ki bu hususta söylenenlerin en azıdır; kesinlik sebebiyle hüküm buna bina edilir. Şu kadar var ki, kızların gelişimi ve olgunlaşması daha hızlıdır; bu sebeple dört mevsimi içermesi ve bunlardan birinin mutlaka mizaca uyması hasebiyle onların hakkında bir yıl eksiltilmiştir. Ebû Hanîfe'nin iki talebesi, Şâfiî ve Ahmed ise şöyle demiştir: Erkek ve kız çocuk on beş yaşına ulaştığında bülûğa ermiş sayılırlar; bu aynı zamanda İmam'dan radıyallâhu anh gelen bir rivayettir ve fetva da bunun üzerinedir.

ولهم أن العادة الفاشية أن لا يتأخر البلوغ فيهما عن هذه المدة وقيدت العادة بالفاشية لأنه قد يبلغ الغلام في اثنتي عشرة سنة وقد تبلغ الجارية في تسع سنين، واستدل بعضهم على ما تقدم بما روى ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أنه عرض على النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم يوم أحد وله أربع عشرة سنة فلم يجزه وعرض عليه ﵊ يوم الخندق وله خمس عشرة سنة فأجازه، واعترض أبو بكر الرازي على ذلك بأن أحدا كان في سنة ثلاث والخندق في سنة خمس فكيف يصح ما ذكر في الخبر، وأيضا لا دلالة فيه على المدعى لأن الإجازة في القتال لا تعلق لها بالبلوغ فقد لا يؤذن البالغ لضعفه ويؤذن غير البالغ لقوته وقدرته على حمل السلاح.

Onların delili şudur: Yaygın olan adet, bülûğun her ikisinde de bu süreyi aşmamasıdır. Âdet 'yaygın olan' kaydıyla sınırlandırılmıştır; zira erkek çocuk on iki yaşında, kız çocuğu ise dokuz yaşında da bülûğa erebilir. Bazıları yukarıda geçen görüşe, İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet edilen şu hadisle delil getirmişlerdir: Uhud günü kendisi on dört yaşındayken Peygamber'e sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem arz olunmuş, o da kendisine [savaşa katılma] izni vermemiştir; Hendek günü ise on beş yaşındayken kendisine aleyhisselâm arz olunduğunda ona izin vermiştir. Ebû Bekr er-Râzî buna şöyle itiraz etmiştir: Uhud üçüncü yılda, Hendek ise beşinci yıldaydı; o halde rivayette zikredilen husus nasıl sahih olabilir? Ayrıca bunda iddia edilen şeye delalet de yoktur; çünkü savaşa izin vermenin bülûğ ile bir ilgisi yoktur; zira bülûğa ermiş birine zayıflığından ötürü izin verilmeyebilir, bülûğa ermemiş birine ise kuvveti ve silah taşıma gücü sebebiyle izin verilebilir.

ولعل عدم إجازته ﵊ ابن عمر رضي الله تعالى عنهما أولا إنما كان لضعفه ويشعر بذلك أنه صلى الله تعالى عليه وسلم ما سأله عن الاحتلام والسن. ومما تفرد به الشافعي رضي الله تعالى عنه على ما قيل جعل الإنبات دليلا على البلوغ واحتج له بما روى عطية القرظي أن النبي ﷺ أمر بقتل من أنبت من قريظة واستحياء من لم ينبت قال: فنظروا إليّ فلم أكن قد أنبت فاستبقاني ﷺ وتعقبه أبو بكر الرازي بأن هذا الخبر لا يجوز إثبات الشرع بمثله فإن عطية هذا مجهول لا يعرف إلا من هذا الخبر، وأيضا هو مختلف الألفاظ ففي بعض رواية أن النبي ﷺ أمر بقتل من جرت عليه المواسي، وأيضا يجوز أن يكون الأمر بقتل من أنبت ليس لأنه بالغ بل لأنه قوي فإن الإنبات يدل على القوة البدنية، وانتصر للشافعي بأن الاحتمال مردود بما روي عن عثمان رضي الله تعالى عنه أنه سئل عن غلام فقال: هل اخضر إزاره فإنه يدل على أن ذلك كان كالأمر المتفق عليه فيما بين الصحابة رضي الله تعالى عنهم، ثم

Peygamber'in aleyhisselâm başlangıçta İbn Ömer'e radıyallâhu anhümâ izin vermeyişi belki de sadece onun zayıflığından dolayı idi; nitekim sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem ona ihtilâmı ve yaşını sormamış olması da bunu hissettirmektedir. Söylendiğine göre Şâfiî'nin radıyallâhu anh tek kaldığı hususlardan biri de [avret yerinde] kıl bitmesini bülûğa delil saymasıdır. Buna delil olarak da Atıyye el-Kurazî'nin rivayet ettiği şu hadisi delil getirmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyza'dan kıl bitirenlerin öldürülmesini, kıl bitirmeyenlerin ise sağ bırakılmasını emretti. [Atıyye] dedi ki: 'Bana baktılar, henüz kıl bitirmemiştim; bunun üzerine [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem beni sağ bıraktı.' Ebû Bekr er-Râzî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Bu haberle şer'î hüküm sabit kılınması caiz değildir; zira bu Atıyye meçhuldür, sadece bu haberle bilinmektedir. Ayrıca lafızları da muhteliftir; nitekim bazı rivayetlerde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinden ustura geçenlerin öldürülmesini emrettiği yer almaktadır. Ayrıca kıl bitirenin öldürülmesinin emredilmesi bülûğa erdiği için değil, kuvvetli olduğu için olabilir; zira kıl bitmesi bedensel kuvvete delalet eder. Şâfiî lehine savunma yapılarak denilmiştir ki: Bu ihtimal, Osman'dan radıyallâhu anh rivayet edilen şu sözle reddedilir; nitekim ona bir çocuk hakkında sorulmuş, o da: 'İzârı yeşerdi mi?' demiştir; bu da durumun sahâbe radıyallâhu anhüm arasında adeta üzerinde ittifak edilmiş bir husus olduğuna delalet eder. Sonra

المشهور عن الشافعي عليه الرحمة جعل ذلك دليلا على البلوغ في حق أطفال الكفار، وتكلف الشافعية في الانتصار له ورد التشنيع عليه بما لا يخفى ما فيه على من راجعه.

Şâfiî'den rahmetullahi aleyh meşhur olan görüş, bunu kâfirlerin çocukları hakkında bülûğa delil saymasıdır. Şâfiîler onu savunmak ve ona yöneltilen kınamayı defetmek için başvurana gizli kalmayacak külfetlere girmişlerdir.

ومن الغريب ما روي عن قوم من السلف أنهم اعتبروا في البلوغ أن يبلغ الإنسان في طوله خمسة أشبار،

Selef'ten bir topluluktan, bülûğda insanın boyunun beş karışa ulaşmasını muteber saydıklarına dair rivayet edilen şey gariptir;

وروي عن علي كرم الله تعالى وجهه أنه قال: إذا بلغ الغلام خمسة أشبار فقد وقعت عليه الحدود يقتص له ويقتص منه.

Ali'den kerremallâhu Teâlâ vecheh şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Çocuk beş karışa ulaştığında had cezaları üzerine uygulanır, onun lehine ve aleyhine kısas yapılır.'

وعن ابن سيرين عن أنس قال: أتي أبوبكر رضي الله تعالى عنه بغلام قد سرق فأمر به فشبر فنقص أنملة فخلى عنه، وبهذا المذهب أخذ الفرزدق في قوله يمدح يزيد بن المهلب:

İbn Sîrîn'den, o da Enes'ten şöyle rivayet etmiştir: Ebû Bekir'e radıyallâhu anh hırsızlık yapmış bir çocuk getirildi. Onun karışlanmasını emretti; bir parmak boğumu eksik çıktı, bunun üzerine onu serbest bıraktı. el-Ferezdak da Yezîd b. el-Mühelleb'i överken söylediği şu beytinde bu mezhebi benimsemiştir:

ما زال مذ عقدت يداه إزاره ... وسما فأدرك خمسة الأشبار

İki eliyle izârını bağladığından ve boy atıp beş karışı bulduğundan beri...

يدني كتائب من كتائب تلتقي ... بالطعن يوم تجاول وغوار

Mücadele ve akın gününde mızrak vuruşlarıyla karşılaşan orduları ordulara yaklaştırıp durdu.

وأكثر الفقهاء لا يقولون به لأن الإنسان قد يكون دون البلوغ ويكون طويلا وفوق البلوغ ويكون قصيرا فلا عبرة بذلك. ولعل الأخبار السابقة لا تصح. وما نقل عن الفرزدق لا يتعين إرادة البلوغ فيه، ومن الناس من قال: إنه أراد بخمسة الأشبار القبر كما قال الآخر:

Fakihlerin çoğu bunu söylemez; çünkü insan bülûğdan küçük olduğu halde uzun boylu, bülûğdan büyük olduğu halde kısa boylu olabilir; dolayısıyla buna itibar edilmez. Önceki haberler muhtemelen sahih değildir. el-Ferezdak'tan nakledilen şeyde de bülûğun kastedildiği kesin değildir. İnsanlardan bazıları onun beş karışla kabri kastettiğini söylemiştir; nitekim diğer şair şöyle demiştir:

عجبا لأربع أذرع في خمسة ... في جوفه جبل أشم كبير

Şaşarım beşe dört arşınlık yere ki / İçinde ulu, yüce büyük bir dağ yatar!

هذا وقرأ الحسن وأبو عمرو في رواية «الحلم» بسكون اللام وهي لغة تميم، وذكر الراغب أن الحلم بالضم والحلم السكون كلاهما مصدر حلم في نومه بكذا بالفتح إذا رآه في المنام يحلم بالضم ولم يخص ذلك بلغة دون أخرى، وعن بعضهم عد حلما بالفتح مصدرا لذلك أيضا، وفي الصحاح الحلم بالضم ما يراه النائم تقول منه: حلم بالفتح واحتلم وتقول حلمت بكذا وحلمته أيضا فيتعدى بالباء وبنفسه قال:

Bununla birlikte Hasan ve bir rivayette Ebû Amr { الْحُلُمَ } kelimesini lâm'ın sükûnu ile okumuştur ki bu Temîm lügatidir. Râgıb; damme ile 'hulüm' ve sükûn ile 'hulm' kelimelerinin her ikisinin de uykusunda bir şey gördüğünde fetha ile 'haleme fî nevmihî bi-kezâ', muzarisi damme ile 'yahlumu' fiilinin masdarı olduğunu zikretmiş ve bunu belli bir lügate tahsis etmemiştir. Bazılarından fetha ile 'halemen' kelimesinin de bunun masdarı sayıldığı nakledilmiştir. es-Sıhâh'ta ise şöyle denmektedir: Damme ile 'el-hulüm', uyuyanın gördüğü şeydir; bundan fetha ile 'haleme' ve 'ihteleme' dersin; hem 'halemtü bi-kezâ' hem de 'halemtühû' dersin; böylece hem bâ ile hem de bizzat geçişli olur. [Şair] şöyle demiştir:

فحلمتها وبنو رفيدة دونها ... لا يبعدن خيالها المحلوم

Onu rüyamda gördüm; oysa Rüfeydeoğulları aramızdaydı... / Rüyada görülen o hayali uzak olmasın!

والحلم بكسر الحاء الأناة تقول منه: حلم الرجل بالضم إذا صار حليما، وفي القاموس الحلم بالضم وبضمتين الرؤيا جمعه أحلام ثم قال: وحلم به وعنه رأى له رؤيا أو رآه في النوم والحلم بالضم والاحتلام الجماع في النوم والاسم الحلم كعنق والحلم بالكسر الأناة والعقل وجمعه أحلام وحلوم اهـ، والظهر أن ما نحن فيه بمعنى الجماع في النوم وهو الاحتلام المعروف ووجه الكناية السابقة عليه ظاهر.

Hâ harfinin kesresi ile 'hılm' ise teenni demektir; adam halîm olduğunda damme ile 'halumer-raculü' dersin. el-Kāmûs'ta ise şöyle denmektedir: Damme ile ve iki damme ile 'hulüm/hulm', rüya demektir; çoğulu 'ahlâm'dır. Sonra şöyle demiştir: 'Haleme bihî ve anhü', onun hakkında bir rüya gördü veya uykusunda onu gördü demektir. Damme ile 'el-hulm' ve 'el-ihtilâm', uykuda cima etmektir; ismi ise 'unuk' vezninde 'el-hulüm'dür. Kesre ile 'el-hılm' ise teenni ve akıldır; çoğulu 'ahlâm' ve 'hulûm' gelir (alıntı bitti). Zahir olan şudur ki buradaki konu uykudaki cima yani bilinen ihtilâmdır; buna dayalı önceki kinaye yönü de açıktır.

وقال الراغب: الحلم زمان البلوغ وسمي الحلم لكونه جديرا صاحبه بالحلم أي الأناة وضبط النفس عن هيجان الغضب وفي النفس منه شيء ثَلاثَ مَرَّاتٍ أي ثلاث أوقات في اليوم والليلة، والتعبير عنها بالمرات للإيذان بأن مدار طلب الاستئذان مقارنة تلك الأوقات لمرور المستأذنين بالمخاطبين لا أنفسها فنصب ثَلاثَ مَرَّاتٍ على الظرفية للاستئذان وهو الذي ذهب إليه الجمهور ويدل على ما ذكر قوله تعالى: مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ إلخ فإن الظاهر أنه في محل النصب أو الجر كما قيل إنه بدل من ثَلاثَ أو من مَرَّاتٍ بدل مفصل من مجمل.

Râgıb şöyle demiştir: 'Hulüm, bülûğ vaktidir; bu çağa erişen kimse hilme yani teenniye ve öfke kabarmasına karşı nefsini zapt etmeye layık olduğu için hulüm diye isimlendirilmiştir'; fakat bu izah pek tatmin edici değildir. { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } “üç defa” yani bir gün ve gecede üç vakit. Bunların 'defalar' lafzıyla ifade edilmesi, izin isteme talebinin dayanağının o vakitlerin bizzat kendileri değil, izin isteyenlerin muhatapların yanına uğramasının o vakitlere rastlaması olduğunu bildirmek içindir. Dolayısıyla { ثَلاثَ مَرَّاتٍ }, izin isteme fiilinin zarfı olarak mansub kılınmıştır; cumhurun gittiği görüş de budur. Buna Allah Teâlâ'nın şu kavli delalet etmektedir: { مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ } “sabah namazından önce” vb. Nitekim zahir olan, bunun nasb veya cer mahallinde olmasıdır; söylendiği gibi { ثَلاثَ } lafzından yahut { مَرَّاتٍ } lafzından mücmelden mufassal olan bir bedeldir.

وجوز أن يكون في محل الرفع على أنه خبر لمبتدأ محذوف أي أحدها من قبل إلخ وهو أيضا يدل على ما ذكرنا، واختار في البحر أن المعنى ثلاث استئذانات كما هو الظاهر فإنك إذا قلت: ضربت ثلاث مرات لا يفهم منه إلا ثلاث ضربات، ويؤيده قوله ﵊ الاستئذان ثلاث، وعليه يكون ثَلاثَ مَرَّاتٍ مفعولا مطلقا للاستئذان ومِنْ قَبْلِ إلخ ظرف له، وشرع الاستئذان من قبل صلاة الفجر لظهور أنه وقت القيام عن المضاجع

Bunun mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması da caiz görülmüştür; yani: 'onlardan biri [sabah namazından] öncedir' vb. Bu da zikrettiğimize delalet eder. el-Bahr'da ise mananın zahir olduğu üzere 'üç izin isteme' olduğu tercih edilmiştir; nitekim: 'Üç defa vurdum' dediğinde bundan sadece 'üç vuruş' anlaşılır. Peygamber'in aleyhisselâm «İzin istemek üçtür» kavli de bunu destekler. Buna göre { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } izin isteme fiilinin mef'ûl-i mutlakı, { مِنْ قَبْلِ } vb. ise onun zarfı olur. Sabah namazından önce izin istemenin meşru kılınması, buranın yataklardan kalkma vakti olduğunun zahir olmasındandır

وطرح ثياب النوم ولبس ثياب اليقظة وكل ذلك مظنة انكشاف العورة. وأيضا كثيرا ما يجنب الشخص ليلا فيغتسل في ذلك الوقت ويستحي من الاطلاع عليه في تلك الحالة ولو مستور العورة وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ أي وحين تخلعون ثيابكم التي تلبسونها في النهار وتحطونها عنكم مِنَ الظَّهِيرَةِ بيان للحين، والظهيرة كما قال الراغب وقت الظهر، وفي القاموس هي حد انتصاف النهار وإنما ذلك في القيظ.

ve uyku elbiselerini çıkarıp uyanıklık elbiselerini giyme vaktidir; bütün bunlar ise avretin açılma ihtimalinin yüksek olduğu durumlardır. Ayrıca kişi çoğunlukla gece cünüp olur ve bu vakitte yıkanır; avreti örtülü olsa bile o haldeyken görülmekten haya eder. { وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ } “ve elbiselerinizi çıkardığınız vakit” yani gündüz giydiğiniz elbiselerinizi üzerinizden çıkarıp bıraktığınız vakit. { مِنَ الظَّهِيرَةِ } “öğle sıcağında” ifadesi vaktin beyanıdır. Râgıb'ın belirttiği gibi 'ez-zahîre' öğle vaktidir. el-Kāmûs'ta ise gün ortası sınırı olduğu ve bunun sadece yaz sıcağında gerçekleştiği belirtilmiştir.

وجوز أن تكون مِنْ أجلية والكلام على حذف مضاف أي وحين تضعون ثيابكم من أجل حر الظهيرة، وفسر بعضهم الظهيرة بشدة الحر عند انتصاف النهار فلا حاجة إلى الحذف وحِينَ عطف على مِنْ قَبْلِ وهو ظاهر على تقدير كونه في محل نصب، وأما على التقديرين الآخرين فيلتزم القول ببناء حين على الفتح وإن أضيف إلى مضارع كما قيل في قوله تعالى: هذا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ [المائدة: ١١٩] على قراءة فتح ميم يوم، والتصريح بمدار الأمر أعني وضع الثياب في هذا الحين دون ما قيل وما بعد لما أن التجرد عن الثياب فيه لأجل القيلولة لقلة زمانها كما ينبىء عنه إيراد الحين مضافا إلى فعل حادث متقض ووقوعها في النهار الذي هو مئنة لكثرة الورود والصدور ومظنة لظهور الأحوال وبروز الأمور ليس من التحقق والاطراد بمنزلة ما في الوقتين المذكورين فإن تحقق المدار فيهما أمر معروف لا يحتاج إلى التصريح به.

{ مِنْ } edatının ta'lil için olması ve sözün mahzuf bir muzâf üzere takdir edilmesi de caiz görülmüştür; yani: 'öğle sıcağından dolayı elbiselerinizi çıkardığınız vakit'. Bazıları ise zahîreyi gün ortasındaki şiddetli sıcak olarak tefsir etmiştir, bu takdirde hazfe gerek kalmaz. { حِينَ } kelimesi { مِنْ قَبْلِ } üzerine matuftur; nasb mahallinde olması takdirinde bu açıktır. Diğer iki takdirde ise, Allah Teâlâ'nın: { هذا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ } [el-Mâide: 119] “Bu, doğrulara doğruluklarının fayda vereceği gündür” kavlinde 'yevm' kelimesinin mîm harfinin fethası kıraatinde söylendiği gibi, muzari fiile muzâf olsa bile hîn kelimesinin fetha üzere mebni kılınması görüşünü benimsemek gerekir. Önceki ve sonraki vakitlerde değil de sadece bu vakitte emrin dayanağının yani elbiseleri çıkarmanın açıkça zikredilmesi şundandır: Buradaki soyunma kaylûle içindir; süresinin kısalığı hasebiyle -ki 'hîn' kelimesinin geçici, yeni meydana gelen bir fiile muzâf kılınarak getirilmesi bunu hissettirmektedir- ve geliş-gidişlerin çokluğu için bir zemin, hallerin ve durumların açığa çıkması için bir ihtimal yeri olan gündüz vaktinde vuku bulması hasebiyle bu, adı geçen iki vakitteki gibi kesin ve süreğen bir konumda değildir; zira o iki vakitte illetin tahakkuku açıkça zikretmeye ihtiyaç duyurmayacak kadar bilinen bir husustur.

وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ضرورة أنه وقت التجرد عن لباس اليقظة والالتحاف بثياب النوم وكثيرا ما يتعاطى فيه مقدمات الجماع وإن كان الأفضل تأخيره لمن لا يغتسل على الفور إلى آخر الليل، ويعلم مما ذكر في حيز بيان حكمة مشروعية الاستئذان في الوقت الأول والوقت الأخير أن المراد بالقبلية والبعدية المذكورتين ليس مطلقهما المتحقق في الوقت الممتد المتخلل بين صلاة الفجر وصلاة العشاء بل المراد بهما طرفا ذلك الوقت الممتد المتصلان اتصالا عاديا بالصلاتين المذكورتين وعدم التعرض للأمر بالاستئذان في الباقي من الوقت الممتد إما لانفهامه بعد الأمر بالاستئذان في الأوقات المذكورة من باب الأولى، وإما لندرة الوارد فيه جدا كما قيل، وقيل إن ذاك لجريان العادة على أن من ورد فيه لا يرد حتى يعلم أهل البيت لما في الورود ودخول البيت فيه من دون إعلام أهله من التهمة ما لا يخفى.

{ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ } “ve yatsı namazından sonra”; zira burası uyanıklık elbisesinden soyunup uyku elbiselerine bürünme vaktidir ve derhal yıkanmayacak kimse için cimaı gecenin sonuna bırakmak daha efdal olsa da çoğunlukla bu vakitte cima ön hazırlıkları yapılır. İlk ve son vakitte izin istemenin meşru kılınış hikmetinin beyanı sadedinde zikredilenlerden anlaşılmaktadır ki, zikredilen öncelik ve sonralıktan kasıt, sabah namazı ile yatsı namazı arasına giren uzatılmış vakitte gerçekleşen mutlak öncelik ve sonralık değildir; bilakis bundan kasıt, bu iki namaza mutat bir şekilde bitişik olan o uzatılmış vaktin iki ucudur. Uzatılmış vaktin geri kalanında izin isteme emrine değinilmemesi ise ya zikredilen vakitlerde izin isteme emrinden sonra evleviyet yoluyla anlaşılmasından ötürüdür ya da söylendiği gibi bu vakitte gelen kimsenin son derece nadir olmasındandır. Bir görüşe göre bu, o vakitte gelen bir kimsenin ev halkına haber vermeden içeri girmeyeceğine dair âdetin cari olmasındandır; zira o vakitte ev halkına bildirmeden içeri girmekte gizli kalmayacak bir töhmet vardır.

وقوله تعالى: ثَلاثُ عَوْراتٍ خبر مبتدأ محذوف، وقوله سبحانه لَكُمْ متعلق بمحذوف وقع صفة له أي هن ثلاث عورات كائنة لكم، والعورة الخلل ومنه أعور الفارس وأعور المكان إذا اختل حاله والأعور المختل العين، وعورة الإنسان سوأته وأصلها كما قال الراغب: من العار وذلك لما يلحق في ظهورها من العار أي المذمة، وضميرهن المحذوف للأوقات الثلاثة، والكلام على حذف مضاف أي هي ثلاث أوقات يختل فيها التستر عادة، وقدر أبو البقاء المضاف قبل ثَلاثَ فقال: أي هي أوقات ثلاث عورات أو لا حذف فيه، وإطلاق العورات على الأوقات المذكورة المشتملة عليها للمبالغة كأنها نفس العورات، والجملة استئناف مسوق لبيان علة طلب الاستئذان في تلك الأوقات.

Allah Teâlâ'nın: { ثَلاثُ عَوْراتٍ } “üç açık vakittir” kavli, mahzuf bir mübtedanın haberidir; Yüce Allah'ın { لَكُمْ } “sizin için” kavli ise onun sıfatı olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; yani: 'onlar sizin için var olan üç avret vaktidir'. Avret açık, gedik demektir; nitekim süvarinin veya mekânın hali bozulduğunda 'a'vera'l-fârisü ve a'vera'l-mekânü', gözü kusurlu olana da 'el-a'ver' denir. İnsanın avreti onun edep yerleridir; Râgıb'ın dediği gibi bunun aslı 'el-âr'dan gelir; bu da onun açığa çıkmasında terettüp eden âr yani kınamadan ötürüdür. Mahzuf olan 'hünne' zamiri bu üç vakte aittir; kelam mahzuf bir muzâf üzeredir; yani: 'onlar kendisinde örtünmenin âdeten bozulduğu üç vakittir'. Ebü'l-Bekâ muzâfı 'selâs' kelimesinden önce takdir ederek şöyle demiştir: Yani: 'onlar üç avretin vakitleridir' yahut bunda hiçbir hazf yoktur; bu avretleri içeren mezkûr vakitlere mübalağa yoluyla sanki bizzat avretlerin kendileriymiş gibi 'avretler' denilmiştir. Cümle, o vakitlerde izin isteme talebinin illetini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır.

وقرأ أبو بكر وحمزة والكسائي «ثلاث» بالنصب على أنه بدل من ثَلاثَ مَرَّاتٍ وجوز أبو البقاء كونه بدلا من الأوقات المذكورة، وكونه منصوبا بإضمار أعني. وقرأ الأعمش «عورات» بفتح الواو وهي لغة هذيل بن مدركة وبني تميم لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ أي على الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم جُناحٌ أي

Ebû Bekir, Hamza ve Kisâî «selâse» (ثلاث) kelimesini, { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } “üç defa” ifadesinden bedel kabul ederek nasb ile okumuşlardır. Ebu’l-Bekâ ise bunun zikredilen vakitlerden bedel olmasını veya [mahzuf] 'a‘nî' (yani şunu kastediyorum) fiilinin takdiriyle mansub olmasını caiz görmüştür. A‘meş ise «averât» (عورات) kelimesini vâv harfinin fethasıyla okumuştur ki bu, Hüzeyl b. Müdrike ve Benî Temîm'in lehçesidir. { لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ } “Ne size ne de onlara” yani sağ ellerinizin mâlik olduklarına ve sizden henüz büluğa ermemiş olanlara “hiçbir vebal yoktur”, { جُناحٌ } “günah” yani

في الدخول بغير استئذان بَعْدَهُنَّ أي بعد كل واحدة من تلك العورات الثلاث وهي الأوقات المتخللة بين كل اثنين منهن، وإيرادها بعنوان البعدية مع أن كل وقت من تلك الأوقات قبل كل عورة من العورات كما أنها بعد أخرى منهن لتوفية حق التكليف والترخيص الذي هو عبارة عن رفعه إذ الرخصة إنما تتصور في فعل يقع بعد زمان وقوع الفعل المكلف كذا في إرشاد العقل السليم، وظاهره أنه لا حرج في الدخول بغير استئذان في الوقت المتخلل بين ما بعد صلاة العشاء وما قبل صلاة الفجر بالمعنى السابق للبعدية والقبلية، ومقتضى ما قدمنا ثبوت الحرج في ذلك فيكون كالمستثنى مما ذكر.

izinsiz girmekte; { بَعْدَهُنَّ } “onlardan sonra” yani bu üç avret vaktinin her birinden sonra; bunlar da her ikisi arasında yer alan vakitlerdir. Bu vakitlerden her biri, diğer bir avret vaktinden sonra olduğu gibi her bir avret vaktinden önce olmasına rağmen 'sonralık' unvanıyla getirilmesi, mükellefiyetin ve mükellefiyeti kaldırmaktan ibaret olan ruhsatın hakkını vermek içindir; zira ruhsat ancak mükellef kılınan fiilin vuku bulduğu zamandan sonra gerçekleşen bir fiilde tasavvur edilir; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle denmiştir. Bunun zahiri şudur: Yatsı namazından sonrası ile sabah namazından öncesi arasında kalan uzatılmış vakitte -öncelik ve sonralığın yukarıda geçen manasına göre- izinsiz girmekte bir günah yoktur; ancak daha önce sunduğumuz izahatın gereği bunda bir sakıncanın sabit olmasıdır; dolayısıyla bu, zikredilenden istisna edilmiş gibi olur.

وكان الظاهر أن يقال: ليس عليهم جناح بعدهن وعدم التعرض لنفي أن يكون على المخاطبين جناح لأن المأمورين ظاهرا فيما تقدم بالاستئذان في العورات الثلاث هم المماليك والمراهقون الأحرار لا غير، وإن اعتبر المأمورون في الحقيقة فيما مر كان الظاهر هاهنا أن يقال: ليس عليكم جناح بعدهن مقتصرا عليه، ولعل اختيار ما في النظم الجليل لرعاية المبالغة في الإذن بترك الاستئذان فيما عدا تلك الثلاث حيث نفي الجناح عن المأمورين به فيها ظاهرا وحقيقة.

Zahir olan, 'onlara bunlardan sonra bir günah yoktur' denilip muhatapların üzerindeki günahın nefyine değinilmemesiydi; çünkü yukarıda üç avret vaktinde zahiren izin istemekle emredilenler başkası değil sadece köleler ve hür mürâhik çocuklardır. Şayet daha önce geçen emirde hakikatte emredilenler dikkate alınsaydı, burada sadece bununla yetinilerek 'size bunlardan sonra bir günah yoktur' denilmesi zahir olurdu. Yüce nazımda bunun tercih edilmesi, belki de bu üç vakit dışındakilerde izin istemeyi terk etmeye ruhsat vermedeki mübalağayı gözetmek içindir; nitekim günah, o vakitlerde izinle zahiren ve hakikaten emrolunan kimselerin her ikisinden de nefyedilmiştir.

والظاهر أن المراد بالجناح الإثم الشرعي، واستشكل بأنه يفهم من الآية ثبوت ذلك للمخاطبين إذا دخل المماليك والذين لم يبلغوا الحلم منهم عليهم من غير استئذان في تلك العورات مع أنه لا تزر وازرة وزر أخرى وثبوته للمماليك والصغار كذلك مع أن الصغار غير مكلفين فلا يتصور في حقهم الإثم الشرعي.

Zahir olan, günahtan kastın şer'î günah olduğudur. Ancak şöyle bir müşkillik ileri sürülmüştür: Köleler ve henüz bülûğa ermemiş olanlar o avret vakitlerinde muhatapların yanına izinsiz girdiklerinde, hiçbir günahkârın başkasının günahını yüklenmeyeceğine dair hükme rağmen muhataplar için bu günahın sabit olduğu; aynı şekilde küçükler mükellef olmadıkları ve haklarında şer'î günah tasavvur olunamayacağı halde bunun köleler ve küçükler için de sabit olduğu ayetten anlaşılmaktadır.

وأجيب بأن ثبوت ذلك لمن ذكر بواسطة المفهوم ولا عبرة به عندنا، وعلى القول باعتباره يمكن أن يكون ثبوته للمخاطبين حينئذ لتركهم تعليمهم والتمكين من الدخول عليهم ويبقى إشكال ثبوته للصغار ولا مدفع له إلا بالتزام القول بأن التكليف يعتمد التمييز ولا يتوقف على البلوغ وهو خلاف ما عليه جمهور الأئمة.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bunun adı geçen kimseler için sabit olması mefhum vasıtasıyladır ve bizim nezdimizde mefhuma itibar edilmez. Muteber sayıldığı görüşüne göre ise, bunun muhataplar için sabit olması o takdirde çocuklara öğretmeyi terk etmelerinden ve yanlarına girmelerine imkân vermelerinden dolayı olabilir. Küçükler için sabit olması müşkilligi ise baki kalır; bunu defetmenin de mükellefiyetin temyize dayandığı ve bülûğa bağlı olmadığı görüşünü benimsemekten başka çaresi yoktur; bu ise cumhur imamların benimsediği görüşe aykırıdır.

ويرد على القول بأن ثبوت ذلك لمن ذكر بواسطة المفهوم بحث لا يخفى. والتزم في الجواب كون المراد بالجناح لإثم العرفي الذي مرجعه ترك الأولى وإلا خلق من حيث المروءة والأدب وجواز ثبوت ذلك للمكلف وغير المكلف مما لا كلام فيه فكأن المعنى ليس عليكم أيها المؤمنون جناح في دخولهم عليكم بعدهن لترككم تعليمهم وتمكينكم إياهم منه المفضي إلى الوقوف على ما تأبى المروءة والغيرة الوقوف عليه ولا عليهم جناح في ذلك لإخلالهم بالأدب المفضي إلى الوقوف على ما تكره ذوو الطباع السليمة الوقوف عليه وينفعلون منه. ولا يأبى ذلك تقدم الأمر السابق ولا في الإرشاد من بيان نكتة إيراد العورات الثلاث بعنوان البعدية بما سمعت فتدبر فإنه دقيق.

Bunun zikredilen kimseler için mefhum yoluyla sabit olduğu görüşüne ise gizli kalmayacak bir itiraz yöneltilir. Cevapta, günahtan kastın mürüvvet ve edep açısından evlayı terk etmeye ve ahlaka aykırılığa raci olan örfî günah olduğu görüşü benimsenmiştir; bunun hem mükellef hem de mükellef olmayan için sabit olabilmesi ise tartışmasız bir husustur. Sanki mana şöyledir: Ey müminler! Onların bu vakitlerden sonra yanınıza girmesinde, mürüvvet ve gayretin muttali olmaktan çekindiği şeylere muttali olmaya yol açacak şekilde onlara öğretmeyi terk etmenizden ve buna imkân vermenizden ötürü size bir günah yoktur; onlara da selim tabiatların muttali olmaktan hoşlanmayacağı ve rahatsız olacağı şeylere muttali olmaya sevk eden edep noksanlığından ötürü bunda bir günah yoktur. Önceki emrin geçmiş olması veya el-İrşâd'da üç avret vaktinin 'sonralık' unvanıyla getirilmesinin nükte beyanında işittiğin hususlar buna engel değildir; bunu etraflıca düşün, zira dakik bir meseledir.

وذهب بعضهم إلى أن قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النور: ٢٧] منسوخ بهذه الآية حيث دلت على جواز الدخول بدون استئذان بعد الأوقات الثلاثة ودل ذلك على خلافه. ومن لم يذهب إليه قال: إنها في الصبيان ومماليك المدخول عليه وآية الاستئذان في الأحرار البالغين ومماليك الغير في حكمهم فلا منافاة ليلتزم النسخ. ثم اعلم أن نفي الجناح بعدهن على من ذكر ليس على عمومه فإنه متى تحقق أو ظن كون أهل البيت على حال يكرهون اطلاع المماليك والمراهقين من الأحرار عليها كانكشاف عورة أحدهم ومعاشرته لزوجته أو أمته إلى غير ذلك لا ينبغي الدخول عليهم بدون استئذان سواء كان ذلك في إحدى العورات الثلاث أو في غيرها والأمر بالاستئذان فيها ونفي الجناح بعدها بناء على العادة الغالبة من كون أهل البيت في الأوقات الثلاث المذكورة على حال يقتضي الاستئذان وكونهم على حال لا يقتضيه في غيرها.

Bazıları Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } [en-Nûr: 27] “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin” kavlinin bu ayetle mensuh olduğu görüşüne varmıştır; zira bu ayet üç vakitten sonra izinsiz girmenin caiz olduğuna delalet ederken, o ayet bunun aksine delalet etmiştir. Bu görüşe varmayanlar ise şöyle demiştir: Bu ayet, çocuklara ve yanına girilen kişinin kölelerine dairdir; istizân ayeti ise bülûğa ermiş hürler hakkındadır, başkasının köleleri de onlar hükmündedir; dolayısıyla neshin kabul edilmesini gerektirecek bir tenakuz yoktur. Sonra bil ki, onlardan sonra adı geçen kimselerden günahın nefyedilmesi mutlak ve umumi değildir; zira ev halkının, hür mürâhiklerin ve kölelerin muttali olmasından hoşlanmayacakları bir halde oldukları -birinin avretinin açık olması, eşiyle veya cariyesiyle baş başa bulunması gibi durumlar- kesinleştiğinde veya zannedildiğinde, gerek üç avret vaktinde gerekse diğer vakitlerde olsun yanlarına izinsiz girmek uygun olmaz. O vakitlerde izin isteme emri ve sonrasında günahın nefyedilmesi; ev halkının zikredilen üç vakitte izin istemeyi gerektirecek bir halde, diğer vakitlerde ise bunu gerektirmeyecek bir halde bulunmalarına dair galip âdete binaendir.

هذا وفي الآية توجيه آخر ذكره أبو حيان وظاهر صنيعه اختياره وعليه اقتصر أبو البقاء هو أن التقدير ليس عليكم ولا عليهم جناح بعد استئذانهم فيهن فحذف الفاعل وحرف الجر فبقي بعد استئذانهن ثم حذف المصدر فصار بعدهن، وعليه تقل مؤونة الكلام في الآية إلا أنه خلاف الظاهر جدا. والجمهور على ما سمعت أولا في معناها، والظاهر أن الجملة على القراءتين السابقتين في ثلاث مستأنفة مسوقة لتقرير ما قبلها، وفي الكشاف أنها إذا رفع ثَلاثَ كانت في محل رفع على الوصف. والمعنى هن ثلاث مخصوصة بالاستئذان وإذا نصب لم يكن لها محل وكانت كلاما مقررا للاستئذان في تلك الأحوال خاصة، وقال في ذلك صاحب التقريب: إن رفع الحرج وراء الأوقات الثلاثة مقصود في نفسه فإذا وصف به ثَلاثُ عَوْراتٍ نصبا وهو بدل من ثلاث مرات كان التقدير ليستأذنكم هؤلاء في ثلاث عورات مخصوصة بالاستئذان. ويدفعه وجوه مستفادة من علم المعاني. أحدها اشتراط تقدم علم السامع بالوصف وهو منتف إذ لم يعلم إلا من هذا. والثاني جعل الحكم المقصود وصفا للظرف فيصير غير مقصود. والثالث أن الأمر بالاستئذان في المرات الثلاث حاصل وصفت بأن لا حرج وراءها أو لم توصف فيضيع الوصف. وأما إذا وصف المرفوع فيزول الدوافع لأنه ابتداء تعليم أي هن ثلاث مخصوصة بالاستئذان وصفة للخبر المقصود ولم يتقيد أمر الاستئذان به فليتأمل فإنه دقيق جليل انتهى، وتعقب بأن الوجهين الأخيرين ساقطان لا طائل تحتهما والأول هو الوجه. فإن قيل: هو مشترك الإلزام قيل: قد تقدم في قوله تعالى: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ ما يرشد إلى العلم بذلك وليست الجملة الأخيرة من أجزائه كما هي كذلك على فرض جعلها صفة للبدل ولا يحتاج مع هذا إلى حديث أن رفع الحرج وراء الأوقات الثلاثة مقصود في نفسه بل قيل هو في نفسه ليس بشيء فقد قال الطيبي: إن المقصود الأولى الاستئذان في الأوقات المخصوصة ورفع الحرج في غيرها تابع له لقول المحدث رضي الله تعالى عنه لوددت أن الله ﷿ نهى آباءنا وخدمنا عن الدخول علينا في هذه الساعة إلا بإذن ثم انطلق إلى النبي ﷺ وقد نزلت الآية. وفي الكشف أنه جيء به أي بالكلام الدال على رفع الحرج أعني لَيْسَ عَلَيْكُمْ إلخ على رفع ثَلاثَ مؤكدا للسالف على طريق الطرد والعكس وكذلك إذا نصب وجعل استئنافا وأما إذا جعل وصفا فيفوت هذا المعنى. وهذا أيضا من الدوافع انتهى فتأمل ولا تغفل.

