تجر في كذا أي جلبه. ويؤيد هذا ما
'Falan şeyin ticaretini yaptı' denir; yani onu celbetti [getirtti] demektir. Bunu şu rivayet de desteklemektedir:
أخرجه ابن أبي حاتم وابن مردويه عن أبي هريرة عن رسول الله ﷺ أنه قال في هؤلاء الموصوفين بما ذكر: هم الذين يضربون في الأرض يبتغون من فضل الله تعالى.
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den, Resûlullah'ın ﷺ bu vasıflarla nitelenen kimseler hakkında şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Onlar, Allah Teâlâ'nın lütfundan rızık aramak üzere yeryüzünde dolaşan kimselerdir.»
وأخرج الديلمي وغيره عن أبي سعيد الخدري مرفوعا نحوه
Deylemî ve diğerleri de Ebû Saîd el-Hudrî'den merfû olarak benzerini rivayet etmişlerdir.
، وفي ذلك أيضا ما يقتضي أنهم كانوا تجارا وهو الذي يدل عليه ظاهر الآية لأنه لا يقال فلان لا تلهيه التجارة إلا إذا كان تاجرا وروي ذلك عن ابن عباس.
Bunda ayrıca onların tüccar olduklarını gerektiren bir anlam da vardır ki ayetin zahirinin delalet ettiği husus da budur. Zira ancak tüccar olan bir kimse hakkında 'Falanı ticaret alıkoymaz' denilir. Bu [görüş], İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir.
أخرج الطبراني وابن مردويه عنه أنه قال: أما والله لقد كانوا تجارا فلم تكن تجارتهم ولا بيعهم يلهيهم عن ذكر الله تعالى، وبه قال الضحاك، وقيل إنهم لم يكونوا تجارا والنفي راجع للقيد والمقيد كما في قوله:
Taberânî ve İbn Merdûye'nin ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Allah'a yemin olsun ki onlar tüccardılar; fakat ticaretleri de alışverişleri de onları Allah Teâlâ'yı anmaktan alıkoymazdı.' Dahhâk da bu görüşü benimsemiştir. Onların tüccar olmadıkları, olumsuzluğun ise şu şiirde olduğu gibi hem kayda hem de mukayyede raci olduğu da söylenmiştir:
على لاحب لا يهتدى بمناره كأنه قيل: لا تجارة لهم ولا بيع فيلهيهم فإن الآية نزلت فيمن فرغ عن الدنيا كأهل الصفة، وأنت تعلم أن الآية على الأول المؤيد بما سمعت أمدح ولم نجد لنزولها فيمن فرغ عن الدنيا سندا قويا أو ضعيفا ولا يكتفى في هذا الباب بمجرد الاحتمال عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ بالتسبيح والتحميد ونحوهما وَإِقامِ الصَّلاةِ أي إقامتها لمواقيتها من غير تأخير.
'İşaretleriyle yol bulunamayan belirgin bir yol üzerinde...' Sanki şöyle denilmektedir: 'Onların kendilerini alıkoyacak hiçbir ticareti ve alışverişi yoktur.' Zira ayet, Ehl-i Suffe gibi dünyadan el etek çekmiş kimseler hakkında inmiştir. Ancak sen de bilirsin ki işittiğin delillerle desteklenen birinci görüşe göre ayet [onları] daha çok övücüdür; dünyadan el etek çekenler hakkında indiğine dair güçlü veya zayıf hiçbir senet bulamadık. Bu hususta ise sadece ihtimalle yetinilemez. { عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } “Allah'ı anmaktan” tesbih, tahmid ve benzeri zikirlerle, { وَإِقامِ الصَّلاةِ } “ve namazı dosdoğru kılmaktan”; yani geciktirmeksizin vakitlerinde ikame etmekten.
والأصل أقوام فنقلت حركة الواو لما قبلها فالتقى ساكنان فحذفت فقيل: إقام، وعن الزجاج أنه قلبت الواو ألفا ثم حذف لاجتماع ألفين. وأورد عليه أنه لا داعي إلى قلبها ألفا مع فقد شرطه وهو أن لا يسكن ما بعدها. وأوجب الفراء لجواز هذا الحذف تعويض التاء فيقال: إقامة أو الإضافة كما هنا. وعلى هذا جاء قوله:
[İkâme kelimesinin] aslı 'akvâm'dır; vâv'ın harekesi kendisinden öncekine nakledilmiş, iki sakin bir araya gelince [vâv] hazfedilmiş ve 'ikâm' denilmiştir. Zeccâc'dan ise vâv'ın elife kalbedildiği, sonra da iki elifin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedildiği nakledilmiştir. Ancak şartı olan sonrasının sakin olmaması durumu bulunmadığı halde vâv'ın elife çevrilmesine bir gerekçe bulunmadığı ileri sürülerek buna itiraz edilmiştir. Ferrâ ise bu hazfin caiz olabilmesi için 'ikâmetün' denilerek [hazfedilen harfe] karşılık tâ getirilmesini ya da burada olduğu gibi izafet yapılmasını zorunlu kılmıştır. Şairin şu sözü de buna binaen gelmiştir:
إن الخليط أجدوا البين وانجردوا ... وأخلفوك عدا الأمر الذي وعدوا
'Dostlar ayrılığı kesinleştirip hızla uzaklaştılar... ve vaat ettikleri işin sözünden caydılar.'
فإنه أراد عدة الأمر. وتأول خالد بن كلثوم ما في البيت على أن عدا جمع عدوة بمعنى ناحية كأن الشاعر أراد نواحي الأمر وجوانبه. ومذهب سيبويه جواز الحذف من غير تعويض التاء أو الإضافة وَإِيتاءِ الزَّكاةِ أي المال الذي فرض إخراجه للمستحقين كما روي عن الحسن. ويدل على تفسير الزكاة بذلك دون الفعل ظاهر إضافة الإيتاء إليها.
Burada şair 'ıdete'l-emr' (işin vaadi) ifadesini kastetmiştir. Hâlid b. Gülsûm ise beyitte geçen 'adâ' kelimesini yön/taraf manasındaki 'adve'nin çoğulu kabul ederek tevil etmiş, sanki şairin işin taraflarını ve cihetlerini kastettiğini belirtmiştir. Sîbeveyh'in mezhebi ise [hazfedilene] karşılık tâ getirilmeksizin yahut izafet yapılmaksızın hazfin caiz olduğu yönündedir. { وَإِيتاءِ الزَّكاةِ } “ve zekâtı vermekten”; yani Hasan'dan rivayet edildiği üzere hak sahiplerine verilmesi farz kılınan malı ödemekten. Zekâtın fiille değil de bununla tefsir edilmesine, 'îtâ' (vermek) kelimesinin ona izafe edilişinin zahiri delalet eder.
وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما تفسير إيتاء الزكاة بإخلاص طاعة الله تعالى وفيه بعد كما ترى، وإيراد هذا الفعل هاهنا وإن لم يكن مما يفعل في البيوت لكونه قرينة لا تفارق إقامة الصلاة في عامة المواضع مع ما فيه من التنبيه على أن محاسن أعمالهم غير منحصرة فيما يقع في المساجد. وكذا قوله تعالى: يَخافُونَ إلى آخره فإنه صفة أخرى لرجال أو حال من مفعول لا تُلْهِيهِمْ أو استئناف مسوق للتعليل. وأيا ما كان فليس خوفهم مقصورا على كونهم في المساجد.
İbn Abbas'tan radıyallâhu anhümâ zekât vermenin Allah Teâlâ'ya olan itaatte ihlaslı olmak şeklinde tefsiri rivayet edilmişse de gördüğün gibi bunda bir uzaklık vardır. Bu fiilin evlerde/mescitlerde yapılan şeylerden olmamasına rağmen burada zikredilmesi, namazın ikamesinden pek çok yerde ayrılmayan bir karine olması ve ayrıca onların güzel amellerinin mescitlerde gerçekleşenlerle sınırlı olmadığına dikkat çekmek içindir. Aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın: { يَخافُونَ } “korkarlar” buyruğu ve devamı da 'ricâl' kelimesinin bir diğer sıfatı, yahut { لا تُلْهِيهِمْ } fiilinin mef'ûlünden hâl veya ta'lîl (gerekçelendirme) gayesiyle getirilmiş bir isti'nâf cümlesidir. Her ne olursa olsun, onların korkusu mescitlerde bulunmalarıyla sınırlı değildir.
وقوله تعالى: يَوْماً مفعول ليخافون على تقدير مضاف أي عقاب يوم وهو له أو بدونه وجعله ظرفا لمفعول محذوف بعيد. وأما جعله ظرفا ليخافون والمفعول محذوف فليس بشيء أصلا إذ المراد أنهم يخافون في الدنيا يوما تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ لا أنهم يخافون شيئا في ذلك اليوم الموصوف بأنه تتقلب فيه إلخ، والمراد به يوم القيامة ومعنى تقلب القلوب والأبصار فيه اضطرابها وتغيرها أنفسها فيه من الهول والفزع كما في قوله تعالى: وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ [الأحزاب: ١٠] أو تغير أحوالها بأن تفقه القلوب ما لم تكن تفقه وتبصر الأبصار ما لم تكن تبصر أو بأن تتوقع القلوب النجاة تارة وتخاف الهلاك أخرى وتنظر الأبصار يمينا تارة وشمالا أخرى لما أن أغلب أهل الجمع لا يدرون من أي ناحية يؤخذ بهم ولا من أي وجهة يؤتون كتبهم، وقيل: المراد تقلب فيه القلوب والأبصار على جمر جهنم وليس بشيء، ومثله قول الجبائي: إن المراد تنتقل من حال إلى حال فتلفحها النار ثم تنضجها ثم تحرقها، وقرأ ابن محيصن «تنقلب» بإسكان التاء الثانية.
Cenâb-ı Hakk'ın: { يَوْماً } “bir günden” buyruğu, takdir edilen bir muzâf ile -yani 'bir günün azabından ve dehşetinden'- yahut [muzâf takdiri] olmaksızın { يَخافُونَ } fiilinin mef'ûlüdür. Onu mahzuf bir mef'ûlün zarfı kılmak ise uzaktır. { يَخافُونَ } fiilinin zarfı ve mef'ûlün de mahzuf yapılmasına gelince bu hiçbir şey değildir; zira asıl murat, onların dünyada { تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ } “kalplerin ve gözlerin döneceği/dehşetle sarsılacağı” bir günden korkmalarıdır; yoksa [bu vasıftaki] o günde bir şeyden korkmaları değildir. Bundan murat kıyamet günüdür. Kalplerin ve gözlerin onda dönmesinin/tersyüz olmasının manası, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ } “Hani gözler kaymış, yürekler gırtlaklara dayanmıştı” [el-Ahzâb: 10] buyruğunda olduğu gibi, o gündeki dehşet ve korkudan dolayı bizzat kendilerinin sarsılması ve değişmesidir; yahut kalplerin daha önce idrak edemediklerini idrak etmesi ve gözlerin daha önce göremediklerini görmesi suretiyle hallerinin değişmesidir; ya da toplanma yerindekilerin çoğunun kendilerinin hangi taraftan yakalanacaklarını ve amel defterlerinin hangi cihetten verileceğini bilememelerinden ötürü kalplerin bir an kurtuluş umup bir an helakten korkması, gözlerin ise bir sağa bir sola bakınmasıdır. Kalplerin ve gözlerin cehennem korları üzerinde evrilip çevrileceği de söylenmiştir ki bu bir şey değildir. Cübbâî'nin şu sözü de böyledir: 'Murat, halden hale geçmeleridir; ateş onları önce yalar, sonra pişirir, sonra da yakar.' İbn Muhaysın ikinci te'nin sükûnuyla 'tenkalibü' şeklinde okumuştur.
وقوله سبحانه لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ متعلق على ما استظهره أبو حيان بيسبح وجوز أبو البقاء أن يتعلق بلا تلهيهم أو بيخافون ولا يخفى أن تعلقه بأحد المذكورين محوج إلى تأويل، ولعل تعلقه بفعل محذوف يدل عليه ما حكي عنهم أولى من جميع ذلك أي يفعلون ما يفعلون من التسبيح والذكر وإيتاء الزكاة والخوف من غير صارف لهم عن ذلك ليجزيهم الله تعالى أَحْسَنَ ما عَمِلُوا واللام على سائر الأوجه للتعليل. وقال أبو البقاء: يجوز أن تكون لام الصيرورة كالتي في قوله تعالى: لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [القصص: ٨] وموضع الجملة حال والتقدير يخافون ملهمين ليجزيهم الله وهو كما ترى، والجزاء المقابلة والمكافأة على ما يحمد ويتعدى إلى الشخص المجزي بعن قال تعالى:
Cenâb-ı Hakk'ın: { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ } “Allah onları mükâfatlandırsın diye” buyruğu, Ebû Hayyân'ın zahir gördüğü üzere { يُسَبِّحُ } fiiline müteallıktır. Ebû'l-Bekâ ise { لا تُلْهِيهِمْ } veya { يَخافُونَ } fiiline taalluk etmesini caiz görmüştür. Gizli değildir ki zikredilenlerden birine taalluk etmesi tevile muhtaçtır. Belki de onların hakkında anlatılanların delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk etmesi bütün bunlardan daha evladır; yani Allah Teâlâ kendilerini { أَحْسَنَ ما عَمِلُوا } “yaptıklarının en güzeliyle” mükâfatlandırsın diye, kendilerini bundan alıkoyacak hiçbir engel olmaksızın tesbih, zikir, zekât verme ve korku gibi yaptıkları şeyleri yaparlar. Lâm harfi diğer bütün vecihlere göre ta'lîl (gerekçe) içindir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “onlara bir düşman ve bir hüzün olsun diye” [el-Kasas: 8] buyruğundaki gibi sâyrûret (akıbet) lâmı olması da caizdir; cümlenin mahalli hâldir ve takdiri: 'Allah kendilerini mükâfatlandırsın diye ilham olunmuş olarak korkarlar' şeklindedir ki gördüğün gibi bu [zayıf bir tevildir]. Cezâ; övülen bir şeye karşı verilen karşılık ve mükâfattır. Cezalandırılan/mükâfatlandırılan şahsa 'an' harfiyle müteaddî olur; Nitekim Allah Teâlâ:
لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً [البقرة: ٤٨، ١٢٣] وإلى ما فعله ابتداء بعلى تقول جزيتة على فعله وقد يتعدى إليه بالباء فيقال جزيته بفعله وإلى ما وقع في مقابلته بنفسه وبالباء، قال الراغب: يقال جزيته كذا وبكذا، والظاهر أن أحسن هو ما وقع في المقابلة فيكون الجزاء قد تعدى إليه بنفسه ويحتاج إلى تقدير مضاف أي ليجزيهم أحسن جزاء عملهم أو الذي عملوه حسبما وعد لهم بمقابلة حسنة واحدة عشرة أمثالها إلى سبعمائة ضعف ليكون الأحسن من جنس الجزاء.
{ لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } “Hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceği [günden sakının]” [el-Bakara: 48, 123] buyurmuştur. Başlangıçta yaptığı fiile ise 'alâ' ile müteaddî olur; 'Yaptığı fiil üzerine onu mükâfatlandırdım/cezalandırdım' dersin. Bazen de 'bâ' ile müteaddî olarak 'Yaptığı fiil sebebiyle onu cezalandırdım' denilir. Karşılığında verilen şeye ise bizzat kendisiyle ve 'bâ' ile müteaddî olur. Râgıb şöyle demiştir: 'Ona şunu ve şununla karşılık verdim' denilir. Zahir olan, 'ahsen' kelimesinin karşılık olarak verilen şey olmasıdır; bu durumda cezâ ona bizzat müteaddî olmuş olur ve mahzuf bir muzâf takdirine ihtiyaç duyulur; yani 'ahsen' kelimesinin mükâfat cinsinden olması için kendilerine vaat edildiği üzere bir iyiliğe on katından yedi yüz katına kadar karşılık vermek suretiyle 'Allah onları amellerinin en güzel mükâfatıyla yahut yaptıkları şeyin en güzeliyle mükâfatlandırsın diye' takdirindedir.
وجوز أن يكون الأحسن هو الفعل المجزى عليه أو به الشخص وليس هناك مضاف محذوف والكلام على حذف الجار أي ليجزيهم على أحسن أو بأحسن ما عملوا، وأحسن العمل أدناه المندوب فاحترز به عن الحسن وهو المباح إذ لا جزاء له ورجح الأول بسلامته عن حذف الجار الذي هو غير مقيس في مثل ما نحن فيه بخلاف حذف المضاف فإنه كثير مقيس، وجوز أن يكون المضاف المحذوف قبل «أحسن» أي جزاء أحسن ما عملوا، والظاهر أن المراد بما عملوا أعم مما سبق وبعضهم فسره به وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ أي يتفضل عليهم بأشياء لم توعد لهم بخصوصياتها أو بمقاديرها ولم يخطر ببالهم كيفياتها ولا كميتها بل إنما وعدت بطريق الإجمال في مثل قوله تعالى:
'Ahsen' kelimesinin, şahsın karşılık gördüğü fiilin bizzat kendisi olması da caiz görülmüştür; bu takdirde mahzuf bir muzâf yoktur ve söz cer harfinin hazfi üzeredir; yani 'yaptıklarının en güzeli üzerine veya en güzeli sebebiyle onları mükâfatlandırsın diye' demektir. Amelin en güzeli en alt derecesiyle mendup olanıdır; böylece hiçbir sevabı bulunmayan mubah olan 'hasen' ameller dışarıda bırakılmıştır. Birinci görüş, bu gibi yerlerde kıyasa dayanmayan cer harfinin hazfinden uzak olması sebebiyle tercih edilmiştir; zira muzâfın hazfi çokça vaki olan kıyasî bir durumdur. Mahzuf muzâfın 'ahsen' kelimesinden önce olması da caiz görülmüştür; yani 'yaptıklarının en güzelinin mükâfatını versin diye' takdirindedir. Zahir olan, 'yaptıkları' ifadesinden muradın daha önce geçenlerden daha genel olmasıdır; bazıları ise onu öncekiyle tefsir etmiştir. { وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “ve onlara lütfundan fazlasını versin”; yani kendilerine tafsilatıyla veya miktarlarıyla vaat edilmemiş, keyfiyetleri ve kemiyetleri hatırlarına bile gelmemiş şeyleri lütfetsin; bilakis bunlar Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi ayetlerde icmâlî olarak vaat edilmiştir:
لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يونس: ٢٦]
{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” [Yûnus: 26].
وقوله ﷺ حكاية عنه ﷿ «أعددت لعبادي الصالحين ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر»
Ve Peygamber'in ﷺ Aziz ve Celil olan Rabbinden hikaye ederek buyurduğu şu hadis: «Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen şeyler hazırladım.»
