Binûn

Nûr Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وفي الكشف أن الكلام على تقدير كون الإشارة إلى القائلين لا إلى الفريق المتولي وحده كالاستدراك وفيه دلالة على توغل المتولين في الكفر وأصل الكفر شامل للطائفتين، وأما على تقدير اختصاص الإشارة بالمتولين ففائدة ثُمَّ استبعاد التولي بعد تلك المقالة، وفائدة الإخبار إظهار أنهم لم يثبتوا على قولهم كأنه قيل: يقولون هذا ثم يوجد فيهم ما يضاده فلا يكون في دليل خطابه أن غيرهم مؤمن انتهى، وعليه فضمير يَقُولُونَ للمنافقين الشاملين للفريق المتولي لا للمؤمنين مطلقا على الوجهين فتأمل.

el-Keşşâf'ın haşiyesi el-Keşf'te şöyle denilmiştir: İşaretin tek başına yüz çeviren gruba değil de o sözü söyleyenlere ait olduğu takdirde söz, istidrak (düzeltme) gibidir; bunda yüz çevirenlerin küfürde derinleştiklerine delalet vardır ve küfrün aslı her iki grubu da kapsamaktadır. İşaretin sadece yüz çevirenlere tahsis edilmesi takdirinde ise { ثُمَّ } edatının faydası, o sözden sonra yüz çevirmeyi yadırgamaktır; haber vermenin faydası da onların sözlerinde sebat etmediklerini ortaya koymaktır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar bunu söylüyorlar, sonra da kendilerinde buna zıt olan şey bulunuyor.' Dolayısıyla hitabın delaletinde (mefhûm-i muhâlifinde) başkalarının mümin olduğuna dair bir anlam bulunmaz. İntihâ (Burada bitti). Buna göre her iki vecihte de { يَقُولُونَ } fiilindeki zamir, mutlak anlamda müminlere değil, yüz çeviren grubu da kapsayan münafıklara aittir; iyi düşün!

وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أي وبين خصومهم، وضمير (يحكم) للرسول ﵊، وجوز أن يكون الضمير عائدا إلى ما يفهم من الكلام أي المدعو إليه وهو شامل لله تعالى ورسوله ﵊ لكن المباشر للحكم هو الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم، وذكر الله تعالى على الوجهين لتفخيمه ﵊ والإيذان بجلالة محله عنده تعالى وأن حكمه في الحقيقة حكم الله ﷿ فقد قالوا: إنه إذا ذكر اسمان متعاطفان والحكم إنما هو لأحدهما كما في نحو قوله تعالى: يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا [البقرة: ٩] أفاد قوة اختصاص المعطوف بالمعطوف عليه وإنهما بمنزلة شيء واحد بحيث يصح نسبة أوصاف أحدهما وأحواله إلى الآخر، وضمير دُعُوا يعود إلى ما يعود إليه ضمير يَقُولُونَ أي وإذا دعي المنافقون أو المؤمنون مطلقا إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ أي فاجأ فريق منهم الإعراض عن المحاكمة إليه ﵊ لكون الحق عليهم وعلمهم

{ وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } yani aralarında ve hasımları arasında [hükmetmesi için]. { لِيَحْكُمَ } fiilindeki zamir Peygamber'e aleyhisselâm aittir. Zamirin sözden anlaşılan anlama yani kendisine çağrılana dönmesi de caiz görülmüştür ki bu Allah Teâlâ'yı ve Resûlü'nü aleyhisselâm kapsar; ancak bizzat hükmü veren Resûlullah'tır sallallâhu aleyhi ve sellem. Allah Teâlâ'nın zikredilmesi her iki vecihte de Peygamber'i aleyhisselâm yüceltmek, O'nun katındaki makamının yüceliğini ve O'nun hükmünün hakikatte Allah'ın celle celâluhü hükmü olduğunu bildirmek içindir. Nitekim şöyle demişlerdir: Birbirine atfedilmiş iki isim zikredildiğinde ve hüküm bunlardan yalnızca birine ait olduğunda —tıpkı Allah Teâlâ'nın { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } [el-Bakara: 9] “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” ayetinde olduğu gibi— matufun matufun aleyhe olan kuvvetli irtibatını ve ikisinin adeta tek bir şey konumunda olduğunu ifade eder; öyle ki birinin vasıflarını ve hallerini diğerine nispet etmek sahih olur. { دُعُوا } fiilindeki zamir, { يَقُولُونَ } fiilindeki zamirin döndüğü yere döner; yani münafıklar yahut mutlak olarak müminler çağrıldığında, { إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ } yani hakkın kendi aleyhlerine olması ve O'nun

بأنه ﷺ لا يحكم إلا بالحق، والجملة الشرطية شرح للتولي ومبالغة فيه حيث أفادت مفاجأتهم الإعراض عقب الدعوة دون الحكم عليهم مع ما في الجملة الاسمية الواقعة جزاء من الدلالة على الثبوت والاستمرار على ما هو المشهور، والتعبير بَيْنَهُمْ دون عليهم لأن المتعارف قول أحد المتخاصمين للآخر: اذهب معي إلى فلان ليحكم بيننا لا عليك وهو الطريق المنصف، وقيل: هذا الإعراض إذا اشتبه عليهم الأمر، ولذا قال سبحانه: بَيْنَهُمْ لا عليهم وفي ذلك زيادة في المبالغة في ذمهم وفيه بحث.

sallallâhu aleyhi ve sellem haktan başka bir şeyle hükmetmeyeceğini bilmeleri sebebiyle, onlardan bir grup hemen O'nun aleyhisselâm huzurunda muhakeme olmaktan yüz çeviriverir. Şart cümlesi yüz çevirmeyi açıklamakta ve onda mübalağa yapmaktadır; zira aleyhlerine hüküm verilmeksizin davetin hemen ardından yüz çevirmelerini ifade etmiştir; ayrıca ceza (şartın cevabı) olarak gelen isim cümlesinde meşhur olduğu üzere sebat ve süreklilik delaleti bulunmaktadır. 'Aleyhlerine' denilmeyip { بَيْنَهُمْ } 'aralarında' ifadesinin kullanılması, hasımlardan birinin diğerine 'Aleyhine hükmetsin diye değil, aramızda hükmetsin diye falancaya benimle gel' demesinin örf olmasındandır ve insaflı yol da budur. Denildi ki: Bu yüz çevirme, durum kendilerine şüpheli geldiği zamandır; bu yüzden Allah Teâlâ aleyhlerine değil, { بَيْنَهُمْ } 'aralarında' buyurmuştur ve bunda onların kınanmasında fazladan bir mübalağa vardır; ancak bu görüş tartışmaya açıktır.

وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ أي لا عليهم كما يؤذن به تقديم الخبر يَأْتُوا إِلَيْهِ أي إلى الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم مُذْعِنِينَ منقادين لعلمهم بأنه ﵊ يحكم لهم، والظاهر تعلق إلى بيأتوا، وجوز تعلقها بمذعنين على أنها بمعنى اللام أو على تضمين الإذعان معنى الإسراع وفسره الزجاج بالإسراع مع الطاعة، وتقديم المعمول للاختصاص أو للفاصلة أو لهما، وعبر بإذا فيما مر إشارة إلى تحقق الشرط وبأن هنا إشارة إلى عدم تحققه وفي ذلك أيضا ذم لهم.

{ وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ } yani haberin öne alınmasının bildirdiği üzere aleyhlerine değil de lehlerine olursa, { يَأْتُوا إِلَيْهِ } yani Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelirler, { مُذْعِنِينَ } O'nun aleyhisselâm kendi lehlerine hükmedeceğini bildikleri için boyun eğerek [gelirler]. Zahir olan, { إِلَيْهِ } ifadesinin { يَأْتُوا } fiiline taalluk etmesidir. 'Lâm' anlamında olması veya 'iz'an' kelimesinin acele etme anlamını tazammun etmesi sebebiyle { مُذْعِنِينَ } kelimesine taalluk etmesi de caiz görülmüştür; Zeccâc bunu itaatle birlikte acele etmek diye tefsir etmiştir. Mefulün (bağlı ögenin) öne alınması tahsis için veya fasıla (ayet sonu uyumu) için yahut her ikisi içindir. Geçen yerde şartın kesinliğini belirtmek için { إِذا }, burada ise gerçekleşmediğine işaret etmek için { إِنْ } ile ifade edilmiştir; bunda da onlar için bir yergi vardır.

وقوله تعالى: أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ ترديد لسبب الإعراض المذكور فمدار الاستفهام ما يفهم من الكلام كأنه قيل: أسبب إعراضهم عن المحاكمة إليه ﷺ أنهم مرضى القلوب لكفرهم ونفاقهم أم سببة أنهم ارتابوا وشكوا في أمر نبوته ﵊ مع ظهور حقيتها أم سببة أنهم يخافون أن يحيف ويجور الله تعالى شأنه عليهم ورسوله صلى الله تعالى عليه وسلّم.

Allah Teâlâ'nın { أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ } ayeti, zikredilen yüz çevirmenin sebebini sıralamadır; istifhamın ekseni ise sözden anlaşılan manadır. Sanki şöyle denilmiştir: Onların O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda muhakeme olmaktan yüz çevirmelerinin sebebi, küfürleri ve nifakları sebebiyle kalplerinin hastalıklı olması mıdır? Yoksa sebebi, peygamberliğinin aleyhisselâm hak olduğu apaçık ortadayken O'nun peygamberliği hususunda şüphe ve tereddüde düşmüş olmaları mıdır? Yoksa sebebi, şanı yüce olan Allah'ın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine haksızlık ve zulüm edeceğinden korkmaları mıdır?

وهذا نظير قولك أفيه مرض أم غاب عن البلد أم يخاف من الواشي بعد قول: هجر الحبيب مثلا فإن كون المعنى أسبب هجره أن فيه مرضا أم سببه أنه غاب عن البلد أم سببه أنه يخاف من الواشي ظاهر جدا وهو كثير في المحاورات إلا أن الاستفهام في الآية إنكاري وهو لإنكار السببية، وقوله تعالى:

Bu durum, meselâ 'Sevgili terk etti' sözünden sonra 'Onda bir hastalık mı var, yoksa şehirden mi uzaklaştı, yoksa laf taşıyandan mı korkuyor?' demene benzer; zira buradaki mananın 'Onun terk edişinin sebebi onda bir hastalık olması mıdır, yoksa şehirden uzaklaşmış olması mıdır, yoksa laf taşıyandan korkması mıdır?' şeklinde olduğu gayet açıktır ve bu tür ifadeler konuşmalarda çokça yer alır. Ancak ayetteki istifham inkârîdir ve sebepliliği inkâr etmek içindir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:

بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ تعيين للسبب بعد إبطال سببية جميع ما تقدم ففيه تأكيد لما يفيده الاستفهام كأنه قيل: ليس شيء مما ذكر سببا لذلك الإعراض، أما الأولان فلأنه لو كان شيء منهما سببا له لأعرضوا عن المحاكمة إليه صلى الله تعالى عليه وسلّم عند كون الحق لهم ولما أتوا إليه ﵊ مذعنين لحكمه لتحقق نفاقهم وارتيابهم حينئذ أيضا، وأما الثالث فلانتفائه رأسا حيث كانوا لا يخافون الحيف أصلا لمعرفتهم بتفاصيل أحواله ﵊ في الأمانة والثبات على الحق بل سبب ذلك أنهم هم الظالمون يريدون أن يظلموا من الحق له عليهم ولا يتأتى مرامهم مع الانقياد إلى المحاكمة إليه ﵊ فيعرضون عنها لأنه صلى الله تعالى عليه وسلّم يقضي بالحق عليهم، فمناط النفي المستفاد من الاستفهام الإنكاري والإضراب الإبطالي في الأولين وهو وصف سببيتهما للإعراض فقط مع تحققهما في نفسهما، وفي الثالث هو الأصل والوصف جميعا، وإذا خص الارتياب بما له جهة مصححة لعروضه لهم في الجملة كما فعل البعض حيث جعل المعنى أم ارتابوا بأن رأوا منه صلى الله تعالى عليه وسلّم تهمة فزالت ثقتهم ويقينهم به ﵊ كان مناط النفي في الثاني كما في الثالث كذا قرره بعض الأجلة، وأَمِ عليه متصلة. وقد ذهب إلى أنها كذلك الزمخشري والبيضاوي حيث جعلا ما تقدم تقسيما لسبب الإعراض إلا أن الأول جعل الإضراب عن الأخير من الأمور الثلاثة ووجه بأنه أدل على ما كانوا عليه وأدخل في الإنكار من حيث إنه يناقض تسرعهم إليه صلى الله تعالى عليه وسلّم إذا كان الحق لهم على الغير، والثاني جعله إضرابا عن الأخيرين منها لتحقيق القسم الأول، وقال: وجه التقسيم أن امتناعهم عن المحاكمة إليه صلى الله تعالى عليه وسلّم إما أن يكون لخلل فيهم أو في الحاكم، والثاني إما أن يكون محققا أو متوقعا وفسر الارتياب برؤية مثل تهمة تزيل يقينهم

{ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } daha önce geçenlerin tamamının sebepliliğini iptal ettikten sonra asıl sebebi tayin etmektir. Dolayısıyla bunda istifhamın ifade ettiği anlamı tekit vardır; sanki şöyle denilmiştir: Zikredilenlerin hiçbiri o yüz çevirmenin sebebi değildir. İlk ikisine gelince; çünkü şayet onlardan biri sebep olsaydı, hak kendi lehlerine olduğunda da O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda muhakeme olmaktan yüz çevirirlerdi ve o anda da nifakları ve şüpheleri mevcut olduğu halde O'nun aleyhisselâm hükmüne boyun eğerek gelmezlerdi. Üçüncüsüne gelince; çünkü O'nun aleyhisselâm emanet ve hak üzerindeki sebatına dair hallerinin ayrıntılarını bildiklerinden haksızlıktan asla korkmadıkları için bu sebep kökten yok hükmündedir. Bilakis bunun sebebi, onların bizzat zalim olmalarıdır; hak aleyhlerinde olan kimseden [hakkı] gasbetmek istemektedirler ve O'nun aleyhisselâm huzurunda muhakeme olmaya boyun eğmekle bu amaçlarına ulaşamayacaklardır; bu yüzden yüz çevirmektedirler, çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem aleyhlerine hak ile hükmedecektir. İnkârî istifhamdan ve iptal edici vazgeçişten (idrâb-ı ibtâlî) anlaşılan nefiy dayanağı, ilk iki şıkta kendileri bizatihi var olmakla birlikte sadece yüz çevirmeye sebep olmaları vasfıdır; üçüncüde ise hem asıl hem de vasfın her ikisidir. Şüphe (irtiyâb), bazılarının yaptığı gibi genel olarak kendilerine arız olmasını haklı kılan bir yöne tahsis edildiğinde —ki manayı 'Yoksa O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem şüphe uyandıracak bir durum görüp de O'na aleyhisselâm olan güven ve yakînleri mi yok oldu?' şeklinde kılmışlardır— ikincideki nefiy dayanağı da üçüncüdeki gibi olur. Bazı önde gelen âlimler bunu böyle takrir etmişlerdir ve buna göre { أَمْ } edatı muttasıladır. Zemahşerî ve Beyzâvî de onun böyle olduğu görüşüne varmışlardır; zira geçen kısmı yüz çevirmenin sebebinin taksimi kılmışlardır. Ne var ki birincisi (Zemahşerî), vazgeçişi (idrâb) bu üç hususun sonuncusundan yapmıştır ve bunu, onların durumunu daha iyi gösteren ve hak başkası aleyhine kendi lehlerine olduğunda O'na sallallâhu aleyhi ve sellem koşuşmalarıyla çelişmesi bakımından inkâra daha uygun düşen vecih olarak açıklamıştır. İkincisi (Beyzâvî) ise birinci kısmı tahkik etmek üzere son iki husustan vazgeçiş kılmıştır ve şöyle demiştir: Taksimin yönü şudur ki, onların O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda muhakeme olmaktan kaçınmaları ya kendilerindeki bir bozukluktan ya da hâkimdeki bir bozukluktandır. İkincisi ise ya kesinleşmiş ya da beklenen bir durumdur; şüpheyi de onların yakînini yok eden bir itham benzeri şeyi görmekle tefsir etmiştir;

ثم قال: وكلاهما باطلان فتعين الأول. أما الأول فظاهر. وأما الثاني فلأن منصب النبوة وفرط أمانته ﵊ يمنعه وظلمهم يعم خلل عقيدتهم وميل نفوسهم إلى الحيف.

Sonra şöyle demiştir: Her ikisi de batıldır, dolayısıyla birincisi sabit olmuştur. Birincisine gelince, o açıktır. İkincisine gelince; çünkü peygamberlik makamı ve O'nun aleyhisselâm son derece güvenilir oluşu buna engeldir; onların zulmü ise inançlarındaki bozukluğu ve nefislerinin haksızlığa olan meylini kapsamaktadır.

وقال العلامة الطيبي: الحق أن بل إضراب عن نفس التقسيم وهو إضراب انتقالي كأنه قيل: دع التقسيم فإنهم هم الكاملون في الظلم الجامعون لتلك الأوصاف فلذلك صدوا عن حكومتك يدل عليه الإتيان باسم الإشارة.

Allâme Tîbî şöyle demiştir: Doğrusu şudur ki, { بَلْ } edatı taksimin kendisinden vazgeçiştir (idrâb) ve bu bir intikal idrâbıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Taksimi bırak; çünkü onlar zulümde kemale ermiş, bu vasıfları kendilerinde toplamış kimselerdir, işte bu yüzden senin hükmünden yüz çevirmişlerdir.' İşaret isminin getirilmesi de buna delalet eder.

والخطاب وتعريف الخبر بلام الجنس وتوسيط ضمير الفصل، ونقل عن الإمام ما يدل على أن أم منقطعة قال: أثبتهم على كل واحد من هذه الأوصاف فكان في قلوبهم مرض وهو النفاق فكان فيها ارتياب فكانوا يخافون الحيف، ووجه الإضراب أن كلّا مسبب عن الآخر علم على وجوده وزيادة، واعترض بأنه لا يجب التسبب إلا أن يدعي في هذه المادة خصوصا، وصرح أبو حيان بأنها منقطعة وبأن الاستفهام للتوقيف والتوبيخ ليقروا بأحد هذه الأوجه التي عليهم في الإقرار بها ما عليهم ويستعمل في الذم والمدح كما في قوله:

Hitap, haberin cins lâmı ile marife kılınması ve araya fasıl zamirinin girmesi [de buna delalet eder]. İmam'dan (Râzî) { أَمْ } edatının munkatı' olduğuna delalet eden bir görüş nakledilmiştir; o şöyle demiştir: Onları bu vasıfların her biri üzerinde sabit kılmıştır; kalplerinde hastalık vardı ki o nifaktır, kalplerinde şüphe vardı ve haksızlıktan korkuyorlardı. İdrâbın yönü ise her birinin diğerinden kaynaklanması, onun varlığına ve fazlalığına bir alamet olmasıdır. Buna, bu maddede özel olarak iddia edilmedikçe sebepliliğin zorunlu olmadığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Ebû Hayyân onun munkatı' olduğunu, istifhamın ise ikrar ettiklerinde aleyhlerine olacak bu yönlerden birini ikrar etmeleri için bağlayıcı kılma (tevkîf) ve azarlama amacıyla geldiğini açıkça belirtmiştir; bu da tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi hem yerme hem övme için kullanılır:

ألست من القوم الذين تعاهدوا ... على اللؤم والفحشاء في سالف الدهر

Sen geçmiş zamanda alçaklık ve çirkinlik üzere... sözleşen o topluluktan değil misin?