Bununla birlikte ayette Ebû Hayyân'ın zikrettiği, tutumundan tercih ettiği anlaşılan ve Ebü'l-Bekâ'nın da onunla yetindiği başka bir yorum daha vardır; o da takdirin şöyle olmasıdır: 'Onların bu vakitlerde izin istemelerinden sonra ne size ne de onlara bir günah vardır'; böylece fail ve harf-i cer hazfedilmiş, geriye 'ba'de isti'zânihinne' kalmış, sonra masdar da hazfedilerek 'ba'dehünne' olmuştur. Buna göre ayetteki sözün külfeti azalır; ancak bu zahire son derece aykırıdır. Cumhur ise manası hakkında ilk işittiğin görüş üzeredir. Zahir olan, 'selâs' kelimesindeki iki kıraate göre de cümlenin önceki kısmı pekiştirmek üzere sevk edilmiş bir müste'nefe cümle olmasıdır. el-Keşşâf'ta ise { ثَلاثَ } merfû okunduğunda cümlenin sıfat olarak ref mahallinde olduğu belirtilmiştir. Mana: 'Onlar izin istemeye mahsus üç vakittir.' Mansub okunduğunda ise iraptan mahalli olmaz ve sadece o hallerde izin istemeyi pekiştiren bir söz olur. et-Takrîb sahibi bu konuda şöyle demiştir: Üç vaktin haricinde zorluğun kaldırılması bizzat maksuttur; dolayısıyla { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } ifadesinden bedel olan { ثَلاثُ عَوْراتٍ } nasb ile sıfat kılındığında takdir şöyle olur: 'Bunlar izin istemeye mahsus üç avret vaktinde sizden izin istesinler.' Bunu ise meânî ilminden elde edilen gerekçeler reddeder. Birincisi: Dinleyicinin sıfatı önceden bilmesi şartıdır ki bu şart burada yoktur, çünkü bu ancak buradan öğrenilmiştir. İkincisi: Maksud olan hükmün zarfa sıfat yapılmasıdır ki bu durumda maksud olmaktan çıkar. Üçüncüsü: Üç defada izin isteme emri, arkasında güçlük olmadığı sıfatıyla nitelense de nitelenmese de zaten hasıldır, dolayısıyla sıfat zayi olur. Merfû olarak vasıflandığında ise bu itirazlar kalkar; çünkü bu yeni bir öğretmedir, yani: 'Onlar izin istemeye mahsus üç vakittir' ve maksud haberin sıfatıdır, izin isteme emri de onunla kayıtlanmamıştır; o halde iyice düşünülsün, zira dakik ve yüce bir meseledir (alıntı bitti). Buna şöyle itiraz edilmiştir: Son iki gerekçe tutarsız ve değersizdir, asıl gerekçe ise birincisidir. Şayet: 'Bu her iki durum için de geçerli bir bağlayıcılıktır' denilirse, şöyle cevap verilir: Allah Teâlâ'nın: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ } kavlinde bunu bilmeye irşad eden husus daha önce geçmiştir ve son cümle, bedelin sıfatı kılınması faraziyesinde olduğu gibi onun cüzlerinden değildir. Bununla birlikte, üç vaktin haricinde zorluğun kaldırılmasının bizzat maksud olduğu sözüne de gerek yoktur; bilakis bunun kendi içinde bir kıymeti olmadığı söylenmiştir. Nitekim et-Tîbî şöyle demiştir: 'Asıl maksud özel vakitlerde izin istemektir; diğer vakitlerde zorluğun kaldırılması ise ona tabidir; zira muhaddes radıyallâhu anh: «Keşke Allah azze ve celle babalarımıza ve hizmetçilerimize bu saatte yanımıza izinle girmeyi emretseydi» demiş, sonra Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gitmiş ve ayet inmiş bulunmaktaydı.' el-Keşf'te ise şöyle denmiştir: Zorluğun kaldırılmasına delalet eden söz yani { لَيْسَ عَلَيْكُمْ } vb., { ثَلاثَ } kelimesinin ref'i üzere getirilmiş olup tard ve aks yoluyla öncekini pekiştiricidir; aynı şekilde mansub okunup istînâf kılındığında da böyledir; fakat sıfat kılındığında bu mana kaybolur. Bu da itiraz gerekçelerindendir (alıntı bitti). O halde düşün ve gaflete düşme!

وقوله تعالى: طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ خبر مبتدأ محذوف أي هم طوافون والجملة استئناف ببيان العذر المرخص في ترك الاستئذان وهو المخالطة الضرورية وكثرة المداخلة. وفيه دليل على تعليل الأحكام الشرعية وكذا في الفرق بين الأوقات الثلاثة وغيرها بأنها عورات. وقوله ﷿: بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ جوز أن يكون مبتدأ وخبرا ومتعلق الجار كون خاص حذف لدلالة ما قبله عليه أي بعضكم طائف على بعض، وجوز أن يكون معمولا لفعل محذوف أي يطوف بعضكم على بعض، وقال ابن عطية بَعْضُكُمْ بدل من طَوَّافُونَ، وتعقبه في البحر بأنه إن أراد أنه بدل من طَوَّافُونَ نفسه فلا يجوز لأنه يصير التقدير هم بعضكم على بعض وهو معنى لا يصح وإن أراد أنه بدل من الضمير فيه فلا يصح أيضا إن قدر الضمير ضمير غيبة لتقديرهم لأنه يصير التقدير هم يطوف بعضكم على بعض وإن جعل التقدير أنتم يطوف عليكم بعضكم على بعض فيدفعه أن عَلَيْكُمْ يدل على أنهم هم المطوف عليهم وأنتم طوافون يدل على أنهم طائفون فيتعارضان، وقيل: يقدر أنتم طوافون ويراد بأنتم المخاطبون والغيب من المماليك والصبيان وهو كما ترى، وجوز أبو البقاء كون الجملة بدلا من التي قبلها وكونها مبينة مؤكدة، ولا يخفى عليك ما تضمنته من جبر قلوب المماليك بجعلهم بعضا من المخاطبين وبذلك يقوى أمر العلية. وقرأ ابن أبي عبلة «طوافين» بالنصب على الحال من ضمير عليهم كَذلِكَ إشارة إلى مصدر الفعل الذي بعد على ما مر تفصيله في تفسير قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın: { طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ } “yanınızda çokça dolaşırlar” kavli mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'onlar çokça dolaşanlardır'. Cümle, izin istemeyi terk etmeye ruhsat veren mazereti beyan eden bir istînâftır; o mazeret de zaruri birliktelik ve sıkça girip çıkmadır. Bunda şer'î hükümlerin ta'liline delil vardır; aynı şekilde üç vakit ile diğerlerinin arasının onların avret olmasıyla ayrılmasında da buna delil vardır. Azze ve celle olan Allah'ın: { بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ } “birbirinizin yanına” kavlinin mübteda ve haber olması caiz görülmüştür; car-mecrurun müteallakı ise önceki ifadenin delaletinden ötürü mahzuf olan özel bir kevn/varlıktır; yani: 'bir kısmınız diğer bir kısmın etrafında dolaşmaktadır'. Mahzuf bir fiilin mef'ûlü olması da caiz görülmüştür; yani: 'bir kısmınız diğer bir kısmın etrafında dolaşır'. İbn Atıyye { بَعْضُكُمْ } lafzının { طَوَّافُونَ } kelimesinden bedel olduğunu söylemiştir. el-Bahr'da ise buna şöyle itiraz edilmiştir: Şayet bizzat { طَوَّافُونَ } kelimesinden bedel olduğunu kastediyorsa bu caiz olmaz; çünkü o takdirde takdir: 'onlar birbirinizin yanındadır' şeklinde olur ki bu sahih olmayan bir manadır. Şayet oradaki zamirden bedel olduğunu kastediyorsa; 'hüm' takdiriyle o zamiri gaib zamiri sayarsa bu da sahih olmaz; çünkü o takdirde takdir: 'onlar, birbiriniz etrafında dolaşır' şeklinde olur. Şayet takdiri: 'siz, birbiriniz üzerinizde dolaşır' kılarsa; { عَلَيْكُمْ } lafzının etraflarında dolaşılanların onlar olduğuna, 'siz çokça dolaşanlarsınız' ifadesinin ise dolaşanların onlar olduğuna delalet etmesi bunu reddeder, böylece birbiriyle çelişir. Şöyle de denilmiştir: 'Siz çokça dolaşanlarsınız' şeklinde takdir edilir ve 'siz' ile hem muhataplar hem de köleler ve çocuklardan oluşan gâibler kastedilir; bu ise gördüğün gibidir. Ebü'l-Bekâ bu cümlenin öncekinden bedel olmasını yahut açıklayıcı ve pekiştirici olmasını caiz görmüştür. Kölelerin muhataplardan bir parça kılınarak gönüllerinin alınmasını içermesi sana gizli kalmaz; bununla gerekçelendirme yönü de kuvvetlenir. İbn Ebî Able { طَوَّافُونَ } kelimesini { عَلَيْكُمْ } zamirinden hal olarak nasb ile okumuştur. { كَذلِكَ } “İşte böylece” ifadesi, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tefsirinde ayrıntısı geçtiği üzere sonraki fiilin masdarına işarettir:

وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [البقرة: ١٤٣] وفي غيره أيضا أي مثل ذلك التبيين يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ الدالة على ما فيه نفعكم وصلاحكم أي ينزلها مبينة واضحة الدلالة لا أنه سبحانه يبينها بعد أن لم تكن كذلك، وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصحيح لما مر غير مرة، وقيل: يبين علل الأحكام. وتعقب بأنه ليس بواضح مع أنه مؤد إلى تخصيص الآيات بما ذكر هاهنا.

{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [el-Bakara: 143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” ve diğer yerlerdeki gibi; yani: İşte o açıklama gibi { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah size ayetleri açıklar”; menfaatinize ve salahınıza delalet eden ayetleri [açıklar], yani onları önceden öyle değilken sonradan açıklamak şeklinde değil, açıklanmış ve delaleti apaçık olarak indirir. Car ve mecrûrun sahih mef'ûlün önüne geçirilmesi defalarca geçen nüktelerden ötürüdür. Bir görüşe göre: Hükümlerin illetlerini açıklar. Buna, açık olmadığı ve buradaki ayetlerin sadece zikredilenlere tahsis edilmesine yol açtığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir.

وَاللَّهُ عَلِيمٌ مبالغ في العلم بجميع المعلومات فيعلم أحوالكم حَكِيمٌ في جميع أفاعيله فيشرع لكم ما فيه صلاحكم معاشا ومعادا.

{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah hakkıyla bilendir”, bilinen her şeyi bilmede son derece ilim sahibidir, dolayısıyla hallerinizi bilir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, bütün fiillerinde hikmet sahibidir, dolayısıyla dünyada ve ahirette salahınıza olan hükümleri sizin için meşru kılar.

وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ لما بين سبحانه آنفا حكم الأطفال من أنهم لا يحتاجون إلى الاستئذان في غير الأوقات الثلاثة عقب جل وعلا ببيان حالهم إذا بلغوا دفعا لما عسى أن يتوهم أنهم وإن كانوا أجانب ليسوا كسائر الأجانب بسبب اعتيادهم الدخول فاللام في الْأَطْفالُ للعهد إشارة إلى الذين لم يبلغوا الحلم المجعولين قسيما للمماليك أي إذا بلغ الأطفال الأحرار الأجانب فَلْيَسْتَأْذِنُوا إذا أرادوا الدخول عليكم كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أي الذين ذكروا من قبلهم في قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النور: ٢٧] وجوز أن تكون القبلية باعتبار الوصف لا باعتبار الذكر في النظم الجليل بقرينة ذكر البلوغ وحكم الطفولية أي الذين بلغوا من قبلهم. وأخرج هذا ابن أبي حاتم عن مقاتل وزعم بعضهم أنه أظهر.

{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ } “Çocuklarınız ergenlik çağına erdikleri zaman”; Yüce Allah az önce çocukların üç vakit dışındakilerde izin istemeye muhtaç olmadıklarına dair hükmünü beyan edince, yabancı olsalar bile içeri girmeye alışkın olmaları sebebiyle diğer yabancılar gibi olmadıkları zannını bertaraf etmek üzere hemen ardından bülûğa erdiklerindeki hallerinin beyanını getirdi. { الْأَطْفالُ } kelimesindeki harf-i tarif ahd içindir; kölelerin karşıtı kılınan 'henüz bülûğa ermemiş olanlar'a işarettir; yani: Hür yabancı çocuklar ergenliğe ulaştıklarında; { فَلْيَسْتَأْذِنُوا } “izin istesinler” yanınıza girmek istedikleri vakit; { كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi” yani Allah Teâlâ'nın şu kavlinde kendilerinden önce zikredilen kimseler gibi: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } [en-Nûr: 27] “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp halkına selam vermedikçe girmeyin”. Önceliğin, bülûğun ve çocukluk hükmünün zikredilmesi karinesiyle yüce nazımdaki zikrediliş itibarıyla değil, vasıf itibarıyla olması da caiz görülmüştür; yani: 'kendilerinden önce bülûğa erenler'. Bunu İbn Ebî Hâtim Mukātil'den rivayet etmiş ve bazısı bunun daha zahir olduğunu iddia etmiştir.

وتعقب بأن المراد بالتشبيه بيان كيفية استئذان هؤلاء وزيادة إيضاحه ولا يتسنى ذلك إلا بتشبيهه باستئذان المعهودين عند السامع، ولا ريب في أن بلوغهم قبل بلوغ هؤلاء مما لا يخطر ببال أحد وإن كان الأمر كذلك في الواقع وإنما المعهود المعروف ذكرهم قبل ذكرهم، فالمعنى فليستأذنوا استئذانا كائنا مثل استئذان المذكورين قبلهم بأن يستأذنوا في جميع الأوقات ويرجعوا إن قيل لهم ارجعوا حسبما فصل فيما سلف، وكون المراد بالأطفال الأطفال الأحرار الأجانب قد ذهب إليه غير واحد، وقال بعض الأجلة: المراد بهم ما يعم الأحرار والمماليك فيجب الاستئذان على من بلغ من الفريقين وأوجب هذا استئذان العبد البالغ على سيدته لهذه الآية، وقال في البحر مِنْكُمُ أي من أولادكم وأقربائكم.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Benzetmeden maksat bunların izin isteme keyfiyetini beyan etmek ve bunu daha da açıklığa kavuşturmaktır; bu da ancak dinleyicinin bildiği kimselerin izin istemesine benzetmekle mümkün olur. Vakıada durum böyle olsa bile onların bunlardan önce bülûğa ermiş olmalarının kimsenin aklına gelmeyeceğinde şüphe yoktur; bilinen ve mezkûr olan şey ise onların zikrinin bunların zikrinden önce gelmiş olmasıdır. Dolayısıyla mana şöyledir: Kendilerinden önce zikredilenlerin izin istemesi gibi bir izin istemeyle izin istesinler; şöyle ki: daha önce açıklandığı üzere her vakitte izin istesinler ve kendilerine 'dönün' denilirse geri dönsünler. Çocuklardan kastın hür yabancı çocuklar olduğu görüşüne birden çok âlim gitmiştir. Bazı büyük âlimler ise şöyle demiştir: Onlardan kasıt hürleri ve köleleri kapsayan umumi manadır; dolayısıyla iki zümreden de bülûğa eren kimseye izin istemek vacip olur. Bu görüş, bu ayetten ötürü bülûğa eren kölenin hanım efendisinin yanına girerken izin istemesini vacip kılmıştır. el-Bahr'da: { مِنْكُمْ } “sizden” yani evlatlarınızdan ve akrabalarınızdan [olanlar] denilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم نحو هذا التفسير عن سعيد بن جبير. وأخرج عن سعيد بن المسيب أنه قال: يستأذن الرجل على أمه فإنما نزلت وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ في ذلك. وأخرج سعيد بن منصور والبخاري في الأدب وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه عن عطاء أنه سأل ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أأستأذن على أختي؟ قال: نعم قلت: إنها في حجري وأنا أنفق عليها وإنها معي في البيت أأستأذن عليها؟ قال: نعم إن الله تعالى يقول: لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ الآية فلم يأمر هؤلاء بالاستئذان إلا في العورات الثلاث وقال تعالى: وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فالإذن واجب على خلق الله تعالى أجمعين، وروي عنه رضي الله تعالى عنه أنه قال: آية لا يؤمن بها أكثر الناس آية الإذن وإني لآمر جارتي يعني زوجته أن تستأذن عليّ، وعن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه عليكم أن تستأذنوا على آبائكم وأمهاتكم وأخواتكم، ونقل عن بعضهم أن وجوب الاستئذان المستفاد من الأمر الدال عليه في الآية منسوخ وأنكر ذلك سعيد بن جبير روي عنه يقولون: هي منسوخة لا والله ما هي منسوخة ولكن الناس تهاونوا بها، وعن الشعبي ليست منسوخة فقيل له: إن الناس لا يعملون بها فقال: الله تعالى المستعان، وقيل: ذلك مخصوص بعدم الرضا وعدم باب يغلق كما كان في العصر الأول كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ الكلام فيه كالذي سبق، والتكرير

İbn Ebî Hâtim bu tefsirin benzerini Saîd b. Cübeyr'den rivayet etmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kişi annesinin yanına girerken izin ister; nitekim { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ } “Çocuklarınız ergenlik çağına erdikleri zaman” ayeti ancak bunun hakkında inmiştir.' Saîd b. Mansûr, el-Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye Atâ'dan rivayet etmişlerdir ki o, İbn Abbâs'a radıyallâhu anhümâ: 'Kız kardeşimin yanına girerken izin isteyeyim mi?' diye sordu. O: 'Evet' dedi. Ben: 'O benim himayemdedir, nafakasını ben temin ediyorum ve benimle aynı evdedir; yine de yanına girerken izin isteyeyim mi?' dedim. O: 'Evet; Allah Teâlâ: { لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ } “Sağ ellerinizin mâlik olduğu kimseler ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar izin istesin” ayetinde bunlara ancak üç avret vaktinde izin istemeyi emretti. Allah Teâlâ: { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Çocuklarınız ergenlik çağına erdikleri zaman, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler” buyurdu. Dolayısıyla izin istemek Allah Teâlâ'nın bütün kullarına vaciptir' dedi. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh şöyle dediği de rivayet edilmiştir: 'İnsanların çoğunun amel etmediği ayet, izin isteme ayetidir; ben cariyeme (yani hanımına) bile yanıma girerken izin istemesini emrederim.' İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh: 'Babalarınızın, annelerinizin ve kız kardeşlerinizin yanına girerken izin istemeniz gerekir' dediği rivayet edilmiştir. Bazılarından, ayetteki emirden anlaşılan izin isteme vücubunun mensuh olduğu nakledilmiştir; Saîd b. Cübeyr ise bunu inkâr etmiş ve ondan şöyle rivayet edilmiştir: 'Onun mensuh olduğunu söylüyorlar; hayır, vallahi o mensuh değildir, fakat insanlar onu gevşek tuttular.' Şa'bî'den de onun mensuh olmadığı rivayet edilmiş, kendisine: 'İnsanlar onunla amel etmiyor' denilince: 'Allah Teâlâ'dan yardım dilenir' demiştir. Bir görüşe göre: Bu durum, rızanın bulunmaması ve ilk devirde olduğu gibi kilitlenecek bir kapının bulunmaması haliyle kayıtlıdır. { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir”; buradaki söz daha önce geçen gibidir; tekrar ise

للتأكيد والمبالغة في طلب الاستئذان، وإضافة الآيات إلى ضمير الجلالة لتشريفها وهو مما يقوي أمر التأكيد والمبالغة وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ أي العجائز وهو جمع قاعد كحائض وطامث فلا يؤنث لاختصاصه ولذا جمع على فواعل لأن التاء فيه كالمذكورة أو هو شاذ، قال ابن السكيت: امرأة قاعد قعدت عن الحيض، وقال ابن قتيبة: سميت العجائز قواعد لأنهن يكثرن القعود لكبر سنهن، وقال ابن ربيعة: لقعودهن عن الاستمتاع حيث أيسن ولم يبق لهن طمع في الأزواج فقوله تعالى: اللَّاتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً أي لا يطمعن فيه لكبرهن صفة كاشفة فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ أي الثياب الظاهرة التي لا يفضي وضعها لكشف العورة كالجلباب والرداء والقناع الذي فوق الخمار.

tekit ve izin isteme talebinde mübalağa içindir. Ayetlerin lafza-i celâle zamirine izafe edilmesi ise onları şereflendirmek içindir ki bu da tekit ve mübalağa hususunu kuvvetlendirir. { وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan evde oturup kalmış olanlar” yani yaşlı kadınlar. Bu, 'hâiz' ve 'tâmis' gibi 'kāid' kelimesinin çoğuludur; kadına mahsus olduğu için müennes kılınmaz, bu yüzden 'fevâil' vezninde çoğul yapılmıştır; zira oradaki tâ harfi zikredilmiş gibidir yahut bu şâzdır. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: 'İmraetün kāid; hayızdan kesilmiş kadındır.' İbn Kuteybe şöyle demiştir: 'Yaşlı kadınlara, yaşlarının büyüklüğü sebebiyle çokça oturdukları için kavâid denilmiştir.' İbn Rebîa ise şöyle demiştir: 'Ümitleri kesildiği ve erkeklerde onlara rağbet kalmadığı için cinsellikten geri kaldıklarından dolayıdır.' Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { اللَّاتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً } “evlenme ümidi kalmayanlar” yani yaşlılıklarından ötürü buna rağbet etmeyenler kavli açıklayıcı bir sıfattır. { فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ } “elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur” yani cilbâb, ridâ ve başörtüsünün üzerindeki örtü gibi çıkarılması avretin açılmasına yol açmayan dış giysilerini [çıkarmalarında].