إلى غير ذلك من المواعيد الكريمة التي من جملتها قوله سبحانه:
Ve bu kabil diğer kerim vaatlerdir ki Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğu da bunlardandır:
وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ فإنه تذييل مقرر للزيادة ووعد كريم بأنه تعالى يعطيهم غير أجزية أعمالهم من الخيرات ما لا يفي به الحساب والموصول عبارة عمن ذكرت صفاتهم الجميلة كأنه قيل والله يرزقهم بغير حساب، ووضعه موضع ضميرهم للتنبيه بما في حيز الصلة على أن مناط الرزق المذكور محض مشيئته تعالى لا أعمالهم المحكية كما أنها المناط لما سبق من الهداية لنوره ﷿ وللإيذان بأنهم ممن شاء الله تعالى أن يرزقهم كما أنهم ممن شاء سبحانه أن يهديهم لنوره حسبما يعرب عنه ما فصل من أعمالهم الحسنة فإن جميعها من آثار تلك الهداية وَالَّذِينَ كَفَرُوا إلى آخره عطف على ما قبله عطف القصة على القصة أو على مقدر ينساق إليه ما قبله كأنه قيل الذين آمنوا أعمالهم حالا ومآلا كما وصف الذين كفروا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ أي أعمالهم التي هي من أبواب البر كصلة الأرحام وفك العناة سقاية الحاج وعمارة البيت وإغاثة الملهوفين وقرى الأضياف ونحو ذلك على ما قيل، وقيل أعمالهم التي يظنون الانتفاع بها سواء كان مما يشترط فيها الإيمان كالحج أم كانت مما لا يشترط فيها ذلك كسقاية الحاج وسائر ما تقدم، وقيل المراد بها ما يشمل الحسن والقبيح ليتأتى التشبيهان، وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في ذلك، والسراب بخار رقيق يرتفع من قعور القيعان فإذا اتصل به ضوء الشمس أشبه من بعيد الماء السارب أي الجاري واشترط فيه الفراء اللصوق في الأرض، وقيل هو ما ترقرق من الهواء في الهجير في فيافي الأرض المنبسطة، وقيل: هو الشعاع الذي يرى نصف النهار عند اشتداد الحر في البر يخيل للناظر أنه ماء سارب، قال الشاعر:
{ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır”. Zira bu, fazlalığı teyit eden bir tezyîl ve Allah Teâlâ'nın onlara amellerinin karşılıkları dışında hesaba sığmayacak hayırlar vereceğine dair kerim bir vaattir. İsm-i mevsûl, güzel sıfatları zikredilen kimselerden ibarettir; sanki 'Allah onları hesapsız rızıklandırır' denilmiştir. Onların zamiri yerine mevsûlün getirilmesi, sıla cümlesindeki ifadeyle söz konusu rızkın illetinin nakledilen amelleri değil, Cenâb-ı Hakk'ın sırf meşîeti olduğuna -tıpkı nûruna hidayet etmenin illetinin de bu olması gibi- dikkat çekmek ve ayrıca O'nun nûruna hidayet etmeyi dilediği kimselerden oldukları gibi rızıklandırmayı dilediği kimselerden de olduklarını bildirmek içindir; nitekim detaylandırılan güzel amelleri de bunu açıkça göstermektedir, zira bütün bunlar o hidayetin eserlerindendir. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenlere gelince” buyruğu ve devamı, kıssanın kıssaya atfı kabilinden öncesine atfedilmiştir; yahut önceki sözün akışından anlaşılan takdirî bir ifadeye atıftır, sanki 'İman edenlerin amelleri hal ve akıbet olarak vasfedildiği gibidir; inkâr edenlerin amelleri ise serap gibidir' denilmiştir. { أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ } “onların amelleri bir serap gibidir”; yani akrabayı gözetmek, esirleri kurtarmak, hacılara su vermek, Kâbe'yi imar etmek, darda kalanlara yardım etmek ve misafir ağırlamak gibi iyilik nevinden olan amelleri denildiği gibi [serap gibidir]. Şöyle de denilmiştir: Amelleri, ister hac gibi imanın şart koşulduğu şeylerden olsun isterse hacılara su vermek ve zikredilen diğerleri gibi imanın şart koşulmadığı şeylerden olsun kendilerine fayda vereceğini sandıkları amelleridir. Her iki teşbihin de yerini bulması için hem güzeli hem çirkini kapsadığı da söylenmiştir ki inşâallahu teâlâ bunun açıklaması gelecektir. Serâb (سَرَاب); çöl düzlüklerinin derinliklerinden yükselen ince bir buhardır ki güneş ışığı ona vurduğunda uzaktan akan (sârib) bir suya benzer. Ferrâ onda yere bitişik olma şartını aramıştır. Gündüzün şiddetli sıcağında geniş ve düz arazilerde havada dalgalanan parıltı olduğu da söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise gündüzün ortasında sıcağın şiddetlendiği vakitte çölde görülen ve bakan kimseye sanki akan bir suymuş gibi hayal ettiren ışıltıdır. Şair şöyle demiştir:
فلما كففنا الحرب كانت عهودكم ... كلمع سراب في الفلا متألق
'Biz savaştan el çektiğimizde ahitleriniz... çölde parıldayan serabın ışıltısı gibi oldu.'
وإلى هذا ذهب الطبرسي، وفسر الآل بأنه شعاع يرتفع بين السماء والأرض كالماء ضحوة النهار بِقِيعَةٍ متعلق بمحذوف هو صفة سراب أي كائن بقيعة وهي الأرض المنبسطة المستوية، وقيل هي جمع قاع كجيرة في جار ونيرة في نار، وقرأ مسلمة بن محارب «بقيعات» بتاء طويلة على أنه جمع قيعة كديمات وقيمات في ديمة وقيمة، وعنه أيضا قرأ «بقيعاة» بتاء مدورة ويقف عليها بالهاء فيحتمل أن يكون جمع قيعة ووقف بالهاء على لغة طيىء كما قالوا: البناه والاخواه، ويحتمل كما قال صاحب اللوامح أن يكون مفردا وأصله قيعة كما في قراءة الجمهور لكنه أشبع الفتحة فتولدت منها الألف يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً صفة أخرى لسراب.
Tabersî de bu görüşe gitmiş ve âl'i (parıltıyı), kuşluk vaktinde yer ile gök arasında su gibi yükselen bir ışık olarak tefsir etmiştir. { بِقِيعَةٍ } “ıssız çöldeki” [ifadesi], serâb kelimesinin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani geniş ve düz arazide bulunan demektir. 'Kâ'' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; nitekim câr'ın çoğulunun cîre, nâr'ın çoğulunun nîre gelmesi gibidir. Mesleme b. Muhârib, dîme ve kıyme kelimelerinin d结点îmât ve kıyemât şeklinde çoğul yapılması gibi kî'a kelimesinin çoğulu olarak açık te ile 'bi-kī'âtin' şeklinde okumuştur. Ondan ayrıca yuvarlak te ile 'bi-kī'âtin' şeklinde okuduğu ve he ile vakfettiği de rivayet edilmiştir; bu takdirde kī'a kelimesinin çoğulu olup Tay kabilesinin 'el-benâh' ve 'el-ihvâh' demeleri gibi he ile vakfedilmiş olması muhtemeldir. Levâmi' müellifinin dediği gibi, cumhurun kıraatinde olduğu gibi aslı kī'a olan müfret bir kelime olup fethayı uzatması sebebiyle aradan elif türemiş olması da muhtemeldir. { يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً } “susayan kimsenin su zannettiği” [ifadesi], serâb kelimesinin diğer bir sıfatıdır.
وجوز أن يكون هو الصفة وبقيعة ظرفا لما يتعلق به الكاف وهو الخبر والحسبان الظن على المشهور وفرق بينهم الراغب بأن الظن أن يخطر النقيضان بباله ويغلب أحدهما على الآخر والحسبان أن يحكم بأحدهما من غير أن يخطر الآخر بباله فيعقد عليه الأصبع ويكون بعرض أن يعتريه فيه شك، وتخصيص الحسبان بالظمئان مع شموله كل من يراه كائنا من كان من العطشان والريان لتكميل التشبيه بتحقيق شركة طرفيه في وجه الشبه الذي هو المطلع والمقطع المؤيس.
Sıfatın bu olması, { بِقِيعَةٍ } ifadesinin ise haber olan kâf harfinin müteallakına zarf olması da caiz görülmüştür. Hısbân (حُسْبَان), meşhur olana göre zan demektir. Râgıb ikisinin arasını şöyle ayırmıştır: Zan; iki zıttın zihne gelmesi ve birinin diğerine baskın çıkmasıdır. Hısbân ise diğer zıt zihne gelmeksizin birine kesin hüküm verip parmakla düğüm vururcasına inanması, ancak yine de onda bir şüpheye maruz kalma ihtimalinin bulunmasıdır. Hısbânın susuz olanı da suya kanmış olanı da kapsayacak şekilde onu gören herkese şamil olmasına rağmen özellikle susayana tahsis edilmesi; teşbihin iki tarafının, umutlandırma ve ümitsizliğe düşürme noktasındaki vech-i şebehte tam ortaklığını gerçekleştirmek suretiyle teşbihi mükemmelleştirmek içindir.
وقرأ شيبة وأبو جعفر ونافع بخلاف عنهما «الظمآن» بحذف الهمزة ونقل حركتها إلى الميم حَتَّى إِذا جاءَهُ أي إذا جاء العطشان ما حسبه ما، وقيل: إذا جاء موضعه لَمْ يَجِدْهُ أي لم يجد ما حسبه ماء وعلق رجاءه به شَيْئاً أصلا لا محققا ولا مظنونا كان يراه من قبل فضلا عن وجه أنه ماء، ونصب شَيْئاً قيل على الحالية، وأمر الاشتقاق سهل، وقيل على أنه مفعول ثان لوجد بناء على أنها من أخوات ظن، وجوز أن يكون منصوبا على البدلية من الضمير، ويجوز إبدال النكرة من المعرفة بلا نعت إذا كان مفيدا كما صرح به الرضي، واختار أبو البقاء أنه منصوب على المصدرية كأنه قيل لم يجده وجدانا وهو كما ترى وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ عطف على جملة لَمْ يَجِدْهُ فهو داخل في التشبيه أي ووجد الظمآن مقدوره تعالى من الهلاك عند السراب المذكور، وقيل أي وجد الله تعالى محاسبا إياه على أن العندية بمعنى الحساب لذكر التوفية بعد بقوله سبحانه: فَوَفَّاهُ حِسابَهُ أي أعطاه وافيا كاملا حساب عمله وجزاءه أو أتم حسابه بعرض الكتبة ما قدمه وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ لا يشغله حساب عن حساب.
Şeybe, Ebû Ca'fer ve onlardan gelen bir rivayette Nâfi', 'ez-Zame'ân' kelimesini hemzeyi hazfedip harekesini mim harfine naklederek okumuşlardır. { حَتَّى إِذا جاءَهُ } “Nihayet ona vardığı zaman”; yani susayan kimse su zannettiği şeye vardığında -onun bulunduğu yere vardığında da denilmiştir-, { لَمْ يَجِدْهُ } “onu bulamaz”; yani su zannettiği ve umudunu bağladığı şeyi bulamaz, { شَيْئاً } “hiçbir şey olarak”; ne hakiki ne de zannî olarak daha önce gördüğü hiçbir şeyi bulamaz; nerede kaldı ki su olsun! 'Şey'en' kelimesinin mansub oluşunun hâl üzere olduğu söylenmiştir ki iştikak meselesi kolaydır. 'Vacede' fiilinin 'zanne'nin kardeşlerinden (iki mef'ûl alan ef'âl-i kulûbdan) kabul edilmesine binaen ikinci mef'ûl olduğu da söylenmiştir. Zamirden bedel olarak mansub olması da caiz görülmüştür; zira Radî'nin de açıkça belirttiği gibi fayda sağladığı takdirde nekirenin marifeden sıfatsız bedel yapılması caizdir. Ebû'l-Bekâ ise onun mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mansub olduğunu tercih etmiştir; sanki 'onu hiçbir buluşla bulamaz' denilmiştir ki gördüğün gibi [zayıf bir görüştür]. { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } “ve yanında Allah'ı bulur”; bu cümle { لَمْ يَجِدْهُ } cümlesine matuftur ve teşbihin kapsamına dahildir; yani susayan kimse söz konusu serabın yanında Allah Teâlâ'nın takdir ettiği helaki bulur. Allah Teâlâ'yı kendisini hesaba çekerken bulur manasında olduğu da söylenmiştir; zira 'indiyet' (yanında oluş), Cenâb-ı Hakk'ın: { فَوَفَّاهُ حِسابَهُ } “O da onun hesabını tastamam görmüştür” buyruğundaki 'tevfiye'nin (tam ödeme) zikrinden dolayı hesap manasındadır; yani ona amelinin hesabını ve cezasını tastamam vermiştir, yahut meleklerin onun yaptıklarını arz etmesiyle hesabını tamamlamıştır. { وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Allah, hesabı pek çabuk görendir”; hiçbir hesap O'nu başka bir hesaptan alıkoymaz.
وفي إرشاد العقل السليم أن بيان أحوال الكفرة بطريق التمثيل قد تم بقوله سبحانه: لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً، وقوله تعالى: وَوَجَدَ إلخ بيان لبقية أحوالهم العارضة لهم بعد ذلك بطريق التكملة لئلا يتوهم أن قصارى أمرهم هو الخيبة والقنوط فقط كما هو شأن الظمآن، ويظهر أنه يعتريهم بعد ذلك من سوء الحال ما لا قدر للخيبة عنده أصلا فليست الجملة معطوفة على لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً بل على ما يفهم منه بطريق التمثيل من عدم وجدان الكفرة من أعمالهم عينا ولا أثرا كما في قوله تعالى: وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الفرقان: ٢٣] كيف لا وأن الحكم بأن أعمال الكفرة كسراب يحسبه الظمآن ماء حتى إذا جاءه لم يجده شيئا حكم بأنها بحيث يحسبونها في الدنيا نافعة لهم في الآخرة حتى إذا جاؤوها لم يجدوها شيئا كأنه قيل: حتى إذا جاء الكفرة يوم القيامة أعمالهم التي كانوا في الدنيا يحسبونها نافعة لهم في الآخرة لم يجدوها شيئا ووجدوا الله أي حكمه وقضاءه عند المجيء، وقيل: عند العمل فوفاهم أي أعطاهم وافيا حسابهم أي حساب أعمالهم المذكورة وجزاءها فإن اعتقادهم لنفعها بغير إيمان وعملهم بموجبه كفر على كفر موجب للعقاب قطعا، وإفراد الضميرين الراجعين إلى الذين كفروا إما لإرادة الجنس كالظمآن
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Kâfirlerin hallerinin temsil yoluyla beyanı, Cenâb-ı Hakk'ın: { لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } buyruğuyla tamamlanmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَوَجَدَ } ve devamı ise, tıpkı susamış kimsenin durumunda olduğu gibi onların işinin sadece hüsran ve ümitsizlikten ibaret olduğu zannedilmesin diye, bundan sonra kendilerine arız olacak diğer hallerini tekmile yoluyla beyandır. Böylece anlaşılır ki bundan sonra başlarına öyle kötü bir hal gelecektir ki onun yanında hüsranın hiçbir kıymeti kalmaz. Dolayısıyla bu cümle { لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } ifadesine değil; Allah Teâlâ'nın: { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } “Onların yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kılıverdik” [el-Furkān: 23] buyruğunda olduğu gibi, kâfirlerin amellerinden geriye hiçbir iz ve eser bulamayacaklarının temsil yoluyla anlaşılmasına matuftur. Nasıl öyle olmasın ki! Kâfirlerin amellerinin susamış kimsenin su zannettiği ve yanına vardığında hiçbir şey bulamadığı bir serap gibi olduğuna hükmetmek; dünyada amellerini ahirette kendilerine fayda verecek zannettiklerine, nihayet ahirete vardıklarında onları hiçbir şey olarak bulamayacaklarına hükmetmektir. Sanki şöyle denilmektedir: Kâfirler kıyamet günü dünyada ahirette fayda vereceğini sandıkları amellerine geldiklerinde onları hiçbir şey olarak bulamazlar ve gelişte -bir görüşe göre amel anında- Allah'ı, yani O'nun hükmünü ve kazasını yanlarında bulurlar. 'O da onların hesabını tastamam verdi'; yani söz konusu amellerinin hesabını ve cezasını tastamam verdi. Zira amellerin imansız olarak fayda vereceğine inanmaları ve bunun gereğince amel etmeleri, kesin olarak cezayı gerektiren küfür üstüne küfürdür. İnkâr edenlere dönen iki zamirin müfret getirilmesi, ya temsilde yer alan 'ez-Zame'ân' (susamış kimse) gibi cinsin kastedilmesinden
الواقع في التمثيل وإما للحمل على كل واحد منهم، وكذا إفراد ما يرجع إلى أعمالهم انتهى، ولا يخفى ما فيه من البعد وارتكاب خلاف الظاهر.
yahut her bir ferde hamledilmesindendir. Aynı şekilde amellerine dönen zamirin tekil kılınması da böyledir' [ifade bitti]. Ancak bundaki uzaklık ve zahirin hilafına gitme durumu gizli değildir.
وأيا ما كان فالمراد بالظمئان مطلق الظمآن، وقيل المراد به الكافر، وإليه ذهب الزمخشري قال: شبه سبحانه ما يعمله من لا يعتقد الإيمان بسراب يراه الكافر بالساهرة وقد غلبه عطش القيامة فيحسبه ماء فيأتيه فلا يجده ويجد زبانية الله تعالى عنده يأخذونه فيسقونه الحميم والغساق وكأنه مأخوذ مما
Her ne olursa olsun susamış kimseden murat mutlak susayandır. Ondan kastın kâfir olduğu da söylenmiştir ki Zemahşerî bu görüşe gitmiş ve şöyle demiştir: 'Cenâb-ı Hak, imana inanmayan kimsenin amelini, kıyamet meydanında susuzluğun galebe çaldığı kâfirin gördüğü seraba benzetmiştir; kâfir onu su zanneder, yanına varınca bulamaz ve yanında Allah Teâlâ'nın kendisini yakalayıp kaynar su ve irin içiren zebanilerini bulur.' Bu görüş sanki şu rivayetten alınmıştır:
أخرجه عبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم من طريق السدي في غرائبه عن أصحاب رسول الله ﷺ قال: «إن الكفار يبعثون يوم القيامة وردا عطاشا فيقولون أين الماء فيمثل لهم السراب فيحسبونه ماء فينطلقون إليه فيجدون الله تعالى عنده فيوفيهم حسابهم والله سريع الحساب»
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî tarikinden Garâib'inde Resûlullah'ın ﷺ ashabından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kâfirler kıyamet günü susuzluktan yanmış sürüler halinde diriltilirler ve 'Su nerede?' derler. Onlara serap gösterilir, onlar da onu su zannederler ve hemen ona doğru koşarlar. Fakat yanında Allah Teâlâ'yı bulurlar; O da onların hesabını tastamam görür. Allah, hesabı pek çabuk görendir.»
، واستطيب ذلك العلامة الطيبي حيث قال: إنما قيد المشبه به برؤية الكافر وجعل أحواله ما يلقاه يوم القيامة ولم يطلق لقوله تعالى: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ إلخ لأنه من تتمة أحوال المشبه به، وهذا الأسلوب أبلغ لأن خيبة الكافر أدخل وحصوله على خلاف ما يؤمله أعرق.
Allâme Tîbî bunu pek beğenmiş ve şöyle demiştir: 'Müşebbehün bih (kendisine benzetilen), Cenâb-ı Hakk'ın: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } buyruğundan dolayı mutlak bırakılmayıp özellikle kâfirin görmesiyle kayıtlanmış ve onun halleri kıyamet günü karşılaşacağı şeyler kılınmıştır; çünkü bu, müşebbehün bihin hallerinin tamamlayıcısıdır. Bu üslup daha beliğdir; çünkü kâfirin hüsranı daha derin, umduğunun aksiyle karşılaşması ise daha köklüdür.'
وتعقبه أبو حيان بأنه يلزم من حمل الظمآن على الكافر تشبيه الشيء نفسه، ورد بأن التشبيه على ما ذكره جار الله تمثيلي أو مقيد لا مفرق كما توهم فلا يلزم من اتحاد بعض المفردات في الطرفين تشبيه الشيء بنفسه كاتحاد الفاعل في- أراك تقدم رجلا وتؤخر أخرى-، وبالجملة هو أحسن مما في الإرشاد كما لا يخفى على من سلم ذهنه من غبار العتاد.
Ebû Hayyân, susamış kimseden kastedilenin kâfir olmasından bir şeyin bizzat kendisine benzetilmesi gerekeceğini belirterek buna itiraz etmiştir. Ancak Cârullah'ın zikrettiği üzere bu teşbihin vehmedildiği gibi müferrak değil, temsîlî veya mukayyet bir teşbih olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Dolayısıyla iki taraftaki bazı müfret unsurların birleşmesinden -tıpkı 'Senin bir adım ileri, bir adım geri attığını görüyorum' sözündeki failin birliği gibi- bir şeyin kendisine benzetilmesi gerekmez. Hülasa bu açıklama, zihni inat tozundan arınmış olan kimseye gizli kalmayacağı üzere İrşâd'dakinden daha güzeldir.