وقوله:

Ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

ألستم خير من ركب المطايا ... وأندى العالمين بطون راح

Sizler binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı... ve avuçlarının içi âlemlerin en cömerdi olanlar değil misiniz?

ولا يخفى أن الأظهر أنها متصلة والتلازم بين الأمور الثلاثة ممنوع على أنه لا يضر وأن معنى الآية ما ذكرناه أولا، وتقديم عَلَيْهِمْ على الرسول لتأكيد أن حكمه ﵊ هو حكم الله تعالى، ووجه اختلاف أساليب الجمل يظهر بأدنى تأمل.

Gizli değildir ki daha zahir olan, onun muttasıla olmasıdır; bu üç husus arasındaki ayrılmazlık (telâzüm) ise kabul edilmez, üstelik bunun bir zararı da yoktur ve ayetin anlamı ilk zikrettiğimizdir. { عَلَيْهِمْ } ifadesinin Resûl'den önce getirilmesi, O'nun aleyhisselâm hükmünün Allah Teâlâ'nın hükmü olduğunu tekit etmek içindir. Cümle üsluplarının farklı oluşunun sebebi ise en ufak bir düşünmeyle anlaşılır.

وقوله سبحانه: إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا جار على عادته تعالى في اتباع ذكر المحق المبطل والتنبيه على ما ينبغي بعد إنكاره لما لا ينبغي، ونصب قَوْلَ على أنه خبر كان وأن مع ما في حيزها في تأويل مصدر اسمها، ونص سيبويه في مثل ذلك على جواز العكس فيرفع قَوْلَ على الاسمية وينصب المصدر الحاصل من السبك على الخبرية.

Allah Teâlâ'nın { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } buyruğu, O'nun batıl olanın zikrinin ardından hak olanı zikretme ve uygun olmayanı inkâr ettikten sonra gereken hususa dikkat çekme yönündeki âdeti üzere cereyan etmektedir. { قَوْلَ } kelimesinin nasbı { كانَ }'nin haberi olması sebebiyledir; { أَنْ } ile birlikte gelen kısım ise onun isminin tevilinde olan bir mastardır. Sîbeveyhi bu gibi yerlerde aksinin de caiz olduğunu, dolayısıyla { قَوْلُ } kelimesinin ismiyet üzere merfu, tevil yoluyla elde edilen mastarın ise haberiyet üzere mensub olabileceğini açıkça belirtmiştir.

وقد قرأ عليّ كرم الله تعالى وجهه وابن أبي إسحاق والحسن: برفع «قول» على ذلك قال الزمخشري: والنصب أقوى لأن الأولى للاسمية ما هو أوغل في التعريف وذلك هو المصدر الذي أول به أن يقولوا لأنه لا سبيل عليه للتنكير بخلاف قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ فإنه يحتمله كما إذا اختزلت عنه الإضافة، وقيل في وجه أعرفيته إنه لا يوصف كالضمير، ولا يخفى أنه لا دخل له في الأعرفية، ثم أنت تعلم أن المصدر الحاصل من سبك أن والفعل لا يجب كونه مضافا في كل موضع ألا ترى أنهم قالوا في قوله تعالى: ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى [يونس: ٣٧] إنه بمعنى ما كان هذا القرآن افتراء.

Ali -Allah Teâlâ onun yüzünü ak etsin-, İbn Ebî İshak ve Hasan bu şekilde 'kavl' kelimesini merfu olarak okumuşlardır. Zemahşerî şöyle demiştir: Nasb ile okumak daha kuvvetlidir; çünkü isim olmaya en layık olan, marifelik bakımından daha köklü olandır; o da { أَنْ يَقُولُوا } ifadesinin tevil edildiği mastardır, zira onun nekire kılınmasına bir yol yoktur. { قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ } ise tamlama kaldırıldığında nekire olabileceği gibi nekireliğe ihtimali vardır. Onun daha marife oluşunun gerekçesi olarak zamir gibi sıfatlanamaması söylenmiştir; ancak bunun daha marife olmakla bir ilgisi olmadığı gizli değildir. Sonra sen bilirsin ki, { أَنْ } ve fiilden tevil edilen mastarın her yerde muzaf olması gerekmez; görmez misin ki onlar Allah Teâlâ'nın { ما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } [Yûnus: 37] “Bu Kur'an uydurulacak bir şey değildir” ayeti hakkında, 'Bu Kur'an bir iftira olamaz' anlamında olduğunu söylemişlerdir.

وذكر أن جواز تنكيره مذهب الفارسي وهو ومتعين في نحو أن يقوم رجل إذ هو مؤول قطعا بقيام رجل وهو نكرة بلا ريب. وفي إرشاد العقل السليم أن النصب أقوى صناعة لكن الرفع أقعد معنى وأوفى لمقتضى المقام لما أن مصب الفائدة وموقع البيان في الجمل هو الخبر فالأحق بالخبرية ما هو أكثر إفادة وأظهر دلالة على الحدوث وأوفر اشتمالا على نسب خاصة بعيدة من الوقوع في الخارج وفي ذهن السامع ولا ريب في أن ذلك هاهنا في أن مع ما في حيزها أتم وأكمل فإذن هو أحق بالخبرية، وأما ما تفيده الإضافة من النسبة المطلقة الإجمالية فحيث كانت قليلة الجدوى سهلة الحصول خارجا وذهنا كان حقها أن تلاحظ ملاحظة مجملة وتجعل عنوانا للموضوع فالمعنى إنما كان مطلق القول الصادر عن المؤمنين إذا دعوا إلى الله تعالى ورسوله ﷺ ليحكم بينهم وبين خصومهم أن يقولوا

Onun nekire olabilmesinin el-Fârisî'nin mezhebi olduğu ve bir adamın ayağa kalkması anlamına kesinlikle tevil edilen ve şüphesiz nekire olan { أَنْ يَقُومَ رَجُلٌ } gibi ifadelerde bunun zorunlu olduğu zikredilmiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Nasb kıyas (nahiv kuralı) bakımından daha kuvvetlidir, ancak ref' anlam bakımından daha oturaklı ve makamın gereğine daha uygundur; çünkü cümlelerde asıl faydanın ve beyan mevkiinin odağı haberdir. Dolayısıyla haber olmaya en layık olan, faydası daha çok, meydana gelişe delaleti daha açık ve dış dünyada ile dinleyicinin zihninde gerçekleşmesi uzak olan özel nispetleri daha fazla ihtiva eden unsurdur. Şüphe yok ki bu durum burada { أَنْ } ve sılasında daha tam ve mükemmeldir; o halde haber olmaya o daha layıktır. İzâfetin ifade ettiği mutlak ve icmâlî nispete gelince; faydası az, dışta ve zihinde meydana gelmesi kolay olduğundan, onun hakkı icmâlî bir şekilde mülahaza edilip mevzuya (özneye) unvan kılınmasıdır. Buna göre mana şöyledir: Müminlerden, aralarında ve hasımları arasında hükmetsin diye Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem çağrıldıklarında sadır olan mutlak söz, ancak onların

سمعنا إلخ أي خصوصية هذا القول المحكي عنهم لا قولا آخر أصلا، وأما النصب فالمعنى عليه إنما كان قولا للمؤمنين خصوصية قولهم سَمِعْنا إلخ ففيه من جعل أخص النسبتين وأبعدهما وقوعا وحضورا في الأذهان وأحقهما بالبيان مفروغا عنها عنوانا للموضوع وإبراز ما هو بخلافها في معرض القصد الأصلي ما لا يخفى انتهى، وبحث فيه بعضهم بأن مساق الآية يقتضي أن يكون قول المؤمنين سمعنا وأطعنا في مقابلة إعراض المنافقين فحيث ذم ذلك على أتم وجه ناسب أن يمدح هذا، ولا شك أن الأنسب في مدحه الإخبار عنه لا الإخبار به فينبغي أن يجعل أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا اسم كان وقَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ خبرها وفي ذلك مدح لقولهم سمعنا وأطعنا إذ معنى كونه قول المؤمنين أنه قول لائق بهم ومن شأنهم على أن الأهم بالإفادة كون ذلك القول الخاص هو قولهم إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أي قولهم المقيد بما ذكر ليظهر أتم ظهور مخالفة حال قولهم سمعنا وأطعنا وحال قول المنافقين آمنا بالله وبالرسول وأطعنا فتدبر فإنه لا يخلو عن دغدغة، والظاهر أن المراد من أَطَعْنا هنا غير المراد منه فيما سبق فكأنهم أرادوا سمعنا كلامكم وأطعنا أمركم بالذهاب إلى رسول الله ﷺ ليحكم بينكم وبيننا، وقيل المعنى قبلنا قولكم وانقدنا له وأجبنا إلى حكم الله تعالى ورسوله ﷺ، وعن ابن عباس ومقاتل أن المعنى سمعنا قول النبي ﷺ وأطعنا أمره، وقيل المراد من الطاعة الثبوت أو الإخلاص لتغاير ما مر وهو كما ترى.

'İşittik...' vb. demeleridir; yani başka bir söz değil, sadece onlardan nakledilen bu özel sözdür. Nasb halinde ise mana şöyle olur: Müminler için söz olan şey, sadece onların { سَمِعْنا } vb. şeklindeki özel sözleridir. Bunda ise iki nispetten daha özel ve zihinlerde vuku bulması ile hazır olması en uzak, beyana da en layık olanını verilmiş kabul edip mevzuya unvan kılmak ve aksine olanı ise asıl maksat makamında ortaya koymak vardır ki bu durum gizli değildir, intihâ (alıntı bitti). Bazıları buna şu şekilde itiraz etmiştir: Ayetin akışı, müminlerin 'işittik ve itaat ettik' sözünün, münafıkların yüz çevirmesinin karşılığında olmasını gerektirir; dolayısıyla o yüz çevirme en mükemmel şekilde yerildiğinde, bu sözün de övülmesi uygun düşer. Şüphe yok ki övmede en uygun olan, onun hakkında haber vermek değil, onu haber kılmaktır. Bu yüzden { أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } ifadesini { كانَ }'nin ismi, { قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesini de haberi kılmak gerekir; bunda onların 'işittik ve itaat ettik' sözleri için bir övgü vardır, zira bunun müminlerin sözü olmasının anlamı, onlara layık ve onların şanından olan bir söz olmasıdır. Kaldı ki ifade yönünden en önemli olan husus, o özel sözün { إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ } yani aralarında hükmetsin diye Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıklarındaki sözleri olmasıdır; zikredilenle kayıtlı olan sözleri olmasıdır ki böylece onların 'işittik ve itaat ettik' sözünün durumu ile münafıkların 'Allah'a ve Resûl'e inandık ve itaat ettik' sözünün durumunun birbirine zıtlığı en mükemmel şekilde ortaya çıksın. Bunu iyi düşün, çünkü bu itiraz zihni meşgul edecek cinstendir. Zahir olan şudur ki, buradaki { أَطَعْنا } kelimesinden kastedilen, daha önce geçenden farklıdır; sanki onlar şöyle demek istemişlerdir: 'Sözünüzü işittik ve sizinle bizim aramızda hükmetmesi için Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gitme emrinize itaat ettik.' Denildi ki mana: 'Sözünüzü kabul ettik, ona boyun eğdik ve Allah Teâlâ'nın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne icabet ettik' demektir. İbn Abbas ve Mukātil'den nakledildiğine göre mana: 'Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü işittik ve emrine itaat ettik' demektir. İtaatten kastın, daha önce geçenle farklı olması için sebat veya ihlas olduğu da söylenmiştir; bu ise gördüğün gibidir.

وقرأ الجحدري وخالد بن الياس «ليحكم» بالبناء للمفعول مجاوبا لدعوا، وكذلك قرأ أبو جعفر هنا وفيما مر ونائب الفاعل ضمير المصدر أي ليحكم هو أي الحكم، والمعنى ليفعل الحكم كما في قوله تعالى: وَحِيلَ بَيْنَهُمْ [سبأ: ٥٤] .

Cahderî ve Hâlid b. İlyâs, { دُعُوا } fiiline cevap olarak meçhul sîgasıyla 'li-yuhkeme' şeklinde okumuşlardır. Ebû Ca'fer de burada ve daha önce geçen yerde böyle okumuştur; nâib-i fâil mastarın zamiridir, yani bizzat hükmün kendisinin hükmedilmesi içindir. Mana ise Allah Teâlâ'nın { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ } [Sebe': 54] “Artık aralarına engel konulmuştur” ayetinde olduğu gibi, 'hüküm icra edilsin diye' demektir.

وَأُولئِكَ إشارة إلى المؤمنين باعتبار صدور القول المذكور عنهم، وما فيه من معنى البعد للإيذان بعلو رتبتهم وبعد منزلتهم في الفضل أي وأولئك المنعوتون بما ذكر من النعت الجليل هُمُ الْمُفْلِحُونَ أي هم الفائزون بكل مطلوب والناجون عن كل محذور.

{ وَأُولئِكَ } ifadesi, zikredilen sözün kendilerinden sadır olması bakımından müminlere işarettir. Bundaki uzaklık manası, onların rütbelerinin yüceliğini ve faziletteki mertebelerinin yüksekliğini bildirmek içindir; yani zikredilen bu yüce vasıfla nitelenen o kimseler, { هُمُ الْمُفْلِحُونَ } yani her türlü murada eren ve korkulan her şeyden kurtulanların ta kendileridir.

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ استئناف جيء به لتقرير مضمون ما قبله من حسن حال المؤمنين وترغيب من عداهم في الانتظام في سلكهم أي ومن يطع الله تعالى ورسوله ﷺ كائنا من كان فيما أمر به من الأحكام اللازمة والمتعدية، وعن ابن عباس أنه قال: ومن يطع الله ورسوله في الفرائض والسنن وهو يحتمل اللف والنشر وعلى ذلك جرى في البحر وَيَخْشَ اللَّهَ على ما مضى من ذنوبه وَيَتَّقْهِ فيما يستقبل فَأُولئِكَ الموصوفون بما ذكر من الطاعة والخشية والاتقاء هُمُ الْفائِزُونَ بالنعيم المقيم لا من عدهم.

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } ifadesi, müminlerin güzel halini pekiştirmek ve onların dışındakileri de onların safına girmeye teşvik etmek için getirilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf); yani kim olursa olsun, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem emrettiği lâzım ve müteaddî hükümlerde itaat ederse —İbn Abbas'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Kim Allah'a ve Resûlü'ne farzlarda ve sünnetlerde itaat ederse'; bu leff ü neşr ihtimali taşır ve el-Bahr'da bu şekilde yer almıştır—, { وَيَخْشَ اللَّهَ } geçmiş günahlarından dolayı Allah'tan korkarsa, { وَيَتَّقْهِ } gelecekte de O'ndan sakınırsa, { فَأُولئِكَ } itaat, haşyet ve takva ile nitelenen o kimseler, { هُمُ الْفائِزُونَ } başkaları değil, ancak bitimsiz nimetlere kavuşanların ta kendileridir.

وقرأ أبو جعفر وقالون عن نافع ويعقوب «ويتقه» بكسر القاف وكسر الهاء من غير إشباع. وقرأ أبو عمرو وحمزة في رواية العجلي وخلاد وأبو بكر في رواية حماد ويحيى بكسر القاف وسكون الهاء. وقرأ حفص بسكون القاف وكسر الهاء غير مشبعة والباقون بكسر القاف وكسر الهاء مشبعة بحيث يتولد ياء، ووجه ذلك أبو علي بأن الأصل في هاء الضمير إذا كان ما قبلها متحركا أن تشبع حركتها كما في يؤته ويؤده ووجه عدم الإشباع أن ما قبل الضمير ساكن تقديرا ولا إشباع بحركته فيما إذا سكن ما قبله كفيه ومنه، ووجه إسكان الهاء أنها هاء السكت وهي تسكن في كلامهم، وقيل: هي هاء الضمير لكن أجريت مجرى هاء السكت فسكنت وكثيرا ما يجري الوصل مجرى الوقف، وقد حكي عن سيبويه أنه سمع من يقول: هذه أمة الله في الوصل والوقف، ووجه قراءة حفص أنه أعطى «يتقه» حكم

Ebû Ca'fer, Nâfi'den Kālûn ve Ya'kūb 've-yettekhı' şeklinde kâf'ın kesresi ve hâ'nın doyumsuz (işbâ'sız) kesresiyle okumuşlardır. Ebû Amr, el-İclî ve Hallâd rivayetiyle Hamza ve Hammâd ile Yahyâ rivayetiyle Ebû Bekr, kâf'ın kesresi ve hâ'nın sükûnu ile okumuşlardır. Hafs kâf'ın sükûnu ve hâ'nın doyumsuz kesresiyle okumuş; diğerleri ise kâf'ın kesresi ve bir 'yâ' harfi türeyecek şekilde hâ'nın doyumlu (işbâ'lı) kesresiyle okumuşlardır. Ebû Ali bunun gerekçesini şöyle açıklamıştır: Zamir olan hâ'da asıl olan, 'yu'tîhi' ve 'yu'eddihî' örneklerinde olduğu gibi kendisinden önceki harf harekeli olduğunda harekesinin işbâ' yapılmasıdır. İşbâ' yapılmamasının gerekçesi ise, zamirden önceki harfin takdiren sakin olmasıdır; nitekim 'fîhi' ve 'minhu' gibi kendisinden önceki harf sakin olduğunda harekesi işbâ' yapılmaz. Hâ'nın sakin kılınmasının gerekçesi ise onun sekte hâ'sı olmasıdır ve onların kelamında sekte hâ'sı sakin kılınır. Denildi ki: O zamir hâ'sıdır ancak sekte hâ'sı yerine konulmuş ve böylece sakin kılınmıştır; zira vasıl (geçiş) hali çoğu zaman vakıf yerine konulur. Sîbeveyhi'den, hem vasıl hem vakıf halinde 'hâzihî emetullāh' diyen kimseyi işittiği nakledilmiştir. Hafs'ın kıraatinin gerekçesi ise, onun vezninde olduğu için 'yettekhı' kelimesine

كتف لكونه على وزنه فخفف بسكون وسطه لجعله ككلمة واحدة كما خفف يلدا في قوله: «وذي ولد لم يلده أبوان» وعن ابن الأنباري أنه لغة لبعض العرب في كل معتل حذف آخره فيقولون لم أر زيدا يسقطون الحرف للجزم ثم يسكنون ما قبل، وعلى ذلك قوله:

'ketif' (omuz) kelimesinin hükmünü vermesidir; böylece 'Ve zî veledin lem yelidhu ebevâni' beytinde 'yelid' kelimesinin hafifletilmesi gibi, tek bir kelime kılınmak üzere ortası sakin yapılarak hafifletilmiştir. İbnü'l-Enbârî'den nakledildiğine göre bu, sonu hazfedilen her illetli kelimede bazı Arapların lehçesidir; onlar 'lem era Zeyden' derler; meczumluk sebebiyle harfi düşürür, sonra da önceki harfi sakin kılarlar. Şairin şu sözü bu kabildendir:

ومن يتق فإن الله معه ... ورزق الله مؤتاب وغاد

Kim sakınırsa şüphesiz Allah onunladır... ve Allah'ın rızkı akşam sabah gelir.