وأخرج ابن المنذر عن ميمون بن مهران أنه قال: في مصحف أبيّ بن كعب ومصحف ابن مسعود «فليس عليهن جناح أن يضعن جلابيبهن» وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن مسعود وابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنهما كانا يقرآن كذلك، ولعله لذلك اقتصر بعض في تفسير الثياب على الجلباب، والجملة خبر الْقَواعِدُ والفاء إما لأن اللام في القواعد موصولة بمعنى اللاتي وإما لأنها موصوفة بالموصول. وقوله تعالى: غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ حال، وأصل التبرج التكلف في إظهار ما يخفى من قولهم: سفينة بارج لا غطاء عليها، والبرج سعة العين بحيث يرى بياضها محيطا بسوادها كله لا يغيب منه شيء، وقيل: أصله الظهور من البرج أي القصر ثم خص بأن تتكشف المرأة للرجال بإبداء زينتها وإظهار محاسنها، وليست الزينة مأخوذة في مفهومه حتى يقال: إن ذكر الزينة من باب التجريد، والظاهر أن الباء للتعدية، وقيل زائدة في المفعول لأنهم يفسرون التبرج بمتعد، ففي القاموس تبرجت أظهرت زينتها للرجال وفيه نظر، والمراد بالزينة الزينة الخفية لسبق العلم باختصاص الحكم بها ولما في لفظ التبرج من الإشعار، والتنكير لإفادة الشياع وأن زينة ما وإن دقت داخلة في الحكم أي غير مظهرات زينة مما أمر بإخفائه في قوله تعالى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ [النور: ٣١] .

İbnü'l-Münzir Meymûn b. Mihrân'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Übey b. Ka'b ve İbn Mes'ûd'un mushafında 'elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur' ifadesi «dış örtülerini çıkarmalarında onlara bir günah yoktur» şeklindedir. İbn Ebî Hâtim İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ onların da böyle okuduklarını rivayet etmiştir. Bazılarının elbiseleri sadece cilbâb ile tefsir etmesi de belki bu sebepledir. Bu cümle { الْقَواعِدُ } kelimesinin haberidir; fâ harfi ise ya 'kavâid'deki lâm'ın 'ellâtî' manasında ism-i mevsûl olmasından yahut mevsûl ile sıfatlanmış olmasındandır. Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ } “ziynetlerini teşhir etmeksizin” kavli hâldir. Teberrücün aslı, 'üstü örtüsüz gemi' anlamındaki 'sefînetün bâric' sözünden hareketle gizli olan şeyi açığa çıkarmada külfete girmektir. 'el-Berec' ise göz akının siyahını tamamen çevreleyip hiçbir yerini gizlemeyecek şekilde gözün geniş olmasıdır. Bir görüşe göre bunun aslı 'el-burc' yani köşkten açığa çıkmaktır; sonra kadının ziynetini ve güzelliklerini göstererek erkeklere açılmasına tahsis edilmiştir. Ziynet, teberrüc kavramının tanımına dahil değildir ki ziynetin zikredilmesinin tecrit babından olduğu söylensin. Zahir olan, bâ harfinin geçişlilik için olduğudur; teberrücü müteaddi fiille tefsir ettikleri için mef'ûlde zâid olduğu da söylenmiştir; nitekim el-Kāmûs'ta 'teberrecet: ziynetini erkeklere gösterdi' denilmiştir ki bu tartışmalıdır. Ziynetten kasıt gizli ziynettir; zira hükmün buna mahsus olduğu önceden bilinmektedir ve teberrüc lafzında da buna dair bir hissettirme vardır. Tenvin ise yaygınlık ifade etmek ve ne kadar ince olursa olsun herhangi bir ziynetin hükme dahil olduğunu belirtmek içindir; yani Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } [en-Nûr: 31] “ziynetlerini göstermesinler” kavlinde gizlenmesi emredilen şeylerden hiçbir ziyneti açığa vurmayanlar [olarak].

وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ بترك الوضع والتستر كالشواب خَيْرٌ لَهُنَّ من الوضع لبعده من التهمة فلكل ساقطة لاقطة، وذكر ابن المنير للآية معنى استحسنه الطيبي فقال: يظهر لي والله تعالى أعلم أن قوله تعالى: غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ من باب: «على لا حب لا يهتدى بمناره» أي لا منار فيه فيهتدى به وكذلك المراد والقواعد من النساء لا زينة لهن فيتبرجن بها لأن الكلام فيمن هن بهذه المثابة، وكأن الغرض من ذلك أن هؤلاء استعفافهن عن وضع الثياب خير لهن فما ظنك بذوات الزينة من الشواب، وأبلغ ما في ذلك أنه جعل عدم وضع الثياب في حق القواعد من الاستعفاف إيذانا بأن وضع الثياب لا مدخل له في العفة هذا في القواعد فكيف بالكواعب وَاللَّهُ سَمِيعٌ مبالغ في سمع جميع ما يسمع فيسمع بما يجري بينهن وبين الرجال من المقاولة عَلِيمٌ فيعلم سبحانه مقاصدهن. وفيه من الترهيب ما لا يخفى.

{ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ } “İffetli davranmaları” [dış elbiselerini] çıkarmayı terk edip genç kadınlar gibi örtünmeleri; { خَيْرٌ لَهُنَّ } “kendileri için daha hayırlıdır” çıkarmaktan [daha hayırlıdır]; çünkü töhmetten daha uzaktır; zira her düşenin bir toplayıcısı vardır. İbnü'l-Münîyir bu ayet için et-Tîbî'nin de beğendiği bir mana zikrederek şöyle demiştir: 'Bana öyle geliyor ki -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir- Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ } kavli, «üzerinde işaret taşı bulunmayan apaçık yolda» sözü kabilindendir; yani onda hidayet bulunacak işaret taşı yoktur. Aynı şekilde buradaki mana da şudur: Yaşlı kadınların teberrüc yapacakları bir ziynetleri yoktur; zira söz bu konumda olanlar hakkındadır. Sanki bundan maksat şudur: Bunların dahi elbiselerini çıkarmaktan kaçınıp iffetli davranmaları kendileri için daha hayırlı olduğuna göre, artık genç ve ziynet sahibi kadınlar hakkında ne düşünürsün! Buradaki en beliğ nükte; yaşlı kadınlar hakkında elbiseyi çıkarmamayı iffetli davranmaktan sayarak, elbiseyi çıkarmanın iffetle bir ilgisi olmadığını hissettirmesidir. Bu durum yaşlı kadınlar hakkında böyle ise göğüsleri tomurcuklanmış genç kızlar hakkında nasıldır!' { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”, işitilen her şeyi işitmede son derece kâmildir; dolayısıyla onlarla erkekler arasında geçen konuşmaları işitir; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, Yüce Allah onların niyetlerini bilir. Bunda gizli kalmayacak bir sakındırma ve korkutma vardır.

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ في كتاب الزهراوي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن هؤلاء الطوائف كانوا يتحرجون من مؤاكلة الأصحاء حذارا من استقذارهم إياهم وخوفا من تأذيهم بأفعالهم وأوضاعهم فنزلت. وقيل: كانوا يدخلون على الرجل لطلب الطعام فإذا لم يكن عنده ما يطعمهم ذهب بهم إلى بيوت آبائهم وأمهاتهم أو إلى بعض من سماهم الله تعالى في الآية الكريمة فكانوا يتحرجون من ذلك ويقولون: ذهب بنا إلى بيت غيره ولعل أهله كارهون لذلك. وكذا كانوا يتحرجون من الأكل من أموال الذين كانوا إذا خرجوا إلى الغزو وخلفوا هؤلاء الضعفاء في بيوتهم ودفعوا إليهم مفاتيحها وأذنوا لهم أن يأكلوا مما فيها مخافة أن لا يكون إذنهم عن طيب نفس منهم.

{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ } “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya da bir güçlük yoktur”. ez-Zehrâvî'nin kitabında İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre, bu zümreler sağlıklı kimselerin kendilerinden iğrenmesinden çekinerek ve fiil ile durumlarıyla onlara eziyet vermekten korkarak onlarla birlikte yemek yemekten çekinirlerdi; bunun üzerine bu ayet indi. Bir görüşe göre: Onlar yemek istemek için bir adamın yanına girerlerdi; onun yanında kendilerine yedirecek bir şey olmadığında onları babalarının, annelerinin yahut Allah Teâlâ'nın yüce ayette ismini saydığı kimselerden bazılarının evlerine götürürdü; onlar da bundan çekinir ve: 'Bizi başkasının evine götürdü, belki de ev halkı bundan hoşlanmıyordur' derlerdi. Aynı şekilde savaşa çıktıklarında bu zayıfları evlerinde bırakan, evlerin anahtarlarını onlara teslim edip içindekilerden yemelerine izin veren kimselerin mallarından -izinlerinin gönül rızasıyla olmamasından korkarak- yemekten de çekinirlerdi.

وكان غير هؤلاء أيضا يتحرجون من الأكل في بيوت غيرهم، فعن عكرمة كانت الأنصار في أنفسها قزازة فكانت لا تأكل من البيوت الذي ذكر الله تعالى، وقال السدي: كان الرجل يدخل بيت أبيه أو بيت أخيه أو أخته فتتحفه المرأة بشيء من الطعام فيتحرج لأجل أنه ليس ثم رب البيت، والحرج لغة كما قال الزجاج الضيق من الحرجة وهو الشجر الملتف بعضه ببعض لضيق المسالك فيه، وقال الراغب: هو في الأصل مجتمع الشيء ثم أطلق على الضيق وعلى الإثم، والمعنى على الرواية الأولى ليس على هؤلاء حرج في أكلهم مع الأصحاء، ويقدر على سائر الروايات ما يناسب ذلك مما لا يخفى، وعَلَى على معناها في جميع ذلك، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه لما نزل وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [البقرة: ١٨٨] تحرج المسلمون عن مؤاكلة الأعمى لأنه لا يبصر موضع الطعام الطيب والأعرج لأنه لا يستطيع المزاحمة على الطعام والمريض لأنه لا يستطيع استيفاء الطعام فأنزل الله تعالى هذه الآية، وقيل: كانت العرب ومن بالمدينة قبل البعث تجتنب الأكل مع أهل هذه الأغدار لمكان جولان يد الأعمى وانبساط جلسة الأعرج وعدم خلو المريض من رائحة تؤذي أو جرح ينض أو أنف يذن فنزلت. ومن ذهب إلى هذا جعل عَلَى بمعنى في أي ليس في مؤاكلة الأعمى حرج وهكذا وإلا لكان حق التركيب ليس عليكم أن تأكلوا مع الأعمى حرج وكذا يقال فيما بعد وفيه بعد لا يخفى، وقيل: لا حاجة إلى أن يقدر محذوف بعد قوله تعالى: حَرَجٌ حسبما أشير إليه إذ المعنى ليس على الطوائف المعدودة وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ حرج أَنْ تَأْكُلُوا أنتم وهم معكم مِنْ بُيُوتِكُمْ إلخ، وإلى كون المعنى كذلك ذهب مولانا شيخ الإسلام ثم قال: وتعميم الخطاب للطوائف المذكورة أيضا يأباه ما قبله وما بعده فإن الخطاب فيهما لغير أولئك الطوائف حتما ولعل ما تقدم أولى، وأما تعميم الخطاب فلا أقول به أصلا، وعن ابن زيد والحسن وذهب إليه الجبائي وقال أبو حيان: هو القول الظاهر أن الحرج المنفي عن أهل العذر هو الحرج في القعود عن الجهاد وغيره مما رخص لهم فيه والحرج المنفي عمن بعدهم الحرج في الأكل من البيوت المذكورة، قال صاحب الكشاف: والكلام عليه صحيح لالتقاء الطائفتين في أن كلا منفي عنه الحرج، ومثاله أن يستفتى مسافر عن الإفطار في رمضان وحاج مفرد عن تقديم الحلق على النحر فتقول: ليس على المسافر حرج أن يفطر ولا عليك يا حاج أن تقدم الحلق على النحر وهو تحقيق لأمر العطف وذلك أنه لما كان فيه غرابة لبعد الجامع بادىء النظر ازاله بأن الغرض لما كان بيان الحكم كفاء الحوادث والحادثتان وإن تباينتا كل التباين إذا تقارنتا في الوقوع والاحتياج إلى البيان قرب الجامع بينهما ولا كذلك إذا كان الكلام في غير معرض الإفتاء والبيان، وليس هذا القول منه بناء على أن الاكتفاء في تصور ما كاف في الجامعية كما ظن، وبهذا يظهر الجواب عما اعترض به على هذه الرواية من أن الكلام عليها لا يلائم ما قبله ولا ما بعده لأن ملاءمته لما بعده قد عرفت وجهها، وأما ملاءمته لما قبله فغير لازمة إذ لم يعطف عليه، وربما يقال في وجه ذكر نفي الحرج عن أهل العذر بترك الجهاد وما يشبهه مما رخص لهم فيه أثناء بيان الاستئذان ونحوه: إن نفي الحرج عنهم بذلك مستلزم عدم وجوب الاستئذان منه ﷺ لترك ذلك

Bunların dışındakiler de başkalarının evinde yemekten çekinirlerdi; nitekim İkrime'den rivayet edildiğine göre Ensâr'ın içinde bir çekingenlik vardı ve Allah Teâlâ'nın zikrettiği bu evlerden yemezlerdi. es-Süddî şöyle demiştir: Kişi babasının, kardeşinin yahut kız kardeşinin evine girerdi; kadın ona yiyecek bir şey ikram eder, o da ev sahibi orada olmadığı için yemekten çekinirdi. Lügatte 'el-harac', Zeccâc'ın dediği gibi darlıktır; yollarının darlığından ötürü birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlık anlamına gelen 'el-harace'den türemiştir. Râgıb şöyle demiştir: 'Aslında bir şeyin toplanıp sıkışmasıdır, sonra darlık ve günah anlamında kullanılmıştır.' İlk rivayete göre mana şöyledir: Bunlara sağlıklı kimselerle birlikte yemek yemelerinde bir güçlük yoktur. Diğer bütün rivayetlere göre de buna uygun bir mana takdir edilir ki bu gizli değildir; { عَلَى } harfi bütün bunlarda kendi manasındadır. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } [el-Bakara: 188] “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” ayeti indiğinde Müslümanlar; görme engelli güzel yemeğin yerini göremediği, topal yemeğe üşüşmeye güç yetiremediği, hasta da yemeği hakkıyla yiyemediği için onlarla birlikte yemek yemekten çekindiler; bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bir görüşe göre: Araplar ve bi'setten önce Medine'de bulunanlar; körün elinin dolaşması, topalın oturuşunun yayılması ve hastanın eziyet veren bir kokudan, sızan bir yaradan yahut akan bir burundan hali olmaması sebebiyle bu özür sahipleriyle yemek yemekten kaçınırlardı; bunun üzerine ayet indi. Bu görüşe varan kimse { عَلَى } edatını 'fî' manasında kılmış, yani: 'Körle birlikte yemek yemekte bir günah yoktur' demiştir; aksi takdirde cümlenin hakkı 'körle yemek yemenizde size bir günah yoktur' şeklinde olması gerekirdi; sonrakiler hakkında da böyle söylenir; fakat bunda gizli kalmayacak bir uzaklık vardır. Bir görüşe göre: İşaret edildiği üzere Allah Teâlâ'nın { حَرَجٌ } kavlinden sonra mahzuf bir takdire gerek yoktur; zira mana şöyledir: 'Sayılı zümrelere de { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “kendinize de bir güçlük yoktur”; { أَنْ تَأْكُلُوا } “yemenizde” sizin ve onlarla birlikte sizin; { مِنْ بُيُوتِكُمْ } “evlerinizden” vb.' Mananın böyle olduğu görüşüne Mevlânâ Şeyhülislâm gitmiş, sonra şöyle demiştir: 'Hitabın zikredilen zümrelere de genelleştirilmesine önceki ve sonraki kısımlar mani olur; zira her ikisinde de hitap kesinlikle o zümrelerin dışındakileredir; dolayısıyla önceki izah belki de daha evladır; hitabın genelleştirilmesine ise asla kani değilim.' İbn Zeyd ve Hasan'dan rivayet edildiğine, Cübbâî'nin benimsediğine ve Ebû Hayyân'ın 'zahir olan kavil budur' dediğine göre: Özür sahiplerinden nefyedilen güçlük, cihaddan ve kendilerine ruhsat verilen diğer şeylerden geri kalmadaki güçlüktür; onlardan sonrakilerden nefyedilen günah ise adı geçen evlerden yemekteki güçlüktür. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Buna göre söz sahihtir; zira iki zümre de kendilerinden güçlüğün nefyedilmesi noktasında birleşmektedir. Bunun misali şudur: Bir yolcuya Ramazan'da oruç açmaktan, ifrad haccı yapan birine de tıraşı kurbandan öne almaktan sorulduğunda şöyle dersin: Yolcuya orucunu açmasında bir güçlük yoktur; ey hacı, senin için de tıraşı kurbandan öne almandan ötürü bir güçlük yoktur. Bu, atıf meselesinin tahkikidir; zira ilk bakışta ortak yönün uzaklığından ötürü bunda bir gariplik bulunmaktaydı; müellif bunu şu şekilde ortadan kaldırmıştır: Maksat olaylara denk düşecek şekilde hükmü beyan etmek olunca, iki olay birbirinden ne kadar farklı olursa olsun, vuku bulmada ve beyana ihtiyaç duymada bir araya geldiklerinde aralarındaki ortak bağ yakınlaşır; fetva ve beyan makamı dışındaki kelamda ise durum böyle değildir.' Müellifin bu kavli, zannedildiği gibi herhangi bir tasavvurun ortak bağ için yeterli olduğu esasına binaen değildir. Böylece bu rivayete yöneltilen 'bu izaha göre sözün ne öncesine ne de sonrasına uygun düşmediği' şeklindeki itiraza cevap da ortaya çıkmış olur; zira sonrasına uygunluğunun yönü bilinmiştir; öncesine uygunluğu ise üzerine matuf olmadığı için zorunlu değildir. Bazen istizân ve benzerinin beyanı esnasında özür sahiplerinden cihadı terk etme ve kendilerine ruhsat verilen benzeri şeylerdeki günahın nefyedilmesinin zikredilme yönü hakkında şöyle denilebilir: Onlardan bununla günahın kaldırılması, bunu terk etmek için Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istemenin vacip olmamasını iktiza eder;