والآية على ما روي عن مقاتل نزلت في عتبة بن ربيعة بن أمية كان تعبد وليس المسوح والتمس الدين في الجاهلية ثم كفر في الإسلام ولا يأبى ذلك قوله تعالى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لأنه غير خاص بسبب النزول وإن دخل فيه دخولا أوليا، ولا يرد عليه أن الآية مدنية نزلت بعد بدر وعتبة قتل في بدر فإن كثيرا من الآيات نزل بسبب الأموات وليس في ذلك محذور أصلا، ثم لا يبعد أن يكون في حكم هؤلاء الكفرة الفلاسفة ومتبعوهم من المتزينين بزي الإسلام فإن اعتقادهم وأعمالهم حيث لم تكن على وفق الشرع كسراب بقيعة. أَوْ كَظُلُماتٍ عطف على كَسَرابٍ، وكلمة أو قيل لتقسيم حال أعمالهم الحسنة، وجوز الإطلاق باعتبار وقتين فإنها كالسراب في الآخرة من حيث عدم نفعها وكالظلمات في الدنيا من حيث خلوها عن نور الحق، وخص هذا بالدنيا لقوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ فإنه ظاهر في الهداية والتوفيق المخصوص بها، والأول بالآخرة لقوله تعالى:
Mukātil'den rivayet edildiğine göre ayet, câhiliye devrinde ibadet eden, çul giyen ve hak dini arayan, sonra da İslâm gelince inkâr eden Utbe b. Rebîa b. Ümeyye hakkında inmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğu ise her ne kadar [Utbe] öncelikle dahil olsa da nüzul sebebine mahsus olmadığı için buna engel değildir. Ayetin Bedir'den sonra inen Medenî bir ayet olması ve Utbe'nin Bedir'de öldürülmüş bulunması da buna bir itiraz teşkil etmez; zira pek çok ayet ölüler hakkında inmiştir ve bunda hiçbir sakınca yoktur. Sonra bu kâfirlerin hükmüne felsefecilerin ve İslâm kisvesine bürünen takipçilerinin de dahil olması uzak değildir; zira onların inançları ve amelleri de şeriata uygun olmadığından ıssız çöldeki serap gibidir. { أَوْ كَظُلُماتٍ } “Yahut karanlıklar gibidir” buyruğu, { كَسَرابٍ } lafzına matuftur. 'Ev' (yahut) edatının onların güzel amellerinin halini kısımlara ayırmak için olduğu söylenmiştir. İki ayrı vakit dikkate alınarak mutlak bırakılması da caiz görülmüştür; zira amelleri fayda vermemesi bakımından ahirette serap gibi, hak nurundan yoksun olması bakımından ise dünyada karanlıklar gibidir. Bu [ikincisi], Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } buyruğundan dolayı dünyaya has kılınmıştır; zira bu ifade dünyaya mahsus olan hidayet ve tevfikte zahirdir. Birincisi ise Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruğundan dolayı ahirete has kılınmıştır:
وَوَجَدَ إلخ وقدم أحوال الآخرة التي هي أعظم وأهم لاتصال ذلك بما يتعلق بها من قوله سبحانه: لِيَجْزِيَهُمُ إلخ ثم ذكر أحوال الدنيا تتميما لها.
{ وَوَجَدَ } ve devamı. Daha azametli ve daha mühim olan ahiret halleri, Cenâb-ı Hakk'ın: { لِيَجْزِيَهُمُ } ve devamı buyruğuyla irtibatlı olmasından dolayı öne alınmış, sonra da onu tamamlamak üzere dünya halleri zikredilmiştir.
وجوز أن يعكس ذلك فيكون المراد من الأول تشبيه أعمالهم بالسراب في الدنيا حال الموت، ومن الثاني تشبيهها بالظلمات في القيامة كما
Bunun tam tersi de caiz görülmüştür; bu takdirde birincisinden murat, ölüm anında amellerinin dünyada seraba benzetilmesi; ikincisinden murat ise şu hadiste olduğu gibi:
في الحديث «الظلم ظلمات يوم القيامة»
«Zulüm, kıyamet gününün karanlıklarıdır»
ويكون ذلك ترقيا مناسبا للترتيب الوقوعي وليس بذلك لما سمعت، وقيل للتنويع، وذلك أنه أثر ما مثلت أعمالهم التي كانوا يعتمدون عليها أقوى اعتماد ويفتخرون بها في كل واد وناد بما ذكر من حال السراب مثلت أعمالهم القبيحة التي ليس فيها شائبة خيرية يغتر بها المغترون بالظلمات المذكورة، وزعم الجرجاني أن المراد هنا تشبيه كفرهم فقط وهو كما ترى. والظاهر على التنويع أن يراد من الأعمال في قوله تعالى: أَعْمالُهُمْ ما يشمل النوعين.
amellerinin kıyamette karanlıklara benzetilmesidir. Bu da vuku sırasına uygun bir tedricî yükseliş (terakkî) olur; fakat işittiğin gerekçelerden dolayı bu o kadar [kuvvetli] değildir. Çeşitlendirme (tenvî) için olduğu da söylenmiştir; şöyle ki, en güçlü şekilde güvendikleri ve her vadide ve mecliste kendisiyle övündükleri amelleri serabın zikredilen haliyle örneklendirildikten hemen sonra, aldananların aldandığı hiçbir hayır şaibesi taşımayan çirkin amelleri de söz konusu karanlıklarla örneklendirilmiştir. Cürcânî ise burada sadece onların küfürlerinin teşbih edildiğini iddia etmiştir ki bu gördüğün gibi [zayıftır]. Çeşitlendirme görüşüne göre Cenâb-ı Hakk'ın: { أَعْمالُهُمْ } buyruğundaki amellerden her iki türü de kapsayan amellerin kastedilmesi zahirdir.
واعترض بأنه يأبى ذلك قوله تعالى: وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ بناء على دخوله في التشبيه لأن أعمالهم الصالحة وإن سلم أنها لا تنفع مع الكفرة لا وخامة في عاقبتها كما يؤذن به قوله سبحانه: وَوَجَدَ إلخ. وأجيب بأنه ليس فيه ما
Buna, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } buyruğunun -teşbihin kapsamına dahil olduğu kabul edilirse- engel olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir; çünkü onların salih amellerinin kâfirler nezdinde bir fayda vermediği kabul edilse bile, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَوَجَدَ } ve devamı buyruğunun ihsas ettiği üzere akıbetinde bir vebal ve tehlike yoktur. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Onda
يدل على أن سبب العقاب الأعمال الصالحة بل وجد أن العقاب بسبب قبائح أعمالهم لكنها ذكرت جميعها لبيان أن بعضها جعل هباء منثورا وبعضها معاقب به، وجوز أن تكون للتخيير في التشبيه لمشابهة أعمالهم الحسنة أو مطلقا السراب لكونها لاغية لا منفعة فيها، والظلمات المذكورة لكونها خالية عن نور الحق، واختاره الكرماني.
azabın sebebinin salih ameller olduğuna delalet eden bir şey yoktur; bilakis azabın amellerinin çirkinlikleri sebebiyle olduğu anlaşılmıştır; fakat bir kısmının saçılmış toz zerresi kılındığını, bir kısmı sebebiyle de azap edileceğini beyan etmek için amellerin tümü zikredilmiştir. Güzel amellerinin veya mutlak olarak amellerinin faydasız ve hükümsüz olması sebebiyle seraba; hak nurundan yoksun olması sebebiyle de zikredilen karanlıklara benzemesinden ötürü [edatın] teşbihte muhayyerlik (tahyîr) için olması da caiz görülmüş ve Kirmânî bunu tercih etmiştir.
واعترض بأن الرضي كغيره ذكر أنها لا تكون للتخيير إلا في الطلب. وأجيب بأنه وإن اشتهر ذلك فقد ذهب كثير إلى عدم اختصاصه به كابن مالك والزمخشري ووقوعه في التشبيه كثير، وأيا ما كان فليس في الكلام مضاف محذوف. وقال أبو علي الفارسي: فيه مضاف محذوف والتقدير أو كذي ظلمات، ودل عليه ما يأتي من قوله سبحانه: إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ والتشبيه عنده هنا يحتمل أن يكون للأعمال على نمط التشبيه السابق ويقدر أو كأعمال ذي ظلمات. ويحتمل أن يكون للكفرة ويقدر أو هم كذي ظلمات والكل خلاف الظاهر، وأمر الضمير سيظهر لك إن شاء الله تعالى.
Buna da Radî ve diğerlerinin, [ev edatının] ancak talepte muhayyerlik bildireceğini zikretmeleri gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Buna ise bu görüş meşhur olsa bile İbn Mâlik ve Zemahşerî gibi pek çok âlimin bunun taleple sınırlı olmadığını benimsedikleri ve teşbihte çokça vaki olduğu söylenerek cevap verilmiştir. Her ne olursa olsun sözde mahzuf bir muzâf yoktur. Ebû Alî el-Fârisî ise şöyle demiştir: 'Burada mahzuf bir muzâf vardır ve takdiri 'veya karanlıklar sahibinin [hali] gibidir' şeklindedir; buna Cenâb-ı Hakk'ın ileride gelecek olan: { إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ } buyruğu delalet eder.' Ona göre buradaki teşbih, önceki teşbih tarzında ameller için olup 'veya karanlıklar sahibinin amelleri gibi' şeklinde takdir edilmesi muhtemel olduğu gibi, kâfirler için olup 'veya onlar karanlıklar sahibi gibidir' şeklinde takdir edilmesi de muhtemeldir. Ancak bunların hepsi zahire aykırıdır. Zamir meselesi ise inşâallahu teâlâ sana açıklığa kavuşacaktır.
وقرأ سفيان بن حسين «أوكظلمات» بفتح الواو، ووجه ذلك في البحر بأنه جعلها واو عطف تقدمت عليها الهمزة التي لتقرير التشبيه الخالي عن محض الاستفهام. وقيل هي أَوْ التي في قراءة الجمهور وفتحت الواو للمجاورة كما كسرت الدال لها في قوله تعالى: الْحَمْدُ لِلَّهِ على بعض القراءات فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ أي عميق كثير الماء منسوب إلى اللج وهو معظم ماء البحر. وقيل اللجة وهي أيضا معظمه وهو صفة بَحْرٍ وكذا جملة قوله تعالى: يَغْشاهُ أي يغطي ذلك البحر ويستره بالكلية مَوْجٌ وقدمت الأولى لإفرادها. وقيل الجملة صفة ذي المقدر والضمير راجع إليه، وقد علمت حال ذلك التقدير وقوله تعالى: مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ جملة من مبتدأ وخبر محلها الرفع على أنها صفة لموج أو الصفة الجار والمجرور وما بعده فاعل له لاعتماده على الموصوف. والمراد يغشاه أمواج متراكمة متراكبة بعضها على بعض، وقوله تعالى: مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ صفة لموج الثاني على أحد الوجهين المذكورين أي من فوق ذلك الموج سحاب ظلماني ستر أضواء النجوم، وفيه إيماء إلى غاية تراكم الأمواج وتضاعفها حتى كأنها بلغت السحاب ظُلُماتٌ خبر مبتدأ محذوف أي هي ظلمات بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ أي متكاثفة متراكمة، وهذا بيان لكمال شدة الظلمات كما أن قوله تعالى: نُورٌ عَلى نُورٍ بيان لغاية قوة النور خلا أن ذلك متعلق بالمشبه وهذا بالمشبه به كما يعرب عنه ما بعده.
Süfyân b. Hüseyn vâv'ın fethasıyla 'ev-ke-zulumâtin' şeklinde okumuştur. el-Bahr'da bu, sırf istifhamdan ari olarak teşbihi takrir için gelen hemzenin kendisinden önce geçtiği bir atıf vâv'ı kılındığı şeklinde açıklanmıştır. Bunun cumhurun kıraatindeki 'ev' (أَوْ) olduğu, bazı kıraatlerde Allah Teâlâ'nın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } buyruğundaki dâl harfinin civar sebebiyle kesrelenmesi gibi vâv'ın da civar sebebiyle fethalandığı söylenmiştir. { فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ } “engin bir denizdeki”; yani derin, suyu çok, denizin büyük çoğunluğunu teşkil eden 'lücce'ye nispet edilen demektir. 'Lücce' de denizin büyük çoğunluğudur denilmiştir. Bu kelime 'bahr'ın sıfatıdır; aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın: { يَغْشاهُ } “onu kaplayan”; yani o denizi bütünüyle örten ve kapatan { مَوْجٌ } “bir dalganın” cümlesi de sıfattır; birincisi müfret olduğu için öne alınmıştır. Cümlenin takdir edilen 'zî' kelimesinin sıfatı olduğu ve zamirin ona döndüğü de söylenmiştir ki o takdirin durumunu öğrenmiştin. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ } “onun da üstünde bir dalga” buyruğu, mübteda ve haberden oluşan merfû mahalli bir cümle olup dalganın sıfatıdır; yahut sıfat câr-mecrûrdur ve sonrasındaki [kelime] mevsufe dayandığı için onun failidir. Murad edilen; denizi üst üste binmiş, birbirine yığılmış dalgaların kaplamasıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ } “onun da üstünde bir bulut olan” buyruğu ise zikredilen iki vecihten birine göre ikinci dalganın sıfatıdır; yani o dalganın da üstünde yıldızların ışıklarını örten karanlık bir bulut vardır. Bunda dalgaların üst üste yığılmasının ve katlanmasının sanki bulutlara ulaşacak dereceye vardığına bir ima vardır. { ظُلُماتٌ } “karanlıklar [içindedir]” [kelimesi], mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani 'bunlar karanlıklardır'. { بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ } “birbiri üstüne yığılmış”; yani katmerli ve üst üste binmiştir. Bu, karanlıkların şiddetinin kemalini beyandır; tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: { نُورٌ عَلى نُورٍ } buyruğunun nurun gücünün son noktasını beyan etmesi gibi. Şu kadar var ki o müşebbeh ile, bu ise sonrasındaki ifadelerin bildirdiği üzere müşebbehün bih ile ilgilidir.
وأجاز الحوفي أن يكون ظُلُماتٌ مبتدأ خبره قوله تعالى: بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ. وتعقبه أبو حيان وتبعه ابن هشام بأن الظاهر أنه لا يجوز لما فيه من الابتداء بالنكرة من غير مسوغ إلا أن يقدر صفة لها يؤذن بها التنوين أي ظلمات كثيرة أو عظيمة وهو تكلف. وأجاز أيضا أن يكون بَعْضُها بدلا من ظُلُماتٌ. وتعقب بأنه لا يجوز من جهة المعنى لأن المراد والله تعالى أعلم الإخبار بأنها ظلمات وأن بعض تلك الظلمات فوق بعض أي هي ظلمات متراكمة لا الإخبار بأن بعض ظلمات فوق بعض من غير إخبار بأن تلك الظلمات السابقة متراكمة. وقرأ قنبل «ظلمات» بالجر على أنه بدل من ظُلُماتٌ الأولى لا تأكيد لها. وجملة بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ في موضع الصفة له. وقرأ البزي «سحاب ظلمات» بإضافة سحاب إلى ظلمات وهذه الإضافة كالإضافة في لجين الماء أو لبيان أن ذلك السحاب ليس سحاب مطر ورحمة.
Hûfî, { ظُلُماتٌ } kelimesinin mübteda, Cenâb-ı Hakk'ın: { بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ } buyruğunun ise onun haberi olmasını caiz görmüştür. Ebû Hayyân -ve onu takip eden İbn Hişâm- buna itiraz ederek şöyle demiştir: Zahir olan, tenvinin ihsas ettiği 'pek çok veya pek büyük karanlıklar' şeklinde bir sıfat takdir edilmedikçe caiz kılıcı bir sebep olmaksızın nekire ile ibtida yapılmış olacağından bunun caiz olmamasıdır ki bu da bir tekellüftür. [Hûfî] ayrıca { بَعْضُها } kelimesinin { ظُلُماتٌ } kelimesinden bedel olmasını da caiz görmüştür. Ancak mana yönünden bunun caiz olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir; çünkü murat -Allah Teâlâ en doğrusunu bilir- onların karanlıklar olduğunu ve bu karanlıkların bir kısmının diğerinin üstünde bulunduğunu, yani üst üste binmiş karanlıklar olduğunu haber vermektir; yoksa önceki karanlıkların üst üste bindiğini haber vermeksizin sadece bazı karanlıkların bazısının üstünde olduğunu bildirmek değildir. Kunbul, 'zulumâtin' şeklinde cer ile okumuştur; bu takdirde birinci 'zulumât'tan tekit değil bedel olur. { بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ } cümlesi ise onun sıfatı mahallindedir. Bezzî, 'sehâbu zulumâtin' şeklinde sehâb kelimesini zulumât'a izafe ederek okumuştur; bu izafet, 'lüceyni'l-mâ'' (suyun gümüşü) terkibindeki izafet gibidir yahut o bulutun yağmur ve rahmet bulutu olmadığını beyan etmek içindir.
إِذا أَخْرَجَ أي من ابتلى بها، وإضماره من غير ذكر لدلالة المعنى عليه دلالة واضحة. وكذا تقدير ضمير يرجع إلى ظُلُماتٌ واحتج إليه لأن جملة إِذا أَخْرَجَ إلخ في موضع الصفة لظلمات ولا بد لها من رابط ولا يتعين ما أشرنا إليه. وقيل: ضمير الفاعل عائد على اسم الفاعل المفهوم من الفعل على حد
{ إِذا أَخْرَجَ } “Çıkardığı zaman”; yani o karanlıklara müptela olan kimse [çıkardığı zaman]. Açıkça zikredilmeksizin zamirle yetinilmesi, mananın ona açık bir şekilde delalet etmesindendir. Aynı şekilde { ظُلُماتٌ } kelimesine dönen bir zamirin takdiri de böyledir; buna ihtiyaç duyulmuştur, çünkü { إِذا أَخْرَجَ } cümlesi ve devamı 'zulumât' için sıfat mahallindedir ve onun için mutlaka bir rabıt (bağlayıcı) gereklidir, ancak işaret ettiğimiz şey de tayin edici değildir. Failin zamirinin şu hadisteki gibi:
«لا يشرب الخمر وهو
«Kişi mümin olduğu halde
مؤمن»
şarap içmez»
أي إذا أخرج المخرج فيها يَدَهُ وجعلها بمرأى منه قريبة من عينيه لينظر إليها لَمْ يَكَدْ يَراها أي لم يقرب من رؤيتها وهي أقرب شيء إليه فضلا عن أن يراها. وزعم ابن الأنباري زيادة يَكَدْ. وزعم الفراء والمبرد أن المعنى لم يرها إلا بعد الجهد فإنه قد جرى العرف أن يقال: ما كاد يفعل ولم يكد يفعل في فعل قد فعل بجهد مع استبعاد فعله وعليه جاء قوله تعالى: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [البقرة: ٧١] ومن هنا خطأ ابن شبرمة ذا الرمة بقوله:
fiilden anlaşılan ism-i faile raci olduğu da söylenmiştir; yani o karanlıklarda elini çıkaran kimse { يَدَهُ } “elini” çıkarıp ona bakmak üzere gözlerinin hizasına ve yakınına getirdiğinde, { لَمْ يَكَدْ يَراها } “neredeyse onu bile göremez”; yani onu bizzat görmesi şöyle dursun, kendisine en yakın şey olduğu halde onu görmeye dahi yaklaşamaz. İbnü'l-Enbârî 'yekâdü' kelimesinin zâit olduğunu iddia etmiştir. Ferrâ ve Müberred ise mananın 'ancak büyük bir çabadan sonra gördü' şeklinde olduğunu ileri sürmüşlerdir; zira örfte yapılması uzak görülen ancak büyük bir çabayla yapılan fiiller hakkında 'mâ kâde yef'alü' ve 'lem yeked yef'alü' denilmesi carî olmuştur. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } “Onu kestiler; neredeyse yapmayacaklardı” [el-Bakara: 71] buyruğu da buna binaen gelmiştir. Buradan hareketle İbn Şübrüme, Zü'r-Rımme'yi şu beytinden dolayı hatalı bulmuştur:
ذا غير النأي المحبين لم يكد ... رسيس الهوى من حب مية يبرح
'Uzaklık sevenleri değiştirdiğinde... Meyye'nin sevgisinden kalan o köklü aşk neredeyse hiç silinmez.'
وناداه يا أبا غيلان أراه قد برح ففك وسلم له ذو الرمة ذلك فغير لم يكد بل لم يكن أو لم أجد، والتحقيق أن الذي يقتضيه لم يكد وما كاد يفعل أن الفعل لم يكن من أصله ولا قارب في الظن أن يكون ولا يشك في هذا.