وقوله:

Ve şu sözü de [bu kabildendir]:

قالت سليمى اشتر لنا سويقا ... وهات خبز البر أو دقيقا

Süleyma 'Bize kavut satın al... ve buğday ekmeği veya un getir' dedi.

والهاء إما للسكت وحركت لالتقاء الساكنين أو ضمير، وكان القياس ضمها حينئذ كما في منه لكن السكون لعروضه لم يعتد به ولئلا ينتقل من كسر لضم تقديرا، وضعف الأول لتحريك هاء السكت وإثباتها في الوصل كذا قيل فلا تغفل وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ

Hâ harfi ya sekte içindir ve iki sakinin yan yana gelmesinden dolayı harekelenmiştir, ya da zamirdir; o takdirde 'minhu' kelimesinde olduğu gibi kıyasa göre zamme verilmesi gerekirdi, fakat sükûn arızî olduğundan dikkate alınmamıştır ve takdiren kesreden zammeye geçilmesin diye [böyle yapılmıştır]. Sekte hâ'sının harekelenmesi ve vasıl halinde sabit tutulması sebebiyle birinci görüş zayıf bulunmuştur; böyle denilmiştir, gafil olma! { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ }

حكاية لبعض آخر من أكاذيب الكفرة المنافقين مؤكدا بالأيمان الفاجرة فهو عود على بدء، والقسم الحلف وأصله من القسامة وهي أيمان تقسم على متهمين بقتل حسبما بين في كتب الفقه ثم صار اسما لكل حلف، وقوله سبحانه: جَهْدَ أَيْمانِهِمْ

Fıkıh kitaplarında açıklandığı üzere aslı, cinayetle itham edilenler üzerine dağıtılan yeminler olan 'kasâme'den gelen ve sonra her türlü yemin için isim olan 'kasem' (yemin) ile kâfir münafıkların yalanlarından bir başkasının günahkâr yeminlerle tekit edilerek hikâye edilmesidir; dolayısıyla bu, başa dönüştür. Allah Teâlâ'nın { جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } buyruğu ise,

نصب على أنه مصدر مؤكد لفعله المحذوف، وجملة ذلك الفعل مع فاعله في موضع الحال أو هو نصب على الحال أي حلفوا به تعالى يجهدون أيمانهم جهدا أو جاهدين أيمانهم، ومعنى جهد اليمين بلوغ غايتها بطريق الاستعارة من قولهم: جهد نفسه إذا بلغ أقصى وسعها وطاقتها، والمراد أقسموا بالغين أقصى مراتب اليمين في الشدة والوكادة، وجوز أن يكون مصدرا مؤكدا لأقسموا أي أقسموا أقسام اجتهاد في اليمين، قال مقاتل: من حلف بالله تعالى فقد اجتهد في اليمين.

Mahzuf fiilini tekit eden mastar olarak mensubdur ve o fiil failiyle birlikte hal konumundadır; yahut hal olarak mensubdur; yani güçleri yettiğince var güçleriyle yemin ederek Allah'a yemin ettiler demektir. Yeminin cehdi (جهد اليمين), bir kimsenin gücünün ve takatinin son sınırına ulaşmasını ifade eden 'gücünü sonuna kadar harcadı' sözünden istiare yoluyla yeminin nihai sınırına varması demektir. Kastedilen, şiddet ve tekit bakımından yeminin en üst derecelerine vararak yemin etmiş olmalarıdır. { أَقْسَمُوا } fiilini tekit eden bir mastar olması da caiz görülmüştür; yani yeminde son derece gayret göstererek yemin ettiler demektir. Mukātil şöyle demiştir: Kim Allah Teâlâ'ya yemin ederse yeminde olanca gayretini sarf etmiş olur.

والظاهر هنا أنهم غلظوا الأيمان وشددوها ولم يكتفوا بقول والله لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ

Burada zahir olan, onların yeminleri ağırlaştırıp pekiştirdikleri ve sadece 'Vallahi' demekle yetinmedikleridir. { لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ }

أي بالخروج كما يدل عليه قوله تعالى: لَيَخْرُجُنَ

Allah Teâlâ'nın { لَيَخْرُجُنَ } buyruğunun delalet ettiği üzere yani [sefere] çıkmayı [onlara emredersen],

والمراد بهذا الخروج الخروج للجهاد كما أخرجه ابن أبي حاتم عن مقاتل.

İbn Ebî Hâtim'in Mukātil'den rivayet ettiği üzere bu çıkıştan murat, cihada çıkmaktır.

وأخرج ابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ما يدل على أن المراد الخروج من الأموال.

İbn Merdûye'nin İbn Abbas'tan -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- rivayet ettiğine göre ise muradın mallardan çıkmak (malları harcamak) olduğuna delalet eden bir rivayet nakledilmiştir.

وأيا ما كان فالجملة جواب لأقسموا وجواب الشرط محذوف لدلالة هذه الجملة عليه وهي حكاية بالمعنى والأصل لنخرجن بصيغة المتكلم مع الغير، وقيل الأصل لخرجنا إلا أنه أريد حكاية الحال الماضية فعبر بذلك. وتعقب بأن المعتبر زمان الحكم هو مستقبل قُلْ

Her halükarda bu cümle { أَقْسَمُوا } fiilinin cevabıdır; şartın cevabı ise bu cümlenin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Bu mana ile yapılan bir hikâyedir; aslı ise çoğul mütekellim sîgasıyla 'kesinlikle çıkarız' şeklindedir. Aslının 'muhakkak çıkardık' olduğu, ancak geçmiş halin hikâyesi kastedildiği için böyle ifade edildiği de söylenmiştir. Fakat hükmün muteber zamanının gelecek zaman olduğu gerekçesiyle buna itiraz edilmiştir. { قُلْ }

أي ردا عليهم وزجرا لهم عن التفوه بتلك الأيمان وإظهارا لعدم القبول لكونهم كاذبين فيها لا تُقْسِمُوا

Yani onlara bir reddiye, bu tür yeminleri dillerine dolamaktan onları men etme ve yeminlerinde yalancı oldukları için kabul edilmediğini göstermek üzere [şöyle de]: { لا تُقْسِمُوا }

على ما ينبىء عنه كلامكم من الطاعة طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

Sözünüzün haber verdiği itaat üzerine [yemin etmeyin]. { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ }

خبر مبتدأ محذوف أي طاعتكم طاعة، والجملة تعليل للنهي كأنه قيل لا تقسموا على ما تدعون من الطاعة لأن طاعتكم طاعة معروفة بأنها واقعة باللسان فقط من غير مواطأة من القلب لا يجهلها أحد من الناس، وقيل التقدير المطلوب منكم طاعة معروفة معلومة لا يشك فيها كطاعة الخلص من المؤمنين، وقيل طاعَةٌ

Mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'sizin itaatiniz bilinen bir itaattir' demektir. Cümle ise nehyin gerekçesidir; sanki şöyle denilmiştir: İddia ettiğiniz itaat üzerine yemin etmeyin; çünkü sizin itaatiniz, kalbin muvafakati olmaksızın sadece dille yapıldığı ve insanlardan hiçbirine gizli kalmadığı bilinen bir itaattir. Denildi ki takdir: 'Sizden istenen, ihlaslı müminlerin itaati gibi kendisinde şüphe bulunmayan bilinen, malum bir itaattir' şeklindedir. Denildi ki: { طاعَةٌ }

مبتدأ خبره محذوف أي طاعة معروفة متوسطة على قدر الاستطاعة أمثل وأولى بكم من قسمكم. واختاره الزجاج، وقيل: مرفوع بفعل مقدر أي لتكن طاعة معروفة منكم، وضعف الكل بأنه مما لا يساعده المقام والأخير بأن فيه حذف الفعل في غير موضع الحذف.

Haberi mahzuf bir mübtedadır; yani 'Güç yettiğince bilinen, mutedil bir itaat, yemininizden daha uygun ve sizin için daha evladır' demektir. Zeccâc da bunu tercih etmiştir. Takdir edilen bir fiil ile merfu olduğu da söylenmiştir; yani 'Sizden bilinen bir itaat olsun' demektir. Bunların hepsi makamın buna yardımcı olmaması gerekçesiyle, sonuncusu ise hazif yeri olmayan yerde fiilin hazfedilmiş olması sebebiyle zayıf bulunmuştur.

وقال البقاعي: لا تقدير في الكلام وطاعَةٌ

el-Bikāî şöyle demiştir: Sözde herhangi bir takdir yoktur; { طاعَةٌ }

مبتدأ خبره مَعْرُوفَةٌ

Mübtedadır, haberi ise { مَعْرُوفَةٌ } kelimesidir.

وسوغ الابتداء بالنكرة أنها أريد بها الحقيقة فتعم والعموم من المسوغات، ولم تعرف لئلا يتوهم أن تعريفها للعهد، والجملة تعليل للنهي أي لا تقسموا فإن الطاعة معروفة منكم ومن غيركم لا تخفى فقد جرت سنة الله تعالى على أن العبد وإن اجتهد في إخفاء الطاعة لا بد وأن يظهر سبحانه مخايلها على شمائله، وكذا المعصية فلا فائدة في إظهار ما يخالف الواقع، وفي الأحاديث ما يشهد لما ذكر،

Nekire ile başlamayı caiz kılan husus, onunla hakikatin kastedilmiş olmasıdır; dolayısıyla umum ifade eder ve umum da caiz kılıcı sebeplerdendir. Belirliliğin ahid için olduğu zannedilmesin diye marife yapılmamıştır. Cümle nehyin gerekçesidir; yani 'Yemin etmeyin, zira itaat sizden de başkasından da bilinir, gizli kalmaz; çünkü Allah Teâlâ'nın sünneti gereği kul itaati gizlemeye ne kadar gayret etse de Allah Teâlâ onun alametlerini mutlaka onun simasında zahir kılar; masiyet de böyledir, dolayısıyla gerçeğe aykırı olanı ortaya koymanın bir faydası yoktur.' Hadislerde de bu zikredilene şahitlik eden hususlar vardır;

فقد روى الطبراني عن جندب «ما أسر عبد سريرة إلا ألبسه الله تعالى رداءها»

Nitekim Taberânî Cündeb'den şu hadisi rivayet etmiştir: 'Hiçbir kul bir gizliyi saklamaz ki, Allah Teâlâ ona o gizlinin örtüsünü giydirmesin.'

وروى الحاكم وقال صحيح

Hâkim rivayet edip isnadının sahih olduğunu söylediği

الإسناد عن رسول الله ﷺ أنه قال: «لو أن أحدكم يعمل في صخرة صماء ليس لها باب ولا كوة لخرج عمله لإنسان كائنا من كان»

hadiste Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Eğer biriniz kapısı ve penceresi olmayan som bir kayanın içinde amel işlese, kim olursa olsun o amel mutlaka insanlara açığa çıkardı.'

وهذا المعنى على ما قيل حسن لكنه خلاف الظاهر.

Söylendiğine göre bu mana güzeldir, fakat zahire aykırıdır.

وقرأ زيد بن علي واليزيدي «طاعة معروفة» بالنصب على تقدير تطيعون طاعة معروفة نفاقية، وقيل أطيعوا طاعة معروفة حقيقية وطاعة بمعنى إطاعة كما في قوله تعالى: أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ

Zeyd b. Ali ve Yezîdî, 'Siz münafıkça bilinen bir itaatle itaat ediyorsunuz' takdiriyle 'tâaten ma'rûfeten' şeklinde nasb ile okumuşlardır. 'Hakiki olarak bilinen bir itaatle itaat edin' takdiriyle olduğu da söylenmiştir; 'tâat' kelimesi Allah Teâlâ'nın { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } [Nûh: 17] “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” ayetinde olduğu gibi 'itâat' (itaat etmek) anlamındadır. { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ }

من الأعمال الظاهرة والباطنة التي من جملتها ما تظهرونه من الأكاذيب المؤكدة بالأيمان الفاجرة وما تضمرونه من الكفر والنفاق والعزيمة على مخادعة المؤمنين وغيرها من فنون الشر والفساد والمراد الوعيد بأنه تعالى مجازيهم بجميع أعمالهم السيئة التي منها نفاقهم، وفي الإرشاد أن الجملة تعليل للحكم بأن طاعتهم طاعة نفاقية مشعر بأن مدار شهرة أمرها فيما بين المؤمنين إخباره تعالى بذلك ووعيد لهم بالمجازاة.

Günahkâr yeminlerle pekiştirilmiş yalanlardan açığa vurduğunuz, içinizde gizlediğiniz küfür, nifak, müminleri aldatma azmi ve diğer şer ve fesat çeşitleri de dahil olmak üzere açık ve gizli amellerinizden [hakkıyla haberdardır]. Murad, nifakları da dahil olmak üzere bütün kötü amelleri sebebiyle Allah Teâlâ'nın onları cezalandıracağına dair bir tehdittir. el-İrşâd'da belirtildiğine göre cümle, onların itaatlerinin nifak üzere bir itaat olduğuna dair hükmün gerekçesidir ve durumlarının müminler arasında bilinmesinin dayanağının Allah Teâlâ'nın bunu haber vermesi olduğuna işaret etmekte ve cezalandırma ile onları tehdit etmektedir.

قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ كرر الأمر بالقول لإبراز كمال العناية به والإشعار باختلافهما حيث إن المقول الأول نهي بطريق الرد والتبكيت، وفي الثاني أمر بطريق التكليف والتشريع، وفي تكرر فعل الإطاعة والعدول عن اطيعوني إلى أطيعوا الرسول ما لا يخفى من الحث على الطاعة وإطلاقها عن وصف الصحة والإخلاص ونحوهما بعد وصف طاعتهم بما تقدم للتنبيه على أنها ليست من الطاعة في شيء.

{ قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } emri 'de ki' sözüyle tekrarlanmıştır; bu, ona gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak ve ikisi arasındaki farkı hissettirmek içindir; zira ilk söylenen söz reddiye ve susturma yoluyla bir nehiy, ikincisi ise mükellef tutma ve teşri yoluyla bir emirdir. İtaat fiilinin tekrarlanmasında ve 'bana itaat edin' yerine 'Resûl'e itaat edin' ifadesine dönülmesinde, itaate teşvik ve onların itaati daha önce geçtiği üzere vasfedildikten sonra itaatin sıhhat, ihlas ve benzeri vasıflardan mutlak bırakılmasında onun hiçbir şekilde itaatten sayılmadığına dikkat çekme manası gizli değildir.

وقوله تعالى: فَإِنْ تَوَلَّوْا خطاب للمنافقين الذين أمر ﵊ أن يقول لهم ما سمعت وارد من قبله ﷿ غير داخل في حيز قُلْ على ما اختاره صاحب التقريب وغيره وفيه تأكيد للأمر السابق والمبالغة في إيجاب الامتثال به والحمل عليه بالترهيب والترغيب لما أن تغيير الكلام المسوق لمعنى من المعاني وصرفه عن سننه المسلوك ينبىء عن اهتمام جديد بشأنه من المتكلم ويستجلب مزيد رغبة فيه من السامع لا سيما إذا كان ذلك بتغيير الخطاب بالواسطة بالذات كما هنا، والفاء لترتيب ما بعدها على تبليغه ﵊ للمأمور به إليهم، وعدم التصريح للإيذان بغاية مسارعته ﷺ إلى تبليغ ما أمر به وعدم الحاجة إلى الذكر أي إن تتولوا عن الطاعة إثر ما أمركم الرسول ﷺ بها فَإِنَّما عَلَيْهِ أي على الرسول ﵊ ما حُمِّلَ أي ما أمر به من التبليغ وقد شاهدتموه عند قوله: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ أي ما أمرتم به من الطاعة، ولعل التعبير بالتحميل أولا للإشعار بثقل الوحي في نفسه، وثانيا للإشعار بثقل الأمر عليهم، وقيل: لعل التعبير بذلك في جانبهم للإشعار بثقله وكون مؤنه باقية في عهدتهم بعد كأنه قيل: وحيث توليتم عن ذلك فقد بقيتم تحت ذلك الحمل الثقيل، والتعبير به في جانبه ﵊ للمشاكلة والفاء واقعة في جواب الشرط وما بعدها قائم مقام الجواب أو جواب على حد ما في قوله تعالى: وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النحل: ٥٣] كأنه قيل فإن تتولوا فاعلموا أنما عليه إلخ. هذا واختار بعضهم دخول الجملة الشرطية في حيز القول. قال الطيبي: الظاهر أنه تعالى أمر رسوله ﷺ بأن يقول لهم: أطيعوا الله وأطيعوا الرسول ولا يخاف مضرتهم فكان أصل الكلام قل أطيعوا الله وأطيعوا الرسول فإن تولوا فإنما عليك ما حملت وعليهم ما حملوا بمعنى فما يضرونك شيئا وإنما يضرون أنفسهم على الماضي والغيبة في تَوَلَّوْا فصرف الكلام إلى المضارع، والخطاب في تتولوا بحذف إحدى التاءين بمعنى فما ضررتموه وإنما ضررتم أنفسكم لتكون المواجهة بالخطاب أبلغ في تبكيتهم، وجعل ذلك جاريا مجرى الالتفات وجعله غيره التفاتا حقيقيا من حيث إنهم جعلوا أولا غيبا حيث أمر الرسول صلى الله تعالى عليه وسلم بخطابهم بقل لهم. ثم خوطبوا بأن تتولوا استقلالا من الله تعالى لا من رسوله صلى الله تعالى عليه وسلّم، ولا يخفى أن حمل الآية على الخطاب الاستقلالي الغير الداخل تحت القول أدخل في التبكيت.