فلهم القعود عن الجهاد ونحوه من غير استئذان ولا إذن كما أن للماليك والصبيان الدخول في البيوت في غير العورات الثلاث من غير استئذان ولا إذن من أهل البيت، ومثل هذا يكفي وجها في توسيط جملة أثناء جمل ظاهرة التناسب، ويرد عليه شيء عسى أن يدفع بالتأمل، وإنما لم يذكر الحرج في قوله تعالى: وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ بأن يقال: ولا على أنفسكم حرج اكتفاء بذكره فيما مر والأواخر محل الحذف، ولم يكتف بحرج واحد بأن يقال: ليس على الأعمى والأعرج والمريض وأنفسكم حرج أن تأكلوا دفعا لتوهم خلاف المراد، وقيل حذف الحرج آخرا للإشارة إلى مغايرته للمذكور ولا تقدح في دلالته عليه لا سيما إذا قلنا: إن الدال غير منحصر فيه وهو كما ترى، ومعنى عَلى أَنْفُسِكُمْ كما في الكشاف عليكم وعلى من في مثل حالكم من

dolayısıyla kölelerin ve çocukların ev halkından izin istemeden ve izin olmaksızın üç avret vaktinin dışındaki vakitlerde evlere girmeleri gibi, onların da izin istemeksizin ve izin verilmeksizin cihaddan vb. geri kalma hakları vardır. Bunun gibi bir bağ, uyumu açık olan cümlelerin arasına bir cümlenin yerleştirilmesine gerekçe olarak yeterlidir. Buna bir itiraz yöneltilir ki etraflıca düşünmekle bertaraf edilebilir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } kavlinde 'kendinize de bir güçlük yoktur' denilerek 'harac' kelimesinin zikredilmemesi, daha önce geçenlerde zikredilmiş olmasıyla yetinilmesindendir; son kısımlar ise hazf mahallidir. Muradın hilafına bir vehmi bertaraf etmek için 'köre, topala, hastaya ve kendinize yemenizde bir güçlük yoktur' denilerek tek bir 'harac' ile yetinilmemiştir. Bir görüşe göre: 'Harac' kelimesinin sonda hazfedilmesi, onun zikredilenden farklı olduğuna işaret etmek içindir; özellikle delaletin sadece onda munhasır olmadığını söylediğimizde bu durum delalete zarar vermez; ancak bu görüş gördüğün gibidir. { عَلى أَنْفُسِكُمْ } ifadesinin manası, el-Keşşâf'ta belirtildiği gibi 'sizin üzerinize ve sizin durumunuzda olan

المؤمنين، وفيه كما في الكشف إشارة إلى فائدة إقحام النفس وأن الحاصل ليس على الضعفاء المطعمين ولا على الذاهبين إلى بيوت القرابات ومن في مثل حالهم وهم الأصدقاء حرج. وقيل: إن فائدة إقحامها الإشارة إلى أن الأكل المذكور مع أنه لا حرج فيه لا يخل بقدر من له شأن وهو وجه حسن دقيق لا يلزمه استعمال اللفظ في حقيقته ومجازه ظاهرا، وكان منشؤه كثرة إقحام النفس في ذوي الشأن، ومن ذلك قوله تعالى: كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ [الأنعام: ٥٤] ولم يقل سبحانه: كتب ربكم عليه الرحمة، وقوله ﷿

müminlerin üzerine' demektir. Bunda, el-Keşf'te belirtildiği gibi nefis kelimesinin araya sokulmasının faydasına ve hasıl olan mananın 'kendilerine yemek yedirilen zayıflara da, akrabaların ve onlar durumunda olan dostların evlerine giden kimselere de bir güçlük yoktur' şeklinde olduğuna işaret vardır. Bir görüşe göre: Nefis kelimesinin araya sokulmasının faydası, zikredilen yemenin kendisinde bir sakınca olmamakla birlikte şan sahibi kimsenin kadrine halel getirmeyeceğine işaret etmektir; bu, lafzın zahirde hem hakikat hem de mecazında kullanılmasını gerektirmeyen güzel ve dakik bir yöndür. Bunun kaynağı, şan sahipleri hakkında nefis kelimesinin çokça araya sokulmasıdır; Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } [el-En'âm: 54] “Rabbiniz merhameti kendi üzerine yazdı”; Yüce Allah 'üzerine yazdı' dememiştir. Azze ve celle olan Allah'ın şu kavli de bundandır:

في الحديث القدسي: «يا عبادي إني حرمت الظلم على نفسي»

Kudsî hadiste: «Ey kullarım! Şüphesiz ben zulmü kendime haram kıldım»

دون أن يقول جل وعلا: إني حرمت الظلم عليّ إلى غير ذلك مما يعرفه المتتبع المنصف، وما قيل من أنّ فائدة الإقحام الإشارة إلى أن التجنب عن الأكل المذكور لا يخلو عن رعاية حظ النفس مع خفائه لا يلائم إلا بعض الروايات السابقة في سبب النزول، ونحو ما قيل من أنها أقحمت للإشارة إلى أن نفي الحرج عن المخاطبين في الأكل من البيوت المذكورة لذواتهم بخلاف نفي الحرج عن أهل الأعذار في الأكل منها فإنه لكونهم مع المخاطبين وذهابهم بهم إليها، والتعرض لنفي الحرج عنهم في أكلهم من بيوتهم مع ظهور انتفاء ذلك لإظهار التسوية بينه وبين قرنائه كما في قوله تعالى: يُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا [آل عمران: ٤٦] لكن ذلك فيما نحن فيه من أول الأمر، ولم يتعرض لبيوت أولادهم لظهور أنها كبيوتهم، وذكر جمع أنها داخلة في بيوت المخاطبين،

Celîl ve A'lâ olan Allah 'Zulmü üzerime haram kıldım' dememiştir. İnsaflı bir araştırmacının bileceği üzere bunun benzeri [örnekler] çoktur. Araya 'nefis' kelimesinin sokulmasının faydasının, zikredilen yemeden sakınmanın -gizli olmakla birlikte- nefsin payını gözetmekten uzak olmadığına işaret etmek olduğu yönündeki söz ise nüzul sebebi hakkındaki önceki rivayetlerin ancak bir kısmına uyar. Keza muhataplardan zikredilen evlerden yemeleri hususunda güçlüğün kaldırılmasının kendi zatları için olduğuna, mazeret sahiplerinden güçlüğün kaldırılmasının ise onların muhataplarla beraber bulunmaları ve onların mazeret sahiplerini oralara götürmeleri sebebiyle olduğuna işaret etmek üzere araya sokulduğu yönündeki söz de böyledir. Kendilerinden güçlüğün kalkmış olduğu apaçık ortadayken kendi evlerinden yemeleri hususunda günahın kaldırılmasına değinilmesi; Allah Teâlâ'nın: { يُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا } [Âl-i İmrân: 46] “O, beşikte de yetişkinlik çağında da insanlarla konuşur” kavlinde olduğu gibi, bu durum ile emsalleri arasındaki eşitliği göstermek içindir. Ancak bu, bizim ele aldığımız konuda meselenin ta başından böyledir. Çocuklarının evleri kendi evleri gibi olduğu açık olduğundan zikredilmemiştir; bir topluluk ise çocukların evlerinin muhatapların evlerine dahil olduğunu belirtmiştir.

فقد روى أبو داود وابن ماجة «أنت ومالك لأبيك»

Nitekim Ebû Dâvûd ve İbn Mâce: «Sen de malın da babana aitsiniz» [hadisini] rivayet etmişlerdir.

في حديث رواه الشيخان وغيرهما «إن أطيب ما يأكل المرء من كسبه وإن ولده من كسبه»

Şeyhayn ve diğerlerinin rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kişinin yediği en helal ve temiz şey, kendi kazancındandır; şüphesiz çocuğu da onun kazancındandır.»

وقال بعضهم: المراد ببيوت المخاطبين بيوت أولادهم وأضافها إليهم لمزيد اختصاصها بهم كما يشهد به الشرع والعرف، وقيل: المعنى أن تأكلوا من بيوتكم من مال أولادكم وأزواجكم الذين هم في بيوتكم ومن جملة عيالكم وهو كما ترى أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ وقرأ حمزة بكسر الهمزة والميم، والكسائي وطلحة بكسر الهمزة وفتح الميم أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أي أو مما تحت أيديكم وتصرفكم من بستان أو ماشية وكالة أو حفظا وهو الذي يقتضيه كلام ابن عباس. فقد روى عنه غير واحد أنه قال: ذاك وكيل الرجل وقيمه في ضيعته وماشيته فلا بأس عليه أن يأكل من ثمر حائطه ويشرب من لبن ماشيته ولا يحمل ولا يدخر.

Bazıları şöyle demiştir: Muhatapların evlerinden kasıt, çocuklarının evleridir; şeriatın ve örfün şahitlik ettiği üzere, onlara olan özel aidiyetin fazlalığından ötürü bu evler kendilerine nispet edilmiştir. Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Kendi evlerinizden, yani evlerinizde ve bakmakla yükümlü olduğunuz ailenizden sayılan çocuklarınızın ve eşlerinizin malından yemenizde [bir sakınca yoktur].' Bu görüş ise gördüğün gibidir. { أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ } “yahut babalarınızın evlerinden yahut annelerinizin evlerinden”. Hamza hemzenin ve mîm'in kesresiyle; el-Kisâî ve Talha ise hemzenin kesresi ve mîm'in fethasıyla okumuştur. { أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } “yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden yahut kız kardeşlerinizin evlerinden yahut amcalarınızın evlerinden yahut halalarınızın evlerinden yahut dayılarınızın evlerinden yahut teyzelerinizin evlerinden yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden”; yani vekâleten yahut bekçilik yoluyla elinizin altında ve tasarrufunuzda bulunan bağ/bahçe yahut hayvanlardan [yemenizde bir sakınca yoktur]. İbn Abbâs'ın sözünün gerektirdiği mana da budur. Nitekim birden fazla kişi onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O, bir adamın arazisindeki ve hayvanlarındaki vekili ve yöneticisidir; bahçesinin meyvesinden yemesinde ve hayvanlarının sütünden içmesinde bir beis yoktur; ancak yanına alıp götüremez ve biriktiremez.'

وقال السدي: هو الرجل يولي طعام غيره ويقوم عليه فلا بأس أن يأكل منه.

es-Süddî şöyle demiştir: 'O, başkasının yiyeceğine vekil kılınan ve onun işlerini yürüten adamdır; ondan yemesine bir engel yoktur.'

وقال ابن جرير: هو الزمن يسلم إليه مفتاح البيت ويؤذن له بالتصرف فيه، وقيل: ولي اليتيم الذي له التصرف بماله فإنه يباح له الأكل منه بالمعروف. وملك المفتاح على جميع ذلك كناية عن كون الشيء تحت يد الشخص وتصرفه. والعطف على ما أشرنا إليه على ما بعد مِنْ وعن قتادة أن المراد بما ملكتم مفاتحه العبيد فالعطف على ما بعد بُيُوتِ والتقدير أو بيوت الذين ملكتم مفاتحهم. وكان ملك المفتاح لما شاع كناية لم ينظر فيه إلى أن المتصرف مما يتوصل إليه بالمفتاح أولا ومثله كثير، أو هو ترشيح لجري العبيد مجرى الجماد من الأموال المشعر به استعمال ما فيهم، ولا يخفى عليك بعد هذا القول وأنه يندرج بيوت العبيد في قوله تعالى: بُيُوتِكُمْ لأن العبد لا ملك له، وإرادة المعتوقين منهم بقرينة مَلَكْتُمْ بلفظ الماضي مما لا ينبغي أن يلتفت إليه. وقرأ ابن جبير «ملكتم» بضم الميم وكسر اللام مشددة «ومفاتيحه» بياء بعد التاء جمع مفتاح. وقرأ قتادة وهارون عن أبي عمرو «مفتاحه» بالإفراد وهو آلة الفتح وكذا المفتح كما في القاموس، وقال الراغب: المفتح والمفتاح ما يفتح به وجمعه مفاتيح ومفاتح وفي بعض الكتب أن جمع مفتح مفاتح وجمع مفتاح مفاتيح أَوْ صَدِيقِكُمْ أي أو بيوت صديقكم وهو من يصدق في مودتك وتصدق في مودته يقع على الواحد والجمع، والمراد به هنا الجمع، وقيل: المفرد، وسر التعبير به دون أصدقائكم الإشارة إلى قلة الأصدقاء حتى قيل:

İbn Cerîr şöyle demiştir: 'O, evin anahtarı kendisine teslim edilen ve evde tasarrufta bulunmasına izin verilen kronik hastadır.' Bir görüşe göre: Malında tasarruf etme yetkisine sahip olan yetim velisidir; onun bu maldan maruf üzere yemesi mubahtır. Bütün bu durumlarda anahtara malik olmak, o şeyin şahsın eli altında ve tasarrufunda bulunmasından kinayedir. İşaret ettiğimiz görüşe göre atıf, { مِنْ } edatından sonraki kısma yapılmıştır. Katâde'den gelen rivayete göre ise { ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } ifadesinden maksat kölelerdir; dolayısıyla atıf { بُيُوتِ } lafzından sonraki kısma yapılmıştır ve takdiri 'yahut anahtarlarına malik olduğunuz kimselerin evlerinden' şeklindedir. Anahtara malik olmak kinaye olarak yaygınlaştığı için, tasarruf edilen şeyin anahtarla ulaşılan bir şey olup olmadığına bakılmamıştır; bunun benzerleri çoktur. Yahut bu, köleler hakkında 'mâ' (ما) edatının kullanılmasının hissettirdiği üzere, onların mallar nevinden cansız varlıklar mesabesinde kabul edilmesini pekiştiren bir ifadedir (terşîh). Bu görüşün ardından, kölenin mülk edinme hakkı bulunmadığı için kölelerin evlerinin Allah Teâlâ'nın { بُيُوتِكُمْ } 'kendi evleriniz' kavline dahil olduğu ve geçmiş zaman kipiyle gelen { مَلَكْتُمْ } lafzının karinesiyle onlardan azat edilmiş olanların kastedildiği şeklindeki yorumun iltifat edilmeyecek bir söz olduğu sana gizli kalmaz. İbn Cübeyr { مَلَكْتُمْ } kelimesini mîm'in zammesi ve şeddeli lâm'ın kesresiyle [mülliktüm şeklinde] ve { مفاتيحه } kelimesini tâ'dan sonra yâ ile 'miftâh'ın çoğulu olarak okumuştur. Katâde ve Ebû Amr'dan rivayetle Hârûn ise tekil olarak { مفتاحه } şeklinde okumuştur. Bu, açma aletidir; el-Kâmûs'ta geçtiği üzere 'el-mefteh' de böyledir. er-Râgıb şöyle demiştir: 'Mefteh ve miftâh, kendisiyle açılan alettir; çoğulu mefâtîh ve mefâtih'tir.' Bazı kitaplarda 'mefteh'in çoğulunun mefâtih, 'miftâh'ın çoğulunun ise mefâtîh olduğu belirtilmiştir. { أَوْ صَدِيقِكُمْ } “yahut sadık dostunuzun [evlerinden]”; yani yahut arkadaşınızın evlerinden. Dost (sadîk), sana olan sevgisinde sadık olan ve senin de sevginde kendisine sadık olduğun kimsedir; bu kelime hem tekil hem de çoğul için kullanılır. Burada kastedilen çoğuldur; tekil olduğu da söylenmiştir. 'Esdikâiküm' yerine tekil kalıbın kullanılmasındaki sır, dostların azlığına işaret etmektir; hatta şöyle denilmiştir:

صاد الصديق وكاف الكيمياء معا ... لا يوجدان فدع عن نفسك الطمعا

Dostun 'Sad'ı ile simyanın 'Kâf'ı birlikte ... Bulunmaz iki şeydir, artık tamahı bırak!

ونقل عن هشام بن عبد الملك أنه قال: نلت ما نلت حتى الخلافة وأعوزني صديق لا أحتشم منه، وقيل: إنه إشارة إلى أن شأن الصداقة رفع الاثنينية ورفع الحرج في الأكل من بيت الصديق لأنه أرضى بالتبسط وأسر به من كثير من ذوي القرابة روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الصديق أكبر من الوالدين إن الجهنميين لما استغاثوا لم يستغيثوا بالآباء والأمهات فقالوا: فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [الشعراء: ١٠٠، ١٠١] .

Hişâm b. Abdilmelik'ten şöyle dediği nakledilmiştir: 'Hilafete varıncaya dek nail olduğum her şeye nail oldum; fakat kendisinden çekinmeyeceğim bir dosta muhtaç kaldım.' Bir görüşe göre bu ifade, dostluğun şanının ikiliği kaldırmak olduğuna ve dostun evinden yemede günahın bulunmadığına işaret etmektedir; çünkü o, teklifsiz davranılmasına birçok akrabadan daha çok razı olur ve bundan daha çok sevinir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet edilmiştir: 'Dost, anne babadan daha büyüktür. Cehennemlikler feryat edip yardım istediklerinde babalarından ve annelerinden yardım istemediler de şöyle dediler: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } [eş-Şuarâ: 100-101] “Artık bizim için ne şefaatçiler vardır, ne de candan bir dost.”'

وعن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه من عظم حرمة الصديق أن جعله الله تعالى من الأنس والثقة والانبساط ورفع الحشمة بمنزلة النفس والأب والأخ،

Câfer es-Sâdık'tan radıyallâhu anh şöyle rivayet edilmiştir: 'Dostun hürmetinin büyüklüğündendir ki Allah Teâlâ ünsiyet, güven, teklifsizlik ve çekingenliğin kalkması hususunda onu kişinin kendisi, babası ve kardeşi konumuna koymuştur.'

وقيل لأفلاطون: من أحب إليك أخوك أم صديقك؟ فقال: لا أحب أخي إلا إذا كان صديقي، وقد كان السلف ينبسطون بأكل أصدقائهم من بيوتهم ولو كانوا غيبا.

Eflatun'a: 'Kardeşin mi yoksa dostun mu sana daha sevimlidir?' diye sorulduğunda: 'Kardeşimi ancak dostum olduğu takdirde severim' demiştir. Selef-i sâlihîn, dostları kendileri evde yokken bile evlerinden yediğinde bundan sevinç ve ferahlık duyarlardı.

يحكى عن الحسن أنه دخل داره وإذا حلقة من أصدقائه وقد استلوا سلالا من تحت سريره فيها الخبيص وأطايب الأطعمة وهم مكبون عليها يأكلون فتهللت أسارير وجهه سرورا وضحك وقال: هكذا وجدناهم هكذا وجدناهم يريد كبراء الصحابة ومن لقيهم من البدريين، وكان الرجل منهم يدخل دار صديقه وهو غائب فيسأل جاريته كيسه فيأخذ ما شاء فإذا حضر مولاها فأخبرته أعتقها سرورا بذلك، وهذا شيء قد كان.

Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilir ki o, evine girdiğinde dostlarından bir halkanın sedirinin altından çıkardıkları sepetlerde bulunan habîs tatlısı ve leziz yemeklerin üzerine eğilip yediklerini gördü; bunun üzerine yüz hatları sevinçten parıldadı, güldü ve şöyle dedi: 'Biz onları böyle bulduk, biz onları böyle bulduk!' Bununla Sahâbe'nin büyüklerini ve onlardan karşılaştığı Bedir ehlini kastediyordu. Onlardan bir adam, dostu evde yokken evine girer, cariyesinden para kesesini ister, dilediği kadar alırdı; efendisi gelip cariye bunu haber verdiğinde efendisi buna sevindiğinden cariyeyi azat ederdi. İşte bu, geçmişte kalmış bir durumdur.