Ona: 'Ey Ebû Gaylân! Görüyorum ki o aşk silinmiş gitmiş' diye seslenmiş; Zü'r-Rımme de bunu düşünerek ona hak vermiş ve 'lem yeked' lafzını 'lem yekün' veya 'lem ecid' olarak değiştirmiştir. Tahkik edilen husus şudur ki, 'lem yeked' ve 'mâ kâde yef'alü' ifadelerinin gerektirdiği mana, o fiilin kökten vuku bulmadığı ve vuku bulmaya zannî olarak bile yaklaşmadığıdır; bunda hiçbir şüphe yoktur.
وقد علم أن كاد موضوعة لشدة قرب الفعل من الوقوع ومشارفته فمحال أن يوجب نفيه وجود الفعل لأنه يؤدي إلى أن يكون ما قارب كذلك فالنظر إلى أنه إذا لم يكن المعنى على أن ثمت حالا يبعد معها أن تكون ثم تغيرت كما في قوله تعالى: فَذَبَحُوها إلخ يلتزم الظاهر ويجعل المعنى أن الفعل لم يقارب أن يكون فضلا عن أن يكون والآية على ذلك وكذا البيت، وقد ذكر أن لم يكد فيهما جواب إِذا فيكون مستقبلا وإذا قلت: إذا خرجت لم أخرج فقد نفيت خروجا في المستقبل فاستحال أن يكون المعنى فيهما على أن الفعل قد كان.
Bilindiği üzere 'kâde' fiili, fiilin gerçekleşmeye son derece yaklaşması ve eşiğine gelmesi için konulmuştur. Dolayısıyla onun nefyedilmesinin fiilin varlığını gerektirmesi imkânsızdır; çünkü bu, yaklaşan şeyin de aynı şekilde olmasını netice verir. O halde bakılacak nokta şudur: Cenâb-ı Hakk'ın: { فَذَبَحُوها } ve devamı buyruğunda olduğu gibi, bulunmasıyla birlikte fiilin vukuunun uzak görüldüğü bir durum olup sonradan değiştiğine dair bir mana söz konusu olmadıkça zahirine bağlı kalınır ve mananın, fiilin gerçekleşmesi bir yana yaklaşmadığı şeklinde olduğu kabul edilir. Ayet de beyit de bu minval üzeredir. Her ikisinde de 'lem yeked' ifadesinin 'izâ'nın cevabı olduğu, dolayısıyla gelecek zaman bildirdiği zikredilmiştir. 'Çıktığın zaman çıkmam' dediğinde gelecekteki bir çıkışı nefyetmiş olursun; bu durumda her ikisinde de mananın fiilin bizzat vaki olduğu şeklinde anlaşılması imkânsızdır.
وهذا التحقيق خلاصة ما حقق الشيخ في دلائل الإعجاز، ومنه يعلم تخطئة من زعم أن كاد نفيها إثبات وإثباتها نفي.
Bu tahkik, Şeyh'in Delâilü'l-İ'câz'da tahkik ettiği hususun hülasasıdır. Buradan hareketle, 'kâde fiilinin olumsuzu olumlu, olumlusu ise olumsuzdur' iddiasında bulunan kimsenin hatalı olduğu anlaşılır.
وفي الحواشي الشهابية أن نفي كاد على التحقيق المذكور أبلغ من نفي الفعل الداخلة عليه لأن نفي مقاربته يدل على نفيه بطريق برهاني إلا أنه إذا وقع في الماضي لا ينافي ثبوته في المستقبل وربما أشعر بأنه وقع بعد اليأس منه كما في آية البقرة، وإذا وقع في المستقبل لا ينافي وقوعه في الماضي فإن قامت قرينة على ثبوته فيه أشعر بأنه انتفى وأيس منه بعد ما كان ليس كذلك كما في هذه الآية فإنه لشدة الظلمة لا يمكنه رؤية يده التي كانت نصب عينيه، ثم فرع على هذا أن لك أن تقول: إن مراد من قال: إن نفيها إثبات وإثباتها نفي أن نفيها في الماضي يشعر بالثبوت في المستقبل وعكسه كما سمعت، وهذا وجه تخطئة ابن شبرمة وتغيير ذي الرمة لأن مراده أن قديم هواها لم يقرب من الزوال في جميع الأزمان ونفيه في المستقبل يوهم ثبوته في الماضي فلا يقال: إنهما من فصحاء العرب المستشهد بكلامهم فكيف خفي ذلك عليهما ولذا استبعده في الكشف وذهب إلى أن قصتهما موضوعة أوصى بحفظ ذلك حيث قال: فاحفظه فإنه تحقيق أنيق وتوفيق دقيق سنح بمحض اللطف والتوفيق انتهى.
el-Havâşi'ş-Şihâbiyye'de şöyle denilmektedir: Belirtilen tahkike göre 'kâde'nin nefyedilmesi, dahil olduğu fiilin bizzat nefyedilmesinden daha beliğdir; çünkü fiile yaklaşmanın nefyedilmesi, burhanî bir yolla bizzat fiilin nefyine delalet eder. Ancak mazi sığasında vaki olduğunda gelecekte sabit olmasına mani değildir ve Bakara ayetinde olduğu gibi bazen ondan ümit kesildikten sonra vuku bulduğunu ihsas edebilir. Gelecek zaman sığasında vaki olduğunda ise geçmişte vuku bulmasına engel teşkil etmez; şayet geçmişte sabit olduğuna dair bir karine bulunursa, bu ayette olduğu gibi daha önce öyle olmadığı halde sonradan nefyedildiğini ve ümit kesildiğini hissettirir; nitekim karanlığın şiddetinden ötürü gözünün önündeki elini dahi görmesi mümkün değildir. Sonra bundan hareketle şu neticeye varılmıştır: 'kâde'nin olumsuzunun olumlu, olumlusunun ise olumsuz olduğunu söyleyen kimsenin muradı; işittiğin gibi onun mazi sığasındaki olumsuzluğunun gelecekteki sübutu, bunun aksinin de geçmişteki sübutu ihsas etmesidir diyebilirsin. İbn Şübrüme'nin hatalı bulması ve Zü'r-Rımme'nin beyti değiştirmesinin vechi de budur; çünkü şairin muradı, onun eski aşkının hiçbir zamanda zevale yaklaşmadığıdır; gelecekte nefyedilmesi ise geçmişte sabit olduğu vehmini vermektedir. Dolayısıyla 'Onlar sözleriyle istişhad edilen fasih Araplardandır, bu durum kendilerine nasıl gizli kalır?' denilemez; nitekim el-Keşf müellifi bunu uzak görerek ikisinin kıssasının uydurma olduğu görüşüne gitmiş ve 'Bunu iyi belle; zira bu, sırf ilahi lütuf ve tevfikle hatıra gelen latif bir tahkik ve dakik bir tevfik [uyum]dur' diyerek bunun zihinde tutulmasını tavsiye etmiştir [söz bitti].
ولعمري أن ما أول به كلام القائل بعيد غاية البعد ولا أظنه يقع موقع القبول عنده ونفى كل فعل في الماضي لا ينافي ثبوته في المستقبل ونفيه في المستقبل لا ينافي وقوعه في الماضي ولا اختصاص لكاد بذلك فيا ليت شعري هل دفع الإيهام ما غير إليه ذو الرمة بيته فتأمل ذاك والله تعالى يتولى هداك، ثم إن ظاهر الآية يقتضي أن مانع الرؤية شدة الظلمة وهو كذلك لأن شرط الرؤية بحسب العادة في هذه النشأة الضوء سواء كانت بمحض خلق الله تعالى كما ذهب إليه أهل الحق أو كانت بخروج الشعاع من العين على هيئة مخروط مصمت أو مؤلف من خطوط مجتمعة في الجانب الذي يلي الرأس أو لا على هيئة مخروط بل على استواء لكن مع ثبوت طرفه الذي يلي العين واتصاله بالمرئي أو بتكيف الشعاع الذي في العين بكيفية الهواء وصيرورة الكل آلة للرؤية كما ذهب إليه فرق الرياضيين أو كانت
Ömrüme yemin olsun ki, o sözü söyleyenin lafzının bu şekilde tevil edilmesi son derece uzaktır ve onun katında da kabul göreceğini sanmıyorum. Herhangi bir fiilin geçmişte nefyedilmesi gelecekte sabit olmasına engel olmadığı gibi, gelecekte nefyedilmesi de geçmişte vuku bulmasına engel teşkil etmez; 'kâde' fiilinin bunda hiçbir ayrıcalığı yoktur. Ah keşke bilseydim, Zü'r-Rımme'nin beytinde yaptığı değişiklik bu vehmi giderebilmiş midir! Bunu iyi düşün, doğru yola iletecek olan Allah Teâlâ'dır. Sonra ayetin zahiri görmeye engel olan şeyin karanlığın şiddeti olduğunu iktiza etmektedir ki gerçek de böyledir; zira bu âlemdeki âdete göre görmenin şartı ışıktır. Bu görme ister Ehl-i Hakk'ın benimsediği gibi Allah Teâlâ'nın sırf yaratmasıyla olsun; isterse matematikçiler grubunun benimsediği gibi gözden içi dolu bir koni şeklinde veya başa bitişik tarafta toplanan çizgilerden mürekkep olarak çıkan ışın vasıtasıyla yahut koni şeklinde olmayıp düz doğrultuda ancak göze bitişik ucu sabit kalarak görülen nesneye ulaşmasıyla veya gözdeki ışının havanın keyfiyetiyle keyfiyetlenip hepsinin görme aleti haline gelmesiyle olsun; isterse
بانطباع شبح المرئي في جزء من الرطوبة الجليدية التي تشبه البرد والجمد كما ذهب إليه الطبيعيون، وهذان المذهبان هما المشهوران للفلاسفة ونسب للإشراقيين منهم.
tabiat âlimlerinin (tabiiyyûn) benimsediği gibi görülen nesnenin suretinin doluya ve buza benzeyen buzsu sıvının (rutûbet-i celîdiyye) bir cüzüne nakşolunmasıyla olsun. Bu iki mezhep, filozofların meşhur iki mezhebi olup onlardan İşrâkīlere nispet edilmiştir.
واختاره شهاب الدين القتيل أن الرؤية بمقابلة المستنير للعضو الباصر الذي فيه رطوبة صقلية وإذا وجدت هذه الشروط مع زوال المانع يقع للنفس علم إشراقي حضوري على المبصر فتدركه النفس مشاهدة ظاهرة جلية بلا شعاع ولا انطباع، واختار الملا صدرا أنها بإنشاء صورة مماثلة للمرئي بقدرة الله تعالى من عالم الملكوت النفساني مجردة عن المادة الخارجية حاضرة عند النفس المدركة قائمة بها قيام الفعل بفاعله لا قيام المقبول بقابله، وتحقيق ذلك بما له وما عليه في مبسوطات كتب الفلسفة. وربما يظن أن الظلمة سواء كانت وجودية أو عدم ملكة من شروط الرؤية كالضوء لكن بالنسبة إلى بعض الأجسام كالأشياء التي تلمع بالليل. ونفى ابن سينا ذلك وقال: لا يمكن أن تكون الظلمة شرطا لوجود اللوامع مبصرة وذلك لأن المضيء مرئي سواء كان الرائي في الظلمة أو في الضوء كالنار نراها مطلقا، وأما الشمس فإنما لا يمكننا أن نراها في الظلمة لأنها متى طلعت لم تبق الظلمة، وأما الكواكب واللوامع فإنما ترى في الظلمة دون النهار لأن ضوء الشمس غالب على ضوئها وإذا انفعل الحس عن الضوء القوي لا جرم لا ينفعل عن الضعيف، فأما في الليل فليس هناك ضوء غالب على ضوئها فلا جرم ترى، وبالجملة فصيرورتها غير مرئية ليس لتوقف ذلك على الظلمة بل لوجود المانع عن الرؤية وهو وجود الضوء الغالب انتهى، ويمكن أن يقال: إن ضوء الشمس على ما ذكر مانع عن رؤية اللوامع ورفع مانع الرؤية شرط لها ودفع الضوء هو الظلمة فالظلمة شرط رؤية اللوامع بالليل وهو المطلوب فتدبر ولا تغفل والله تعالى أعلم بحقائق الأمور.
Şihâbüddin el-Maktûl'ün benimsediği ve tercih ettiği görüşe göre ise görme, ışık alan nesnenin, içinde cilalı bir nem bulunan görme organıyla karşı karşıya gelmesiyle gerçekleşir. Bu şartlar bulunup engel de ortadan kalktığında nefiste, görülen nesneye dair işrâkî ve huzûrî bir ilim hâsıl olur; böylece nefis onu hiçbir ışın [çıkışı] veya suret nakşolunması olmaksızın apaçık ve aşikâr bir müşahedeyle idrak eder. Molla Sadrâ ise görmenin, Allah Teâlâ'nın kudretiyle nefis âleminin melekûtundan dış maddeden soyutlanmış, idrak eden nefsin yanında hazır ve nefiste kabul edenin kabul edilenle kaim olması gibi değil de fiilin failiyle kaim olması gibi kaim olan, görülen nesneye benzer bir suretin yaratılmasıyla gerçekleştiği görüşünü tercih etmiştir. Bu meselenin lehine ve aleyhine olan yönleriyle tahkiki, felsefe kitaplarının geniş bahislerindedir. Kimi zaman karanlığın da -ister varlıksal ister melekenin yokluğu olsun- gece parlayan şeyler gibi kimi cisimlere nispetle tıpkı ışık gibi görmenin şartlarından biri olduğu zannedilebilir. İbn Sînâ bunu nefyederek şöyle demiştir: 'Karanlığın, parlayan şeylerin görülür kılınmasının bir şartı olması mümkün değildir. Zira ışık saçan nesne, gören ister karanlıkta ister aydınlıkta olsun görülür; nitekim ateşi mutlak olarak görürüz. Güneşe gelince, onu karanlıkta göremeyişimiz yalnızca doğduğu zaman karanlığın kalmamasından ötürüdür. Yıldızlar ve parlayan nesneler ise gündüz değil de sadece karanlıkta görülür; çünkü güneşin ışığı onların ışığına galiptir; duyu organı güçlü bir ışıktan etkilendiğinde zayıf olandan elbette etkilenmez. Geceleyin ise onların ışığına galip gelecek bir ışık yoktur, bu sebeple kuşkusuz görülürler. Velhasıl onların görünmez hale gelmesi karanlığın yokluğuna bağlı olduğundan değil, görmeye engel bir durumun, yani galip olan ışığın varlığından kaynaklanmaktadır' [söz bitti]. Şöyle de denilebilir: Zikredildiği üzere güneş ışığı parlayan şeylerin görülmesine engeldir; görme engelinin kaldırılması ise görmenin bir şartıdır. Işığın giderilmesi ise karanlıktır; dolayısıyla karanlık geceleyin parlayan nesnelerin görülmesinin şartıdır ve istenen de budur. İyice düşün, gaflete düşme; işlerin hakikatini en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ اعتراض تذييلي جيء به لتقرير ما أفاده التمثيل من كون أعمال الكفار كما فصل وتحقيق أن ذلك لعدم هدايته تعالى إياهم لنوره، وإيراد الموصول للإشارة بما في حيز الصلة إلى علة الحكم وأنهم ممن لم يشأ الله تعالى هدايتهم أي من لم يشأ الله تعالى أن يهديه الله سبحانه لنور في الدنيا فما له هداية ما من أحد أصلا فيها، وقيل: معنى الآية من لم يكن له نور في الدنيا فلا نور له في الآخرة. وقيل: كلا الأمرين في الآخرة، والمعنى من لم ينوره الله تعالى بعفوه ويرحمه برحمته يوم القيامة فلا رحمة له من أحد فيها والمعول عليه ما تقدم. والظاهر أن المراد تشبيه أعمال الكفرة بالظلمات المتكاثفة من غير اعتبار أجزاء في طرفي التشبيه يعتبر تشبيه بعضها ببعض، ومنهم من اعتبر ذلك فقال: الظلمات الأعمال الفاسدة والمعتقدات الباطلة والبحر اللجي صدر الكافر وقلبه والموج الضلال والجهالة التي قد غمرت قلبه والموج الثاني الفكر المعوجة والسحاب شهوته في الكفر وإعراضه عن الإيمان. وقيل: الظلمات أعمال الكافر والبحر هواه العميق القعر الكثير لخطر الغريق هو فيه والموج ما يغشى قلبه من الجهل والغفلة. والموج الثاني ما يغشاه من شك وشبهة والسحاب ما يغشاه من شرك وحيرة فيمنعه من الاهتداء والكل كما ترى ولو جعل من باب الإشارة لهان الأمر.
وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ kavli, kafirlerin amellerinin ayrıntılı olarak anlatıldığı gibi olduğunu ve bunun da Allah Teâlâ'nın onları nuruna iletmemesinden kaynaklandığını pekiştirmek ve tahkik etmek amacıyla getirilmiş bir fezleke-i itirâziyyedir (ara cümle). Sıla cümlesindeki ifadenin hükmün illetine ve onların Allah Teâlâ'nın hidayetini dilemediği kimselerden olduğuna işaret etmek için ism-i mevsûl getirilmiştir. Yani her kime Allah Teâlâ dünyada bir nura hidayet etmeyi dilememişse, artık onun için dünyada hiçbir kimseden kesinlikle hiçbir hidayet yoktur. Denildi ki: Ayetin manası, dünyada nuru olmayanın ahirette de nuru yoktur demektir. Her iki durumun da ahirette olduğu da söylenmiştir; buna göre mana şöyledir: Kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın affıyla nurlandırmadığı ve rahmetiyle merhamet etmediği kimse için orada hiç kimseden bir rahmet yoktur. İtimat edilen ise ilk zikredilendir. Zahir olan, تشbihin (benzetmenin) iki tarafındaki cüzlerin birbirine benzetilmesi dikkate alınmaksızın kâfirlerin amellerinin kat kat karanlıklara benzetilmesinin kastedilmiş olmasıdır. İçlerinden bu cüzleri dikkate alanlar ise şöyle demiştir: Karanlıklar bozuk ameller ve batıl inançlardır; derin deniz kâfirin göğsü ve kalbidir; birinci dalga kalbini kaplamış olan sapıklık ve cehalettir; ikinci dalga çarpık düşüncelerdir; bulut ise onun küfre olan arzusu ve imandan yüz çevirmesidir. Yine denildi ki: Karanlıklar kâfirin amelleridir; deniz ise onun içinde boğulma tehlikesinin çok büyük olduğu derin hevasıdır; birinci dalga kalbini bürüyen cehalet ve gaflettir; ikinci dalga onu bürüyen şüphe ve tereddüttür; bulut ise onu bürüyüp doğru yolu bulmasına engel olan şirk ve hayret/şaşkınlıktır. Bütün bunlar gördüğün gibidir; eğer işârî kabilinden sayılsaydı mesele kolaylaşırdı.
ومن باب الإشارة ما قيل إن في قوله تعالى: وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إشارة إلى أنه ينبغي للشيخ إذا أراد تأديب المريد وكسر نفسه الأمارة أن يؤدبه بمحضر طائفة من المريدين الذين لا يحتاجون إلى تأديب.
İşârî nükteler kabilinden olmak üzere şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ kavlinde, mürşidin müridi terbiye etmek ve emmâre nefsini kırmak istediğinde onu terbiyeye muhtaç olmayan bir grup müridin huzurunda terbiye etmesi gerektiğine bir işaret vardır.
ومن هنا قال أبو بكر بن طاهر: لا يشهد مواضع التأديب إلا من لا يستحق التأديب وهم طائفة من المؤمنين لا المؤمنون أجمع، والزنا عندهم إشارة إلى الميل للدنيا وشهواتها، وفي قوله تعالى: الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً إلخ. وقوله تعالى: الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ إلخ إشارة إلى أنه لا ينبغي للأخيار معاشرة الأشرار إن الطيور على أشباهها تقع. وفي
Bu sebeple Ebû Bekir b. Tâhir şöyle demiştir: 'Terbiye yerlerinde yalnızca terbiyeyi hak etmeyenler hazır bulunur; onlar da bütün müminler değil, müminlerden bir zümredir.' Onlara göre zina, dünyaya ve onun şehvetlerine meyletmeye işarettir. Allah Teâlâ'nın: الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً ilh. kavli ile Allah Teâlâ'nın: الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ ilh. kavlinde, iyilerin kötülerle düşüp kalkmaması gerektiğine işaret vardır; nitekim kuşlar kendi cinsleriyle uçarlar. Ve
قوله تعالى: لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إشارة إلى أنه لا ينبغي لمن يشنع عليه المنكرون من المشايخ أن يحزن من ذلك ويظنه شرا له فإنه خير له موجب لترقيه.