Allah Teâlâ'nın { فَإِنْ تَوَلَّوْا } buyruğu, Peygamber'e aleyhisselâm işittiğin sözleri kendilerine söylemesi emredilen münafıklara bir hitaptır; et-Takrîb sahibi ve diğerlerinin tercih ettiği üzere Allah celle celâluhü katından gelmiştir ve { قُلْ } emrinin kapsamına dahil değildir. Bunda önceki emrin tekidi, ona uymanın gerekliliğinde mübalağa ve korkutma ile teşvik yoluyla itaate sevk etme vardır; çünkü belirli bir mana için sevk edilen sözün değiştirilmesi ve alışılagelmiş üslubundan çevrilmesi, konuşanın o meseleye yeni bir ihtimam gösterdiğini bildirir ve dinleyicide ona karşı daha fazla rağbet uyandırır; hele ki bu, burada olduğu gibi vasıtalı hitabın doğrudan hitaba dönüştürülmesiyle olursa. 'Fâ' harfi, sonrasının O'nun aleyhisselâm emredileni onlara tebliğ etmesine bağlanması içindir; açıkça zikredilmemesi ise emredileni tebliğ etmeye O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem son derece sürat gösterdiğini ve zikretmeye gerek olmadığını bildirmek içindir; yani Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem size itaati emrettikten sonra şayet yüz çevirirseniz, { فَإِنَّما عَلَيْهِ } yani Resûl'ün aleyhisselâm üzerine düşen sadece { ما حُمِّلَ } tebliğden kendisine emredilen şeydir; nitekim siz de bunu { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } sözünde müşahede ettiniz. { وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ } sizin üzerinize düşen ise size emredilen itaattir. Birincisinde 'tahmil' (yükletilme) ifadesinin kullanılması vahyin bizatihi ağırlığını hissettirmek için, ikincisinde ise emrin onlara olan ağırlığını hissettirmek için olabilir. Denildi ki: Onların tarafında bu ifadeyle getirilmesi, onun ağırlığını ve sorumluluklarının hâlâ kendi uhdelerinde kaldığını hissettirmek içindir; sanki şöyle denilmiştir: 'Bundan yüz çevirdiğinizde o ağır yükün altında kalmış oldunuz.' Peygamber aleyhisselâm tarafında bu ifadenin kullanılması ise müşâkele (söz uyumu) içindir. 'Fâ' harfi şartın cevabında yer almıştır ve sonrasındaki kısım cevabın yerine kaimdir veya Allah Teâlâ'nın { وَما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } [en-Nahl: 53] “Nimet olarak size ne ulaşmışsa Allah'tandır” ayetindeki gibi doğrudan cevaptır; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer yüz çevirirseniz bilin ki O'nun üzerine düşen...' vb. Bununla birlikte bazıları şart cümlesinin sözün kapsamına dahil olmasını tercih etmişlerdir. Tîbî şöyle demiştir: Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara 'Allah'a itaat edin ve Resûl'e itaat edin' demesini ve onların zararından korkmamasını emretmiştir. Sözün aslı; { تَوَلَّوْا } fiilinde mazi ve gayb sîgasıyla 'De ki: Allah'a itaat edin ve Resûl'e itaat edin; şayet yüz çevirirlerse senin üzerine düşen sana yükletilendir, onların üzerine düşen de onlara yükletilendir' yani 'sana hiçbir zarar veremezler, ancak kendi nefislerine zarar verirler' şeklinde idi; sonra söz muzariye çevrilmiş ve yüz yüze hitap onları susturmada daha beliğ olsun diye iki 'tâ'dan biri hazfedilerek 'şayet yüz çevirirseniz' anlamında 'tetevvellev' şeklinde hitaba dönüştürülmüştür. Bunu iltifat kabilinden saymıştır; başkası ise bunu hakiki bir iltifat kılmış ve şöyle demiştir: Zira başlangıçta Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem 'onlara de ki' emri verilerek onlar gaib kılınmış, sonra da Resûlü'nden sallallâhu aleyhi ve sellem değil, doğrudan Allah Teâlâ'dan müstakil olarak 'şayet yüz çevirirseniz' diye hitap edilmişlerdir. Gizli değildir ki ayeti sözün altına girmeyen müstakil bir hitaba hamletmek, susturma ve azarlamada daha etkilidir.

وفي الأحكام أنه استدل بهذه الآية على أن الأمر للوجوب لأنه تعالى أمر بالإطاعة ثم هدد بقوله تعالى: فَإِنْ تَوَلَّوْا إلخ والتهديد على المخالفة دليل الوجوب. وتعقب بأنه لا نسلم أن ذلك للتهديد بل للإخبار وإن سلمنا أنه للتهديد فهو دليل على الوجوب فيما هدد على تركه ومخالفته من الأوامر وليس فيه ما يدل على أن كل أمر مهدد بمخالفته بدليل أمر الندب فإن المندوب مأمور به وليس مهددا على مخالفته وإذا انقسم الأمر إلى مهدد عليه وغير مهدد عليه وجب اعتقاد الوجوب فيما هدد عليه دون غيره وبه يخرج الجواب عن كل صيغة أمر هدد على مخالفتها وحذر منها ووصف مخالفها بكونه عاصيا وبه يدفع أكثر ما ذكره القائلون بالوجوب في معرض الاستدلال على دعواهم فتدبر.

el-Ahkâm'da, bu ayetin emrin vücub (farz/zorunluluk) ifade ettiğine delil getirildiği belirtilmiştir; çünkü Allah Teâlâ önce itaati emretmiş, ardından { فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirseniz...” kavliyle tehdit etmiştir; muhalefete karşı yapılan tehdit ise vücubun delilidir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bunun tehdit için olduğunu kabul etmiyoruz, aksine haber vermek içindir. Tehdit için olduğunu kabul etsek bile, bu durum sadece terk edilmesine ve muhalefet edilmesine tehdit yöneltilen emirlerde vücuba delil olur; yoksa her emrin muhalefetinde tehdit bulunduğuna dair bir delil içermez; nitekim nedb (mendup) emri bunun delilidir, çünkü mendup olan şey de emredilmiştir fakat muhalefetine bir tehdit yoktur. Emir, tehdit içeren ve tehdit içermeyen diye kısımlara ayrılınca, başkası hakkında değil sadece tehdit yöneltilen emir hakkında vücub itikadında bulunmak vacip olur. Muhalefetine tehdit yöneltilen, kendisinden sakındırılan ve muhalifinin asi olarak nitelendirildiği her emir sîgasına verilecek cevap bundan çıkar ve vücub ehlinin iddialarına delil getirirken zikrettikleri çoğu şey bununla defedilir; artık iyi düşün!

وَإِنْ تُطِيعُوهُ فيما أمركم به ﵊ من الطاعة تَهْتَدُوا إلى الحق الذي هو المقصد الأصلي الموصل إلى كل خير المنجي عن كل شر، ولعل في تقديم الشق الأول وتأخير هذا إشارة إلى أن الترهيب أولى بهم وأنهم ملابسون لما يقتضيه، وفي الإرشاد تأخير بيان حكم الإطاعة عن بيان حكم التولي لما في تقديم الترهيب من تأكيد الترغيب وتقريبه مما هو من بابه من الوعد الكريم، وقوله تعالى: وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ اعتراض تذييلي مقرر لما قبله من أن غائلة التولي وفائدة الإطاعة مقصورتان على المخاطبين، وأل إما للجنس المنتظم له ﷺ انتظاما أوليا أو للعهد أي ما على جنس الرسول كائنا من كان أو ما على رسولنا محمد ﷺ إلا التبليغ الموضح لكل ما يحتاج إلى الإيضاح أو الواضح في نفسه على أن المبين من أبان المتعدي بمعنى بان اللازم، وقد علمتم أنه ﵊ قد فعله بما لا مزيد عليه وإنما بقي ما عليكم، وقوله تعالى وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ خطاب لرسول الله ﷺ ومن آمن معه ففي الآية تنويع الخطاب حيث خاطب سبحانه المقسمين على تقدير التولي ثم صرفه تعالى عنهم إلى المؤمنين الثابتين وهو كالاعتراض بناء على ما سيأتي إن شاء الله تعالى من كون وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ عطفا على قوله سبحانه: أَطِيعُوا اللَّهَ وفائدته أنه لما أفاد الكلام السابق أنه ينبغي أن يأمرهم بالطاعة كفاحا ولا يخاف مضرتهم أكد بأنه ﵊ هو الغالب ومن معه فأنى للخوف مجال، وإن شئت فاجعله استئنافا جيء به لتأكيد ما يفيده الكلام من نفي المضرة على أبلغ وجه من غير اعتبار كونه اعتراضا فإن في العطف المذكور ما ستسمعه إن شاء الله تعالى ومن بيانية، ووسط الجار والمجرور بين جملة آمَنُوا والجملة المعطوفة عليها الداخلة معها في حيز الصلة أعني قوله تعالى: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مع التأخير في قوله تعالى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً [الفتح: ٢٩] قيل للدلالة على أن الأصل في ثبوت الاستخلاف الإيمان، ولهذا كان الأصح عدم الانعزال بالفسق الطارئ ودل عليه صحاح الأحاديث ومدخلية الصلاح في ابتداء البيعة وأما في المغفرة والأجر العظيم فكلاهما أصل فكان المناسب التأخير. وقد يقال: إن ذلك لتعجيل مسرة المخاطبين حيث إن الآية سيقت لذلك، وقيل: الخطاب للمقسمين والكلام تتميم لقوله تعالى: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا ببيان ما لهم في العاجل من الاستخلاف وما يترتب عليه وفي الآجل ما لا يقادر قدره على ما أدمج في قوله سبحانه: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ والجار للتبعيض وأمر التوسيط على حاله، ولم يرتضه بعض الأجلة لأن آمَنُوا إن كان ماضيا على حقيقته لم يستقم إذ لم يكن فيهم من كان آمن حال الخطاب وإن جعل بمعنى المضارع على المألوف من أخبار الله تعالى فمع نبوه عن هذا المقام لم يكن دليلا على صحة أمر الخلفاء ولم يطابق الواقع أيضا لأن هؤلاء الأجلاء لم يكن من بعض من آمن من أولئك المخاطبين ولا كان في المقسمين من نال الخلافة انتهى، وفيه شيء.

{ وَإِنْ تُطِيعُوهُ } “Eğer ona itaat ederseniz” onun aleyhisselâm size emrettiği itaatte { تَهْتَدُوا } “doğru yolu bulursunuz” her hayra ulaştıran ve her şerden kurtaran asıl maksat olan hakka erersiniz. İlk kısmın öne alınıp bunun sonraya bırakılmasında, korkutmanın (terhîb) onlar için daha öncelikli olduğuna ve onların bunu gerektiren bir durum içinde bulunduklarına işaret olabilir. el-İrşâd'da ise, itaatin hükmünün beyanının yüz çevirmenin hükmünün beyanından sonraya bırakılması, korkutmayı öne almanın teşviki (terğîb) teyit etmesi ve onu kendi türünden olan kerim vaade yaklaştırması sebebiyledir. Allah Teâlâ'nın { وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ } “Peygamberin üzerine düşen ancak apaçık bir tebliğdir” buyruğu, yüz çevirmenin vebalinin ve itaatin faydasının sadece muhataplara ait olduğuna dair önceki kısmı pekiştiren tezyîlî bir itiraziyyedir (ara cümledir). [Buradaki] 'el' takısı ya ilk dereceden onu sallallâhu aleyhi ve sellem de içine alan cins içindir veya ahd içindir; yani kim olursa olsun peygamber cinsinin yahut Peygamberimiz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine düşen, ancak açıklanmaya muhtaç olan her şeyi açıklayan yahut kendi içinde apaçık olan tebliğdir. Bu da 'mubîn' lafzının, lazım anlamındaki 'bâne' manasında müteaddi olan 'ebâne'den gelmesine göredir. Siz onun aleyhisselâm bunu fazlası olmayacak şekilde yaptığını bildiniz; geriye sadece sizin üzerinize düşen kaldı. Allah Teâlâ'nın { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah sizden iman edenlere vaadetti” buyruğu, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla birlikte iman edenleredir. Ayette hitap çeşitliliği vardır; zira Sübhânehu [ve Teâlâ], yüz çevirme ihtimaline binaen yemin edenlere hitap etmiş, sonra da hitabı onlardan sebat gösteren müminlere yöneltmiştir. Bu, Allah Teâlâ dilerse ileride geleceği üzere, { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” ayetinin Sübhânehu'nun { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin” kavline matuf olmasına binaen bir ara cümle gibidir. Bunun faydası şudur: Önceki kelam, onlara açıkça itaati emretmesi ve onların zararından korkmaması gerektiğini ifade edince, onun aleyhisselâm ve beraberindekilerin galip geleceği teyit edilmiştir; artık korkuya nerede yer olsun! İstersen bunu, ara cümle olduğunu dikkate almaksızın, kelamın ifade ettiği zararın nefyini en beliğ şekilde teyit etmek için getirilmiş bir istînâf (başlangıç cümlesi) kılabilirsin; zira zikredilen atıfta inşâallah duyacağın hususlar vardır. 'Min' harf-i cerri beyâniyyedir. Câr ve mecrûr, { آمَنُوا } cümlesi ile ona matuf olup sıla kapsamına dahil olan { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “ve salih amel işleyen” cümlesi arasına yerleştirilmiştir. { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } [el-Feth: 29] “Allah onlardan iman edip salih amel işleyenlere bir mağfiret ve büyük bir mükâfat vaat etmiştir” kavlinde ise sonraya bırakılmıştır. Denildi ki: [Burada araya alınması] hilafetin/hükümranlığın sübutunda aslolanın iman olduğuna delalet etmesi içindir; bu yüzden sonradan ortaya çıkan fısk sebebiyle azledilmeme görüşü daha sahihtir ve buna sahih hadisler delalet etmiştir; salah (salih amel) ise biatin başlangıcında etkilidir. Mağfiret ve büyük mükâfatta ise her ikisi de asıldır, bu sebeple sonraya bırakılması uygun düşmüştür. Şöyle de denilebilir: Bu, ayetin kendisi için sevk edildiği muhatapların sevincini çabuklaştırmak içindir. Bir görüşe göre hitap yemin edenleredir ve bu kelam, dünyada hilafet ve buna bağlı olan şeyleri, ahirette ise Sübhânehu'nun { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “umulur ki merhamet olunursunuz” kavlinde saklanan takdir edilemeyecek derecedeki nimetleri açıklayarak { وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz” buyruğunun tamamlayıcısıdır; 'min' teb'îz (kısım bildirme) içindir ve araya girme durumu da aynı şekildedir. Bazı ileri gelen âlimler bunu uygun görmemiştir; çünkü { آمَنُوا } fiili hakikati üzere mazi ise sahih olmaz, zira hitap anında aralarında iman etmiş kimse yoktu. Şayet Allah Teâlâ'nın haberlerinde alışılageldiği üzere muzari manasına hamledilirse, bu makama yakışmamasının yanı sıra, halifelerin durumunun sıhhatine delil teşkil etmez ve vakıaya da uymaz; çünkü bu ileri gelen zatlar o muhataplardan iman eden bir kısım değildi ve yemin edenler arasında da hilafete nail olan kimse yoktu, denilmiştir; fakat bunda da bir eksiklik vardır.

ولعله لا يضر بالغرض وارتضى أبو السعود تعلق الكلام بذلك وادعى أنه استئناف مقرر لما في قوله تعالى:

Belki de bu durum asıl maksada zarar vermez. Ebussuûd, kelamın buna bağlanmasını benimsemiş ve bunun, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde bulunan hususu perçinleyen bir istînâf olduğunu iddia etmiştir:

وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا إلخ من الوعد الكريم معرب عنه بطريق التصريح ومبين لتفاصيل ما أجمل فيه من فنون السعادات الدينية والدنيوية التي هي من آثار الاهتداء ومتضمن لما هو المراد بالطاعة التي نيط بها الاهتداء وأن المراد بالذين آمنوا كل من اتصف بالإيمان بعد الكفر على الإطلاق من أي طائفة كان وفي أي وقت كان لا من آمن من طائفة المنافقين فقط ولا من آمن بعد نزول الآية الكريمة فحسب ضرورة عموم الوعد الكريم وأن الخطاب ليس للرسول ﵊ ومن معه من المؤمنين المخلصين أو من يعمهم وغيرهم من الأمة ولا للمنافقين خاصة بل هو لعامة الكفرة وأن من للتبعيض، وقال في نكتة التوسيط: إنه لإظهار أصالة الإيمان وعراقته في استتباع الآثار والأحكام والإيذان بكونه ما يطلب منهم وأهم ما يجب عليهم، وأما التأخير في آية سورة الفتح فلان من هناك بيانية والضمير للذين معه ﵊ من خلص المؤمنين ولا ريب في أنهم جامعون بين الإيمان والأعمال الصالحة مثابرون عليها فلا بد من ورود بيانهم بعد ذكر نعوتهم الجليلة بكمالها انتهى.

{ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz” vb. kerim vaatte, sarih bir yolla ifade edilmiş ve hidayete ermenin eserlerinden olan dini ve dünyevi saadet çeşitlerinden orada icmâl edilen şeylerin tafsilatını açıklamış; hidayetin kendisine bağlandığı itaatten murat edilen şeyin ne olduğunu ve iman edenlerden kastın, hangi taifeden ve hangi vakitte olursa olsun küfürden sonra mutlak olarak iman vasfını kazanan herkes olduğunu, sadece münafıklar taifesinden iman edenler veya yalnızca ayet-i kerimenin nüzulünden sonra iman edenler olmadığını kerim vaadin umumi oluşunun zaruretiyle ihtiva etmiştir. Hitap Peygamber'e aleyhisselâm ve onunla birlikte olan ihlaslı müminlere ya da onları ve ümmetten başkalarını kapsayanlara değil, münafıklara da has olmayıp genel olarak kâfirlere yöneliktir ve 'min' teb'îz içindir. Araya girmenin nükเกี่ยวกับsi hakkında ise şöyle demiştir: Bu, imanın eserleri ve hükümleri peşinden getirmedeki asaletini ve köklülüğünü ortaya koymak, onların kendilerinden talep edilen ve üzerlerine vacip olan en mühim şeyin bu olduğunu bildirmek içindir. Fetih suresindeki ayette sonraya bırakılması ise, oradaki 'min' edatının beyâniyye olması ve zamirin Peygamber aleyhisselâm ile birlikte olan ihlaslı müminlere raci olması sebebiyledir. Şüphe yok ki onlar, iman ile salih amelleri kendilerinde toplamış ve bunlara devam etmiş kimselerdir; dolayısıyla onların beyanının, yüce vasıflarının tamamıyla zikredilmesinden sonra gelmesi kaçınılmazdır, [sözü] bitti.