«إذا الناس ناس والزمان زمان» وأما اليوم فقد طوي فيما أعلم بساطه واضمحل والأمر لله تعالى فسطاطه وعفت آثاره وأفلت أقماره وصار الصديق اسما للعدو الذي يخفي عداوته وينتظر لك حرب الزمان وغارته فآه ثم آه ولا حول ولا قوة إلا بالله.

«İnsanlar insan, zaman da zaman iken...» Bugün ise bildiğim kadarıyla dostluğun sofrası dürülmüş, -emir Allah Teâlâ'nındır- çadırı yıkılmış, izleri silinmiş, ayları batmıştır. Dost ise düşmanlığını gizleyen, senin başına zamanın felaket ve baskınlarının gelmesini kollayan düşmanın adı olmuştur. Ah ki ne ah! Güç ve kuvvet ancak Allah iledir.

ومن نكد الدنيا على الحر أن يرى ... عدوا له ما من صداقته بد

Hür bir kimseye dünyanın en acı kahrıdır ... Dostluğundan kaçamadığı bir düşmanı karşısında görmesi.

ثم إن نفي الحرج في الأكل المذكور مشروط بما إذا علم الآكل رضا صاحب المال بإذن صريح أو قرينة، ولا يرد أنه إذا وجد الرضا جاز الأكل من مال الأجنبي والعدو أيضا فلا يكون للتخصيص وجه لأن تخصيص هؤلاء لاعتياد التبسط بينهم فلا مفهوم له، وقال أبو مسلم: هذا في الأرقاب الكفرة أباح سبحانه في هذه الآية ما حظره في قوله سبحانه: لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [المجادلة: ٢٢] وليس بشيء، وقيل:

Ayrıca zikredilen şekilde yemede günahın kaldırılması, yiyen kimsenin mal sahibinin rızasını açık bir izin yahut karine yoluyla bilmesi şartına bağlıdır. 'Rıza bulunduğunda yabancının ve düşmanın malından da yemek caiz olur, öyleyse [akraba ve dostların] tahsis edilmesinin bir gerekçesi kalmaz' şeklinde bir itiraz ileri sürülemez; zira bunların tahsis edilmesi aralarındaki teklifsizliğin adet olmasındandır, dolayısıyla bunun bir mefhum-ı muhalifi (ters anlamı) yoktur. Ebû Müslim şöyle demiştir: 'Bu, kâfir esirler/köleler hakkındadır. Allah Teâlâ bu ayette; { لا تَجِدُ قَوْماً يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [el-Mücâdele: 22] “Allah'a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun; Allah'a ve Resulüne karşı gelenlerle sevişip dostluk kurduklarını göremezsin” kavlinde yasakladığı şeyi mubah kılmıştır.' Ancak bu bir hiçtir. Bir görüşe göre ise:

كان ذلك في صدر الإسلام ثم نسخ

Bu durum İslâm'ın ilk dönemindeydi, sonra neshedildi;

بقوله ﷺ: «لا يحل مال امرئ مسلم إلا عن طيب نفس منه»

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Müslüman bir kimsenin malı, ancak onun gönül rızasıyla [alınırsa] helal olur» kavliyle,

وقوله ﵊ من حديث ابن عمر رضي الله تعالى عنهما: «لا يحلبن أحد ماشية أحد إلا بإذنه»

ve İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ hadisinde geçen aleyhisselâm'ın şu kavliyle: «Hiç kimse bir başkasının hayvanını onun izni olmaksızın asla sağmasın.»

، وقوله تعالى: لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا [النور: ٢٧] الآية، وقوله ﷿: لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الأحزاب: ٥٣] فإنهم إذا منعوا من منزله ﷺ إلا بالشرط المذكور وهو ﵊ أكرم الناس وأقلهم حجابا فغيره صلى الله تعالى عليه وسلم يعلم بالطريق الأولى.

Keza Allah Teâlâ'nın: { لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } [en-Nûr: 27] “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp ünsiyet kuruncaya kadar girmeyin” ayeti ve Azze ve celle olan Allah'ın şu kavliyle [neshedilmiştir]: { لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } [el-Ahzâb: 53] “Peygamber'in evlerine, yemeğe çağrılmaksızın ve vaktini gözetmeksizin girmeyin; meğerki size izin verilmiş olsun”. Zira insanlar, insanların en cömerdi ve araya en az perde koyanı olan Peygamber'in aleyhisselâm evine dahi zikredilen şart olmaksızın girmekten menedildiklerine göre, onun dışındakilerin [evlerine girilmemesi gerektiği] evleviyet yoluyla bilinir.

وأنت تعلم أنه لا حاجة إلى القول بالنسخ بناء على ما قلنا أولا، واحتج بالآية بعض أئمة الحنفية على أنه لا قطع بسرقة مال المحارم مطلقا لا فرق في ذلك بين الوالدين والمولودين وبين غيرهم لأنها دلت على إباحة دخول دارهم بغير إذنهم فلا يكون مالهم محرزا ومجرد احتمال إرادة الظاهر وعدم النسخ كاف في الشبهة المدرئة للحد، وبحث فيه بأن درء الحدود بالشبهات ليس على إطلاقه عندهم كما يعلم من أصولهم، وأورد عليه أيضا أنه يستلزم أن لا تقطع يد من سرق من الصديق، وأجيب عن هذا بأن الصديق متى قصد سرقة مال صديقه انقلب عدوا، وتعقب بأن الشرع ناظر إلى الظاهر لا إلى السرائر، وقرىء «صديقكم» بكسر الصاد اتباعا لحركة الدال حكى ذلك حميد الخزاز لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أي مجتمعين وهو نصب على الحال من فاعل تَأْكُلُوا وهو في الأصل

Sen de bilirsin ki, başta söylediğimiz gerekçeye göre nesh görüşüne başvurmaya hiç gerek yoktur. Bazı Hanefî imamları, bu ayete dayanarak mahremlerin malını çalmaktan ötürü -anne-baba ile çocuklar ve bunların dışındakiler arasında hiçbir fark olmaksızın- mutlak olarak el kesme cezasının (hadd-i sirkat) uygulanmayacağına delil getirmişlerdir; zira ayet, onların evlerine izinleri olmaksızın girmenin mubah olduğuna delalet etmiştir, dolayısıyla malları muhrez (koruma altında) sayılmaz. Lafzın zahirinin kastedilmiş olması ve neshin bulunmaması ihtimali bile haddi düşüren bir şüphe için yeterlidir. Ancak onların usul kurallarından bilindiği üzere, şüphelerle hadlerin düşürülmesinin onlara göre mutlak olmadığı belirtilerek bu görüş tenkit edilmiştir. Ayrıca bu hükmün, dostun malını çalan kimsenin de elinin kesilmemesini gerektireceği itirazı yöneltilmiştir. Buna, 'Dost, dostunun malını çalmaya kastettiği anda düşmana dönüşür' şeklinde cevap verilmiştir. Bu cevap ise şeriatın gizli niyetlere değil zahire baktığı belirtilerek eleştirilmiştir. Humeyd el-Hazzâz'ın aktardığına göre, dâl harfinin harekesine uyum sağlamak üzere sâd harfinin kesresiyle [sıdîkıküm şeklinde] de okunmuştur. { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً } “Toplu halde yemenizde sizin için bir sakınca yoktur”; yani bir arada yemenizde. Bu kelime, { تَأْكُلُوا } fiilinin failinden hal olarak mansubdur; asıl itibarıyla

بمعنى كل ولا يفيد الاجتماع خلافا للفراء، ودل عليه هنا لمقابلته بقوله تعالى: أَوْ أَشْتاتاً فإنه عطف عليه داخل في حكمه وهو جمع شت على أنه صفة كالحق يقال: أمر شت أي متفرق أو على أنه في الأصل مصدر وصف به مبالغة. والآية على ما ذهب أكثر المفسرين كلام مستأنف مسوق لبيان حكم آخر من جنس ما بين قبله، وقد نزلت على ما روي عن ابن عباس والضحاك وقتادة في بني ليث بن عمرو بن كنانة تحرجوا أن يأكلوا طعامهم منفردين وكان الرجل منهم لا يأكل ويمكث يومه حتى يجد ضيفا يأكل معه فإن لم يجد من يؤاكله لم يأكل شيئا وربما قعد الرجل منهم والطعام بين يديه لا يتناوله من الصباح إلى الرواح وربما كانت معه الإبل الحفل فلا يشرب من ألبانها حتى يجد من يشاربه فإذا أمسى ولم يجد أحدا أكل، قيل: وهذا التحرج سنة موروثة من الخليل ﵊، وقد قال حاتم:

'küll' (bütün/hepsi) anlamındadır ve Ferrâ'nın aksine topluluk bildirmez; burada topluluk anlamına delalet etmesi, Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَشْتاتاً } “yahut ayrı ayrı” kavmiyle mukabele yapılmasından ileri gelmektedir; zira bu ifade ona atfedilmiş olup hükmüne dahildir. Bu lafız, 'el-hakk' kelimesinde olduğu gibi sıfat olarak 'şett' kelimesinin çoğuludur; nitekim 'emrun şett' yani darmadağınık/ayrı iş denir; yahut aslen mübalağa için sıfat yapılmış bir masdardır. Müfessirlerin çoğunun benimsediği görüşe göre ayet, kendisinden önce açıklanan cinsinden başka bir hükmü beyan etmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (müste'nef). İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve Katâde'den rivayet edildiğine göre bu ayet, yemeklerini tek başlarına yemekten çekinen Benî Leys b. Amr b. Kinâne hakkında inmiştir. Onlardan bir adam tek başına yemek yemez, kendisiyle beraber yiyecek bir misafir buluncaya kadar gün boyu beklerdi. Beraber yiyecek birini bulamazsa hiçbir şey yemezdi. Bazen onlardan biri önünde yemek bulunduğu halde sabahtan akşama kadar ona el sürmeden otururdu. Bazen de yanında memeleri süt dolu develer bulunur, ancak kendisiyle beraber içecek birini bulana kadar onların sütünden içmezdi; akşam olup da kimseyi bulamadığında yerdi. Denildi ki: Bu çekinme, Halîl'den aleyhisselâm miras kalan bir sünnettir. Nitekim Hâtim şöyle demiştir:

إذا ما صنعت الزاد فالتمسي له ... أكيلا فإني لست آكله وحدي

Bir azık hazırladığında onun için bir yiyici ara ... Çünkü ben onu asla tek başıma yemem.

وفي الحديث «شر الناس من أكل وحده وضرب عبده ومنع رفده» وهذا الذم لاعتياده بخلا بالقرى ونفي الجناح عن وقوعه أحيانا بيانا لأنه لا إثم فيه ولا يذم به شرعا كما ذمت به الجاهلية فلا حاجة إلى القول بأن الوعيد في الحديث لمن اجتمعت فيه الخصال الثلاث دون الانفراد بالأكل وحده فإنه يقتضي أن كلّا منها على الانفراد غير منهي عنه وليس كذلك، والقول بأنهم أهل لسان لا يخفى عليهم مثله ولكن لمجيء الواو بمعنى أو تركوا كل واحد منها احتياطا لا وجه له لأن هؤلاء المتحرجين لم يتمسكوا بالحديث، وكون الواو بمعنى أوتوهم لا عبرة به، ولا شك أن اجتماع الأيدي على الطعام سنة فتركه بغير داع مذمة انتهى.

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İnsanların en şerlisi; tek başına yiyen, kölesini döven ve ikramını esirgeyen kimsedir.» Bu yergi, misafire ikram etmekten kaçınıp cimrilik etmeyi adet haline getirmesinden ötürüdür. Bazen tek başına yemenin vuku bulmasından günahın nefyedilmesi ise, bunda bir günah bulunmadığını ve Câhiliye halkının yerdiği gibi şeriatça bunun yerilmeyeceğini beyan etmek içindir. Dolayısıyla hadisteki tehdidin tek başına yemek yemeye değil, sadece bu üç hasletin kendisinde toplandığı kimseye yönelik olduğunu söylemeye gerek yoktur; zira bu durum, o hasletlerin tek başlarına yasaklanmamış olmasını gerektirir ki durum böyle değildir. Onların dil ehli oldukları, böylesi bir durumun kendilerine gizli kalmayacağı, ancak 'vav' bağlacının 'ev' (yahut) manasına gelmesinden ötürü ihtiyat gereği her bir hasleti terk ettikleri yönündeki sözün de bir dayanağı yoktur; çünkü bu çekinen kimseler hadise tutunmuş değillerdir. 'Vav'ın 'ev' manasında olması ise vehimden ibarettir, itibar edilmez. Şüphe yok ki yemekte ellerin toplanması sünnettir; meşru bir sebep olmaksızın bunu terk etmek ise yerilmiştir. [Sözün sonu].

وعن عكرمة وأبي صالح أنها نزلت في قوم من الأنصار كانوا إذا نزل بهم ضيف لا يأكلون إلا معه فرخص لهم أن يأكلوا كيف شاؤوا، قيل: كان الغني يدخل على الفقير من ذوي قرابته وصداقته فيدعوه إلى طعامه فيقول: إني لأتحرج أن آكل معك وأنا غني وأنت فقير وروي ذلك عن ابن عباس، وقال الكلبي: كانوا إذا اجتمعوا ليأكلوا طعاما عزلوا للأعمى ونحوه طعاما على حدة فبين الله تعالى أن ذلك ليس بواجب.

İkrime ve Ebû Sâlih'ten rivayet edildiğine göre bu ayet, kendilerine bir misafir indiğinde ancak onunla birlikte yemek yiyen Ensar'dan bir topluluk hakkında inmiştir; bunun üzerine diledikleri gibi yemelerine ruhsat verilmiştir. Denildi ki: Zengin olan kimse akrabasından ve dostundan olan fakirin yanına girer, fakir onu yemeğine davet ederdi; zengin de 'Ben zengin sen fakirken seninle birlikte yemekten çekinirim' derdi. Bu durum İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: Bir yemek yemek için toplandıklarında, kör ve benzeri kimseler için ayrı bir yemek ayırırlardı; Allah Teâlâ da bunun vacip olmadığını beyan buyurdu.

وقيل: كانوا يأكلون فرادى خوفا أن يزيد أحدهم على الآخر في الأكل أو أن يحصل من الاجتماع ما ينفر أو يؤذي فنزلت لنفي وجوب ذلك، وأيّا كان فالعبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب، وقيل: الآية من تتمة ما قبلها على معنى أنها وقعت جوابا لسؤال نشأ منه كأن سائلا يقول: هل نفي الحرج في الأكل من بيوت من ذكر خاص فيما إذا كان الأكل مع أهل تلك البيوت أم لا؟ فأجيب بقوله تعالى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أي مجتمعين مع أهل تلك البيوت في الأكل أو أشتاتا أي متفرقين بأن يأكل كل منكم وحده ليس معه صاحب البيت وما ألطف نفي الحرج فيما اتسعت دائرته ونفي الجناح فيما ورد فيه بين أمرين والنكات لا يجب اطرادها كذا قيل فتدبر.

Bir görüşe göre: İçlerinden birinin diğerinden fazla yemesinden yahut bir araya gelmekten ötürü nefret ettirecek veya eziyet verecek bir durumun hasıl olmasından korkarak tek başlarına yerlerdi; ayet bunun vacip olmadığını bildirmek üzere indi. Her ne olursa olsun, muteber olan sebebin hususiliği değil lafzın umumiliğidir. Bir görüşe göre ayet, sanki bir soru soranın 'Zikredilen kimselerin evlerinden yemede sakıncanın kaldırılması, yemenin o evlerin ahalisiyle birlikte olması haline mi mahsustur, yoksa değil midir?' demesi üzerine doğan bir soruya cevap olması anlamında önceki kısmın tamamlayıcısıdır. Buna Allah Teâlâ'nın şu kavliyle cevap verilmiştir: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً } “Toplu halde yemenizde sizin için bir sakınca yoktur”; yani o evlerin ahalisiyle birlikte yemenizde, { أَوْ أَشْتاتاً } “yahut ayrı ayrı [yemenizde]”; yani ev sahibi yanında olmaksızın her birinizin tek başına yemesinde [bir sakınca yoktur]. Dairesi geniş olan hususta 'harac'ın (güçlük/günah) nefyedilmesi, iki seçenek arasında vuku bulan hususta ise 'cünâh'ın (vebal/sakınca) nefyedilmesi ne kadar da zariftir! İnce nüktelerin her yerde muttarid olması gerekmez; böyle denilmiştir, etraflıca düşün.

فَإِذا دَخَلْتُمْ شروع في بيان الأدب الذي ينبغي رعايته عند مباشرة ما رخص فيه بعد بيان الرخصة فيه بُيُوتاً أي من البيوت المذكورة كما يؤذن به الفاء. فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ أي على أهلها كما أخرج ذلك ابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي في شعب الإيمان عن ابن عباس وقريب منه ما أخرجه عبد الرزاق وجماعة عن الحسن أن المعنى فليسلم بعضكم على بعض نظير قوله تعالى: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [البقرة: ٥٤] والتعبير عن أهل تلك البيوت بالأنفس لتنزيلهم منزلتها لشدة الاتصال، وفي الانتصاف في التعبير عنهم بذلك تنبيه على السر الذي اقتضى إباحة الأكل من تلك البيوت المعدودة وأن ذلك إنما كان لأنها بالنسبة إلى الداخل كبيت نفسه للقرابة ونحوها، وقيل:

{ فَإِذا دَخَلْتُمْ } “Girdiğiniz vakit”; ruhsat beyan edildikten sonra, ruhsat verilen şey icra edilirken riayet edilmesi gereken adabın beyanına giriştir. { بُيُوتاً } “evlere”; yani fâ harfinin hissettirdiği üzere, zikredilen evlerden birine girdiğinizde. { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “kendi nefislerinize selam verin”; yani oranın ahalisine selam verin. Nitekim İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk ve bir topluluğun Hasan[-ı Basrî]'den rivayet ettiği şu mana da buna yakındır: 'Birbirinize selam verin'; bu durum Allah Teâlâ'nın: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [el-Bakara: 54] “Nefislerinizi öldürün” kavlinin bir benzeridir. O evlerin ahalisinin 'enfüs' (kendi nefisleriniz) olarak ifade edilmesi, aralarındaki bağın ve yakınlığın kuvvetinden ötürü onları kişinin kendi nefsi konumuna koymak içindir. el-İntisâf'ta belirtildiğine göre, onların bu şekilde ifade edilmesinde, sayılan o evlerden yemek yemenin mubah kılınmasını gerektiren sırra ve bunun akrabalık vb. bağlardan ötürü giren kimseye nispetle kişinin kendi evi gibi olmasından kaynaklandığına dikkat çekilmiştir. Bir görüşe göre ise:

المراد السلام على أهلها على أبلغ وجه لأن المسلم إذا ردت تحيته عليه فكأنه سلم على نفسه كما أن القاتل

Kastedilen, oranın ahalisine en beliğ vecihle selam vermektir; çünkü selam veren kimsenin selamı kendisine iade edildiğinde, sanki kendi nefsine selam vermiş gibi olur; nitekim adam öldüren kimse de

لاستحقاقه القتل بفعله كأنه قاتل نفسه. وأخرج عبد الرزاق وابن جرير والحاكم وصححه وغيرهم عن ابن عباس أنه قال في الآية: هو المسجد إذا دخلته فقل السلام علينا وعلى عباد الله تعالى الصالحين. فحمل البيوت فيها على المساجد والسلام على الأنفس على ظاهره، وقيل: المراد بيوت المخاطبين وأهلهم، وذكر أن الرجل إذا دخل على أهله سن له أن يقول: السلام عليكم تحية من عند الله مباركة طيبة فإن لم يجد أحدا فليقل السلام علينا من ربنا وروي هذا عن عطاء، وقيل السلام على الأنفس على ظاهره والمراد ببيوت بيوت الكفار وذكر أن داخلها وكذا داخل البيوت الخالية يقول ما سمعت آنفا عن ابن عباس وقيل يقول على الكفار يقول: السلام على من اتبع الهدى، ولا يخفى المناسب للمقام، والسلام بمعنى السلام من الآفات وقيل: اسم من أسمائه ﷿ وقد مر الكلام في ذلك على أتم وجه فتذكر.

fiili sebebiyle öldürülmeyi hak ettiğinde sanki kendi nefsini öldürmüş gibi olur. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve diğerleri İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'O, mescittir; ona girdiğin vakit: 'es-Selâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn' (Selam bize ve Allah Teâlâ'nın salih kullarına olsun) de.' Böylece ayette geçen evleri mescitlere, nefislere selamı da zahiri anlamına hamletmiştir. Bir görüşe göre maksat, muhatapların evleri ve aileleridir. Kişinin ailesinin yanına girdiğinde: 'Allah katından mübarek ve pek güzel bir esenlik dileği olarak size selam olsun' demesinin sünnet olduğu zikredilmiştir; şayet evde kimseyi bulamazsa: 'Rabbimizden bize selam olsun' desin. Bu Atâ'dan rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre nefislere selam zahiri üzeredir, evlerden maksat ise kâfirlerin evleridir; oraya ve boş evlere girenin az önce İbn Abbâs'tan işittiğin sözü söyleyeceği zikredilmiştir. Bir görüşe göre de kâfirlere: 'es-Selâmü alâ meni't-tebea'l-hüdâ' (Selam doğru yola uyanlara olsun) denir. Makama uygun olan [mana] gizli değildir. 'Selâm', afetlerden esenlik manasınadır; Azze ve celle olan Allah'ın isimlerinden biri olduğu da söylenmiştir. Bu husustaki açıklama en kâmil şekliyle geçmişti, hatırla.

تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أي ثابتة بأمره تعالى مشروعة من لدنه ﷿ فالجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع صفة لتحية، وجوز أن يتعلق بتحية فإنها طلب الحياة وهي من عنده ﷿، وأصل معناها أن تقول حياك الله تعالى أي أعطاك سبحانه الحياة ثم عمم لكل دعاء، وانتصابها على المصدرية ليسلموا على طريق قعدت جلوسا فكأنه قيل فسلموا تسليما أو فحيوا تحية مُبارَكَةً بورك فيها بالأجر كما

{ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Allah katından bir esenlik dileği olarak”; yani Allah Teâlâ'nın emriyle sabit ve Azze ve celle olan O'nun katından meşru kılınmış olarak. Câr ve mecrûr, 'tahiyyetün' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk etmektedir. Hayat talep etmek anlamına gelen ve Azze ve celle olan O'nun katından olan 'tahiyyetün' kelimesine taalluk etmesi de caiz görülmüştür. Asıl manası 'hayyâkallâhu teâlâ' yani 'Allah Teâlâ sana hayat versin' demendir; daha sonra her türlü dua için genelleştirilmiştir. Mansub olması ise, 'kaadtü cülûsen' (oturdum bir oturuşla) kabilinden 'yüsellimû' fiilinin masdarı olmasındandır; sanki 'teslimiyetle selamlayın' yahut 'bir tahiyye ile selamlayın' denilmiştir. { مُبارَكَةً } “bereketli”; ecir ve sevapla bereketlendirilmiş olarak; nitekim

روي عن مقاتل، قال الضحاك: في السلام عشر حسنات ومع الرحمة عشرون ومع البركات ثلاثون

Mukâtil'den böyle rivayet edilmiştir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: 'Selamda on hasene vardır; rahmetle birlikte yirmi, bereketlerle birlikte otuz hasene olur.'

طَيِّبَةً تطيب بها نفس المستمع، والظاهر أنه يزيد المسلم ما ذكر في سلامه، وعن بعض السلف زيادته كما مر آنفا، وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: ما أخذت التشهد إلا من كتاب الله تعالى سمعت الله تعالى يقول: فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً فالتشهد في الصلاة التحيات المباركات الطيبات لله.

{ طَيِّبَةً } “pek güzel”; işitenin nefsinin kendisiyle hoşnut olduğu [bir esenlik dileği olarak]. Zahir olan, selam veren kimsenin selamında zikredilen lafızları ziyade etmesidir; bazı seleften az önce geçtiği üzere bunu ziyade ettikleri rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ben teşehhüdü ancak Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan aldım; Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğunu işittim: { فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً } “Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından mübarek ve pek güzel bir sağlık dileği olarak kendi nefislerinize selam verin”. Dolayısıyla namazdaki teşehhüd: 'et-Tahiyyâtü'l-mubârekâtü't-tayyibâtü lillâh' (En güzel tahiyyeler, mübarek ve tayyib olanlar Allah'adır) şeklindedir.'

كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ تكرير لمزيد التأكيد، وفي ذلك تفخيم فخيم للأحكام المختتمة به لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ ما في تضاعيفها من الشرائع والأحكام وتعملون بموجبها وتحوزون بذلك سعادة الدارين، وفي تعليل هذا التبيين بهذه الغاية القصوى بعد تذييل الأولين بما يوجبها من الجزالة ما لا يخفى، وذكر بعض الأجلة أنه سبحانه بدأ السورة بقوله تعالى: وَأَنْزَلْنا فِيها آياتٍ بَيِّناتٍ [النور: ١] وختمها بقوله ﷿: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ ثم جعل ﵎ ختام الختم قوله سبحانه: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إلخ دلالة على أن ملاك ذلك كله والمنتفع بتلك الآيات جمع من سلم نفسه لصاحب الشريعة صلوات الله تعالى وسلامه عليه كالميت بين يدي الغاسل لا يحجم ولا يقدم دون إشارته ﷺ ولهذه الدقيقة أورد هذه الآية شهاب الحق والدين أبو حفص عمر السهروردي قدس سره في باب سير المريد مع الشيخ ونبه بذلك أن كل ما يرسمه من أمور الدين فهو أمر جامع.

{ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah ayetleri size işte böyle açıklar”; tekit ve pekiştirme için bir tekrardır; bunda, kendisiyle hitama erdirilen hükümler için son derece büyük bir tazim vardır. { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “umulur ki akıl edersiniz”; ayetlerin içerdiği şeriatları ve hükümleri anlayasınız, gereğiyle amel edesiniz ve böylece iki cihan saadetine nail olasınız diye. İlk hükümlerin fezlekesi yapıldıktan sonra bu açıklamanın böylesine en yüce bir gaye ile gerekçelendirilmesindeki fesahat ve icaz açıktır. Bazı büyük zatlar şöyle belirtmişlerdir: Allah Teâlâ sureye: { وَأَنْزَلْنا فِيها آياتٍ بَيِّناتٍ } [en-Nûr: 1] “Biz onda apaçık ayetler indirdik” kavliyle başlamış ve sureyi Azze ve celle olan şu kavliyle hitama erdirmiştir: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah ayetleri size işte böyle açıklar”. Sonra celle celâlühû, bu hitamın da nihayetini: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resulüne iman etmişlerdir...” kavli kılmıştır; ta ki bütün bunların esasının ve bu ayetlerden istifade edecek olanların, yıkayıcının elindeki meyyit gibi nefsini Şeriat Sahibi'ne -Allah Teâlâ'nın salat ve selamı onun üzerine olsun- teslim eden, onun sallallâhu aleyhi ve sellem işareti olmaksızın ne geri duran ne de ileri atılan topluluk olduğuna delalet etsin. Bu dakik nükteye binaendir ki, Şihâbü'l-Hak ve'd-Dîn Ebû Hafs Ömer es-Sühreverdî -kuddise sirruh- bu ayeti 'Müridin Şeyh ile Birlikte Seyri' bahsinde zikretmiş ve din işlerinden şeyhin çizip belirlediği her şeyin 'toplayıcı bir iş' (emr-i câmi') olduğuna bununla dikkat çekmiştir.

وقال شيخ الإسلام: إن هذا استئناف جيء به في أواخر الأحكام السابقة تقريرا لها وتأكيدا لوجوب مراعاتها وتكميلا لها ببيان بعض آخر من جنسها، وإنما ذكر الإيمان بالله تعالى ورسوله ﷺ صلة للموصول الواقع خبرا للمبتدأ مع تضمنه له قطعا تقريرا لما قبله وتمهيدا لما بعده وإيذانا بأنه حقيق بأن يجعل قرينا للإيمان المذكور منتظما في سلكه فقوله تعالى: وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ إلخ معطوف على آمَنُوا داخل معه في حيز الصلة وبذلك يصح الحمل، والحصر باعتبار الكمال أي إنما الكاملون في الإيمان الذين آمنوا بالله تعالى ورسوله ﷺ عن صميم قلوبهم وأطاعوا في جميع الأحكام التي من جملتها ما فصل من قبل من الأحكام المتعلقة بعامة أحوالهم المطردة في الوقوع وأحوالهم الواقعة بحسب الاتفاق كما إذا كانوا معه ﵊ على أمر مهم يجب اجتماعهم في شأنه كالجمعة والأعياد والحروب وغيرها من الأمور الداعية إلى الاجتماع لغرض من الأغراض، وعن ابن زيد أن الأمر

Şeyhülislam şöyle demiştir: 'Bu, önceki hükümleri takrir etmek, onlara riayet etmenin lüzumunu tekit etmek ve onların cinsinden başka bir hükmü beyan ederek onları tamamlamak üzere önceki hükümlerin sonlarında getirilmiş yeni bir cümledir (istînâf). Allah Teâlâ'ya ve Resulüne sallallâhu aleyhi ve sellem imanın, mübtedanın haberi konumundaki ism-i mevsulün sılası olarak zikredilmesi -haberin bunu kesinlikle içermesiyle birlikte- öncesini takrir etmek, sonrasına zemin hazırlamak ve zikredilen imana eş kılınmaya ve onun silsilesine dahil olmaya layık olduğunu bildirmek içindir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ } “Onunla birlikte toplayıcı bir iş üzerinde bulundukları zaman...” kavli, { آمَنُوا } fiiline matuf olup onunla birlikte sılanın kapsamına dahildir ve حمل (yüklem yapma) bununla sahih olur. Hasr ise kemal itibarıyladır; yani imanda kâmil olanlar ancak, kalplerinin ta derinliklerinden Allah Teâlâ'ya ve Resulüne sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden, vuku bulması süreklilik arz eden genel hallerine ilişkin olarak daha önce ayrıntısıyla açıklanan hükümler ile cuma, bayramlar, savaşlar ve muayyen bir maksat için toplanmayı gerektiren diğer durumlar gibi hususunda toplanmaları vacip olan mühim bir iş üzere Peygamber'in aleyhisselâm yanında bulundukları tesadüfi hallerine ilişkin bütün hükümlere itaat eden kimselerdir.' İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre toplayıcı iş (emr-i câmi')

الجامع الجهاد وقال الضحاك وابن سلام هو كل صلاة فيها خطبة كالجمعة والعيدين والاستسقاء، وعن ابن جبير هو الجهاد وصلاة الجمعة والعيدين، ولا يخفى أن الأولى العموم وإن كانت الآية نازلة في حفر الخندق ولعل ما ذكر من باب التمثيل، ووصف الأمر بالجمع مع أنه سبب له للمبالغة، والظاهر أن ذلك من المجاز العقلي، وجوز أن يكون هناك استعارة مكنية.

cihaddır. ed-Dahhâk ve İbn Selâm ise cuma, iki bayram ve istiskâ (yağmur duası) gibi içerisinde hutbe bulunan her namaz olduğunu söylemişlerdir. İbn Cübeyr'den gelen rivayete göre o; cihad, cuma namazı ve iki bayram namazıdır. Ayet Hendek kazılması hakkında inmiş olsa bile, evla olanın umumilik olduğu gizli değildir; zikredilenler ise muhtemelen misal kabilindendir. İşe, toplanmanın sebebi olduğu halde mübalağa maksadıyla 'toplayıcı' (câmi') vasfının verilmesi, zahiren aklî mecazdandır; burada bir istiâre-i mekniyye bulunduğu da caiz görülmüştür.

وقرأ اليماني «على أمر جميع» وهو بمعنى جامع أو مجموع له على الحذف والإيصال لَمْ يَذْهَبُوا عنه ﷺ حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ ﵊ في الذهاب فيأذن لهم به فيذهبون فالغاية هي الإذن الحاصل بعد الاستئذان والاقتصار على الاستئذان لأنه الذي يتم من قبلهم وهو المعتبر في كمال الإيمان لا الإذن ولا الذهاب المترتب عليه واعتباره في ذلك لما أنه كالمصداق لصحته والمميز للمخلص عن المنافق فإن ديدنه التسلل للفرار، ولتعظيم ما في الذهاب بغير إذنه ﵊ من الجناية وللتنبيه على ذلك عقب سبحانه بقوله ﷿: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فقد جعل فيه المستأذنين هم المؤمنون عكس الأول دلالة على أنهما متعاكسان سواء بسواء ومنه يلزم أنه كالمصداق لصحة الإيمانين وكذلك من اسم الإشارة لدلالته على أن استئهال الإيمانين لذلك فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ بيان لما هو وظيفته صلى الله تعالى عليه وسلّم في هذا الباب إثر بيان ما هو وظيفة المؤمنين، والفاء لترتيب ما بعدها على ما قبلها أي بعد ما تحقق أن الكاملين في الإيمان هم المستأذنون فإذا استأذنوك لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ أي لبعض أمرهم المهم وخطبهم الملم فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ تفويض للأمر إلى رأيه ﷺ واستدل به على أن بعض الأحكام مفوضة إلى رأيه صلّى الله تعالى عليه وسلّم، وهذه مسألة التفويض المختلف في جوازها بين الأصوليين وهي أن يفوض الحكم إلى المجتهد فيقال له: احكم بما شئت فإنه صواب فأجاز ذلك قوم لكن اختلفوا فقال موسى بن عمران: بجواز ذلك مطلقا للنبي وغيره من العلماء، وقال أبو علي الجبائي: بجواز ذلك للنبي خاصة في أحد قوليه، وقد نقل عن الإمام الشافعي عليه الرحمة في الرسالة ما يدل على التردد بين الجواز والمنع ومنع من ذلك الباقون. والمجوزون اختلفوا في الوقوع، قال الآمدي والمختار الجواز دون الوقوع، وقد أطال الكلام في هذا المقام فليراجع. والذي أميل إليه جواز أن يفوض الحكم إلى المجتهد إذا علم أنه يحكم ترويا لا تشهيا ويكون التفويض حينئذ كالأمر بالاجتهاد، والأليق بشأن الله تعالى وشأن رسوله ﷺ أن ينزل ما هنا على ذلك وتكون المشيئة مقيدة بالعلم بالمصلحة. وذكر بعض الفضلاء أنه لا خلاف في جواز أن يقال: احكم بما شئت ترويا بل الخلاف في جواز أن يقال: احكم بما شئت تشهيا كيفما اتفق، وأنت تعلم أنه بعد التقييد لا يكون ما نحن فيه من محل النزاع، ومن الغريب ما قيل: إن المراد ممن شئت منهم عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه ولا يخفى ما فيه وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ فإن الاستئذان وإن كان لعذر قوي لا يخلو عن شائبة تقديم أمر الدنيا على أمر الآخرة. وتقديم «لهم» للمبادرة إلى أن الاستغفار للمستأذنين لا للإذن.

el-Yemânî, 'toplayıcı' yahut hazif ve îsâl yoluyla 'kendisi için toplanılan' manasında olmak üzere { على أمر جميع } şeklinde okumuştur. { لَمْ يَذْهَبُوا } “bırakıp gitmezler”; onun sallallâhu aleyhi ve sellem yanından ayrılmazlar, { حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ } “ondan izin isteyinceye kadar”; gitmek için aleyhisselâm'dan izin isteyip o da kendilerine izin verene kadar [gitmezler]. Gaye, izin istemekten sonra hasıl olan izindir; ifadenin sadece izin istemekle yetinmesi, onların tarafından tamamlanan kısmın bu olması ve imanın kemalinde muteber olanın izin yahut buna bağlı olan gidiş değil, sırf izin isteme olmasındandır. Bunun muteber sayılması, imanın sıhhatinin bir göstergesi ve ihlaslı kimseyi münafıktan ayıran bir mihenk taşı olmasındandır; zira münafığın adeti kaçmak için sıvışmaktır. Ayrıca onun aleyhisselâm izni olmaksızın gitmedeki vebalin büyüklüğüne dikkat çekmek içindir. Buna dikkat çekmek üzere Allah Teâlâ hemen ardından şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resulüne iman edenlerdir”. Burada izin isteyenler, ilkinin aksine müminlerin ta kendileri kılınmıştır; bu da her iki vasfın birbirini tam anlamıyla gerektirdiğine (müteâkis olduğuna) delalet eder. Buradan hareketle, bunun iki imanın da sıhhatinin bir kanıtı olduğu neticesi çıkar; keza ism-i işaretten de bu iki imanın böylesi bir vasfa layık olduğuna delalet ettiği anlaşılır. { فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ } “Senden izin istedikleri vakit”; müminlerin vazifesinin ne olduğu beyan edildikten hemen sonra, bu hususta Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vazifesinin ne olduğunun beyanıdır. Fâ harfi sonrasının öncesine terettüp ettiğini gösterir; yani imanda kâmil olanların izin isteyenler olduğu kesinleştikten sonra, senden izin istediklerinde; { لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ } “kendi bazı önemli işleri için”; yani kendilerini ilgilendiren mühim bazı meseleleri ve başlarına gelen ciddi durumlar için, { فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ } “onlardan dilediğine izin ver”. Bu, işi onun sallallâhu aleyhi ve sellem re'yine havale etmektir (tefviz). Buradan hareketle bazı hükümlerin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem re'yine havale edildiğine delil getirilmiştir. Bu, fıkıh usulcüleri arasında caiz olup olmadığı tartışılan 'tefviz' meselesidir; yani hükmün müctehide havale edilerek ona: 'Dilediğin gibi hükmet, şüphesiz o doğrudur' denilmesidir. Bir topluluk bunu caiz görmüş, ancak ihtilaf etmişlerdir: Mûsâ b. İmrân, bunun Peygamber ve diğer âlimler için mutlak olarak caiz olduğunu söylemiştir. Ebû Ali el-Cübbâî ise iki görüşünden birinde bunun sadece Peygamber için caiz olduğunu söylemiştir. İmam Şâfiî'den -aleyhirrahme- er-Risâle'de caizlik ile yasaklık arasında tereddüde delalet eden bir görüş nakledilmiştir. Geri kalanlar ise bunu menetmiştir. Caiz görenler de vuku bulup bulmadığında ihtilaf etmişlerdir; el-Âmidî: 'Muhtar olan görüş vuku bulması değil, caiz olmasıdır' demiştir ve bu makamda sözü uzatmıştır, oraya bakılsın. Benim meylettiğim görüş şudur: Müctehidin heva ve hevesine göre değil, etraflıca düşünerek (terevvî ile) hüküm vereceği bilindiğinde hükmün ona havale edilmesi caizdir; bu durumda tefviz, ictihad emri gibi olur. Allah Teâlâ'nın şanına ve Resulünün sallallâhu aleyhi ve sellem şanına en layık olan, buradaki ifadenin buna hamledilmesi ve dilemenin maslahatın bilinmesiyle kayıtlı olmasıdır. Bazı fazilet sahipleri şöyle belirtmişlerdir: 'Etraflıca düşünerek dilediğin gibi hükmet' denilmesinin cevazında ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak 'Rastgele, heva ve hevesine göre dilediğin gibi hükmet' denilmesindedir. Sen de bilirsin ki bu kayıttan sonra bizim konumuz niza mahalline dahil olmaz. 'Onlardan dilediğin kimseden' maksadın Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh olduğu yönündeki söz ise gariptir ve içindeki zayıflık ortadadır. { وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ } “onlar için Allah'tan bağışlanma dile”; zira izin istemek kuvvetli bir mazeretten ötürü olsa bile, dünya işini ahiret işine takdim etme şaibesinden uzak değildir. 'Lehüm' (onlar için) ifadesinin öne alınması, istiğfarın izin vermeye değil, bizzat izin isteyenlere yönelik olduğunu derhal bildirmek içindir.

إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ مبالغ في مغفرة فرطات العباد رَحِيمٌ مبالغ في إفاضة شآبيب الرحمة عليهم، والجملة تعليل للمغفرة الموعودة في ضمن الاستغفار لهم، وقد بالغ جل شأنه في الاحتفال برسوله صلوات الله تعالى وسلامه عليه فجعل سبحانه الاستئذان للذهاب عنه ذنبا محتاجا للاستغفار فضلا عن الذهاب بدون إذن ورتب الإذن على الاستئذان لبعض شأنهم لا على الاستئذان مطلقا ولا على الاستئذان لأي أمر مهما كان أو غير مهم ومع ذلك علق الإذن بالمشيئة، وإذا اعتبرت وجوه المبالغة في قوله تعالى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إلى هنا وجدتها تزيد على العشرة.

{ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır”; kulların kusur ve sürçmelerini bağışlaması pek çok olandır; { رَحِيمٌ } “çok merhamet edendir”; üzerlerine rahmet sağanaklarını akıtması nihayetsizdir. Cümle, onlar için istiğfar etmenin zımnında vadedilen mağfiretin gerekçesidir. Şanı yüce olan Allah, Resulüne -Allah Teâlâ'nın salat ve selamı onun üzerine olsun- son derece ihtimam göstermiş ve tazim etmiştir; öyle ki izinsiz gitmek şöyle dursun, onun yanından ayrılmak için izin istemeyi dahi istiğfara muhtaç bir günah kılmıştır. İzin vermeyi mutlak olarak izin istemeye yahut mühim olsun veya olmasın her türlü iş için izin istemeye değil, kendi önemli bazı işleri için izin istemelerine bağlamış, bununla birlikte izni de meşiete (kendi dilemesine) talik kılmıştır. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ } kavlinden buraya kadar olan mübalağa vecihlerini sayacak olsan, onların ondan fazla olduğunu görürsün.

وفي أحكام القرآن للجلال السيوطي أن في الآية دليلا على وجوب استئذانه صلى الله تعالى عليه وسلّم قبل الانصراف

Celâleddîn es-Süyûtî'nin Ahkâmü'l-Kur'ân'ında belirtildiğine göre ayette, toplanılan her bir iş hususunda Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yanından ayrılmadan önce

عنه ﵊ في كل أمر يجتمعون عليه، قال الحسن: وغير الرسول صلّى الله تعالى عليه وسلم من الأئمة مثله في ذلك لما فيه من أدب الدين وأدب النفس، وقال ابن الفرس: لا خلاف في الغزو أنه يستأذن إمامه إذا كان له عذر يدعوه إلى الانصراف واختلف في صلاة الجمعة إذا كان له عذر كالرعاف وغيره فقيل يلزمه الاستئذان سواء كان أمامه الأمير أم غيره أخذا من الآية وروي ذلك عن مكحول والزهري ولا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً استئناف مقرر لمضمون ما قبله، والالتفات لإبراز مزيد الاعتناء بشأنه أي لا تقيسوا دعاءه ﵊ إياكم على دعاء بعضكم بعضا في حال من الأحوال وأمر من الأمور التي من جملتها المساهلة فيه والرجوع عن مجلسه ﵊ بغير استئذان فإن ذلك من المحرمات، وإلى نحو هذا ذهب أبو مسلم واختاره المبرد والقفال وقيل: المعنى لا تحسبوا دعاءه صلّى الله تعالى عليه وسلّم عليكم كدعاء بعضكم على بعض فتعرضوا لسخطه ودعائه عليكم ﵊ بمخالفة أمره والرجوع عن مجلسه بغير استئذان ونحو ذلك، وهو مأخوذ مما جاء في بعض الروايات عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وروي عن الشعبي وتعقبه ابن عطية بأن لفظ الآية يدفع هذا المعنى، وكأنه أراد أن الظاهر عليه على بعض، وقيل: إنه يأباه بَيْنَكُمْ وهو في حيز المنع، وقيل: المعنى لا تجعلوا دعاءه ﵊ ربه ﷿ كدعاء صغيركم كبيركم وفقيركم غنيكم يسأله حاجته فربما أجابه وربما رده فإن دعاءه صلى الله تعالى عليه وسلّم مستجاب لا مرد له عند الله ﷿ فتعرضوا لدعائه لكم بامتثال أمره واستئذانه عند الانصراف عنه إذا كنتم معه على أمر جامع وتحققوا قبول استغفاره لكم ولا تتعرضوا لدعائه عليكم بضد ذلك.

ondan aleyhisselâm izin istemenin vacip olduğuna delil vardır. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: 'Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem dışındaki idareciler de din edebi ve nefis terbiyesi taşıması sebebiyle bu hususta onun gibidir.' İbnü'l-Feres şöyle demiştir: 'Gazve esnasında kişinin ayrılmasını gerektiren bir mazereti olduğunda komutanından izin isteyeceği hususunda ihtilaf yoktur. Cuma namazında burun kanaması vb. bir mazereti olduğunda ise ihtilaf edilmiştir: Bu ayetten hareketle, önündeki kişi ister emir ister başkası olsun, izin istemesinin kendisine lazım geldiği söylenmiştir. Bu görüş Mekhûl ve ez-Zührî'den rivayet edilmiştir.' { ولا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً } “Peygamber'in çağrısını aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın”; önceki kısmın mazmununu takrir eden yeni bir cümledir (istînâf). [Hitap sîgasına] iltifat ise onun şanına gösterilen ihtimamın büyüklüğünü ortaya koymak içindir; yani onun aleyhisselâm sizi çağırmasını, aranızda gevşek davranmak ve meclisinden izinsiz ayrılmak gibi durumlar da dahil olmak üzere hiçbir hal ve meselede birbirinizi çağırmanızla bir tutmayın; zira bu, haram kılınan şeylerdendir. Ebû Müslim bu manaya meyletmiş, el-Müberred ve el-Kaffâl da bunu tercih etmiştir. Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem size beddua etmesini birbirinize beddua etmeniz gibi sanmayın da; emrine muhalefet etmek, meclisinden izinsiz ayrılmak ve benzeri davranışlarla onun aleyhisselâm öfkesine ve aleyhinize beddua etmesine maruz kalmayın.' Bu mana, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ gelen bazı rivayetlerden alınmıştır ve eş-Şa'bî'den de rivayet edilmiştir. İbn Atıyye bu manayı tenkit ederek ayetin lafzının bu manayı defettiğini belirtmiştir; sanki o, zahir olanın 'aleyküm' (aleyhinize) ve 'alâ ba'd' (birbirinizin aleyhine) olduğunu kastetmiştir. Bir görüşe göre { بَيْنَكُمْ } lafzı buna manidir; ancak bu itiraz kabul edilemez. Bir görüşe göre de mana şöyledir: 'Onun aleyhisselâm Rabbi olan Azze ve celle'ye duasını; küçüğünüzün büyüğünüze, fakirinizin zenginize ihtiyacını arz edip de onun bazen kabul edip bazen reddettiği duası gibi tutmayın. Zira Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem duası müstecaptır, Allah Azze ve celle katında asla geri çevrilmez. Dolayısıyla toplayıcı bir iş üzere onun yanında bulunduğunuzda emrine uyup yanından ayrılırken izin isteyerek lehinize dua etmesine nail olmaya bakın; sizin için istiğfarının kabul edileceğinden emin olun ve bunun zıddını yaparak aleyhinize dua etmesine maruz kalmayın.'

ولا يخفى وجه تقرير الجملة لما قبلها على هذين القولين لكن بحث في دعوى أن جميع دعائه ﵊ مستجاب بأنه قد صح أنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم سأل الله تعالى في أمته أن لا يديق بعضهم بأس بعض فمنعه، وهو ظاهر في أنه قد يرد بعض دعائه ﵊. وتعقب بأنه كيف يرد وقد قال الله تعالى: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ

Bu cümlenin bu iki görüşe göre de önceki kısmı takrir ediş vechi gizli değildir. Ancak onun aleyhisselâm her duasının müstecap olduğu iddiası şöyle tartışılarak tenkit edilmiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Teâlâ'dan, ümmetinin birbirine azap tattırmamasını dilediği, fakat Allah'ın bunu menettiği sahih olarak sabittir; bu da onun aleyhisselâm bazı dualarının geri çevrilebildiği hususunda açıktır. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Allah Teâlâ: { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuşken nasıl geri çevrilir?

وفي الحديث «إن الله تعالى لا يرد دعاء المؤمن وإن تأخر»

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Gecikse bile şüphesiz Allah Teâlâ müminin duasını geri çevirmez.»

وقد قال الإمام السهيلي في الروض:

İmam es-Süheylî er-Ravd'da şöyle demiştir:

الاستجابة أقسام إما تعجيل ما سال أو أن يدخر له خير مما طلب أو يصرف عنه من البلاء بقدر ما سال من الخير، وقد أعطى صلى الله تعالى عليه وسلّم عوضا من أن لا يذيق بعضهم بأس بعض الشفاعة

'İcabet kısımlara ayrılır: Ya istediği şeyin peşin verilmesi, ya istediğinden daha hayırlısının onun için biriktirilmesi yahut istediği hayır miktarınca kendisinden bir belanın savulmasıdır. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, birbirlerine azap tattırmamaları talebine karşılık olarak şefaat verilmiştir.'

وقال: «أمتي هذه أمة مرحومة ليس عليها في الآخرة عذابها في الدنيا الزلزال والفتن»

Şöyle buyurmuştur: «Şu ümmetim merhamete mazhar olmuş bir ümmettir; ahirette onlara azap yoktur; onların azabı dünyada depremler ve fitnelerdir.»

كما في أبي داود فإذا كانت الفتنة سببا لصرف عذاب الآخرة عن الأمة فلا يقال: ما أجاب دعاءه ﷺ لأن عدم استجابته أن لا يعطي ما سأل أو لا يعوض عنه ما هو خير منه، والمراد بالمنع في الحديث منع ذلك بخصوصه لا عدم استجابة الدعاء بذلك بالمعنى المذكور، وتمام الكلام في هذا المقام يطلب من محله.

Nitekim Ebû Dâvûd'da böyledir. Fitne, ahiret azabının ümmetten savulmasına bir sebep kılındığına göre: 'Onun sallallâhu aleyhi ve sellem duasına icabet edilmedi' denilemez; zira duaya icabet edilmemesi demek, dilediğinin verilmemesi yahut yerine daha hayırlısının verilmemesi demektir. Hadisteki 'menetme'den kasıt ise zikredilen manadaki icabetsizlik değil, bizzat o özel talebin verilmemesidir. Bu makamdaki tam açıklama kendi yerinden aranmalıdır.

وقيل: المعنى لا تجعلوا نداءه ﵊ وتسميته كنداء بعضكم بعضا باسمه ورفع الصوت به والنداء وراء الحجرات ولكن بلقبه المعظم مثل يا نبي الله ويا رسول الله مع التوقير والتواضع وخفض الصوت.

Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Onu aleyhisselâm çağırmayı ve adını anmayı, birbirinizi ismiyle çağırdığınız, sesinizi yükselttiğiniz ve odaların arkasından bağırdığınız gibi yapmayın; bilakis hürmet, tevazu ve sesinizi alçaltarak 'Ey Allah'ın Peygamberi', 'Ey Allah'ın Resulü' gibi yüce unvanıyla hitap edin.'

أخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه وأبو نعيم في الدلائل عن ابن عباس قال: كانوا يقولون: يا محمد يا أبا القاسم فنهاهم الله تعالى عن ذلك بقوله سبحانه: لا تَجْعَلُوا الآية إعظاما لنبيه ﷺ فقالوا: يا نبي الله يا رسول الله، وروي نحو هذا عن قتادة والحسن وسعيد بن جبير ومجاهد وفي أحكام القرآن للسيوطي أن في هذا النهي تحريم ندائه ﷺ باسمه.

İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Ebû Nuaym, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: 'Onlar 'Ey Muhammed', 'Ey Ebe'l-Kâsım' derlerdi; Allah Teâlâ Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem tazim göstermek üzere { لا تَجْعَلُوا } ayetiyle onları bundan nehyetti; bunun üzerine 'Ey Allah'ın Peygamberi', 'Ey Allah'ın Resulü' demeye başladılar.' Katâde, Hasan[-ı Basrî], Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid'den de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. Süyûtî'nin Ahkâmü'l-Kur'ân'ında, bu nehiyde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ismiyle hitap etmenin haram kılındığı belirtilmiştir.

والظاهر استمرار ذلك بعد وفاته إلى الآن. وذكر الطبرسي أن من جملة المنهي عنه النداء بيا ابن عبد الله فإنه

Zahir olan, bunun vefatından sonra günümüze kadar devam ettiğidir. et-Tabresî, yasaklanan hitaplar arasında 'Ey İbn Abdillâh' şeklinde çağırmanın da bulunduğunu zikretmiştir; çünkü bu,

مما ينادي به العرب بعضهم بعضا. وتعقب هذا القول بأن الآية عليه لا تلائم السباق واللحاق.

Arapların birbirlerini çağırdıkları tarzdandır. Bu görüş, ayetin bu takdirde öncesi ve sonrasıyla uyumlu olmadığı gerekçesiyle tenkit edilmiştir.

وقال بعضهم: وجه الارتباط بما قبلها عليه الإرشاد إلى أن الاستئذان ينبغي أن يكون بقولهم: يا رسول الله إنا نستأذنك ونحوه، وكذا خطاب من معه في أمر جامع إياه ﷺ ينبغي أن يكون بنحو يا رسول الله لا بنحو يا محمد، ويكفي هذا القدر من الارتباط بما قبل ولا حاجة إلى بيان المناسبة بأن في كل منهما ما ينافي التعظيم اللائق بشأنه العظيم ﷺ، نعم الأظهر في معنى الآية ما ذكرناه أولا كما لا يخفى. وقرأ الحسن ويعقوب في رواية «نبيكم» بنون مفتوحة وباء مكسورة وياء آخر الحروف مشددة بدل بَيْنَكُمْ الظرف في قراءة الجمهور، وخرج على أنه بدل من الرَّسُولِ ولم يجعل نعتا له لأنه مضاف إلى الضمير والمضاف إليه في رتبة العلم وهو أعرف من المعرف بأل ويشترط في النعت أن يكون دون المنعوت أو مساويا له في التعريف، وقال أبو حيان: ينبغي أن يجوز النعت لأن الرَّسُولِ قد صار علما بالغلبة كالبيت للكعبة فقد تساويا في التعريف.

Bazıları şöyle demiştir: Bu manaya göre öncesiyle irtibatın yönü; izin istemenin 'Ey Allah'ın Resulü! Biz senden izin istiyoruz' ve benzeri ifadelerle olması gerektiğine irşad edilmesidir. Keza toplayıcı bir iş üzerinde onunla sallallâhu aleyhi ve sellem birlikte bulunan kimsenin ona hitabı da 'Ey Muhammed' şeklinde değil, 'Ey Allah'ın Resulü' şeklinde olmalıdır. Öncesiyle bu kadarlık bir irtibat yeterlidir; her ikisinde de onun sallallâhu aleyhi ve sellem yüce şanına layık olan tazime aykırı bir durumun bulunduğunu belirterek münasebet açıklamaya gerek yoktur. Evet, ayetin manasında daha zahir olan, gizli kalmayacağı üzere ilk zikrettiğimizdir. Hasan ve bir rivayette Ya'kûb; cumhurun kıraatindeki zarf olan { بَيْنَكُمْ } yerine fethalı nûn, kesreli bâ ve şeddeli son harf yâ ile { نبيكم } şeklinde okumuştur. Bu kıraat, { الرَّسُولِ } lafzından bedel olarak tahrîc edilmiştir; ona sıfat yapılmamıştır; zira zamire muzâftır ve muzâfun ileyh alem rütbesindedir; dolayısıyla harf-i tarifle marife olandan daha marifedir. Sıfatta ise mevsufundan marifelik derecesinde daha aşağıda yahut ona eşit olması şart koşulur. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Sıfat olması caiz olmalıdır; zira { الرَّسُولِ } lafzı, Kâbe için 'el-Beyt' lafzında olduğu gibi galebe yoluyla alem haline gelmiştir; böylece marifelikte birbirine eşit olmuşlardır.

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ وعيد لمن هو بضد أولئك المؤمنين الذين لم يذهبوا حتى يستأذنوه ﵊، والتسلل الخروج من البين على التدريج والخفية، وقد للتحقيق، وجوز أن تكون لتقليل المتسللين في جنب معلوماته تعالى وأن تكون للتكثير إما حقيقة أو استعارة ضدية، وقال أبو حيان: إن قول بعض النحاة بإفادة قد التكثير إذا دخلت على المضارع غير صحيح وإنما التكثير مفهوم من سياق الكلام كما في قول زهير:

{ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ } “Allah, içinizden sıvışıp gidenleri muhakkak bilir”; ondan aleyhisselâm izin istemedikçe gitmeyen o müminlerin zıddı olan kimselere yönelik bir tehdittir. 'Tesellül' (التسلل), topluluğun arasından yavaş yavaş ve gizlice çıkıp gitmektir. { قَدْ } edatı tahkik (kesinlik) içindir. Allah Teâlâ'nın malumatı yanında sıvışıp gidenlerin azlığını ifade etmek yahut hakikat veya zıddiyeli istiâre yoluyla çokluk bildirmek için olması da caiz görülmüştür. Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bazı nahivcilerin, 'kad' edatının muzari fiilin başına geldiğinde çokluk bildireceği yönündeki sözü doğru değildir; çokluk ancak Züheyr'in şu sözünde olduğu gibi kelamın siyakından anlaşılır:

أخي ثقة لا يهلك الخمر ماله ... ولكنه قد يهلك المال نائله

Güvenilir bir kardeştir o, içki onun malını helak etmez ... Lakin [cömertçe dağıttığı] ihsanı malı pekala helak eder.'

فإن سياق الكلام للمدح يفهم منه ذلك أي قد يعلم الله الذين يخرجون من الجماعة قليلا قليلا على خفية لِواذاً أي ملاوذة بأن يستتر بعضهم ببعض حتى يخرج. وأخرج أبو داود في مراسيله عن مقاتل قال: كان لا يخرج أحد لرعاف أو إحداث حتى يستأذن النبي ﷺ يشير إليه بإصبعه التي تلي الإبهام فيأذن له النبي ﷺ يشير إليه بيده وكان من المنافقين من تثقل عليه الخطبة والجلوس في المسجد فكان إذا استأذن رجل من المسلمين قام المنافق إلى جنبه يستتر به حتى يخرج فأنزل الله تعالى: قَدْ يَعْلَمُ الآية، وقيل يلوذ به إراءة أنه من أتباعه.

Çünkü sözün bağlamı övgü içindir ve bundan bu [mana] anlaşılır; yani Allah, cemaatin arasından yavaş yavaş ve gizlice çıkanları muhakkak bilir. { لِواذاً } “birbirinin arkasına gizlenerek / sığınarak” yani birbirini siper edinerek; öyle ki [biri] çıkıncaya kadar diğeriyle gizlenir. Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Mukâtil'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: 'Burun kanaması veya abdest bozulması sebebiyle hiç kimse Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istemedikçe çıkmazdı; başparmağın yanındaki [şehadet] parmağıyla ona işaret eder, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de eliyle işaret ederek ona izin verirdi. Münafıklardan ise hutbe ve mescitte oturmak kendisine ağır gelenler vardı; Müslümanlardan bir adam izin istediğinde münafık onun yanına dikilir, çıkıncaya kadar onunla gizlenirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قَدْ يَعْلَمُ } ayetini indirdi.' Bir görüşe göre de, onun bağlılarından olduğunu göstermek amacıyla ona sığınırdı.