Allah Teâlâ'nın: لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ kavlinde, inkârcıların kendisini kötülediği şeyhlerin bundan dolayı üzülmemesi ve bunu kendisi için bir şer sanmaması gerektiğine işaret vardır; zira bu onun için hayırdır ve derecesinin yükselmesine vesiledir.
وفي قوله تعالى: وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ إلخ إشارة إلى أنه ينبغي للشيوخ والأكابر أن لا يهجروا أصحاب العثرات وأهل الزلات من المريدين وأن لا يقطعوا إحسانهم وفيوضاتهم عنهم، وفي قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها إشارة إلى أنه لا ينبغي لمن يريد الدخول على الأولياء أن يدخل حتى يجد روح القبول والإذن بإفاضة المدد الروحاني على قلبه المشار إليه بالاستئناس فإنه قد يكون للولي حال لا يليق للداخل أن يحضره فيه وربما يضره ذلك، وأطرد بعض الصوفية ذلك فيمن يريد الدخول لزيارة قبور الأولياء قدس الله تعالى أسرارهم فقال: ينبغي لمن أراد ذلك أن يقف بالباب على أكمل ما يكون من الأدب ويجمع حواسه ويعتمد بقلبه طالبا الإذن ويجعل شيخه واسطة بينه وبين الولي المزور في ذلك فإن حصل له انشراح صدر ومدد روحاني وفيض باطني فليدخل وإلّا فليرجع، وهذا هو المعني بأدب الزيارة عندهم ولم نجد ذلك عن أحد من السلف الصالح. والشيعة عند زيارتهم للأئمة رضي الله تعالى عنهم ينادي أحدهم أأدخل يا أمير المؤمنين أو يا ابن بنت رسول الله ﵊ أو نحوه ذلك ويزعمون أن علامة الإذن حصول رقة القلب ودمع العين وهو أيضا مما لم نعرفه عن أحد من السلف ولا ذكره فقهاؤنا وما أظنه إلا بدعة ولا يعد فاعلها إلا مضحكة للعقلاء، وكون المزور حيا في قبره لا يستدعي الاستئذان في الدخول لزيارته، وكذا ما ذكره بعض الفقهاء من أنه ينبغي للزائر التأدب مع المزور كما يتأدب معه حيا كما لا يخفى. وقد رأيت بعد كتابتي هذه في الجوهر المنتظم في زيارة القبر المعظم صلى الله تعالى على صاحبه وسلم لابن حجر المكي ما نصه، قال بعضهم: وينبغي أن يقف- يعني الزائر- بالباب وقفة لطيفة كالمستأذن في الدخول على العظماء انتهى.
Allah Teâlâ'nın: وَلا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ ilh. kavlinde, şeyhlerin ve büyük zatların müridlerden hata ve kusur işleyenleri terk etmemeleri, ihsan ve feyizlerini onlardan kesmemeleri gerektiğine işaret vardır. Allah Teâlâ'nın: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها kavlinde ise, velilerin huzuruna girmek isteyen bir kimsenin, kalbine 'isti'nâs' kelimesiyle işaret edilen kabul rahatlığı ve ruhanî medet akıtılması iznini bulmadıkça girmemesi gerektiğine işaret vardır; zira velinin öyle bir hali olabilir ki içeri girenin orada bulunması uygun düşmez ve belki de bu durum giren kişiye zarar verir. Kimi mutasavvıflar bu kuralı velilerin -Allah Teâlâ sırlarını takdis etsin- kabirlerini ziyaret etmek isteyen kimse hakkında da geçerli sayarak şöyle demişlerdir: Bunu arzu eden kimsenin kapıda edep üzere en mükemmel şekilde durması, duyularını toplaması, izin talep ederek kalbiyle yönelmesi ve bu hususta şeyhini kendisi ile ziyaret edilen veli arasında bir vasıta kılması gerekir. Eğer gönlünde bir inşirah, ruhanî bir medet ve batınî bir feyiz hâsıl olursa girsin; aksi halde geri dönsün. Onların katında ziyaret adabından kastedilen budur; ancak biz Selef-i Sâlihîn'den hiç kimseden böyle bir şey [nakledildiğini] görmedik. Şia fırkası imamlara -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- yaptıkları ziyaretlerde içlerinden biri 'Ey Müminlerin Emîri, gireyim mi?' yahut 'Ey Resûlullah'ın aleyhissalâtü vesselâm kızının oğlu!' veya benzeri sözlerle seslenir ve izin alametinin kalbin incelmesi ve gözden yaş dökülmesi olduğunu iddia ederler. Bu da selefin hiçbirinden bilmediğimiz, fukahamızın da zikretmediği bir husustur; ben bunun bidatten başka bir şey olduğunu sanmıyorum ve bunu yapan kişi akıl sahipleri nezdinde maskara olmaktan öteye geçmez. Ziyaret edilen zatın kabrinde diri olması, onu ziyaret için içeri girmede izin istemeyi gerektirmez. Gizli olmadığı üzere, kimi fukahanın ziyaretçinin hayattayken takındığı edebi kabirde de takınması gerektiğine dair zikrettiği husus da böyledir. Bu satırları yazdıktan sonra İbn Hacer el-Mekkî'nin el-Cevheru'l-mülzem fî ziyâreti'l-kabri'l-muazzam sallallâhu teâlâ alâ sâhibihî ve sellem adlı eserinde şu ibareyi gördüm: 'Bazıları şöyle demiştir: Ziyaretçinin -yani ziyaret edenin- büyüklerin huzuruna girmek için izin isteyen kimse gibi kapıda latif bir şekilde beklemesi gerekir' [söz bitti].
وفيه أنه لا أصل لذلك ولا حال ولا أدب يقتضيه انتهى. ومنه يعلم أنه إذا لم يشرع ذلك في زيارة قبره ﵊ فعدم مشروعيته في زيارة غيره من باب أولى فاحفظ ذاك والله تعالى يعصمنا من البدع وإياك. وقيل في قوله تعالى: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ إلخ إن فيه أمرا بغض بصر النفس عن مشتهيات الدنيا وبصر القلب عن رؤية الأعمال ونعيم الآخرة وبصر السر عن الدرجات والقربات وبصر الروح عن الالتفات إلى ما سوى الله تعالى وبصر الهمة عن أن يرى نفسه أهلا لشهود الحق تنزيها له تعالى وإجلالا، وأمرا بحفظ فرج الباطن عن تصرفات الكونين فيه، والإشارة بأمر النساء بعدم إبداء الزينة إلا لمن استثنى إلى أنه لا ينبغي لمن تزين بزينة الأسرار أن يظهرها لغير المحارم ومن لم يسترها عن الأجانب. وبقوله تعالى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ إلخ إلى النكاح المعنوي وهو أن يودع الشيخ الكامل في رحم القلب من صلب الولاية نطفة استعداد قبول الفيض الإلهي. وقد أشير إلى هذا الاستعداد بقوله سبحانه: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ثم قال جل وعلا: وَلْيَسْتَعْفِفِ أي ليحفظ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ شيخا في الحال أرحام قلوبهم عن تصرفات الدنيا والهوى والشيطان حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ بأن يوفق لهم شيخا كاملا أو يخصهم سبحانه بجذبة من جذباته، وأشير بقوله تعالى: وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ إلخ إلى أن المريد إذا طلب الخلاص عن قيد الرياضة لزم إجابته إن علم فيه الخير وهو التوحيد والمعرفة والتوكل والرضا والقناعة وصدق العمل والوفاء بالعهد ووجب أن يؤتي بعض المواهب التي خصها الله تعالى بها الشيخ، وأشير بقوله تعالى:
[İbn Hacer’in fetvasında] bunun hiçbir aslının bulunmadığı, bunu gerektiren ne bir hâlin ne de bir edebin olduğu belirtilmiştir. [İbn Hacer’in sözü] bitti. Buradan anlaşılmaktadır ki, Peygamber aleyhisselâm'ın kabrini ziyarette dahi böyle bir şey meşru değilse, onun dışındakilerin kabirlerini ziyarette meşru olmaması evleviyetle geçerlidir. Bunu iyi belle; Allah Teâlâ bizi de seni de bidatlerden korusun. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } “Mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar...” ilh. kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bu ayette nefsin gözünü dünyanın arzularından, kalbin gözünü amelleri ve ahiret nimetlerini görmekten, sırrın gözünü derecelerden ve yakınlıklardan, ruhun gözünü Allah Teâlâ’dan başkasına iltifattan ve himmetin gözünü de –Allah Teâlâ’yı tenzih ve ta’zim gayesiyle– kendini Hakk’ı müşahedeye ehil görmekten sakındırmaya yönelik bir emir ile bâtın fercini (mahremini) iki âlemin onda tasarrufta bulunmasından korumaya dair bir emir vardır. Kadınların zinetlerini istisna edilen kimseler dışındakilere göstermemelerine dair emirle ise; sırların zinetiyle bezenmiş kimsenin bunu mahrem olmayanlara açmaması ve yabancılardan gizlemeyenlere [açıklamaması] gerektiğine işaret edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “Aranızdaki bekârları evlendirin...” ilh. kavliyle manevi nikâha işaret edilmiştir ki bu da; kâmil şeyhin, velayet sulbünden ilahi feyzi kabul etme istidadı nutfesini kalp rahmine tevdi etmesidir. Bu istidada Sübhânehu Teâlâ'nın: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zenginleştirir” kavliyle işaret edilmiştir. Sonra Azîz ve Celîl olan [Allah]: { وَلْيَسْتَعْفِفِ } yani hâlihazırda bir şeyh { الَّذِينَ لا يَجِدُونَ } “bulamayanlar”, kalplerinin rahimlerini dünyanın, nefsin hevasının ve şeytanın tasarruflarından korusunlar; { حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ } “tâ ki Allah onları”, kendilerine kâmil bir şeyh nasip etmek yahut Sübhânehu [kendi katından] cezbe-i ilahiyelerinden bir cezbe ile onları mümtaz kılmak suretiyle “zenginleştirinceye kadar” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ } “[Kölelerinizden] mükâtebe isteyenler...” ilh. kavliyle ise; mürid riyazet bağından kurtulmak istediğinde, şayet onda bir hayır –ki o da tevhid, marifet, tevekkül, rıza, kanaat, amelde sıdk ve ahde vefadır– biliniyorsa bu talebine icabet edilmesi ve Allah Teâlâ'nın şeyhe tahsis ettiği mevhibelerden bazısının ona verilmesinin vacip olduğuna işaret edilmiştir. Allah Teâlâ'nın:
وَلا تُكْرِهُوا إلخ إلى أن النفس إذا لم تكن مائلة إلى التصرف في الدنيا لم تكره عليه. ولهم في قوله تعالى: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كلام طويل عريض وفيما قدمنا ما يصح أن يكون من هذا الباب، وذكر أن قوله تعالى: رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ مما يدخل في عمومه أهل الطريقة العلية النقشبندية الذين حصل لهم الذكر القلبي ورسخ في قلوبهم بحيث لا يغفلون عنه سبحانه في حال من الأحوال وهذا وإن ثبت لغيرهم أيضا من أرباب الطرائق فإنما يثبت في النهايات دون المبادي كما يثبت لأهل تلك الطريقة. وفي مكتوبات الإمام الرباني قدس سره ما يغني عن الإطالة في شرح أحوال هؤلاء القوم وبيان منزلتهم في الذكر والحضور بين سائر الأقوام حشرنا الله تعالى وإياهم تحت لواء النبي ﵊، وقيل إن قوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ إشارة لما
وَلا تُكْرِهُوا ilh. kavliyle nefsin dünya tasarruflarına meyli yoksa buna zorlanmaması gerektiğine işaret edilmiştir. Mutasavvıfların Allah Teâlâ'nın: اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ kavli hakkında pek çok uzun uzadıya sözleri vardır; yukarıda zikrettiklerimiz arasında bu kabilden sayılabilecek hususlar geçmiştir. Allah Teâlâ'nın: رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ kavlinin şumûlüne, kendilerinde kalbî zikir hâsıl olup kalplerine yerleşen ve hiçbir durumda Cenâb-ı Hak'tan gafil olmayan Nakşibendiyye-i Aliyye tarikatı ehlinin girdiği zikredilmiştir. Bu durum diğer tarikat ehli için de sabit olsa bile, Nakşibendî tarikatı ehlinde olduğu gibi bidayetlerde değil, ancak nihayet mertebelerinde tahakkuk eder. İmam-ı Rabbânî'nin -sırrı takdis edilsin- Mektûbât'ında bu zatların hallerini şerh etmek ve sair zümreler arasındaki zikir ve huzur derecelerini açıklamak noktasında sözü uzatmaya hacet bırakmayacak izahat mevcuttur; Allah Teâlâ bizi de onları da Peygamber'in aleyhissalâtü vesselâm sancağı altında haşretsin. Denildi ki Cenâb-ı Hakk'ın: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ kavli, şu
ورد في حديث «خلق الله تعالى الخلق في ظلمة ثم رش عليهم من نوره فمن أصابه منه اهتدى ومن أخطأه ضل»
hadiste varit olan hususa bir işarettir: «Allah Teâlâ mahlûkatı bir karanlık içinde yarattı, sonra üzerlerine kendi nurundan serpti; bu nurdan kime isabet ettiyse hidayete erdi, kime de isabet etmediyse saptı.»
والله تعالى الموفق لصالح العمل.
Salih amele muvaffak kılan ancak Allah Teâlâ'dır.
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إلخ استئناف خوطب به النبي ﷺ للإيذان كما في إرشاد العقل السليم بأن الله تعالى قد أفاض عليه أعلى مراتب النور وأجلاها وبين له من أسرار الملك والملكوت أدقها وأخفاها. وقال الطبرسي: هو بيان للآيات التي جعلها نورا والخطاب له ﵊ والمراد به جميع المكلفين والهمزة للتقرير والرؤية هنا بمعنى العلم والظاهر أن إطلاقها عليه حقيقة. وقيل هي حقيقة في الأبصار وإطلاقها على العلم استعارة أو مجاز لعلاقة اللزوم، وأيا ما كان فالمراد ألم تعلم بالوحي أو بالمكاشفة أو بالاستدلال إن الله تعالى ينزهه آنا فآنا في ذاته وصفاته وأفعاله عن كل ما لا يليق بشأنه الجليل من نقص أو خلل تنزيها معنويا تفهمه العقول السليمة جميع من في السموات والأرض من العقلاء وغيرهم كائنا ما كان فإن كل موجود من الموجودات الممكنة مركبا كان أو بسيطا فهو من حيث ذاته ووجوده وأحواله المتجددة له يدل على صانع واجب الوجود متصف بصفات الكمال منزه عن كل ما لا يليق بشأن من شؤونه الجليلة وقد نبه سبحانه على كمال قوة تلك الدلالة وغاية وضوحها حيث عبر عنها بما يخص العقلاء من التسبيح الذي هو أقوى مراتب التنزيه وأظهرها تنزيلا للسان الحال منزلة لسان المقال وتخصيص التنزيه بالذكر مع دلالة ما فيهما على اتصافه تعالى بنعوت الكمال أيضا لما أن مساق الكلام لتقبيح حال الكفرة في إخلالهم بالتنزيه بجعلهم الجمادات شركاء له سبحانه في الألوهية ونسبتهم إياه ﷿ إلى اتخاذ الولد ونحو ذلك مما تعالى الله عنه علوا كبيرا، وإطلاق من على العقلاء وغيرهم بطريق التغليب، ولا يغني عن اعتباره أو اعتبار مجاز مثله إسناد التسبيح المختص بالعقلاء بحسب الظاهر كما توهمه بعض الأجلة، وحمل بعضهم التسبيح على معنى مجازي شامل لتسبيح العقلاء وغيرهم ويسمى عموم المجاز. ورد بأن بعضا من العقلاء وهم الكفرة من الثقلين لا يسبحونه بذلك المعنى قطعا وإنما تسبيحهم ما ذكر من الدلالة التي يشاركهم فيها غير العقلاء أيضا. وفي ذلك من تخطئتهم وتعبيرهم ما فيه، والقول بأن الكفرة يسبحون كالمؤمنين لكن من حيث لا يشعرون كما قال الحلاج: جحودي لك تقديس مما لا يقبله ذوو العقول وحري بأن لا يكون من المقبول، وقال بعضهم: إذا كانت من للتغليب يندرج في عمومها العقلاء المطيعون والعقلاء العاصون وغير العقلاء مطلقا فيحمل التسبيح على معنى مجازي يصح نسبته إلى كل ما ذكر وأي مانع من ذلك وهو كما ترى.
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ilh. ayeti, İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere, Allah Teâlâ'nın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem nurun en yüce ve en aşikâr mertebelerini bahşettiğini, mülk ve melekûtun en dakik ve en gizli sırlarını açıkladığını bildirmek üzere ona yöneltilmiş yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf). Tabersî şöyle demiştir: 'Bu, Allah'ın nur kıldığı ayetlerin beyanıdır; hitap Peygamber'e aleyhissalâtü vesselâm olmakla birlikte murad bütün mükelleflerdir. Hemze takrir (onaylatma) içindir, buradaki rü'yet (görme) ise ilim/bilme anlamındadır; zahir olan bu kelimenin ilim için hakiki manada kullanılmış olmasıdır.' Kimi âlimler ise bunun gözle görmede hakikat, ilim için kullanılmasının ise istiare veya lüzum alakasıyla mecaz olduğunu söylemiştir. Hangisi olursa olsun murad şudur: Vahiy, mükaşefe veya istidlal yoluyla bilmedin mi ki, göklerde ve yerde bulunan akıl sahibi olan veya olmayan bütün varlıklar -ne olursa olsunlar- Allah Teâlâ'yı zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde yüce şanına layık olmayan her türlü noksanlık ve kusurdan anbean selim akılların anlayacağı manevî bir tenzihle tenzih etmektedirler. Zira mümkün varlıklardan ister mürekkep ister basit olsun her bir mevcud, bizzat zâtı, varlığı ve kendisinde yenilenen halleri itibarıyla vâcibü'l-vücûd olan, kemal sıfatlarıyla muttasıf ve yüce şanlarından bir şana layık olmayan her şeyden münezzeh bir Sânie (Yaratıcıya) delalet eder. Cenâb-ı Hak, hâl dilini kâl (söz) dili yerine koyarak tenzihin en kuvvetli ve en açık mertebesi olan akıllılara has tesbih lafzıyla bu delaleti ifade etmek suretiyle, o delaletin kemal derecesindeki gücüne ve son derece açık oluşuna dikkat çekmiştir. Yerde ve gökte olanların Cenâb-ı Hakk'ın kemal sıfatlarıyla muttasıf olduğuna da delalet etmesine rağmen tenzihin özellikle zikredilmesi, kelamın akışının, cemadatı (cansızları) uluhiyette O'na ortak koşarak ve Azîz ve Celîl olan Allah'a çocuk isnat ederek tenzihi ihlal eden kâfirlerin halini çirkin göstermek maksadına matuf olmasından ötürüdür; nitekim Allah bundan yüceler yücesi olarak münezzehtir. 'Men' (مَنْ) edatının akıl sahipleri ve diğerleri için kullanılması tağlîb yoluyladır. Zahire göre akıl sahiplerine mahsus olan tesbihi isnat etmek, bazı seçkin âlimlerin sandığı gibi bu tağlîbi ya da benzeri bir mecazı dikkate almaktan müstağni kılmaz. Bazıları ise tesbihi akıl sahiplerinin ve diğerlerinin tesbihini kapsayan mecazi bir manaya hamletmişlerdir ki buna umumü'l-mecaz denir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Akıl sahiplerinin bir kısmı, yani cin ve insanlardan olan kâfirler, O'nu kesinlikle bu manada tesbih etmezler; onların tesbihi yalnızca akıl sahibi olmayanların da kendileriyle ortak olduğu zikredilen delaletten ibarettir. Bunda ise onların hatalarını ortaya koyma ve onları ayıplama manası vardır. Hallâc'ın 'Seni inkârım Sana bir takdistir' dediği gibi kâfirlerin de hissetmeksizin müminler gibi tesbih ettiklerini söylemek ise akıl sahiplerinin kabul edeceği bir şey değildir ve makbul olmamaya pek layıktır. Bazıları da şöyle demiştir: 'Men' edatı tağlîb için olunca, onun umumuna itaatkâr akıl sahipleri, asi akıl sahipleri ve mutlak olarak akıl sahibi olmayanlar dâhil olur; böylece tesbih zikredilenlerin hepsine nispet edilmesi sahih olan mecazi bir manaya hamledilir, buna ne engel vardır? Bu görüş ise gördüğün gibidir.