وأنت تعلم أن كون الخطاب لعامة الكفرة خلاف الظاهر، وحمل الفعل الماضي على ما يعم الماضي والمستقبل كذلك وفيما ذكره أيضا بعد عن سبب النزول، فقد أخرج ابن المنذر والطبراني في الأوسط والحاكم وصححه وابن مردويه والبيهقي في الدلائل والضياء في المختارة عن أبيّ بن كعب رضي الله تعالى عنه قال: لما قدم رسول الله ﷺ المدينة وآوتهم الأنصار رمتهم العرب عن قوس واحدة فكانوا لا يبيتون إلا في السلاح ولا يصبحون إلا فيه فقالوا ترون أنا نعيش حتى نبيت آمنين مطمئنين لا نخاف إلا الله تعالى فنزلت وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ الآية ولا يتأتى معه الاستدلال بالآية على صحة أمر الخلفاء أصلا، ولعله لا يقول به ويستغني عنه بما هو أوضح دلالة، وعن ابن عباس ومجاهد عامة في أمة محمد ﷺ وأطلقا الأمة وهي تطلق على أمة الإجابة وعلى أمة الدعوة لكن الأغلب في الاستعمال الإطلاق الأول فلا تغفل، وإذا كانت من بيانية فالمعنى وعد الله الذين آمنوا الذين هم أنتم لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ أي ليجعلهم خلفاء متصرفين فيها تصرف الملوك في مماليكهم أو خلفاء من الذين كانوا يخافونهم من الكفرة بأن ينصرهم عليهم ويورثهم أرضهم، والمراد بالأرض على ما قيل جزيرة العرب، وقيل مأواه ﵊ من مشارق الأرض ومغاربها

Bilirsin ki hitabın genel olarak kâfirlere olması zahire aykırıdır; mazi fiili hem maziyi hem de müstakbeli kapsayacak şekilde hamletmek de öyledir. Zikrettiği şeyde nüzul sebebinden de bir uzaklık vardır. Nitekim İbnü'l-Münzir, Taberânî el-Evsat'ta, Hâkim tashih ederek, İbn Merdûye, Beyhakî ed-Delâil'de ve Ziyâ el-Muhtâre'de Übeyy b. Kâ'b'dan radıyallâhu teâlâ anh rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye gelip Ensar onları barındırınca, Araplar onlara tek bir yaydan ok attılar (hep birlikte düşman oldular). Öyle ki silahsız ne geceler ne de sabahlarlardı. Dediler ki: 'Bizlerin sadece Allah Teâlâ'dan korkarak emniyet ve huzur içinde geceliyeceğimiz güne kadar yaşayacağımızı görür müsünüz?' Bunun üzerine: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } “Allah sizden iman edenlere vaadetti...” ayeti indi. Bu durumda ayetle halifelerin durumunun sıhhatine delil getirmek hiçbir şekilde mümkün olmaz; belki de o buna kail olmamakta ve daha açık delil olan şeylerle buna ihtiyaç duymamaktadır. İbn Abbas ve Mücahid'den rivayet edildiğine göre bu, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti hakkında geneldir. Onlar 'ümmet' lafzını mutlak bırakmışlardır; ümmet ise hem ümmet-i icâbe hem de ümmet-i da'vet için kullanılır, fakat kullanımda galip olan birinci kullanımdır, gafil olma. Eğer 'min' beyâniyye ise mana şöyledir: Allah, iman edenlere, yani siz olan kimselere vaat etti: { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ } “onları yeryüzünde mutlaka halife (hükümran) kılacaktır” yani onları, kralların memleketlerinde tasarrufta bulunduğu gibi orada tasarruf eden halifeler kılacak yahut kendilerinden korktukları kâfirlerin yerine halife yaparak onlara karşı kendilerine yardım edecek ve onların topraklarına onları mirasçı kılacaktır. Yeryüzünden murat, denildiğine göre Arap Yarımadası'dır; bir görüşe göre de Peygamber'in aleyhisselâm yeryüzünün doğularından ve batılarından vardığı yerlerdir.

ففي الصحيح «زويت لي الأرض فأريت مشارقها ومغاربها وسيبلغ ملك أمتي ما زوي لي منها»

Nitekim Sahih'te [şöyle buyrulmuştur]: «Yeryüzü benim için dürüldü de onun doğularını ve batılarını gördüm; ümmetimin mülkü, benim için dürülen yerlere kadar muhakkak ulaşacaktır.»

واللام واقعة في جواب القسم المحذوف ومفعول وعد الثاني محذوف دل عليه الجواب أي وعد الله الذين آمنوا استخلافهم وأقسم ليستخلفنهم، ويجوز أن ينزل وعده تعالى لتحقق إنجازه لا محالة منزلة القسم وإليه ذهب الزجاج ويكون لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ منزل منزلة المفعول فلا حذف.

'Lâm' harfi mahzuf yeminin cevabında yer almaktadır; 'vaade' fiilinin ikinci mefulü mahzuftur ve cevap ona delalet etmektedir. Yani: Allah iman edenlere onları halife kılmayı vaat etti ve onları mutlaka halife kılacağına yemin etti. Allah Teâlâ'nın vaadinin, gerçekleşmesinin kesinliği sebebiyle yemin makamına indirilmesi de caizdir; Zeccâc bu görüşe gitmiştir; bu durumda { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } meful makamına kaim olur, dolayısıyla bir hazif bulunmaz.

وما في قوله تعالى: كَمَا اسْتَخْلَفَ مصدرية والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع صفة لمصدر محذوف أي ليستخلفهم استخلافا كائنا كاستخلافه الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وهم بنو إسرائيل استخلفهم الله ﷿ في الشام بعد إهلاك الجبابرة وكذا في مصر على ما قيل من أنها صارت تحت تصرفهم بعد هلاك فرعون وإن لم يعودوا إليها وهم ومن قبلهم من الأمم المؤمنة الذين أسكنهم الله تعالى في الأرض بعد إهلاك أعدائهم من الكفرة الظالمين.

Allah Teâlâ'nın { كَمَا اسْتَخْلَفَ } “halife kıldığı gibi” kavlindeki 'mâ' masdariyyedir; câr ve mecrûr, mahzuf bir masdara sıfat olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani: { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “onlardan öncekileri” halife kılması gibi bir hilafetle onları mutlaka halife kılacaktır. Onlar İsrailoğullarıdır; Allah azze ve celle zorbaları helak ettikten sonra onları Şam'da halife kılmıştır; aynı şekilde Firavun'un helakinden sonra -oraya dönmemiş olsalar bile- tasarrufları altına girdiği söylenen Mısır'da da böyledir. Onlar ve onlardan önceki mümin ümmetlerdir ki Allah Teâlâ, zalim kâfirlerden olan düşmanlarını helak ettikten sonra onları yeryüzüne yerleştirmiştir.

وقرىء «كما استخلف» بالبناء فيكون التقدير ليستخلفهم في الأرض فيستخلفون فيها استخلافا أي مستخلفية كائنة كمستخلفية الذين من قبلهم وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ عطف على لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ والكلام فيه كالكلام فيه، وتأخيره عنه مع كونه أجل الرغائب الموعودة وأعظمها لما أنه كالأثر للاستخلاف المذكور.

Meçhul sîga ile 'Kemâ ustuhlife' şeklinde de okunmuştur; bu takdirde takdir şöyle olur: Onları yeryüzünde halife kılacaktır, böylece onlar orada onlardan öncekilerin halife kılınışı gibi bir halife kılınışla halife kılınırlar. { وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ } “Ve onlar için dinlerini mutlaka sağlamlaştırıp yerleştirecektir” kavli, { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } kavline matuftur; buradaki izah da oradaki izah gibidir. Vaat edilen en yüce ve en büyük arzulardan biri olmasına rağmen bunun sonraya bırakılması, söz konusu hilafetin bir eseri/sonucu mesabesinde olmasındandır.

وقيل: لما أن النفوس إلى الحظوظ العاجلة أميل فتصدير المواعيد بها في الاستمالة أدخل، والتمكين في

Şöyle de denilmiştir: Nefisler peşin paylara daha meyillidir; dolayısıyla vaatlerin onunla başlatılması gönülleri çekmede daha etkilidir. Temkîn,

الأصل جعل الشيء في مكان ثم استعمل في لازمه وهو التثبيت والمعنى ليجعلن دينهم ثابتا مقررا بأن يعلي سبحانه شأنه ويقوي بتأييده تعالى أركانه ويعظم أهله في نفوس أعدائهم الذين يستغرقون النهار والليل في التدبير لإطفاء أنواره ويستنهضون الرجل والخيل للتوصل إلى إعفاء آثاره فيكونون بحيث ييأسون من التجمع لتفريقهم عنه ليذهب من البين ولا تكاد تحدثهم أنفسهم بالحيلولة بينهم وبينه ليعود أثرا بعد عين.

aslında bir şeyi bir mekâna yerleştirmektir; sonra onun lazımı olan 'sabitleştirme' (tesbît) anlamında kullanılmıştır. Mana şudur: Sübhânehu onun şanını yücelterek, teyidiyle rükünlerini kuvvetlendirerek ve onun nurlarını söndürmek için gece gündüz hile kuran, izlerini silmeye ulaşmak için piyade ve süvarilerini harekete geçiren düşmanlarının nefislerinde onun ehlini büyüterek dinlerini sabit ve yerleşik kılacaktır. Öyle ki onlar, dinin ortadan kalkması için [müminleri] ondan ayırmak üzere toplanmaktan ümitlerini keserler ve dinin adeta bir izden ibaret kalması için müminlerle onun arasına engel koymayı akıllarından bile geçiremezler.

وقيل: المعنى ليجعله مقررا بحيث يستمرون على العمل بأحكامه ويرجعون إليه في كل ما يأتون وما يذرون، وأصل التمكين جعل الشيء مكانا لآخر والتعبير عن ذلك به للدلالة على كمال ثبات الدين ورصانة أحكامه وسلامته عن التغيير والتبديل لابتنائه على تشبيهه بالأرض في الثبات والقرار مع ما فيه من مراعاة المناسبة بينه وبين الاستخلاف في الأرض انتهى، وفيه بحث. وتقديم الجار والمجرور على المفعول الصريح للمسارعة إلى بيان كون الموعود من منافعهم مع التشويق إلى المؤخر ولأن في توسيطه بينه وبين وصفه أعني قوله تعالى: الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وتأخيره عن الوصف من الإخلال بجزالة النظم الكريم ما لا يخفى، وفي إضافة الدين وهو دين الإسلام إليهم ثم وصفه بارتضائه لهم من مزيد الترغيب فيه والتثبيت عليه ما فيه لَيُبَدِّلَنَّهُمْ بالتشديد، وقرأ ابن كثير وأبو بكر والحسن وابن محيصن بالتخفيف من الإبدال وأخرج ذلك عبد بن حميد عن عاصم وهو عطف على لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ ولَيُمَكِّنَنَّ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ بمقتضى البشرية في الدنيا من أعدائهم في الدين أَمْناً لا يقادر قدره، وقيل: الخوف في الدنيا من عذاب الآخرة والأمن في الآخرة ورجح بأن الكلام عليه أبعد من احتمال التأكيد بوجه من الوجوه بخلافه على الأول.

Bir görüşe göre mana şudur: Hükümleriyle amel etmeye devam edecekleri, yapıp bıraktıkları her şeyde ona başvuracakları şekilde onu yerleşik kılacaktır. Temkînin aslı bir şeyi bir başkasına mekân kılmaktır; bununla ifade edilmesi ise, sebat ve kararlılıkta yere benzetilmesine dayanması sebebiyle dinin sebatının, hükümlerinin sağlamlığının ve tebdil ile tağyirden salim oluşunun kemaline delalet etmek içindir; bununla birlikte yeryüzünde halife kılınma ile onun arasındaki münasebeti gözetme durumu da vardır; [sözü] bitti, bunda inceleme vardır. Câr ve mecrûrun sarih mefulün önüne geçirilmesi, sonraya bırakılana teşvik etmekle birlikte vaat edilenin onların menfaatlerinden olduğunu beyana acele etmek içindir; ayrıca onun kendi vasfı olan { الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ } “onlar için razı olduğu” kavli arasına yerleştirilmesinde yahut vasıftan sonraya bırakılmasında yüce nazmın sağlamlığına gelecek halel gizli değildir. Dinin -ki o İslam dinidir- onlara izafe edilmesinde, sonra da onlar için razı olunduğu şeklinde vasfedilmesinde, ona daha çok teşvik ve onda sebat etme hususunda [büyük incelikler] vardır. { لَيُبَدِّلَنَّهُمْ } şeddeli [okunuşudur]. İbn Kesir, Ebû Bekir, Hasan ve İbn Muhaysın, if'âl babından tahfif ile [leyubdilennehum] okumuşlardır; bunu Abd b. Humeyd Âsım'dan rivayet etmiştir. Bu da { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } ve { لَيُمَكِّنَنَّ } üzerine matuftur. { مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ } dünyada beşeriyet gereği dindeki düşmanlarından duydukları korkunun ardından, { أَمْناً } kıymeti takdir edilemeyecek bir güvenliğe [dönüştürecektir]. Bir görüşe göre: Dünyadaki korku ahiret azabındandır, güvenlik de ahirettedir. Bu görüş, kelamın buna göre hiçbir şekilde tekid ihtimaline yer bırakmaması yönüyle tercih edilmiştir; birinci görüşte ise durum böyle değildir.

وأنت تعلم أن الأول أوفق بالمقام والأخبار الواردة في سبب النزول تقتضيه وأمر احتمال التأكيد سهل.

Bilirsin ki birincisi makama daha uygundur, nüzul sebebi hakkında gelen rivayetler de bunu gerektirir; tekid ihtimali meselesi ise kolaydır.

يَعْبُدُونَنِي جوز أن تكون الجملة في موضع نصب على الحال إما من الَّذِينَ الأول لتقييد الوعد بالثبات على التوحيد لأن ما في حيز الصلة من الإيمان وعمل الصالحات بصيغة الماضي لما دل على أصل الاتصاف به جيء بما ذكر حالا بصيغة المضارع الدال على الاستمرار التجددي وإما من الضمير العائد عليه في لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ أو في لَيُبَدِّلَنَّهُمْ وجوز أن تكون مستأنفة إما لمجرد الثناء على أولئك المؤمنين على معنى هم يعبدونني وإما لبيان علة الاستخلاف وما انتظم معه في سلك الوعد، وقوله تعالى: لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً حال من الواو في يَعْبُدُونَنِي أو من الَّذِينَ أو بدل من الحال أو استئناف. ونصب شَيْئاً على أنه مفعول به أي شيئا مما يشرك به أو مفعول مطلق أي شيئا من الإشراك. ومعنى العبادة وعدم الإشراك ظاهر.

{ يَعْبُدُونَنِي } “Bana kulluk ederler” cümlesinin mansub olarak hal konumunda olması caiz görülmüştür: Ya tevhitte sebata vaadi bağlamak için birinci { الَّذِينَ } kelimesinden haldir; çünkü sıla kapsamındaki iman ve salih amel mazi sîgasıyla gelip onunla asıl vasıflanmaya delalet edince, zikredilen husus teceddüdî istimrara (sürekli yenilenen devamlılığa) delalet eden muzari sîgasıyla hal kılınmıştır; ya da { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } veya { لَيُبَدِّلَنَّهُمْ } içindeki ona dönen zamirden haldir. Bu cümlenin, 'onlar bana ibadet ederler' manasında o müminlere sırf övgü için yahut hilafetin ve vaat zincirinde onunla birlikte yer alan şeylerin illetini beyan etmek için müstakil bir cümle (istînâf) olması da caiz görülmüştür. Allah Teâlâ'nın { لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } “Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” kavli, { يَعْبُدُونَنِي } içindeki vâv'dan veya { الَّذِينَ } kelimesinden haldir ya da halden bedeldir veya istînâftır. { شَيْئاً } lafzının nasbı mefulün bih olması üzerinedir, yani 'kendisiyle şirk koşulan şeylerden hiçbir şeyi' yahut mefulü mutlak olması üzerinedir, yani 'şirkten hiçbir şirki'. İbadetin ve şirk koşmamanın manası ise açıktır.

وأخرج عبد بن حميد بن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في قوله سبحانه يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً لا يخافون أحدا غيري، وأخرج هو وجماعة عن مجاهد نحوه. ولعلهما أرادا بذلك تفسير لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وكأنهما عدا خوف غير الله نوعا من الإشراك، واختير على هذا حالية الجملة من الواو كأنه قيل: يعبدونني غير خائفين أحدا غيري، وجوز أن يكونا قد أرادا بيان المراد بمجموع يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ إلخ وكأنهما ادعيا أن عدم خوف أحد غيره سبحانه من لوازم العبادة والتوحيد وأن جملة يَعْبُدُونَنِي إلخ استئناف لبيان ما يصلون إليه في الأمن كأنه قيل: يأمنون إليّ حيث لا يخافون أحدا غير الله تعالى ولا يخفى ما في التعبير بضمير المتكلم وحده في يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي دون ضمير الغائب ودون ضمير العظمة من اللطافة.

Abd b. Humeyd İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet etmiştir ki o, Sübhânehu'nun { يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } “Bana kulluk ederler, bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar” kavli hakkında: 'Benden başkasından korkmazlar' demiştir. O ve bir cemaat Mücahid'den de bunun benzerini rivayet etmiştir. Belki de onlar bununla { لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً } kısmını tefsir etmeyi kastetmişlerdir; sanki Allah'tan başkasından korkmayı bir nevi şirk saymışlardır. Buna göre cümlenin vâv'dan hal olması tercih edilmiştir; sanki: 'Benden başka kimseden korkmaksızın bana kulluk ederler' denilmiştir. Onların { يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ } vb. ifadenin tamamından muradı açıklamayı kastetmiş olmaları da caizdir; sanki onlar Sübhânehu'dan başkasından korkmamanın ibadet ve tevhidin gereklerinden olduğunu, { يَعْبُدُونَنِي } vb. cümlenin ise emniyette ulaşacakları mertebeyi beyan için istînâf olduğunu iddia etmişlerdir; sanki: 'Allah Teâlâ'dan başka kimseden korkmadıkları için bana güvenirler' denilmiştir. { يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي } ifadelerinde gâib zamiri ve azamet zamiri yerine tekil mütekellim zamiri kullanılmasındaki letafet gizli değildir.