واستظهر أبو حيان إبقاء التسبيح على ظاهره وتخصيص من بالعقلاء المطيعين وما ذكر أولا أولى.
Ebû Hayyân tesbihi zahiri üzere bırakmayı ve 'men' lafzını itaatkâr akıl sahiplerine tahsis etmeyi tercih etmiştir; ancak ilk zikredilen görüş daha evladır.
وَالطَّيْرُ بالرفع عطفا على مَنْ وتخصيصها بالذكر عليه مع اندراجها في جملة ما في الأرض لعدم استمرار قرارها فيها واستقلالها بصنع بارع وإنشاء رائع قصد بيان تسبيحها من تلك الجهة لوضوح أنبائها عن كمال قدرة صانعها ولطف تدبير مبدعها حسبما يعرب عنه التقييد بقوله تعالى: صَافَّاتٍ أي تسبيحه الطير أي حال كونها صافات أجنحتها فإن إعطاءه تعالى للأجرام الثقيلة ما يتمكن به من الوقوف في الجو والحركة كيف شاء من الأجنحة والأذناب الخفيفة وإرشادها إلى كيفية استعمالها بالقبض والبسط والتحريك يمينا وشمالا ونحو ذلك حجة واضحة الدلالة على كمال قدرة الصانع المجيد، وغاية حكمة المبدئ المعيد، والعطف على ما استظهره أبو حيان على مَنْ أيضا وقد صرح بذلك، ونقل عن الجمهور أن تسبيحها حقيقي وظاهره أنه على نحو تسبيح العقلاء من الثقلين، ولعل ملتزم ذلك لا يلتزم وجوب كون التسبيح الحقيقي بالألفاظ المألوفة لنا وإلا لا يتسنى القول بأن تسبيحها حقيقي مع هذا الوجوب لفقد الألفاظ المألوفة لنا منها، ويجوز أن يقال: إنه تعالى ألهم الطير تسبيحا مخصوصا يليق
وَالطَّيْرُ kelimesi, مَنْ lafzına atıfla merfudur. Kuşlar yerdeki varlıkların geneline dâhil olmakla birlikte, yeryüzünde sürekli bir kararları bulunmaması, harikulade bir sanat ve göz alıcı bir yaratılışla müstakil kılınmaları sebebiyle özellikle zikredilmiştir; zira صَافَّاتٍ yani 'kanatlarını sıra sıra açıp çırparak' takyidiyle de ifade edildiği üzere, yaratıcılarının kemal-i kudretini ve yaratıcılarının tedbirindeki inceliği açıkça göstermeleri hasebiyle onların bu cihetten tesbihlerini beyan etmek kastedilmiştir. Ağır cisimlere havada durabilme ve hafif kanatlar ile kuyruklar vasıtasıyla dilediği gibi hareket edebilme imkânını Cenâb-ı Hakk'ın bahşetmesi ve onları kanatları kapama, açma, sağa sola hareket ettirme gibi kullanım keyfiyetlerine sevk etmesi, Yüce Yaratıcı'nın kemal-i kudretine ve her şeyi ilk defa yaratan ve tekrar dirilten Allah'ın sonsuz hikmetine apaçık delalet eden kesin bir hüccettir. Ebû Hayyân'ın tercihine göre bu atıf yine مَنْ lafzına yapılmıştır ve o bunu açıkça belirtmiştir. Cumhurdan kuşların tesbihinin hakiki olduğu nakledilmiştir; bunun zahiri, onların tesbihinin cin ve insanlardan olan akıl sahiplerinin tesbihi tarzında olduğudur. Belki de bu görüşü benimseyen kimse hakiki tesbihin bizim alıştığımız lafızlarla olmasının zorunlu olduğunu savunmamaktadır; zira bu zorunluluk kabul edildiğinde, kuşlarda bize alışıldık lafızlar bulunmadığından onların tesbihinin hakiki olduğunu söylemek mümkün olmazdı. Şöyle denilmesi de caizdir: Allah Teâlâ kuşlara kendilerine layık
بها هو غير التسبيح الحالي الذي هو الدلالة السابقة ويقدر فعل رافع لها يراد منه ذلك المعنى الملهم أي ويسبح الطير، وتخصيص تسبيحها بذلك المعنى بالذكر لما أن أصواتها أظهر وجودا وأقرب حملا على التسبيح لكن التقييد بالحال على هذا حاله في الحسن دون حاله على ما سبق.
özel bir tesbih ilham etmiştir ki bu, daha önce geçen delalet anlamındaki hâlî tesbihten farklıdır. Bu durumda onları merfu kılan ve bu ilham edilmiş manayı ifade eden mahzuf bir fiil takdir edilir, yani: 'Kuşlar da tesbih eder.' Kuşların bu manadaki tesbihinin özellikle zikredilmesi ise seslerinin varlık bakımından daha belirgin ve tesbihe hamledilmeye daha yakın olmasındandır; ancak bu takdire göre hâl takyidinin güzelliği önceki takdire nispetle daha aşağıdadır.
وقرأ الأعرج «والطير» بالنصب على أنه مفعول معه، وقرأ الحسن وخارجة عن نافع «والطير صافات» برفعهما على الابتداء والخبرية، والظاهر على هذه القراءة أن قوله تعالى: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ خبر بعد خبر وعلى قراءة الجمهور استئناف جيء به لبيان كمال عراقة كل واحد مما ذكر من الطير وما اندرج في عموم مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ في التنزيه ورسوخ قدمه فيه بتمثيل حاله بحال من يعلم ما يصدر عنه من الأفاعيل فيفعلها عن قصد ونية لا عن اتفاق بلا روية، وقد أدمج سبحانه في تضاعيفه الإشارة إلى أن لكل واحد من الأشياء المذكورة مع ما ذكر من التنزيه حاجة ذاتية إليه تعالى واستفاضة منه ﷿ لما يهمه بلسان استعداده، وتحقيقه أن كل واحد من الموجودات الممكنة في حد ذاته بمعزل عن استحقاق الوجود لكنه مستعد لأن يفيض عليه منه تعالى ما يليق بشأنه من الوجود وما يتبعه من الكمالات ابتداء وبقاء فهو مستفيض منه تعالى على الاستمرار فيفيض عليه في كل آن من فنون الفيوض المتعلقة بذاته وصفاته ما لا يحيط به نطاق البيان بحيث لو انقطع ما بينه وبين العناية الربانية من العلاقة لانعدم بالمرة، وقد عبر عن تلك الاستفاضة المعنوية بالصلاة التي هي الدعاء والابتهال لتكميل التمثيل، وتقديمها على التسبيح في الذكر لتقدمها عليه في الرتبة كذا في إرشاد العقل السليم، والكلام عليه استعارة تمثيلية والمضاف إليه الذي ناب عنه تنوين كُلٌّ ما يشمل المذكور المصرح به والمندرج تحت العموم حتى الجماد وضمير عَلِمَ وكذا ضميرا صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ لكل واحد وإليه ذهب الزجاج.
A'rec, وَالطَّيْرُ lafzını mef'ûlün meah olarak nasb ile okumuştur. Hasan ve Nâfi'den rivayetle Hârice ise her ikisini de mübteda ve haber olmak üzere ref ile «والطير صافات» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre zahir olan, Allah Teâlâ'nın: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ kavlinin haberden sonra gelen ikinci haber olmasıdır. Cumhurun kıraatine göre ise bu cümle, zikredilen kuşlardan ve مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ umumuna dâhil olan varlıklardan her birinin tenzih hususundaki köklü durumunu ve bu konudaki sebatını beyan etmek üzere getirilmiş yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf). Bu da onların hali, kendisinden sadır olan fiilleri bilerek, düşüncesizce tesadüfen değil de kasıt ve niyetle yapan kimsenin haline benzetilerek (temsil yoluyla) yapılmıştır. Cenâb-ı Hak bu ifadenin arasına, zikredilen varlıklardan her birinin zikredilen tenzih ile birlikte Allah Teâlâ'ya zatî bir ihtiyacının bulunduğuna ve istidat diliyle kendisi için önemli olan hususları Azîz ve Celîl olan Allah'tan talep edip feyz aldığına (istifâza) işaret etmiştir. Bunun tahkiki şöyledir: Mümkün varlıklardan her biri kendi zâtı itibarıyla varlığı hak etmekten uzaktır; lâkin başlangıçta ve bekada zâtına layık olan varlığın ve onu takip eden kemalatın Allah Teâlâ tarafından kendisine feyiz olarak akıtılmasına müstaittir. Dolayısıyla o varlık, sürekli olarak Allah Teâlâ'dan feyiz talep etmektedir ve O'nun zâtı ve sıfatlarıyla ilgili envaiçeşit feyizlerden her an açıklamaya sığmayacak derecede feyiz akmaktadır; öyle ki onunla Rabbânî inayet arasındaki irtibat kesilecek olsa büsbütün yok olurdu. Bu manevî feyiz talebi, temsili tamamlamak maksadıyla dua ve yakarış olan salât lafzıyla ifade edilmiş; rütbece daha önce olduğu için de zikirde tesbihten öne alınmıştır; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle denilmiştir. Buna göre kelam temsilî istiaredir; كُلٌّ kelimesindeki tenvinin yerine geçtiği tamlanan (muzâfun ileyh), açıkça zikredileni de umumun altına dâhil olanı da -hatta cemâdâtı (cansızları) bile- içine almaktadır. عَلِمَ fiilinin zamiri de صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ kelimelerindeki iki zamir de bu fertlerden her birine aittir; Zeccâc bu görüşe meyletmiştir.
وزعم بعضهم أنه يكون في عَلِمَ على ذلك استعارة تبعية وقال في بيان ذلك: إنه يشبه دلالة كل واحد من المذكورين على الحق بلسان الحق والمقال وميل كل منهم إلى النفع اختيارا أو طبعا بعلم التسبيح والصلاة فيطلق على كل واحد من تلك الدلالة والميل اسم العلم على سبيل الاستعارة ويشتق منه لفظ علم، ومن له أدنى ذوق لا يرتضيه، وجوز أيضا أن يكون الصلاة مجازا عن الميل والتسبيح مجازا عن الدلالة ومع هذا قيل إنه وإن صح غير مناسب للتمثيل، وزعم بعض أن الأولى أن يجعل المضاف إليه غير شامل للجماد وليس بذاك، وجوز أن يكون ضميرا صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ لله تعالى على أن الإضافة للمفعول، وجوز أن يكون لكل واحد مما في السموات والأرض ويكون ضمير عَلِمَ لله ﷿، وقال غير واحد: يجوز أن لا يكون هناك استعارة والعلم على حقيقته ويراد به مطلق الإدراك ويراد بما ناب عنه التنوين أنواع الطير أو أفرادها وبالصلاة والتسبيح ما ألهمه الله ﷿ كل واحد من الدعاء والتسبيح المخصوصين به، ولا بعد في هذا الإلهام فقد ألهم سبحانه كل نوع من أنواع الحيوانات علوما دقيقة لا يكاد يهتدي إليها جهابذة العقلاء وهذا مما لا سبيل إلى إنكاره أصلا كيف لا وأن القنفذ مع كونه أبعد الحيوانات من الإدراك قالوا: إنه يحس بالشمال والجنوب قبل هبوبهما فيغير المدخل إلى جحره، والجملة على هذا لبيان كمال الرسوخ في الأمرين وأن صدورهما عن الطير ليس بطريق الاتفاق بلا روية بل عن علم وإتقان نظير ما مر لكن لا على سبيل التمثيل، وقدر فعل رافع للطير عليه أي ويسبح الطير كما تقدم ولم تجعل معطوفة على مَنْ مرفوعة برافعها قيل لأنه يؤدي إلى أن يراد بالتسبيح الدال عليه الفعل المذكور معنى مجازي شامل للتسبيح المقالي والحالي من العقلاء وغيرهم، وقد تقدم ما فيه، وجوز جعل ما ناب عنه التنوين ما يشمل الطير وغيره من المندرج في العموم السابق، وفيه أن مما اندرج في العموم الجماد ولا ينسب إليه العلم وإن كان بمعنى مطلق الإدراك والتزم أن له علما وأنه
Bazıları bu durumda عَلِمَ lafzında tebeî istiare olacağını ileri sürmüş ve bunu açıklarken şöyle demiştir: Zikredilenlerin her birinin hak ve makal diliyle Hakk'a delalet etmesi ve her birinin ihtiyarî veya fıtrî olarak faydaya meyletmesi tesbih ve salâtı bilmeye benzetilmiştir; böylece bu delalet ve meylin her birine istiare yoluyla ilim ismi verilmiş ve ondan 'alime' lafzı türetilmiştir. Ancak en ufak bir zevk-i selîm sahibi olan kimse bile bundan hoşnut olmaz. Salâtın meyil için, tesbihin ise delalet için mecaz olması da caiz görülmüştür; bununla birlikte sahih olsa dahi temsile uygun düşmediği söylenmiştir. Kimi âlimler tamlananın cemâdâtı (cansızları) kapsamayacak şekilde kılınmasının daha evla olduğunu iddia etmişse de bu pek isabetli değildir. صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ kelimelerindeki iki zamirin, izafetin mef'ûle olması kuralınca Allah Teâlâ'ya ait olması caiz görüldüğü gibi, göklerde ve yerde bulunan her bir varlığa ait olup عَلِمَ fiilinin zamirinin ise Azîz ve Celîl olan Allah'a dönmesi de caiz görülmüştür. Birden çok âlim şöyle demiştir: Orada istiare bulunmaması, ilmin hakiki manasında olup mutlak idraki ifade etmesi, tenvinin yerine geçtiği şeyin kuşların nevileri veya fertleri olması, salât ve tesbih ile de Azîz ve Celîl olan Allah'ın o varlıklardan her birine ilham ettiği kendilerine mahsus dua ve tesbihin kastedilmesi de caizdir. Bu ilhamda hiçbir uzaklık yoktur; zira Cenâb-ı Hak her bir hayvan türüne en dahi akıl sahiplerinin bile akıl erdiremeyeceği dakik ilimler ilham etmiştir. Bunu inkâr etmeye asla bir yol yoktur; nitekim kirpi idrakten en uzak hayvanlardan biri olmasına rağmen âlimlerin dediğine göre kuzey ve güney rüzgârlarını esmeden önce hisseder ve yuvasının girişini değiştirir. Bu takdire göre cümle, her iki husustaki tam kökleşmişliği ve bunların kuşlardan düşüncesizce bir tesadüf eseri olarak değil, ilim ve itkanla sadır olduğunu beyan etmek içindir; yukarıda geçene benzer ancak temsil yoluyla değildir. Kuşlar kelimesini merfu kılan bir fiil takdir edilmiştir, yani önceden geçtiği gibi 've yusebbihu't-tayru' (kuşlar da tesbih eder) şeklindedir; مَنْ kelimesine atfedilip onu merfu kılan amille merfu kılınmamıştır; çünkü bunun zikredilen fiilin delalet ettiği tesbih ile akıl sahiplerinin ve diğerlerinin sözlü ve hâlî tesbihini kapsayan mecazi bir mananın kastedilmesine yol açacağı söylenmiştir; buna dair itirazlar önceden geçmişti. Tenvinin yerine geçtiği şeyin kuşları ve önceki umumun altına dâhil olan diğer varlıkları kapsayacak şekilde kılınması da caiz görülmüştür. Ancak buna karşı şu itiraz yapılmıştır: Umumun altına cemadat da girmektedir ve mutlak idrak manasında olsa bile cemadata ilim isnat edilemez. Cemadatın bir ilmi olduğunu ve
سبحانه ألهمه صلاة وتسبيحا لائقين به مما لا يرتضيه كثير من الناس، وقد تقدم لك ما يتعلق بهذا المقام في سورة الإسراء فتذكر.
Allah Teâlâ'nın ona kendine layık bir salât ve tesbih ilham ettiğini benimsemek ise pek çok insanın razı olmayacağı bir husustur. Bu makamla ilgili açıklamalar sana İsrâ Suresi'nde geçmişti, hatırla.
وجوز بعضهم على تقدير حمل العلم على المعنى الحقيقي أن يكون عطف التسبيح على الصلاة من عطف التفسير، وأنت تعلم أنه إذا قبل ذلك على ذلك التقدير فما المانع من قبوله على التقدير السابق من جعل الاستعارة تمثيلية، نعم يفوت حينئذ الإدماج الذي أشير إليه فيما مر وهو ليس بمانع، والحق أن احتمال التفسير بعيد ولا داعي إلى ارتكابه بل يفوت عليه ما يفوت كما لا يخفى، وقوله تعالى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ أي بالذي يفعلونه اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله، و (ما) إما عبارة عن الدلالة الشاملة لجميع الموجودات من العقلاء وغيرهم والتعبير عنها بالفعل مسندا إلى ضمير العقلاء لما أشرنا إليه أول الكلام، وأما عبارة عنها وعن التسبيح الخاص بالطير معا أو عن تسبيح الطير فقط فالفعل على حقيقته وإسناده إلى ضمير العقلاء لما مر، والاعتراض حينئذ مقرر لتسبيح الطير فقط وعلى الأولين لتسبيح الكل، وإما عبارة عن الأعم من الصلاة والتسبيح وغيرهما من الأفعال الصادرة عمن في السموات والأرض والأحوال العارضة له والاعتراض حينئذ مقرر لمضمون كُلٌّ قَدْ عَلِمَ أي الله تعالى صلاته وتسبيحه، وأمر التعبير بالفعل والإسناد إلى ضمير العقلاء لا يخفى، ولتعدد الأوجه فيما مر تعددت الاحتمالات هنا فتأمل ولا تغفل.
Bazıları, ilmin hakiki manasına hamledilmesi takdirinde tesbihin salâta atfedilmesinin tefsirî atıf kabilinden olmasını caiz görmüşlerdir. Bilirsin ki, bu takdirde bu caiz görülüyorsa, önceki istiarenin temsilî kılınması takdirinde bunu kabul etmeye ne engel olabilir? Evet, o takdirde daha önce işaret edilen mezcedilmiş mana (idmâc) elden gider; fakat bu bir engel teşkil etmez. Doğrusu tefsir ihtimali uzaktır ve buna başvurmaya bir gerek yoktur; bilakis gizli olmadığı üzere bunu yapmakla bazı manalar zayi olur. Allah Teâlâ'nın: وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ yani 'onların yaptıklarını pek iyi bilir' kavli, kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren bir fezleke-i itirâziyyedir (ara cümle). 'Mâ' (ما) lafzı ya akıl sahibi olsun veya olmasın bütün varlıkları kapsayan delaletten ibarettir ve bunun fiil olarak ifade edilip akıllılara ait zamire isnat edilmesi kelamın başında işaret ettiğimiz husustan ötürüdür; ya hem o delaletten hem de kuşlara has tesbihten birlikte ibarettir yahut yalnızca kuşların tesbihinden ibarettir ki bu durumda fiil hakiki manasındadır ve akıllılara ait zamire isnadı zikredilen sebeptendir; bu takdirde itiraz cümlesi yalnızca kuşların tesbihini pekiştirici olur, ilk iki ihtimale göre ise hepsinin tesbihini pekiştiricidir; ya da göklerde ve yerde bulunanlardan sadır olan salât, tesbih ve diğer fiiller ile onlara arız olan hallerden daha genel bir manadan ibarettir; bu durumda itiraz cümlesi كُلٌّ قَدْ عَلِمَ yani 'Allah Teâlâ onun salâtını ve tesbihini bilmiştir' ifadesinin mazmununu teyit eder. Fiil ile ifade edilmesi ve akıl sahiplerinin zamirine isnat edilmesi meselesi ise gizli değildir. Daha önce geçen vecihlerin çokluğundan ötürü burada da ihtimaller çoğalmıştır; iyi düşün ve gafil olma.
وقرأ الحسن وعيسى وسلام وهارون عن أبي عمرو «تفعلون» بتاء الخطاب، وفيه كما قيل وعيد وتخويف ولعل الظاهر أن الخطاب فيه للكفرة، وربما يجوز أن يكون ضمير الجمع على قراءة الجمهور لهم أيضا على أن المراد بالجملة تخويفهم لإعراضهم عن تسبيحه تعالى بعد أن أخبر سبحانه عمن أخبر بأنه قد علم صلاته وتسبيحه، وهذا وإن كان بعيدا إلا أن في القراءة المذكورة نوع تأييد له وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لا لغيره تعالى استقلالا أو اشتراكا لأنه سبحانه الخالق لهما ولما فيهما من الذوات والصفات وهو المتصرف في جميعها إيجادا وإعداما إبداء وإعادة، وقوله تعالى: وَإِلَى اللَّهِ أي إليه ﷿ خاصة لا إلى غيره أصلا الْمَصِيرُ أي رجوع الكل بالفناء والبعث بيان لاختصاص الملك به تعالى في المنتهى إثر بيان اختصاصه به تعالى في المبتدأ، وقيل: إن الجملة لبيان أن ما يرى من ظهور بعض الآثار على أيدي المخلوقات لا ينافي الحصر السابق بإفادة أن الانتهاء إليه تعالى لا إلى غيره ويكفي ذلك في الحصر ولعل الأول أولى، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لتربية المهابة والإشعار بعلة الحكم، وقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً إلخ كالتأكيد لما قبله والتنوير والإزجاء له سوق الشيء برفق وسهولة، وقيل: سوق الثقيل برفق وغلب على ما ذكر بعض الأجلة في سوق شيء يسير أو غير معتد به، ومنه البضاعة المزجاة أي المسوقة شيئا بعد شيء على قلة وضعف، وقيل: أي التي تزجى أي تدفع للرغبة عنها، وفي التعبير بيزجي على ما ذكر إيماء إلى أن السحاب بالنسبة إلى قدرته تعالى مما لا يعتد به، وهو اسم جنس جمعي واحده سحابه، والمعنى كما في البحر يسوق سحابة إلى سحابة ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ بأن يوصل سحابة بسحابة، وقال غير واحد:
Hasan, Îsâ, Sellâm ve Ebû Amr'dan rivayetle Hârûn, muhatap 'tâ'sı ile «تفعلون» şeklinde okumuşlardır. Denildiği gibi bunda bir tehdit ve korkutma vardır; zahir olan hitabın kâfirlere yönelik olmasıdır. Belki de cumhurun kıraatindeki çoğul zamirinin de kâfirlere ait olması caizdir; bu durumda cümlenin muradı, Allah Teâlâ salât ve tesbihini bildiğini haber verdiği kimseleri bildirdikten sonra O'nun tesbihinden yüz çevirmelerinden ötürü kâfirleri korkutmaktır. Bu görüş uzak olsa da zikredilen kıraatte bunu destekleyen bir yön vardır. وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ Göklerin ve yerin mülkü müstakil veya ortak olarak başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya aittir; zira O, gökleri, yeri ve ikisindeki zat ve sıfatları yaratan Zât'tır; var ederek, yok ederek, ilk defa var edip tekrar iade ederek hepsinde tasarrufta bulunan yalnız O'dur. Cenâb-ı Hakk'ın: وَإِلَى اللَّهِ yani başkasına değil yalnızca Azîz ve Celîl olan O'na الْمَصِيرُ yani yok oluş ve yeniden dirilişle hepsinin dönüşü O'nadır kavli, mülkün başlangıçta Allah Teâlâ'ya mahsus olduğunun beyan edilmesinin ardından, nihayette de O'na mahsus olduğunun beyanıdır. Şöyle de denilmiştir: Bu cümle, mahlûkatın eliyle bazı eserlerin zuhur ettiğinin görülmesinin, nihayetin başkasına değil ancak Allah Teâlâ'ya varacağını ifade ederek önceki hasr (sınırlandırma) manasına aykırı olmadığını beyan etmek içindir ve bu da hasr için yeterlidir; fakat birinci görüş daha evladır. Zamir makamında lafza-i celâlin zahir kılınması mehâbeti artırmak ve hükmün illetini ihsas ettirmek içindir. Allah Teâlâ'nın: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ilh. kavli ise öncesini tekit ve aydınlatma kabilindendir. 'İzcâ' (إزجاء), bir şeyi yumuşaklıkla ve kolaylıkla sevk etmektir. Ağır bir şeyi yumuşaklıkla sevk etmek olduğu da söylenmiştir; bazı seçkin âlimlerin zikrettiğine göre ise az veya önemsiz bir şeyi sevk etmek manasında galip olarak kullanılır; nitekim 'el-bizâatü'l-müzcât' (az miktardaki sermaye), azlık ve zayıflığıyla parça parça sevk edilen mal demektir. Rağbet edilmediği için itilen mal olduğu da söylenmiştir. Zikredilen manaya göre 'yüzcî' (يُزْجِي) tabirinin kullanılması, bulutun Allah Teâlâ'nın kudretine nispetle hesaba katılmayacak kadar basit olduğuna bir işarettir. Bulut (سحاب) cins ismi olup tekili 'sehâbe'dir (سحابة). el-Bahr'da belirtildiği üzere mana şöyledir: Bulutu buluta doğru sevk eder; ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ sonra bir bulutu diğer buluta ekleyerek aralarını birleştirir. Birden çok âlim şöyle demiştir:
السحاب واحد كالعماء والمراد يؤلف بين أجزائه وقطعه وهذا لأن بين لا تضاف لغير متعدد وبهذا التأويل يحصل التعدد كما قيل به في قوله: بين الدخول فحومل، واستغنى بعضهم عنه بجعل السحاب اسم جنس جمعي على ما سمعت.
Bulut (sehâb) kelimesi 'amâ' (yoğun bulut) gibi tekildir; murad ise onun cüzlerini ve parçalarını birleştirmesidir; zira 'beyne' (بين) lafzı birden fazla olmayan şeye izafe edilmez. İmruülkays'ın 'beyne'd-Dahûli fe-Havmel' şiirinde söylendiği gibi, bu tevil sayesinde çokluk hâsıl olur. Kimi âlimler ise bulutun duyduğun üzere ism-i cins-i cem'î kılınmasıyla bu tevile gerek duymamışlardır.
وقرأ ورش عن نافع «يولف» غير مهموز ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً أي متراكما بعضه فوق بعض فَتَرَى الْوَدْقَ أي المطر شديدا كان أو ضعيفا إثر تراكمه وتكاثفه، وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي بجيلة عن أبيه أنه فسر الودق بالبرق
Verş Nâfi'den hemzesiz olarak «يولف» şeklinde okumuştur. ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً Sonra onu üst üste yığılmış kat kat bir hale getirir. فَتَرَى الْوَدْقَ Ardından onun üst üste yığılması ve yoğunlaşmasının peşi sıra -ister şiddetli ister zayıf olsun- yağmuru görürsün. İbn Ebî Hâtim, Ebû Büceyle vasıtasıyla babasından 'el-vedk' kelimesini şimşek olarak tefsir ettiğini rivayet etmiştir;
ولم نره لغيره والذي رأيناه في معظم التفاسير وكتب اللغة أنه المطر يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ أي من فتوقه ومخارجه التي حدثت بالتراكم والانعصار وهو جمع خلل كجبال وجبل، وقيل: هو مفرد كحجاب وحجاز، وأيد بقراءة ابن عباس وابن مسعود وابن زيد والضحاك ومعاذ العنبري عن أبي عمرو والزعفراني من «خلله» والمراد حينئذ الجنس، والجملة في موضع الحال من الْوَدْقَ لأن الرؤية بصرية، وفي تعقيب الجعل المذكور برؤيته خارجا لا بخروجه من المبالغة في سرعة الخروج على طريقة قوله تعالى: فقلنا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشعراء: ٦٣] ومن الاعتناء بتقرير الرؤية ما لا يخفى وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ أي من السحاب فإن كل ما علاك سماء، وكأن العدول عنه إلى السماء للإيماء إلى أن للسمو مدخلا فيما ينزل بناء على المشهور في سبب تكون البرد، وجوز أن يراد بها جهة العلو وللإيماء المذكور ذكرت مع التنزيل مِنْ جِبالٍ أي من قطع عظام تشبه الجبال في العظم على التشبيه البليغ كما في قوله تعالى: حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً [الكهف: ٩٦] والمراد بها قطع السحاب، ومن الغريب الذي لا تساعده اللغة كما في الدرر والغرر الرضوية قول الأصبهاني: إن الجبال ما جبله الله تعالى أي خلقه من البرد فِيها أي في السماء، والجار والمجرور في موضع الصفة لجبال، وقوله تعالى: مِنْ بَرَدٍ وهو معروف، وسمي بردا لأنه يبرد وجه الأرض أي يقشره من بردت الشيء بالمبرد مفعول يُنَزِّلُ على أن من تبعيضية، وقيل: زائدة على رأي الأخفش والأوليان لابتداء الغاية، والجار والمجرور الثاني بدل من الأول بدل اشتمال أو بعض أي ينزل مبتدأ من السماء من جبال كائنة فيها بعض برد أو بردا.
fakat bunu ondan başkasından görmedik; tefsirlerin çoğunda ve lügat kitaplarında gördüğümüz ise onun yağmur olduğudur. يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ Yani üst üste yığılma ve sıkışmayla meydana gelen yarıklarından ve çıkış yerlerinden çıkar. Bu kelime, 'cibal' ve 'cebel' gibi 'halel'in çoğuludur. 'Hicab' ve 'hicaz' gibi tekil olduğu da söylenmiştir; İbn Abbas, İbn Mes'ûd, İbn Zeyd, Dahhâk, Ebû Amr'dan rivayetle Muâz el-Anberî ve Za'ferânî'nin «من خلله» şeklindeki kıraati de bunu destekler; bu durumda cins kastedilmiştir. Cümle الْوَدْقَ kelimesinden hâl makamındadır, çünkü görme fiili gözle görmedir. Zikredilen kılma fiilinin ardından yağmurun çıkışının değil de bizzat dışarı çıkarken görülmesinin getirilmesinde, Allah Teâlâ'nın: فقلنا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [Şuarâ: 63] kavlinin üslubunca çıkışın süratini ifade etmede aşırı bir mübalağa ve görme olayını pekiştirmeye yönelik gizli olmayan büyük bir ihtimam vardır. وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ Yani buluttan indirir; zira seni kuşatıp üstünde olan her şey semadır. Bulut lafzı yerine sema lafzına dönülmesi, dolu oluşumunun meşhur sebebine binaen inen şeyde yüksekliğin bir tesirinin olduğuna işaret etmek içindir sanki. Semadan yüksek cihetinin kastedilmesi de caizdir; zikredilen işaretten dolayı indirme fiiliyle birlikte anılmıştır. مِنْ جِبالٍ Yani Allah Teâlâ'nın: حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً [Kehf: 96] kavlinde olduğu gibi beliğ bir teşbih yoluyla büyüklükte dağlara benzeyen devasa kütlelerden indirir ki bunlarla bulut parçaları kastedilmektedir. ed-Dürer ve'l-Gurerü'r-Radaviyye'de belirtildiği üzere lügatin desteklemediği garip izahlardan biri İsfehânî'nin şu sözüdür: 'Cibâl, Allah Teâlâ'nın yarattığı (cebelehu), yani doludan yarattığı şeylerdir.' فِيها Yani gökteki; bu car ve mecrur 'cibâl' kelimesinin sıfatı makamındadır. Allah Teâlâ'nın: مِنْ بَرَدٍ kavlindeki 'bered' (dolu) ise malumdur; bir şeyi törpüyle törpülemek anlamındaki 'beradtü'ş-şey'e bi'l-mibred' ifadesinden hareketle yeryüzünü törpüleyip soyduğu için 'bered' tesmiye edilmiştir; bu kelime 'min' harfinin teb'îziyye (kısmîlik) olması üzere يُنَزِّلُ fiilinin mef'ûlüdür. Ahfeş'in görüşüne göre ise 'min' zaiddir; ilk iki 'min' harfi ise gayenin başlangıcı içindir. İkinci car ve mecrur ise birincisinden iştimal veya ba'z bedelidir; yani 'gökten, onda bulunan dağlardan bir miktar dolu veya dolu indirir.'
وزعم الحوفي أن من الثانية للتبعيض كالثالثة مع قوله بالبدلية وهو خطأ ظاهر، وقيل: من الأولى ابتدائية والثانية للتبعيض واقعة موقع المفعول، وقيل: زائدة على رأي الأخفش أيضا والثالثة للبيان أي ينزل مبتدأ من السماء بعض جبال أو جبالا كائنة فيها التي هي برد فالمنزل برد، عن الأخفش أن مِنْ الثانية ومن الثالثة زائدتان وكل من المجرورين في محل نصب أما الأول فعلى المفعولية لينزل وأما الثاني فعلى البدلية منه أي ينزل من السماء جبالا لا بردا ومآله ينزل من السماء بردا.
Havfî, bedel olduğunu söylemekle birlikte ikinci 'min' harfinin de üçüncü gibi teb'îz için olduğunu iddia etmiştir ki bu açık bir hatadır. Birinci 'min' harfinin ibtidâiyye, ikincisinin mef'ûl makamına geçmiş teb'îziyye olduğu da söylenmiştir. Yine Ahfeş'in görüşüne göre ikincisinin de zaid, üçüncüsünün beyan için olduğu söylenmiştir; yani semadan başlayarak onda bulunan dağlardan bir kısmını veya dağları indirir ki o da doludur; dolayısıyla indirilen şey doludur. Ahfeş'ten ikinci ve üçüncü 'min' harflerinin zaid olduğu, iki mecrurdan her birinin nasb mahallinde bulunduğu rivayet edilmiştir; birincisi 'yünezzilü' fiilinin mef'ûlü, ikincisi ise ondan bedeldir; yani semadan dolu değil dağlar indirir, bunun varacağı mana ise semadan dolu indirir demektir.
وقال الفراء: هما زائدتان إلا أن المجرور بأولاهما في موضع نصب على المفعولية والمجرور بثانيتهما في موضع رفع إما على أنه مبتدأ وفِيها خبره والضمير من فِيها للجبال أي ينزل من السماء جبالا في تلك الجبال برد لا شيء آخر من حصى وغيره، وإما على أنه فاعل فِيها لأنه قد اعتمد على الموصوف أعني الجبال وضمير راجع إليها أيضا. والمراد بالجبال على غير ما قول الكثرة مجازا وقد جاء استعمالها فيها كذلك في قول ابن مقبل:
Ferrâ şöyle demiştir: 'Bu iki edat zaiddir; ancak birincisiyle mecrur olan lafız mef'ûliyet üzere nasb mahallinde, ikincisiyle mecrur olan lafız ise ya mübteda olup فِيها ifadesi onun haberi ve فِيها'daki zamir dağlara ait olmak üzere ref mahallindedir -yani gökten dağlar indirir ki o dağlarda çakıl taşı vb. başka bir şey değil, dolu vardır-; ya da sıfata -yani dağlara- dayandığı için فِيها ifadesinin faili olup zamir yine dağlara dönmektedir.' Çoğu görüşe göre 'cibâl' (dağlar) kelimesinden murad mecaz yoluyla çokluktur; İbn Mukbil'in şu beytinde olduğu gibi bu kelimenin bu manada kullanımı vaki olmuştur:
إذا مت عن ذكر القوافي فلن ترى ... لها شاعرا مني أطلب وأشعرا
Kafiyeleri anmaktan yana öldüğümde, benim kadar şiir arayan ve benden daha şair bir kimseyi asla göremezsin;
وأكثر بيتا شاعر ضربت له ... بطون جبال الشعر حتى تيسرا
Nice şairler vardır ki, şiirin ulu dağları kendisi için yarılıp boyun eğinceye kadar beytini çoğaltmıştır.
ويقال: عنده جبل من ذهب وجبل من علم، وعن مجاهد والكلبي وأكثر المفسرين أن المراد بالسماء المظلة وبالجبال حقيقتها قالوا: إن الله تعالى خلق في السماء جبالا من برد كما خلق في الأرض جبالا من حجر وليس في العقل ما ينفيه من قاطع فيجوز إبقاء الآية على ظاهرها كما قيل، والمشهور بين أهل الحكمة أن انبعاث قوى السماويات وأشعتها قد يوجب تصعيد أجسام لطيفة مرتفعة عن الماء ممتزجة مع الهواء وهي التي سمي بخارا ولثقله بالنسبة إلى الدخان لرطوبته ويبس الدخان يقف في حيز الهواء بحيث لا يكون واصلا إليه الحرارة الكائنة من الشعاع المنعكس عن جرم الأرض ويكون متباعدا عن المتسخن بحرارة النار فيبقى في الطبقة الباردة من الهواء فيبرد ويتكاثف
Nitekim 'Onun katında bir dağ kadar altın ve bir dağ kadar ilim vardır' denilir. Mücâhid, Kelbî ve müfessirlerin çoğundan semadan muradın gökkubbe, dağlardan muradın ise hakiki dağlar olduğu rivayet edilmiştir; şöyle demişlerdir: 'Allah Teâlâ yeryüzünde taştan dağlar yarattığı gibi gökte de doludan dağlar yaratmıştır.' Akılda bunu kesin olarak nefyedecek bir delil yoktur; binaenaleyh denildiği üzere ayeti zahiri üzere bırakmak caizdir. Hikmet ehli arasında meşhur olan görüşe göre semavi güçlerin ve ışınlarının intişarı, sudan yükselen ve havayla karışan latif cisimlerin yukarı çıkmasını intaç eder ki buna buhar denir. Dumanın kuruluğuna mukabil nemli oluşundan dolayı dumana nispetle ağır olduğu için yer küresinden yansıyan ışınlardan hâsıl olan hararetin kendisine ulaşamayacağı ve ateşin sıcaklığıyla ısınan kısımdan uzak kalacağı hava tabakasında durur; böylece havanın soğuk tabakasında kalarak soğur ve yoğunlaşır.
بالتصاعد شيئا فشيئا فيرتكم منه سحاب فيقطر مطرا إما كله أو بعضه ويتفرق بعضه لبقائه على صورته الهوائية واستحالة ما قطر إلى صورته المائية فإن طالت مسافتها اتصلت فكانت قطراتها أكبر وإن اشتد البرد عليها صارت بردا أو نزلت ثلجا وامتنع تصاعد البخار عند ذلك فيبرد وجه الأرض مع برد الجو فيكون من ذلك البرد القوي فإن صادف ريحا اشتد البرد لإزالتها البخار الأرضي وإن لم يصادف ريحا أذاب البخار الثلج وسخن وجه الأرض، وذكروا أنه كلما طالت المسافة حتى اتصلت وكبرت القطرات وصادف البرد كان البرد أكبر مقدارا وقد ينعقد المطر بردا داخل السحاب ثم ينزل وذلك في الربيع عند ما يصيبه سخونة من خارجه فتبطن البرودة في داخله عند انحلاله قطرات فيجمد وقد يكون البخار أكثر تكاثفا فلا يقوى على الارتفاع ويبرد بسرعة بما يوافيه من برد الليل لعدم الشعاع، وليس بحيث يصير سحابا فيكون منه الظل وقد يجمد في الأعالي قبل تراكمه فيكون منه الصقيع وقد يتكاثف الهواء لإفراط البرد فينعقد سحابا ويمطر بحاله، والحق أن كل ذلك مستندا إلى إرادة الله ﷿ ومشيئته سبحانه المبنية على الحكم والمصالح والأسباب التي ذكرت عادية ولا أرى بأسا بالقول بذلك وباعتبار أن أول الأسباب القوى السماوية وأشعتها صح أن يقال: إن الإنزال مبتدأ من السماء على ما أشار إليه العلامة البيضاوي في الكلام على سورة البقرة، وحمل الآية على ما يوافق المشهورة لا يخل بجزالتها بل هي عليه أجزل وعن شكوك العوام أبعد لا سيما أهل الجبال الذين قد يمطرون وينزل على أرضهم البرد وهم فوق الجبال في الشمس فَيُصِيبُ بِهِ أي بما ينزل من البرد مَنْ يَشاءُ أي يصيبه فيناله ما يناله من ضرر في ماله ونفسه وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ أن يصرفه عنه فينجو من غائلته، ورجوع الضميرين إلى البرد هو الظاهر.