وَمَنْ كَفَرَ أي ومن ارتد من المؤمنين بَعْدَ ذلِكَ أي بعد حصول الموعود به فَأُولئِكَ المرتدون البعداء عن الحق هُمُ الْفاسِقُونَ أي الكاملون في الفسق والخروج عن حدود الكفر والطغيان إذ لا عذر لهم حينئذ

{ وَمَنْ كَفَرَ } “Kim de inkâr ederse” yani müminlerden kim irtidat ederse { بَعْدَ ذلِكَ } “bundan sonra” yani vaat edilen husus gerçekleştikten sonra, { فَأُولئِكَ } “işte onlar” o haktan uzaklaşmış mürtedler { هُمُ الْفاسِقُونَ } “fâsıkların ta kendileridir” yani fıskta, küfrün ve azgınlığın sınırlarından çıkmada kemale ermiş olanlardır; zira o vakit onların hiçbir mazereti kalmaz,

ولا كجناح بعوضة، وقيل: كفر من الكفران لا من الكفر مقابل الإيمان وروي ذلك عن أبي العالية وكمالهم في الفسق لعظم النعمة التي كفروها، وقيل: إشارة إلى الوعد السابق نفسه، وفي إرشاد العقل السليم أن المعنى ومن اتصف بالكفر بأن ثبت واستمر عليه ولم يتأثر بما مر من الترغيب والترهيب بعد ذلك الوعد الكريم بما فصل من المطالب العالية المستوجبة لغاية الاهتمام بتحصيلها فأولئك هم الكاملون في الفسق، وكون المراد بكفر ما ذكر أنسب بالمقام من كون المراد به ارتد أو كفر النعمة انتهى. والأولى عندي ما تقدم فإنه الظاهر، وفي الكلام عليه تعظيم لقدر الموعود به من حيث إنه لا يبقى بعد حصوله عذرا لمن يرتد، وقوة مناسبته للمقام لا تخفى. وهو ظاهر قول حذيفة رضي الله تعالى عنه فقد أخرج ابن مردويه عن أبي الشعثاء قال: كنت جالسا مع حذيفة وابن مسعود رضي الله تعالى عنهما فقال حذية: ذهب النفاق إنما كان النفاق على عهد رسول الله ﷺ وإنما هو الكفر بعد الإيمان فضحك ابن مسعود ثم قال: بم تقول؟ قال: بهذه الآية وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إلى آخر الآية وكى ن ضحك ابن مسعود كان استغرابا لذلك وسكوته بعد الاستدلال ظاهر في ارتضائه لما فهمه معدن سر رسول الله ﷺ من الآية.

sivrisineğin kanadı kadar bile mazeretleri olmaz. Bir görüşe göre: 'Kefera' fiili imanın zıddı olan küfürden değil, nankörlük anlamındaki küfrandan gelir; bu görüş Ebu'l-Âliye'den rivayet edilmiştir; fısktaki kemalleri ise nankörlük ettikleri nimetin büyüklüğünden ötürüdür. Bir görüşe göre de bizzat önceki vaade işarettir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmiştir: Mana şudur: 'Kim elde edilmesi için son derece gayret sarf edilmesini gerektiren yüce maksatların tafsil edildiği o kerim vaatten sonra küfür vasfını sürdürür, onda sebat edip devam eder ve geçen teşvik ve korkutmalardan etkilenmezse, işte onlar fıskta kemale ermiş kimselerdir.' 'Kefera' fiilinden muradın bu zikredilen olması, irtidat etti veya nimete nankörlük etti manasında olmasından bu makama daha uygundur, [sözü] bitti. Bana göre evla olan ise daha önce geçendir, zira zahir olan odur. Bu açıklamaya göre sözde, gerçekleştikten sonra irtidat eden kimse için hiçbir mazeret bırakmaması yönüyle vaat edilenin kadrini yüceltme vardır; makama olan güçlü münasebeti de gizli değildir. Huzeyfe'nin radıyallâhu teâlâ anh sözünün zahiri de budur. Nitekim İbn Merdûye Ebi'ş-Şa'sâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Huzeyfe ve İbn Mes'ud radıyallâhu teâlâ anhümâ ile birlikte oturuyordum. Huzeyfe dedi ki: 'Nifak gitti; nifak ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanındaydı, artık o ancak imandan sonra küfürdür.' Bunun üzerine İbn Mes'ud güldü, sonra: 'Bunu neye dayanarak söylüyorsun?' dedi. [Huzeyfe]: '{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } ayetinin sonuna kadar olan bu ayete dayanarak' dedi. İbn Mes'ud'un gülmesi bunu garipsemesinden idi; istidlalden sonra susması ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sırdaşının ayetten anladığı şeyi benimsediğini gösterir.

وَمَنْ تحتمل أن تكون موصولة وتحتمل أن تكون شرطية وجملة مَنْ كَفَرَ إلخ قيل معطوفة على جملة وَعَدَ اللَّهُ إلخ أو على جملة محذوفة كأنه قيل: من آمن فهم الفائزون ومن كفر إلخ، إن هذه الجملة وكذا جملة يَعْبُدُونَنِي استئناف بياني أما ذلك في الأولى فالسؤال ناشىء من قوله تعالى: وَعَدَ اللَّهُ إلخ فكأنه قيل: فما ينبغي للمؤمنين بعد هذا الوعد الكريم أو بعد حصوله؟ فقيل: يعبدونني لا يشركون بي شيئا. وأما في الثانية فالسؤال ناشىء من الجواب المذكور فأنه قيل فإن لم يفعلوا فماذا؟ فقيل: ومن كفر بعد ذلك فأولئك هم الفاسقون وجزاؤهم معلوم وهو كما ترى.

{ وَمَنْ } lafzının mevsûle olması da şartiyye olması da muhtemeldir. { مَنْ كَفَرَ } vb. cümlenin, { وَعَدَ اللَّهُ } vb. cümleye veya takdiri 'Kim iman ederse onlar kurtulanlardır, kim de inkâr ederse...' şeklinde olan mahzuf bir cümleye matuf olduğu söylenmiştir. Bu cümle de { يَعْبُدُونَنِي } cümlesi gibi istînâf-ı beyânîdir; birincisindeki [soru], Allah Teâlâ'nın { وَعَدَ اللَّهُ } vb. kavlinden doğmaktadır; sanki: 'Bu kerim vaatten sonra veya onun gerçekleşmesinden sonra müminlere ne gerekir?' denilmiş, buna karşılık 'Bana kulluk ederler, bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar' denilmiştir. İkincisindeki [soru] ise zikredilen cevaptan doğmaktadır; sanki: 'Bunu yapmazlarsa ne olur?' denilmiş, buna karşılık 'Bundan sonra kim inkâr ederse işte onlar fâsıkların ta kendileridir' denilmiştir; cezaları ise malumdur ve gördüğün gibidir.

هذا واستدل كثير بهذه الآية على صحة خلافة الأربعة رضي الله تعالى عنهم لأن الله تعالى وعد فيها من في حضررة الرسالة من المؤمنين بالاستخلاف وتمكين الدين والأمن العظيم من الأعداء ولا بدّ من وقوع ما وعد به ضرورة امتناع الخلف في وعده تعالى ولم يقع ذلك المجموع إلا في عهدهم فكان كل منهم خليفة حقا باستخلاف الله تعالى إياه حسبما وعد جلّ وعلا ولا يلزم عموم الاستخلاف لجميع الحاضرين المخاطبين بل وقوعه فيهم كبنو فلان قتلوا فلانا فلا ينافي ذلك عموم الخطاب الجميع، وكون من بيانية، وكذا لا ينافيه ما وقع في خلافة عثمان وعلي رضي الله تعالى عنهما من الفتن لأن المراد من الأمن الأمن من أعداء الدين وهم الكفار كما تقدم.

Pek çok âlim bu ayetle dört halifenin radıyallâhu teâlâ anhüm hilafetinin sıhhatine delil getirmiştir; çünkü Allah Teâlâ bu ayette asr-ı saadette bulunan müminlere halife kılınmayı, dinin yerleşmesini ve düşmanlardan yana büyük bir güvenliği vaat etmiştir. Allah Teâlâ'nın vaadinden caymasının imkânsızlığı zaruretiyle vaat ettiği şeyin vuku bulması şarttır; bu toplam ise ancak onların döneminde gerçekleşmiştir. Dolayısıyla her biri, Celle ve Alâ'nın vaat ettiği üzere Allah Teâlâ'nın kendisini halife kılmasıyla hak birer halife olmuştur. Halife kılınmanın hitap edilen hazır bulunanların hepsine şamil olması gerekmez, aksine 'Falandiğulları filanı öldürdü' [sözünde] olduğu gibi onların içinde vuku bulması yeterlidir; bu sebeple bu durum, hitabın hepsine yönelik olmasına ve 'min'in beyâniyye olmasına mani teşkil etmez. Aynı şekilde Hz. Osman ve Hz. Ali'nin radıyallâhu teâlâ anhümâ hilafetlerinde meydana gelen fitneler de buna mani değildir; çünkü güvenlikten murat, daha önce geçtiği üzere din düşmanları olan kâfirlerden yana güvenliktir.

وأقامها بعض أهل السنة دليلا على الشيعة في اعتقادهم عدم صحة خلافة الخلفاء الثلاثة، ولم يستدل بها على صحة خلافة الأمير كرم الله تعالى وجهه لأنها مسلمة عند الشيعة والأدلة كثيرة عند الطائفتين على من ينكرها من النواصب عليهم من الله تعالى ما يستحقون فقال: إن الله تعالى وعد فيها جمعا من المؤمنين الصالحين الحاضرين وقت نزولها بما وعد من الاستخلاف وما معه ووعده سبحانه الحق ولم يقع ذلك إلا في عهد الثلاثة، والإمام المهدي لم يكن موجودا حين النزول قطعا بالإجماع فلا يمكن حمل الآية على وعده بذلك، والأمير كرم الله تعالى وجهه وإن كان موجودا إذ ذاك لكن لم يكن يرج الدين المرضي كما هو حقه في زمانه رضي الله تعالى عنه بزعم الشيعة بل صار أسوأ حالا بزعمهم مما كان في عهد الكفار كما صرح بذلك المرتضى في تنزيه الأنبياء والأئمة ﵈ بل كل كتب الشيعة تصرح بأن الأمير وشيعته كانوا يخفون دينهم ويظهرون دين المخالفين تقية ولم يكن الأمن الكامل حاصلا أصلا في زمانه رضي الله تعالى عنه فقد كان أهل الشام ومصر والمغرب ينكرون أصل إمامته ولا يقبلون أحكامه وهم كفرة بزعم الشيعة وأغلب عسكر الأمير يخافونهم ويحذرون غاية الحذر منهم، ومع هذا الأمير فرد يمكن إرادته من

Ehl-i Sünnet'ten bazıları bunu, Şia'ya karşı üç halifenin hilafetinin sahih olmadığı yönündeki inançlarında bir delil kılmıştır; Emir'in kerremallâhu teâlâ vecheh hilafetinin sıhhatine bununla delil getirmemiştir, çünkü bu Şia indinde zaten kabul görmüştür ve her iki fırka nezdinde de bunu inkâr eden Nâsıbîlere -Allah Teâlâ'dan müstahak olduklarını bulsunlar- karşı deliller pek çoktur. Şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ayette, nüzulü vaktinde hazır bulunan salih müminlerden bir topluluğa hilafet ve beraberindeki vaatleri vaat etmiştir; O Sübhânehu'nun vaadi haktır ve bu ancak üç [halife] döneminde gerçekleşmiştir. İmam Mehdi ise icma ile nüzul anında kesinlikle mevcut değildi; dolayısıyla ayeti ona yapılan bir vaade hamletmek mümkün değildir. Emir kerremallâhu teâlâ vecheh o vakit mevcut idiyse de, Şia'nın iddiasına göre onun radıyallâhu teâlâ anh zamanında razı olunan din hakkıyla revaç bulmamış, bilakis onların zannınca kâfirler dönemindekinden daha kötü bir hale gelmiştir; nitekim Murtazâ, Tenzîhü'l-Enbiyâ ve'l-Eimme'de aleyhimüsselâm bunu açıkça ifade etmiştir; hatta Şia'nın bütün kitapları, Emir ve şiasının dinlerini gizleyip takiyye yoluyla muhaliflerin dinini izhar ettiklerini açıkça yazar. Onun radıyallâhu teâlâ anh zamanında tam bir güvenlik de asla hasıl olmamıştır; zira Şam, Mısır ve Mağrip ehli onun imametinin aslını inkâr ediyor ve hükümlerini kabul etmiyordu -ki Şia'nın zannınca onlar kâfirdir- ve Emir'in askerlerinin çoğu onlardan korkuyor, onlardan son derece sakınıyordu. Bununla birlikte Emir tek bir ferttir; onların zannettiği gibi ayetin masdakı kendisi radıyallâhu teâlâ anh olsun diye

الذين آمنوا ليكون هو رضي الله تعالى عنه مصداق الآية كما يزعمون فإن حمل لفظ الجمع على واحد خلاف أصولهم إذ أقل الجمع عندهم ثلاثة أفراد، وأما الأئمة الآخرون الذين ولدوا بعد فلا احتمال لإرادتهم من الآية إذ ليسوا بموجودين حال نزولها ولم يحصل لهم التسلط في الأرض ولم يقع رواج دينهم المرتضى لهم وما كانوا آمنين بل كانوا خائفين من أعداء الدين منهم كما أجمع عليه الشيعة فلزم أن الخلفاء الثلاثة هم مصداق الآية فتكون خلافتهم حقة وهو المطلوب.

{ الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinden onun kastedilmesi mümkün değildir; zira cem (çoğul) lafzını bir ferde hamletmek onların usullerine aykırıdır, çünkü onlara göre çoğulun en azı üç ferttir. Sonradan doğan diğer imamlara gelince, onların ayetten kastedilmiş olma ihtimali yoktur; zira ayetin nüzulü anında mevcut değillerdi, yeryüzünde bir hâkimiyet elde edemediler, onlar için razı olunan dinleri revaç bulmadı ve güvende de değildiler, bilakis Şia'nın icma ettiği üzere din düşmanlarından korku içindeydiler. Dolayısıyla üç halifenin ayetin masdakı olması lazım gelir; bu durumda onların hilafeti haktır ve matlup olan da budur.

وزعم الطبرسي أن الخطاب للنبي وأهل بيته ﷺ فهم الموعودون بالاستخلاف وما معه ويكفي في ذلك تحقق الموعود في زمن المهدي رضي الله تعالى عنه، ولا ينافي ذلك عدم وجوده عند نزول الآية لأن الخطاب الشفاهي لا يخص الموجودين، وكذا لا ينافي عدم حصوله للكل لأن الكلام نظير بنو فلان قتلوا فلانا، واستدل على ذلك بما روى العياشي بإسناده عن علي بن الحسين رضي الله تعالى عنهما أنه قرأ الآية فقال: هم والله شيعتنا أهل البيت يفعل ذلك بهم على يد رجل منا وهو مهدي هذه الأمة وهو الذي

Tabersî, hitabın Peygamber'e ve onun Ehl-i Beyt'ine aleyhimüsselâm olduğunu, hilafet ve beraberindekilerle vaat olunanların onlar olduğunu, bu hususta vaat edilenin Mehdi radıyallâhu teâlâ anh zamanında tahakkuk etmesinin yeterli olduğunu iddia etmiştir. Ayetin indiği sırada onun mevcut olmaması buna mani değildir, çünkü şifahî hitap sadece mevcut olanlara has değildir. Aynı şekilde bunun herkes için hasıl olmaması da mani değildir; çünkü kelam 'Falandiğulları filanı öldürdü' [sözünün] benzeridir. Buna, Ayyâşî'nin senediyle Ali b. Hüseyin'den radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet ettiği şu haberi delil getirmiştir: O bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir: 'Onlar vallahi biz Ehl-i Beyt'in şiasıdır; bu onlara bizden bir adamın eliyle yapılacaktır, o da bu ümmetin Mehdî'sidir; o kimsedir ki

قال رسول الله ﷺ فيه: «لو لم يبق من الدنيا إلا يوم واحد لطول الله تعالى ذلك اليوم حتى يلي رجل من عترتي اسمه اسمي يملأ الأرض عدلا وقسطا كما ملئت ظلما وجورا» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun hakkında şöyle buyurmuştur: «Dünyadan sadece bir gün kalsa bile, Ehl-i Beytimden adı adım olan bir adam başa geçip yeryüzü zulüm ve haksızlıkla dolduğu gibi onu adalet ve hakkaniyetle doldursun diye Allah Teâlâ o günü muhakkak uzatır.»'

وزعم أنه روي مثل ذلك عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما وهذا على ما فيه مما يأباه السياق والأخبار الصحيحة الواردة في سبب النزول وأخبار الشيعة لا يخفى حالها لا سيما على من وقف على التحفة الاثني عشرية. نعم ورد من طريقنا ما يستأنس به لهم في هذا المقام لكنه لا يعول عليه أيضا مثل أخبارهم وهو ما أخرجه عبد بن حميد عن عطية أنه ﵊ قرأ الآية فقال: أهل البيت هاهنا وأشار بيده إلى القبلة. وزعم بعضهم نحو ما سمعت عن الطبرسي إلا أنه قال: هي في حق جميع أهل البيت علي كرم الله تعالى وجهه وسائر الأئمة الأنثى عشر وتحقق ذلك فيهم زمن الرجعة حين يقوم القائم رضي الله تعالى عنه. وزعم أنها أحد أدلة الرجعة، وهذا قد زاد في الطنبور نغمة. وقال الملأ عبد الله المشهدي في كتابه إظهار الحق لإبطال الاستدلال على صحة خلافة الخلفاء الثلاثة: يحتمل أن يكون الاستخلاف بالمعنى اللغوي وهو الإتيان بواحد خلف آخر أي بعده كما في قوله تعالى في حق بني إسرائيل:

Bunun bir benzerinin Ebû Ca'fer ve Ebû Abdullah'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ da rivayet edildiğini iddia etmiştir. Bu iddia, içerdiği şeylerle birlikte, bağlamın ve nüzul sebebi hakkında gelen sahih haberlerin reddettiği şeylerdendir; Şia rivayetlerinin durumu ise, bilhassa Tuhfe-i İsnâ Aşeriyye'ye vakıf olanlar için gizli değildir. Evet, bizim tarîkimizden de bu makamda onlar lehine dayanak sayılabilecek bir rivayet gelmiştir, fakat o da onların rivayetleri gibi itimada şayan değildir; o da Abd b. Humeyd'in Atiyye'den rivayet ettiği şu husustur: Peygamber aleyhisselâm ayeti okudu ve: 'Ehl-i Beyt buradadır' diyerek eliyle kıbleye işaret etti. Onlardan bazıları Tabersî'den duyduğun şeyin benzerini iddia etmiş, ancak şöyle demiştir: Bu, Ehl-i Beyt'in tamamı olan Ali kerremallâhu teâlâ vecheh ve diğer on iki imam hakkındadır ve onlarda bunun gerçekleşmesi Kâim radıyallâhu teâlâ anh kıyam ettiği vakit Ric'at zamanında olacaktır. Bunun Ric'at delillerinden biri olduğunu iddia etmiştir ki bu adam davula bir nağme daha eklemiştir. Molla Abdullah el-Meşhedî, üç halifenin hilafetinin sıhhatine getirilen istidlali iptal etmek için yazdığı İzhâru'l-Hakk adlı kitabında şöyle demiştir: 'Hilafetin lügat manasında olması muhtemeldir; o da birinin diğerinin ardından, yani peşinden gelmesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın İsrailoğulları hakkındaki şu kavlinde olduğu gibi:

عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ [الأعراف: ١٢٩] فقصارى ما يثبت أنهم خلفاء بالمعنى اللغوي وليس النزاع فيه بل هو دفي المعنى الاصطلاحي وهو معنى مستحدث بعد رحلة النبي ﷺ اهـ.

{ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } [el-A'râf: 129] “Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve yeryüzünde sizi onların yerine geçirir”. Dolayısıyla en fazla sabit olan şey, onların lügat anlamında halife olduklarıdır; ihtilaf ise bunda değil, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem irtihalinden sonra ihdas edilmiş yeni bir mana olan ıstılahi manadadır.' [Meşhedî'nin sözü] bitti.

وأجيب بأنه لو تم هذا لا يتم لهم الاستدلال على خلافة الأمير كرم الله وجهه بالمعنى المصطلح

Buna şöyle cevap verilmiştir: Eğer bu tamam kabul edilirse, ıstılahi manadaki hilafet için Emir'in kerremallâhu vecheh hilafetine

بحديث «أنت مني بمنزلة هارون من موسى»

«Sen bana nispetle, Harun'un Musa'ya olan mertebesindesin» hadisiyle,

المعتضد بما حكاه سبحانه عن موسى ﵇ من قوله لهارون اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي [الأعراف: ١٤٣] وبما يروونه من

Sübhânehu'nun Musa'dan aleyhisselâm Harun'a söylediğini naklettiği { اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } [el-A'râf: 142] “Kavmimin içinde benim yerime geç” kavliyle ve onların rivayet ettiği

قوله ﷺ: «يا علي أنت خليفتي من بعدي»

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ali! Benden sonra benim halifem sensin» sözüyle delil getirmeleri tamam olmaz.

وكذا لا يتم لهم الاستدلال على إمامة الأمير كرم الله وجهه بما تضمن لفظ الإمام لأنه لم يستعمل في الكتاب المجيد بالمعنى المصطلح أصلا وإنما استعمل بمعنى النبي والمرشد والهادي والمقتدى به في أمر خيرا كان أو شرا ومتى ادعى فهم المعنى المصطلح من ذلك بطريق اللزوم فليدع فهم المعنى المصطلح من الخليفة كذلك وربما يدعي أن فهمه منه أقوى لأنه مقرون من حيث وقع في الكتاب العزيز بلفظ في الأرض الدال على التصرف العام الذي هو شأن الخليفة بذلك المعنى على أن مبنى الاستدلال على خلافة الثلاثة بهذه الآية ليس مجرد لفظ الاستخلاف حتى يتم غرض المناقش فيه بل ذلك مع ملاحظة إسناده إلى الله تعالى، وإذا أسند الاستخلاف اللغوي إلى الله ﷿ فقد صار استخلافا شرعيا وقد يستفتى

Aynı şekilde, Kur'ân-ı Mecîd'de ıstılahi manada hiç kullanılmayıp sadece nebî, mürşid, hidayet rehberi ve hayırda olsun şerde olsun kendisine uyulan önder manasında kullanıldığı için, 'imam' lafzının ihtiva ettiği şeyle de Emir'in kerremallâhu vecheh imametine delil getirmeleri tamam olmaz. Ne zaman bundan lüzum yoluyla ıstılahi mananın anlaşıldığı iddia edilirse, aynı şekilde halife kelimesinden de ıstılahi mananın anlaşıldığı iddia edilsin; hatta bundan anlaşılmasının daha kuvvetli olduğu iddia edilebilir, çünkü Kur'ân-ı Azîz'de geçtiği her yerde, bu manadaki halifenin şanı olan genel tasarrufa delalet eden 'fi'l-ard' (yeryüzünde) lafzıyla birlikte yer almıştır. Kaldı ki bu ayetle üç halifenin hilafetine istidlal edilmesinin dayanağı, münakaşa edenin maksadı hasıl olsun diye sadece istihlâf (halife kılma) lafzı değildir; bilakis bunun Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi mülahazasıyladır. Lügavi istihlâf Allah'a azze ve celle isnat edildiğinde artık şer'î bir hilafet olmuştur. Bazen

في هذه المسألة من علماء الشيعة فيقال: إن إتيان بني إسرائيل بمكان آل فرعون والعمالقة وجعلهم متصرفين في أرض مصر والشام هل كان حقا أو لا ولا أظنهم يقولون إلا أنه حق وحينئذ يلزمهم أن يقولوا به في الآية لعدم الفرق وبذلك يتم الغرض هذا حاصل ما قيل في هذا المقام.

bu meselede Şia ulemasına fetva sorulup şöyle denilir: Firavun ailesinin ve zorbaların yerine İsrailoğullarının getirilmesi ve Mısır ile Şam topraklarında tasarruf sahibi kılınmaları hak mıydı değil miydi? Onların 'haktır' demekten başka bir şey söyleyeceklerini sanmam; bu durumda hiçbir fark bulunmadığı için bu ayette de aynısını söylemeleri lazım gelir ve bununla gaye tamam olur. Bu makamda söylenenlerin özeti budur.

والذي أميل إليه أن الآية ظاهرة في نزاهة الخلفاء الثلاثة رضي الله تعالى عنهم عما رماهم للشيعة به من الظلم والجور والتصرف في الأرض بغير الحق لظهور تمكين الدين والأمن التام من أعدائه في زمانهم ولا يكاد يحسن الامتنان بتصرف باطل عقباه العذاب الشديد. وكذا لا يكاد يحسن الامتنان بما تضمنته الآية على أهل عصرهم مع كونهم الرؤساء الذين بيدهم الحل والعقد لو كانوا وحاشاهم كما يزعم الشيعة فيهم، ومتى ثبت بلك نزاهتهم عما يقولون اكتفينا به وهذا لا يتوقف إلا على اتصافهم بالإيمان والعمل الصالح حال نزول الآية وإنكار الشيعة له إنكار للضروريات، وكون المراد بالآية عليا كرم الله وجهه أو المهدي رضي الله تعالى عنه وأهل البيت مطلقا مما لا يقوله منصف.

Benim meylettiğim görüş ise şudur: Ayet, kendi zamanlarında dinin yerleşmesi ve düşmanlarından yana tam bir güvenliğin açıkça ortaya çıkması sebebiyle, üç halifenin radıyallâhu teâlâ anhüm Şia'nın kendilerine isnat ettiği zulüm, haksızlık ve yeryüzünde haksız tasarrufta bulunmaktan berî oldukları hususunda zahirdir; zira akıbeti şiddetli bir azap olan batıl bir tasarrufla minnet buyrulması asla uygun düşmez. Aynı şekilde, eğer Şia'nın onlar hakkındaki zannı gibi olsalardı -ki haşa böyledirler- çözüm ve düğüm ellerinde olan reisler olmalarına rağmen onların çağdaşlarına ayetin ihtiva ettiği şeylerle minnet buyrulması da asla uygun düşmezdi. Bununla onların Şia'nın söylediklerinden berî oldukları sabit olunca bu bize yeter; bu da ancak ayetin indiği sırada onların iman ve salih amelle vasıflanmış olmalarına bağlıdır; Şia'nın bunu inkâr etmesi ise zaruriyatı (apaçık gerçekleri) inkârdır. Ayetten muradın Hz. Ali kerremallâhu vecheh veya Mehdî radıyallâhu teâlâ anh yahut mutlak olarak Ehl-i Beyt olduğunu söylemek ise hiçbir insaf sahibinin söylemeyeceği bir şeydir.

وفي كلام الأمير كرم الله تعالى وجهه ما يقتضي بسوقه خلاف ما عليه الشيعة ففي نهج البلاغة أن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه لما استشار الأمير كرم الله وجهه لانطلاقه لقتال أهل فارس حين تجمعوا للحرب قال له:

Emir'in kerremallâhu teâlâ vecheh kelamında da sevk edilişi itibarıyla Şia'nın üzerinde olduğu şeyin aksini gerektiren hususlar vardır. Nitekim Nehcü'l-Belâga'da geçtiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh, Fars ehli savaş için toplandığında onlarla savaşmak üzere bizzat yola çıkma hususunda Emir kerremallâhu vecheh ile istişare ettiğinde, [Ali] ona şöyle demiştir:

إن هذا الأمر لم يكن نصره ولا خذلانه بكثرة ولا بقلة وهو دين الله تعالى الذي أظهره وجنده الذي أعزه وأيده حتى بلغ ما بلغ وطلع حيث طلع ونحن على موعود من الله تعالى حيث قال عزّ اسمه: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً والله تعالى منجز وعده وناصر جنده ومكان القيم في الإسلام مكان النظام من الخرز فإن انقطع النظام تفرق ورب متفرق لم يجتمع والعرب اليوم وإن كانوا قليلا فهم كثيرون بالإسلام عزيزون بالاجتماع فكن قطبا واستدر الرحى بالعرب وأصلهم دونك نار الحرب فإنك إن شخصت منهذه الأرض تنقضت عليك العرب من أطرافها وأقطارها حتى يكون ما تدع وراءك من العوارث أهم إليك مما بين يديك وكان قد آن للأعاجم أن ينظروا إليك غدا يقولون هذا أصل العرب فإذا قطعتموه استرحتم فيكون ذلك أشد لكلبهم عليك وطعمهم فيك فأما ما ذكرت من عددهم فإنا لم نقاتل فيما مضى بالكثرة وإنما نقاتل بالنصر والمعونة

'Bu işin zaferi veya hezimeti çoklukla ya da azlıkla olmamıştır; bu, Allah Teâlâ'nın üstün kıldığı dini ve aziz edip ulaştığı yere ulaşıncaya, doğduğu yerde doğuncaya kadar desteklediği ordusudur. Bizler Allah Teâlâ'nın şu vaadi üzerindeyiz; nitekim O ismi aziz olan şöyle buyurmuştur: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vaat etmiştir ki; kendilerinden öncekileri halife kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka halife kılacak, kendileri için razı olduğu dinlerini onlar için sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvenliğe kavuşturacaktır.” Allah Teâlâ vaadini yerine getirecek ve ordusuna yardım edecektir. İslam'daki idarecinin yeri, dizideki taneleri bir arada tutan ipin yeri gibidir; eğer ip koparsa taneler dağılır ve nice dağılan bir daha toplanamaz. Araplar bugün az olsalar da İslam ile çokturlar, bir araya gelmekle azizdirler. Sen bir kutup (değirmenin mili) ol, değirmeni Araplarla döndür ve kendin [geride durup] onları savaşın ateşiyle baş başa bırak; zira sen bu topraktan çıkacak olursan, Araplar dört bir yandan ve her köşeden senin üzerine saldırır, öyle ki arkanda bırakacağın felaketler senin için önündekilerden daha mühim hale gelir. Yarın Acemlerin sana bakıp: «İşte Arapların kökü budur; onu keserseniz rahatlarsınız» diyecekleri vakit gelmiştir; bu da onların senin üzerine daha çok hırsla saldırmalarına ve sana tamah etmelerine sebep olur. Onların sayısından bahsettiğin şeye gelince; biz geçmişte çoklukla savaşmadık, ancak yardım ve destekle savaştık.'

اهـ فتأمل ذاك والله تعالى يتولى هداك.

[Ali'nin sözü] bitti. Bunu iyi düşün; Allah Teâlâ hidayetini üstlensin.

وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ جوز أن يكون عطفا على أَطِيعُوا اللَّهَ داخلا معه في حيز القول والفاصل وليس بأجنبي منكل وجه فإنه وعد المأمور به وبعضه من تتمته. وفي الكشاف ليس ببعيد أن يقع بين المعطوف والمعطوف عليه فاصل وإن طال لأن حق المعطوف أن يكون غير المعطوف عليه والفاصل يؤكد المغايرة ويرشحها لأن المجاورة مظنة الاتصال والاتحاد فيكون تكرير الأمر بإطاعة الرسول ﵊ للتأكيد وأكد دون الأمر بطاعة الله تعالى لما أن في النفوس لا سيما نفوس العرب من صعوبة الانقياد للبشر ما ليس فيها من صعوبة الانقياد لله تعالى ولتعليق الرحمة بها أو بالمندرجة هي فيه وهي الجمل الواقعة في حيز القول بقوله تعالى: لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ كما علق الاهتداء بالإطاعة في قوله تعالى: وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا والإنصاف أن هذا العطف بعيد بل قال بعضهم: إنه مما لا يليق بجزالة النظم الكريم.

{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Resûl'e itaat edin” kavlinin, { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin” kavline matuf olup onunla birlikte sözün kapsamına girmesi caiz görülmüştür; aradaki fasıla (ayıran kısım) ise her bakımdan yabancı değildir, zira o emredilenin vaadidir ve bir kısmı da onun tamamlayıcısındandır. Keşşâf'ta [şöyle denilmiştir]: 'Matuf ile matufun aleyh arasında -uzun bile olsa- bir fasılanın bulunması uzak değildir; çünkü matufun hakkı, matufun aleyhten başka bir şey olmaktır; fasıla ise başkalığı teyit eder ve onu pekiştirir; zira yan yanalık bitişiklik ve aynılık zannı doğurur. Bu durumda Resûl'e aleyhisselâm itaat emrinin tekrarlanması tekid içindir; Allah Teâlâ'ya itaat emri teyit edilmeyip bu teyit edilmiştir, çünkü nefislerde -bilhassa Arapların nefislerinde- bir beşere boyun eğmede Allah Teâlâ'ya boyun eğmede olmayan bir zorluk vardır ve rahmetin ona yahut onun da içinde bulunduğu söz kapsamındaki cümlelere { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “umulur ki merhamet olunursunuz” kavliyle bağlanması içindir; nitekim hidayet de { وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا } “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz” kavlinde itaate bağlanmıştır.' İnsaf şudur ki bu atıf uzaktır; hatta bazıları: 'Bu, yüce nazmın sağlamlığına yakışmayan bir şeydir' demiştir.

وجوز أن يكون عطفا على يَعْبُدُونَنِي وفيه تخصيص بعد التعميم، وكان الظاهر أن يقال يعبدونني لا يشركون بي شيئا ويقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة ويطيعون الرسول لعلهم يرحمون، لكن عدل عن ذلك إلى ما ذكر التفاتا إلى الخطاب لمزيد الاعتناء وحسنه هنا الخطاب في مِنْكُمْ. وتعقب بأنه مما لا وجه له لأنه بعد تسليم

Bunun { يَعْبُدُونَنِي } kavline matuf olması da caiz görülmüştür; bunda umumdan sonra husus kılma vardır. Zahir olanın; daha fazla ihtimam için hitaba iltifat edilerek 'Bana ibadet ederler, bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar; namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler ve merhamet olunsunlar diye Resûl'e itaat ederler' şeklinde söylenmesiydi; buradaki { مِنْكُمْ } kavlindeki hitap da bunu güzelleştirmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bunun hiçbir tutar yanı yoktur; çünkü kabul edilse bile

الالتفات وجواز عطف الإنشاء على الاخبار لا يناسب ذلك وكون الجملة السابقة حالا أو استئنافا بيانيا، والذي اختاره كونه عطفا على مقدر ينسحب عليه الكلام ويستدعيه النظام فإنه سبحانه لما ذكر وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ فهم النهي عن الكفر فكأنه قيل: فلا تكفروا وأقيموا الصلاة إلخ.

iltifat ve inşânın ihbara atfının caiz oluşu buna uymaz; önceki cümlenin hal veya istînâf-ı beyânî olması da buna uymaz. Benim tercih ettiğim ise, kelamın kendisine çekildiği ve nazmın iktiza ettiği takdirî bir ifadeye matuf olmasıdır. Zira Sübhânehu [ve Teâlâ], { وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Bundan sonra kim inkâr ederse işte onlar fâsıkların ta kendileridir” buyurunca küfürden nehiy anlaşıldı; sanki: 'Artık inkâr etmeyin, namazı dosdoğru kılın...' denilmiştir.

وجوز أن يكون انفهام المقدر من مجموع ما تقدم من قوله تعالى: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ إلخ، حيث إنه يوجب الأمر بالإيمان والعمل الصالح فكأنه قيل فآمنوا واعملوا الصالحات وأقيموا إلخ، وجوز في أَطِيعُوا أن يكون أمرا بإطاعته ﷺ بجميع الأحكام الشرعية المنتظمة للآداب المرضية وأن يكون أمرا بالإطاعة فيما عدا الأمرين السابقين فيكون ذكره لتكميلهما كأنه قيل: وأطيعوا الرسول في سائر ما يأمركم به، وقوله تعالى: لَعَلَّكُمْ إلخ منتعلق بالأوامر الثلاثة وجعل على الأول متعلقا بالأخير، وقوله تعالى: لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إلخ بيان لمآل الكفرة في الدنيا والآخرة بعد بيان تناهيهم في الفسق وفوز أضدادهم بالرحمة المطلقة المستتبعة لسعادة الدارين، وفي ذلك أيضا رفع استبعاد تحقق الوعد السابق مع كثرة عدد الكفرة وعددهم والخطاب لكل من يتأتى منه الحسبنا نظير ما في قوله تعالى: وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ [السجدة: ١٢] .

Takdir edilen mananın, iman ve salih ameli emretmeyi gerektirdiği için daha önce geçen { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ } “De ki: Allah'a itaat edin...” vb. ayetlerin tamamından anlaşılması da caiz görülmüştür; sanki: 'İman edin, salih ameller işleyin ve kılın...' denilmiştir. { أَطِيعُوا } “itaat edin” emrinin, razı olunan edepleri ihtiva eden bütün şer'î hükümlerde ona sallallâhu aleyhi ve sellem itaat emri olması da önceki iki emrin dışındakilerde itaat emri olması da caiz görülmüştür; bu durumda zikredilmesi o ikisini tamamlamak içindir, sanki: 'Size emrettiği diğer şeylerde de Resûl'e itaat edin' denilmiştir. Allah Teâlâ'nın { لَعَلَّكُمْ } “umulur ki siz...” vb. kavli her üç emre de bağlıdır; birinci ihtimale göre ise sonuncusuna bağlı kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın { لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenleri sakın sanma...” vb. kavli, kâfirlerin fıskta son noktaya ulaştıklarının ve zıtlarının iki cihan saadetini getiren mutlak rahmete nail olduklarının beyanından sonra, onların dünyadaki ve ahiretteki akıbetlerinin beyanıdır. Bunda ayrıca kâfirlerin sayılarının ve teçhizatlarının çokluğuna rağmen önceki vaadin tahakkukunun uzak görülmesini giderme de vardır. Hitap, Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ } [es-Secde: 12] “Suçluları başlarını öne eğmiş bir halde bir görsen!” kavlindeki duruma benzer şekilde, zannetmesi tasavvur edilebilen herkesedir.

وجوز أن يكون للرسول ﷺ على سبيل التعريض بمن صدر منه ذلك كقوله: «إياك عني فاسمعي يا جارة» أو الإشارة إلى أن الحسبان المذكور بلغ في القبح والمحذورية إلى حيث ينهى من يمتنع صدوره عنه فكيف بمن يمكن ذلك منه كما قيل في قوله تعالى: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الأنعام: ١٤، يونس: ١٠٥، القصص: ٨٧] فقول أبي حيان: إن جعل الخطاب للرسول ﷺ ليس بجيد لأن مثل هذا الحسبان لا يتصور وقوعه منه ﵊ ليس بجيد لما فيه من الغفلة عما ذكر ومحمل الموصول نصب على أنه مفعول أول للحسبان وقوله تعالى:

Şairin: 'Sana söylüyorum komşum, sen işit ey gelinim' sözünde olduğu gibi, bundan sadır olan kimseye tariz yoluyla yahut söz konusu zannın, kendisinden sadır olması imkânsız olan kimseye bile nehyedilecek derecede çirkinliğe ve sakıncalılığa ulaştığına, dolayısıyla bundan sadır olması mümkün olan kimse hakkında haydi haydi nehyedileceğine işaret yoluyla Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem olması da caiz görülmüştür; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [el-En'âm: 14, Yûnus: 105, el-Kasas: 87] “Sakın müşriklerden olma!” kavlinde de böyle denilmiştir. Dolayısıyla Ebû Hayyân'ın: 'Hitabın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kılınması iyi değildir, çünkü böyle bir zannın ondan aleyhisselâm vuku bulması tasavvur edilemez' sözü, zikredilen husustan gaflet içerdiği için doğru değildir. İsmi mevsulün mahalli, zannın (hasibe fiilinin) birinci mefulü olarak nasbtır; Allah Teâlâ'nın:

مُعْجِزِينَ ثانيهما وقوله تعالى فِي الْأَرْضِ ظرف لمعجزين لكن لا لإفادة كون الإعجاز المقصود بالنفي فيها لا في غيرها فإن ذلك غني عن البيان بل لإفادة شمول عدم الإعجاز لجميع أجزائها أي لا تحسبنهم معجزين الله تعالى عن إدراكهم وإهلاكهم في قطر من أقطار الأرض بما رحبت وإن هربوا منها كل مهرب. وقرأ حمزة وابن عامر «يحسبن» بالياء آخر الحروف على أن الفاعل كل أحد كأنه قيل لا يحسبن حاسب الكافرين معجزين له ﷿ في الأرض وضميره ﷺ لتقدم ذكره ﵊ في قوله تعالى: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وإليه ذهب أبو علي.

{ مُعْجِزِينَ } “âciz bırakacaklar” kavli ikincisidir. Allah Teâlâ'nın { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” kavli ise 'mu'cizîn' için zarftır; ancak nefyedilmesi kastedilen aciz bırakmanın başka yerde değil de yeryüzünde olduğunu ifade etmek için değildir -çünkü bu beyandan müstağnidir-, bilakis aciz bırakamamanın yeryüzünün bütün cüzlerini kapsadığını ifade etmek içindir; yani: 'Yeryüzü bütün genişliğine rağmen her nereye kaçarlarsa kaçsınlar, yeryüzünün hiçbir köşesinde onların Allah Teâlâ'yı kendilerini yakalamaktan ve helak etmekten âciz bırakacaklarını sakın sanma!' Hamza ve İbn Âmir 'yahsebenn' şeklinde nâkıs 'yâ' ile gaib sîgasında okumuşlardır; fail herhangi bir kimsedir, sanki: 'Hiçbir zanneden kâfirlerin yeryüzünde O'nu azze ve celle âciz bırakacağını sanmasın' denilmiştir. Zamirin, Allah Teâlâ'nın { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } kavlinde daha önce zikri geçtiği için ona aleyhisselâm raci olması da muhtemeldir; Ebû Ali bu görüşe gitmiştir.

وزعم أبي حيان أنه ليس بجيد لما تقدم ليس بجيد أو ضمير الكافر أي لا يحسبن الكافر الذين كفروا معجزين، ونقل ذلك عن علي بن سليمان أو الموصول والمفعول الأول محذوف كأنه قيل: لا يححسبن الذين كفروا أنفسهم معجزين في الأرض، وذكر أن الأصل على هذا لا يحسبنهم الذين كفروا معجزين ثم حذف الضمير الذي هو المفعول الأول وكأن الذي سوغ ذلك أن الفاعل والمفعولين لما كانت كالشيء الواحد اقتنع بذكر اثنين عن ذلك الثالث، وتعقبه في البحر بأن هذا الضمير ليس من الضمائر التي يفسرها ما بعدها فلا يجوز كون الأصل (لا يحسبهم الذين) إلخ كما لا يجوز ظنه زيد قائما، وقال الكوفيون مُعْجِزِينَ المفعول الأول وفِي الْأَرْضِ المفعول الثاني، والمعنى لا يحسبن الذين كفروا أحدا يعجز الله تعالى في الأرض حتى يطمعوا في مثل ذلك، قال الزمخشري: وهذا معنى قوي جيد، وتعقب بأنه بمعزل عن المطايقة لمقتضى للمقام ضرورة أن مصب الفائدة هو المفعول الثاني ولا فائدة في بيان كون المعجزين في الأرض. ورد بأنه وإن كان مصب الفائدة جعل مفروغا منه وإنما المطلوب بيان المحل أي لا يعجزوه سبحانه في الأرض والانصاف أن ما ذكر خلاف الظاهر، والظاهر إنما هو تعلق فِي الْأَرْضِ بمعجزين وأيا ما كان فالقراءة المذكورة صحيحة وإن اختلفت مراتب تخريجاتها قوة وضعفا، ومن ذلك يعلم ما في

Ebû Hayyân'ın daha önce geçen gerekçeyle bunun iyi olmadığını iddia etmesi isabetli değildir. Yahut zamir kâfire aittir; yani 'Kâfir, inkâr edenlerin [Allah'ı] âciz bırakacağını sanmasın' demektir; bu görüş Ali b. Süleyman'dan nakledilmiştir. Yahut [fail] ismi mevsuldür ve birinci meful mahzuftur; sanki: 'İnkâr edenler kendilerinin yeryüzünde âciz bırakıcı olduklarını sanmasınlar' denilmiştir. Bu takdire göre aslın 'Lâ yahsebennehümü'llezîne keferû mu'cizîne' şeklinde olduğu, sonra birinci meful olan zamirin hazfedildiği zikredilmiştir; sanki buna cevaz veren şey, fail ile iki meful tek bir şey gibi olunca o üçüncü yerine iki tanesinin zikriyle iktifa edilmesidir. el-Bahr'da buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu zamir kendisinden sonrakinin tefsir ettiği zamirlerden değildir; dolayısıyla 'Zannehu Zeydün kâimen' demenin caiz olmadığı gibi aslın 'lâ yahsebuhumu'llezîne...' olması da caiz değildir. Kûfeliler ise şöyle demişlerdir: { مُعْجِزِينَ } birinci mefuldür, { فِي الْأَرْضِ } ise ikinci mefuldür. Mana da şöyledir: 'İnkâr edenler, kendileri de öyle bir şeye tamah etsinler diye yeryüzünde Allah Teâlâ'yı âciz bırakacak bir kimse sanmasınlar.' Zemahşerî: 'Bu güçlü ve güzel bir manadır' demiştir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Bu mana makamın gereğine uymaktan uzaktır; zira faydanın odağı ikinci mefüldür ve âciz bırakanların yeryüzünde olduğunu beyanda bir fayda yoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Faydanın odağı o olsa bile zaten bilinen bir şey kılınmıştır, asıl istenen ise mekânı beyan etmektir; yani 'O Sübhânehu'yu yeryüzünde âciz bırakamazlar.' İnsaf şudur ki bu zikredilen zahire aykırıdır; zahir olan ise { فِي الْأَرْضِ } ifadesinin 'mu'cizîn'e taalluk etmesidir. Her nasıl olursa olsun, söz konusu kıraat, tevil dereceleri kuvvet ve zayıflık bakımından farklılık gösterse de sahihtir. Buradan,

قول النحاس ما علمت أحدا من أهل العربية بصريا ولا كوفيا إلا وهو يخطىء قراءة حمزة، فمنهم من يقول: هي لحن لأنه لم يأت إلا بمفعول واحد ليحسبن، ومنهم من قال هذا أبو حاتم انتهى من قلة الوقوف ومزيد الهذيان والجسارة على الطعن في متواتر من القرآن، ولعمري لو كانت القراءة بالرأي لكان اللائق بمن خفي عليه وجه قراءة حمزة أن لا يتكلم بمثل ذلك الكلام ويتهم نفسه ويحجم عن الطعن في ذلك الإمام، وقوله تعالى: وَمَأْواهُمُ النَّارُ عطف على جملة النهي بتأويلها بجملة خبرية لأن المقصود بالنهي عن الحسبان تحقيق نفي الحسبان كأنه قيل الذين كفروا معجزين ومأواهم النار.

en-Nehhâs'ın şu sözündeki vukufsuzluk, hezeyanın fazlalığı ve Kur'an'dan mütevatir olan bir şeye ta'n etme cüreti anlaşılır: 'Basralı olsun Kûfeli olsun Arapça ehlinden Hamza'nın kıraatini hatalı bulmayan hiç kimse bilmiyorum; onlardan kimi «Bu bir lehndir (dil hatasıdır), çünkü 'yahsebenne' fiiline tek bir meful getirmiştir» der; kimi de -ki bunu Ebû Hâtim söylemiştir-...', [sözü] bitti. Ömrüme yemin olsun ki kıraat re'y ile olsaydı bile, Hamza'nın kıraatinin vechi kendisine kapalı kalan kimseye yakışan, böyle bir söz söylemeyip nefsini itham etmesi ve o imama ta'n etmekten geri durmasıydı. Allah Teâlâ'nın { وَمَأْواهُمُ النَّارُ } “Onların varacağı yer ateştir” kavli, haber cümlesi teviliyle nehiy cümlesine matuftur; çünkü zandan nehyetmekten maksat, zannın nefyini tahakkuk ettirmektir; sanki: 'İnkâr edenler [Allah'ı] âciz bırakamazlar ve onların varacağı yer ateştir' denilmiştir.

وجوز أن يكون عطفا على مقدر لأن الأول وعيد الدنيا كأنه قيل مقهورون في الدنيا بالاستئصال ومخزون في الآخرة بعذاب النار، وعن صاحب النظم تقديره بل هم مقدور عليهم ومحاسبون ومأواهم النار.

Takdirî bir ifadeye matuf olması da caiz görülmüştür; çünkü birincisi dünyadaki tehdittir; sanki: 'Dünyada kökleri kazınarak kahredilmişlerdir, ahirette ise cehennem azabıyla rezil rüsvay edileceklerdir' denilmiştir. Nazım sahibinden nakledildiğine göre takdiri: 'Bilakis onların üzerine güç yetirilir, hesaba çekilirler ve varacakları yer ateştir' şeklindedir.

قال في الكشف: وجعله حالا على معنى لا ينبغي الحسبان لمن مأواه النار كأنه قيل أنى للكافر هذا الحسبان وقد أعد له النار، والعدول إلى وَمَأْواهُمُ النَّارُ للمبالغة في التحقق وأن ذلك معلوم لهم لا ريب وجه حسن خال عن كلف لكلفة ألم به بعض الأئمة انتهى، ولا يخفى أن في ظاهره ميلا إلى بعض تخريجات قراءة «يحسبن» بياء الغيبة.

el-Keşf'te şöyle demiştir: 'Bunun, barınağı ateş olan kimseye [böyle bir] zan yakışmaz manasında hal kılınması -sanki: «Ateş kendisi için hazırlanmışken kâfirde bu zan nerede olsun!» denilmiştir- ve { وَمَأْواهُمُ النَّارُ } ifadesine dönülmesi, [azabın] gerçekleşmesindeki mübalağa ve bunun onlar için şüphesizce malum olması sebebiyle, bazı imamların içine düştüğü külfetli zorlamalardan uzak güzel bir vecihtir', [sözü] bitti. Gizli değildir ki bunun zahirinde, 'yahsebenn' kıraatinin gayb yâ'sı ile olan bazı tevillerine bir meyil vardır.

وتعقب في البحر تأويل جملة النهي لتصحيح العطف عليها بقوله: الصحيح أنه يجوز عطف الجمل على اختلافها بعضا على بعض وإن لم تتحد في النوعية وهو مذهب سيبويه، والمأوى اسم مكان، وجوز فيه المصدرية والأول أظهر، وقوله تعالى: وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ جواب لقسم مقدر والمخصوص بالذم محذوف أي وبالله لَبِئْسَ الْمَصِيرُ هي أي النار، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبله، وفي إيراد النار بعنوان كونها مأوى ومصيرا لهم أثر نفي فوتهم بالهرب في الأرض كل مهرب من الجزالة ما لا غاية وراءه فلله تعالى در شأن التنزيل.

el-Bahr'da, nehiy cümlesine atfı sahih kılmak için yapılan tevil şu sözlerle eleştirilmiştir: 'Sahih olan şudur ki tür bakımından birleşmeseler bile farklı olmalarına rağmen cümlelerin birbirine atfedilmesi caizdir; bu da Sibeveyh'in mezhebidir.' 'Me'vâ' mekân ismidir; masdar olması da caiz görülmüştür, ancak birincisi daha zahirdir. Allah Teâlâ'nın { وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir varış yeridir!” kavli, takdirî bir yeminin cevabıdır; zemme tahsis edilen kısım ise mahzuftur; yani: 'Allah'a yemin olsun ki o, yani ateş ne kötü bir varış yeridir!' Cümle, önceki kısmı pekiştiren tezyîlî bir ara cümledir. Yeryüzünde her kaçış yerine kaçarak kurtulmalarının nefyedilmesinin hemen ardından ateşin onlar için bir sığınak ve bir varış yeri olarak zikredilmesinde son noktası olmayan öyle bir fesahat vardır ki; Allah için bu indirilen vahyin şanı ne yücedir!

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ رجوع عند الأكثرين إلى بيان تتمة الأحكام السابقة بعد تمهيد ما يوجب الامتثال بالأوامر والنواهي الواردة فيها وفي الأحكام اللاحقة من التمثيلات والترغيب والترهيب والوعد والوعيد، وفي التحقيق ويحتمل أن يقال: إنه مما يطاع الله تعالى ورسوله لله فيه، وتخصيصه بالذكر لأن دخوله في الطاعة باعتبار أنه من الآداب أبعد من غيره، والخطاب إما للرجال خاصة والنساء داخلات في الحكم بدلالة النص أو للفريقين تغليبا، واعترض الأول بأن الآية نزلت بسبب النساء،

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” vb. ayet, âlimlerin çoğuna göre, önceki ve sonraki hükümlerde yer alan emir ve nehiylere uymayı gerektiren temsiller, teşvik ve korkutmalar, vaat ve tehditler hazırlandıktan sonra önceki hükümlerin tamamının beyanına bir dönüştür. et-Tahkîk'te ise şöyle denilmiştir: 'Bunun, Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne kendisinde itaat edilen şeylerden olduğu söylenebilir; zikre tahsis edilmesi ise, edeplerden sayılması hasebiyle itaate dahil olmasının diğerlerine göre daha uzak olmasındandır.' Hitap ya nassın delaletiyle kadınların da hükme dahil olduğu sadece erkekleredir yahut tağlîb yoluyla her iki zümreyedir. Birinciye, ayetin kadınlar sebebiyle indiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir;

فقد روي أن أسماء بنت أبي مرثد دخل عليها غلام كبير لها في وقت كرهت دخوله فأتت رسول الله ﷺ فقالت: إن خدمنا وغلماننا يدخلون علينا في حال نكرهها فنزلت

Nitekim rivayet edildiğine göre Esmâ bint Ebî Mersed'in yanına, girmesini kerih gördüğü bir vakitte yetişkin bir kölesi girdi. Bunun üzerine Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Hizmetçilerimiz ve kölelerimiz bizim hoşlanmadığımız bir haldeyken yanımıza giriyorlar' dedi; bunun üzerine indi.

، وقد ذكر الإتقان أن دخول سبب النزول في الحكم قطعي.

el-İtkân'da nüzul sebebinin hükme dahil oluşunun kat'î olduğu zikredilmiştir.

وأجيب بأنه ما المانع من أن يعلم الحكم في السبب بطريق الدلالة والقياس الجلي ويكون ذلك في حكم الدخول، ونقل عن السبكي أنه ظني فيجوز إخراجه وتمام الكلام في ذلك في كتب الأصول، ثم ما ذكر في سبب النزول ليس مجمعا عليه،

Buna şöyle cevap verilmiştir: Sebebe ait hükmün delalet ve celî kıyas yoluyla bilinmesine ve bunun dahil olma hükmünde sayılmasına ne engel vardır? Sübkî'den bunun zannî olduğu, dolayısıyla [sebebi hükümden] çıkarmanın caiz olduğu nakledilmiştir; bu konudaki sözün tamamı usûl kitaplarındadır. Kaldı ki nüzul sebebi hakkında zikredilen bu husus üzerinde icma edilmiş de değildir.

فقد روي أن رسول الله ﷺ بعث وقت الظهيرة إلى عمر رضي الله تعالى عنه غلاما من الأنصار يقال له مدلج وكان رضي الله تعالى عنه نائما فدق عليه الباب ودخل فاستيقظ وجلس فانكشف منه شيء فقال عمر رضي الله تعالى عنه: لوددت أن الله تعالى نهى آباءنا وأبناءنا وخدمنا عن الدخول علينا في هذه الساعة إلا بإذن فانطلق معه رسول الله ﷺ فوجد هذه الآية قد نزلت

Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğle vakti Ömer'e radıyallâhu anh Ensâr'dan Midlec denilen bir çocuğu [haberci olarak] gönderdi. [Ömer] radıyallâhu anh ise uyumaktaydı; çocuk kapıyı çalıp içeri girdi. [Ömer] uyanıp oturdu ve kendisinden bir yer açıldı. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: "Keşke Allah Teâlâ babalarımıza, çocuklarımıza ve hizmetçilerimize bu saatte yanımıza ancak izinle girmeyi yasaklasaydı!" dedi. Sonra onunla birlikte Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gitti ve bu ayetin inmiş olduğunu gördü,