Gittikçe yükselerek yoğunlaşır, bundan bir bulut yığılır ve tamamı veya bir kısmı yağmur halinde damlar; bir kısmı ise hava suretinde kalması ve damlayan kısmın su suretine dönüşmesi sebebiyle dağılır. Şayet mesafesi uzarsa damlalar birleşir ve daha büyük olur; eğer üzerindeki soğuk şiddetlenirse doluya dönüşür yahut kar olarak iner. Bu esnada buharın yükselmesi engellenir; böylece havanın soğukluğuyla birlikte yerin yüzü de soğur ve bundan şiddetli bir ayaz meydana gelir. Şayet bir rüzgâra rastlarsa, yerdeki buharı giderdiği için soğuk şiddetlenir; eğer bir rüzgâra rastlamazsa buhar karları eritir ve yerin yüzünü ısıtır. Zikretmişlerdir ki, mesafe uzayıp damlalar birleşip büyüdükçe ve soğuğa rastladıkça dolunun hacmi daha büyük olur. Kimi zaman yağmur bulutun içinde donarak doluya dönüşür ve ardından iner; bu da ilkbaharda dışından bir sıcaklık isabet ettiğinde damlalar halinde çözülürken iç kısmına soğuğun çekilmesiyle meydana gelir ve donar. Kimi zaman buhar daha yoğun olur, yükselmeye güç yetiremez ve ışınların bulunmayışından ötürü gecenin soğuğunun kendisine ulaşmasıyla süratle soğur; bulut haline gelecek düzeyde olmayıp ondan sis/gölge hâsıl olur; kimi zaman da üst kısımlarda yoğunlaşmadan önce donar ve ondan kırağı meydana gelir. Kimi zaman da aşırı soğuktan dolayı hava yoğunlaşır, bulut haline gelip olduğu gibi yağmur bırakır. Doğrusu bütün bunlar, hikmetlere ve maslahatlara dayanan Azîz ve Celîl olan Allah'ın irade ve meşietine isnat edilir; zikredilen sebepler ise âdî (zahiri) sebeplerdir, bunu söylemekte bir beis görmüyorum. İlk sebeplerin semavi güçler ve onların ışınları olduğu dikkate alındığında, Allâme Beyzâvî'nin Bakara Suresi'ndeki izahında işaret ettiği üzere indirmenin semadan başladığını söylemek sahih olur. Ayeti meşhur görüşe muvafık şekilde hamletmek onun fesahat ve cezaletine halel getirmez, bilakis buna göre daha vecizdir ve özellikle dağların tepesinde güneşin altında dururken üzerlerine yağmur yağan ve topraklarına dolu inen dağ sakinleri başta olmak üzere avamın şüphelerinden daha uzaktır. فَيُصِيبُ بِهِ Yani inen o dolu ile vurur مَنْ يَشاءُ dilediği kimseyi; yani onu vurur da o kimseye malında ve nefsinde isabet edecek zarar isabet eder. وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ Onu kendisinden uzaklaştırmayı dilediği kimseden de savar; böylece o kimse onun felaketinden kurtulur. İki zamirin de doluya dönmesi zahir olandır.
وفي البحر يحتمل رجوعهما إلى الْوَدْقَ والبرد وجرى فيهما مجرى اسم الإشارة كأنه قيل فيصيب بذلك ويصرف ذلك والمطر أغلب في الإصابة والصرف وأبلغ في المنفعة والامتنان اهـ وفيه بعد ومنع ظاهر.
el-Bahr'da iki zamirin de yağmura ve doluya dönmesi ihtimali zikredilmiş ve sanki 'bununla vurur ve bunu savar' denilmiş gibi ikisi hakkında işaret ismi makamında cari olduğu belirtilmiştir; yağmur isabet etme ve savulma yönünden daha galip, fayda ve minnet yönünden ise daha beliğdir [söz bitti]. Bunda ise açık bir uzaklık ve kabul edilemezlik vardır.
يَكادُ سَنا بَرْقِهِ أي ضوء برق السحاب الموصوف بما مر من الإزجاء والتأليف وغيرهما، وإضافة البرق إليه قبل الإخبار بوجوده فيه للإيذان بظهور أمره واستغنائه على التصريح به وعلى ما سمعت عن أبي بجيلة لا يحتاج إلى هذا ورجوع الضمير إلى البرد أي برق البرد الذي يكون معه ليس بشيء، وتقدم الكلام في حقيقة البرق فتذكر.
يَكادُ سَنا بَرْقِهِ Yani sevk edilme, birleştirilme ve diğer vasıflarla nitelenen o bulutun şimşeğinin parıltısı. Şimşeğin varlığı haber verilmeden önce ona izafe edilmesi, durumunun aşikâr olduğunu ve açıkça zikredilmeye ihtiyaç bırakmadığını bildirmek içindir. Ebû Büceyle'den duyduğun nakle göre ise buna gerek kalmaz. Zamirin doluya dönmesi -yani beraberinde bulunan dolunun şimşeği denmesi- ise bir şey ifade etmez. Şimşeğin hakikatine dair kelam daha önce geçmişti, hatırla.
وقرأ طلحة بن مصرف «سناء» ممدودا «برقه» بضم الباء وفتح الراء جمع برقة بضم الباء وهي المقدار من البرق كالغرفة. واللقمة، وعنه أيضا أنه قرأ «برقه» بضم الباء والراء أتبع حركة الراء لحركة الباء كما قيل نظيره في ظُلُماتٌ والسناء ممدودا بمعنى العلو وارتفاع الشأن، وهو هنا كناية عن قوة الضوء، وقرىء «يكاد سنا» بإدغام الدال في السين يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ أي يخطفها من فرط الإضاءة وسرعة ورودها وفي إطلاق الأبصار مزيد تهويل لأمره وبيان لشدة تأثيره فيها كأنه يكاد يذهب بها ولو عند الإغماض وهذا من أقوى الدلائل على كمال القدرة من حيث إنه توليد للضد من الضد.
Talha b. Musarrif med ile «سناء» ve 'bâ'nın zammesi ve 'râ'nın fethasıyla 'bürka'nın -avuç (gurfe) ve lokma (lukme) gibi şimşekten bir miktar- çoğulu olarak «بَرَقِهِ» şeklinde okumuştur. Yine ondan 'bâ' ve 'râ'nın zammıyla «بُرُقِهِ» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir ki 'zulümât' kelimesinde söylendiği gibi 'râ'nın harekesi 'bâ'nın harekesine tabi kılınmıştır. Med ile 'senâ' (سناء), yücelik ve şanın yüksekliği manasındadır; burada ise ışığın şiddetinden kinayedir. 'Kâde'nin 'dâl'ının 'sîn'e idğamıyla «يكاد سنا» şeklinde de okunmuştur. يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ Yani ışığın aşırılığından ve süratle gelmesinden ötürü gözleri neredeyse alıverir. 'Gözler' kelimesinin mutlak bırakılmasında durumunun dehşetini artırma ve gözler üzerindeki şiddetli tesirini beyan etme manası vardır; sanki gözler yumulsa bile neredeyse onları alıp götürecektir. Bu da zıddın zıddan var edilmesi cihetiyle kemal-i kudretin en kuvvetli delillerindendir.
وقرأ أبو جعفر «يذهب» بضم الياء وكسر الهاء، وذهب الأخفش وأبو حاتم إلى تخطئته في هذه القراءة قالا: لأن الباء تعاقب الهمزة، ولا يجوز اجتماع أداتي تعدية، وقد أخطئا في ذلك لأنه لم يكن ليقرأ إلا بما روي وقد أخذ القراءة عن سادات التابعين الآخذين عن جلة الصحابة أبيّ وغيره رضي الله تعالى عنهم ولم ينفرد هو بها كما زعم الزجاج بل قرأ أيضا كذلك شيبة وخرج ذلك على زيادة الباء أي يذهب الأبصار وعلى أن الباء بمعنى من كما في قوله:
Ebû Ca'fer 'yâ'nın zammesi ve 'hâ'nın kesresiyle «يُذْهِبُ» şeklinde okumuştur. Ahfeş ve Ebû Hâtim bu kıraatinden dolayı onu hatalı bulma cihetine giderek şöyle demişlerdir: 'Çünkü bâ harfi hemzenin yerini tutar; geçişlilik (ta'diye) sağlayan iki vasıtanın bir arada bulunması ise caiz değildir.' Ancak onlar bunda yanılmışlardır; zira o ancak rivayet edilenle okur; kıraati de Übeyy ve diğerleri -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- gibi ashâb-ı kiramın büyüklerinden alan tâbiîn önderlerinden almıştır. Zeccâc'ın sandığı gibi bu kıraatte tek başına da kalmamış, Şeybe de aynı şekilde okumuştur. Bu durum 'bâ'nın zaid olmasıyla -yani gözleri giderir şeklinde- ve şu beyitte olduğu gibi 'bâ'nın 'min' manasında olmasıyla tevil edilmiştir:
فلثمت فاها قابضا بقورنها ... شرب النزيف ببرد ماء الحشرج
Örgülü saçlarından tutarak ağzını öptüm, tıpkı çok kan kaybedenin testideki soğuk sudan içtiği gibi...
والمفعول محذوف أي يذهب النور من الأبصار، وأجاز الحريري كما نقل عنه الطيبي الجمع بين أداتي تعدية.
Mef'ûl mahzuftur, yani gözlerden nuru giderir demektir. Tîbî'nin kendisinden naklettiğine göre Harîrî iki ta'diye vasıtasının bir arada kullanılmasını caiz görmüştür.
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ بإتيان أحدهما بعد الآخر أو بنقص أحدهما وزيادة الآخر أو بتغيير أحوالهما بالحر والبرد وغيرهما مما يقع فيهما من الأمور التي من جملتها ما ذكر من إزجاء السحاب وما ترتب عليه، وكأن الجملة على هذا استئناف لبيان الحكمة فيما مر، وعلى الأولين استئناف لبيان أنه ﷿ لا يتعاصاه ما تقدم من الإزجاء وما بعده، وقيل هي معطوفة على ما تقدم داخلة في حيز الرؤية وأسقط حرف العطف لقصد التعداد وهو كما ترى إِنَّ فِي ذلِكَ إشارة إلى ما فصل آنفا، وما فيه من معنى البعد مع قرب المشار إليه للإيذان بعلو رتبته وبعد منزلته لَعِبْرَةً لدلالة واضحة على وجود الصانع القديم ووحدته وكمال قدرته وإحاطة علمه بجميع الأشياء ونفاذ مشيئته وتنزهه عما لا يليق بشأنه العلي، ودلالة ذلك على الوحدة بواسطة برهان التمانع وإلا ففيه خفاء بخلاف دلالته على ما عدا ذلك فإنها واضحة لِأُولِي الْأَبْصارِ أي لكل من له بصيرة يراجعها ويعلمها فالأبصار هنا جمع بصر بمعنى البصيرة بخلافها فيما سبق. وقيل: هو بمعنى البصر الظاهر كما هو المتبادر منه، والتعبير بذلك دون البصائر للإيذان بوضوح الدلالة.
يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ Allah gece ile gündüzü birbiri ardınca getirerek veya birini eksiltip diğerini artırarak yahut sıcaklık, soğukluk ve içlerinde meydana gelen diğer hallerle -ki bulutların sevk edilmesi ve ona bağlı durumlar da bunlardandır- durumlarını değiştirerek evirip çevirir. Bu takdire göre cümle, daha önce geçenlerin hikmetini açıklamak üzere getirilmiş yeni bir söz başlangıcı (isti'nâf) gibidir; ilk iki ihtimale göre ise Azîz ve Celîl olan Allah'a yukarıda geçen sevk etme ve sonrasındaki işlerin güç gelmeyeceğini beyan eden bir isti'nâftır. Öncekine matuf olup rü'yetin (görme sahasının) altına dâhil olduğu ve sayıp dökme maksadıyla atıf harfinin düşürüldüğü de söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir. إِنَّ فِي ذلِكَ Şüphesiz bunda; az önce ayrıntılı olarak anlatılanlara bir işarettir. Müşârün ileyhin (işaret edilenin) yakın olmasına rağmen uzaklık manası taşıyan lafızla getirilmesi, onun mertebesinin yüceliğini ve makamının yüksekliğini bildirmek içindir. لَعِبْرَةً Kadîm Sânii'n varlığına, vahdaniyetine, kemal-i kudretine, ilminin her şeyi kuşattığına, meşietinin nafiz oluşuna ve yüce şanına layık olmayan şeylerden münezzeh bulunduğuna apaçık bir delalet vardır. Bunun vahdaniyete delaleti 'burhân-ı temânu'' (ortaklığın imkânsızlığı delili) vasıtasıyladır, aksi takdirde onda bir kapalılık olurdu; bunun dışındaki hususlara delaleti ise apaçıktır. لِأُولِي الْأَبْصارِ Yani müracaat edip bileceği bir basireti olan herkes için; buradaki 'ebsâr' lafzı öncekilerden farklı olarak 'basîret' manasındaki basarın çoğuludur. İlk akla gelen manası üzere zahiri göz anlamında olduğu da söylenmiştir; 'basâir' yerine bu lafzın kullanılması delaletin apaçıklığını bildirmek içindir.
وتعقب بأنه يلزم عليه ذهاب حسن التجنيس وارتكاب ما هو كالإيطاء، واشتهر أنه ليس في القرآن جناس تام غير ما في قوله تعالى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ
Buna, cinasın güzelliğinin zayi olacağı ve îtâ' (aynı kelimeyi kafiyede tekrarlama) benzeri bir duruma düşüleceği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Kur'an'da Allah Teâlâ'nın: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ
[الروم: ٥٥] وفيه كلام نقله السيوطي في الإتقان ناشىء عند من دقق النظر من عدم الإتقان، واستنبط شيخ الإسلام ابن حجر العسقلاني موضعا آخر وهو هذه الآية الكريمة وهو لا يتم إلا على ما قلنا، وأشار إليه البيضاوي وغيره (١) ولعل من اختار المتبادر راعى أن حسن تلك الإشارة فوق حسن التجنيس فتأمل وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ أي كل حيوان يدب على الأرض وأدخلوا في ذلك الطير والسمك، وظاهر كلام بعض أئمة التفسير أن الملائكة والجن يدخلون في عموم الدابة، ولعلها عنده كل ما دب وتحرك مطلقا ومعظم اللغويين يفسرها بما سمعت، والتاء فيها للنقل إلى الاسمية لا للتأنيث، وقيل دابة واحد داب كخائنة وخائن.
[Rûm: 55] kavlindekinden başka tam cinas bulunmadığı meşhur olmuştur. Suyûtî'nin el-İtkân'da naklettiği bu görüşte, dikkatle inceleyen bir kimseye göre itkan (sağlamlık) eksikliğinden kaynaklanan bir söz vardır. Şeyhülislam İbn Hacer el-Askalânî başka bir yer daha istinbat etmiştir ki o da bu kerim ayettir; bu da ancak bizim söylediğimize göre tamam olur. Beyzâvî ve diğerleri de buna işaret etmiştir (1). İlk akla geleni tercih eden kimse, belki de o işaretin güzelliğini cinasın güzelliğinden üstün tutmuştur; iyi düşün. وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ Yani yeryüzünde debelenen her bir canlıyı yaratmıştır; âlimler kuşları ve balıkları da buna dâhil etmişlerdir. Bazı tefsir imamlarının sözünün zahiri, meleklerin ve cinlerin de 'dâbbe' umumuna girdiğini göstermektedir; belki de onlara göre dâbbe, mutlak olarak debelenip hareket eden her şeydir; lügat âlimlerinin çoğu ise bunu işittiğin şekilde tefsir eder. Buradaki 'tâ' harfi müenneslik için değil, isimleştirmeye nakil içindir. Hâin ve hâine kelimelerinde olduğu gibi 'dâbbe'nin 'dâbb'ın tekili olduğu da söylenmiştir.
وقرأ حمزة والكسائي وابن وثاب والأعمش «خالق» اسم فاعل «كل دابة» بالجر بالإضافة مِنْ ماءٍ هو جزء مادته وخصه بالذكر لظهور مزيد احتياج الحيوان بعد كمال تركيبه إليه وأن امتزاج الأجزاء الترابية به إلى غير ذلك أو ماء مخصوص هو النطفة فالتنكير على الأول للإفراد النوعي، وعلى الثاني للإفراد الشخصي.
Hamza, Kisâî, İbn Vessâb ve A'meş ism-i fail olarak izafetle cerr ile «خالِقُ كُلِّ دابَّةٍ» şeklinde okumuşlardır. مِنْ ماءٍ O canlının maddesinin bir parçası olan sudandır; tam teşekkülünden sonra hayvanın suya olan aşırı ihtiyacının açıkça görülmesi ve topraktan olan cüzlerin onunla birbirine karışması gibi hususlardan ötürü özellikle su zikredilmiştir; yahut bundan murad nutfe olan özel bir sudur. Dolayısıyla nekirelik (belirsizlik) birinciye göre nevi teklik, ikinciye göre ise şahsi teklik içindir.
وجوز أن يكون عليهما لذلك، وكلمة كُلَّ على الثاني للتكثير كما في قوله تعالى: يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ [القصص: ٥٧] لأن من الدواب ما يتولد لا عن نطفة. وزعم بعضهم أنها على الأول لذلك أيضا بناء على شمول الدابة للملائكة المخلوقين من نور وللجن المخلوقين من نار، وادعى أيضا أن من الإنس من لم يخلق من ماء أيضا وهو آدم وعيسى ﵉ فإن الأول خلق من التراب والثاني خلق من الروح ولا يخفى ما فيه، وجوز أن يعتبر العموم في «كل» ويراد بالدابة ما يخلق بالتوالد بقرينة من ماء أي نطفة وفيه بحث، وقيل ما من شيء دابة كان أو غيره إلا وهو مخلوق من الماء فهو أصل جميع المخلوقات لما
Her iki ihtimale göre de bunun için olması caiz görülmüştür. İkinci ihtimale göre كُلَّ lafzı, Allah Teâlâ'nın: يُجْبى إِلَيْهِ ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ [Kasas: 57] kavlinde olduğu gibi çokluk içindir; çünkü nutfeden yaratılmayan canlılar da vardır. Bazıları ise nûrânî melekler ile nârdan yaratılan cinleri de dâbbenin kapsamına dâhil ederek birinci ihtimale göre de çokluk için olduğunu iddia etmişlerdir. Yine bu kimse insanlardan sudan yaratılmamış olanların da bulunduğunu, bunların da Âdem ve Îsâ aleyhimesselâm olduğunu iddia etmiştir; zira birincisi topraktan, ikincisi ise ruhtan yaratılmıştır. Bundaki tutarsızlık ise gizli değildir. 'Küll' kelimesindeki umumun dikkate alınması ve dâbbe ile sudan -yani nutfeden- karinesiyle üreme yoluyla yaratılanların kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; ancak bunda tartışma vardır. Denildi ki: İster dâbbe olsun ister başka bir şey olsun, sudan yaratılmamış hiçbir şey yoktur; zira şu rivayete binaen su bütün mahlûkatın aslıdır:
روي أن أول ما خلق الله تعالى جوهرة فنظر إليها بعين الهيبة فصارت ماء ثم خلق من ذلك الماء النار والهواء والنور وخلق منها الخلق
«Allah Teâlâ'nın ilk yarattığı şey bir cevherdir; ona heybet nazarıyla bakınca su haline geldi, sonra o sudan ateşi, havayı ve nuru yarattı; onlardan da mahlûkatı yarattı.»
، وأيا ما كان فمن متعلقة بخلق، وقال القفال واستحسنه الإمام: هي متعلقة بمحذوف وقع صفة لدابة فالمراد الإخبار بأنه تعالى خلق كل دابة كائنة أو متولدة من الماء فعموم الدابة عنده مخصص بالصفة وعموم كُلَّ على ظاهره.
[Durum] her ne olursa olsun, {مِنْ / min} [harf-i cerri] {خَلَقَ / haleka} fiiline müteallıktır (bağlıdır). Kaffâl şöyle demiştir -ki İmam [Fahreddîn er-Râzî] bunu güzel bulmuştur-: O, {دَابَّةٍ / dâbbe} kelimesinin sıfatı konumunda olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır. Dolayısıyla maksat, Allah Teâlâ'nın sudan var olan veya [sudan] türeyen her canlıyı yarattığını haber vermektir. Bu durumda ona [Kaffâl'e] göre dâbbe kelimesinin umumu (kapsamı) sıfatla tahsis edilmiş, {كُلَّ / külle} lafzının umumu ise zahiri üzere [bırakılmış] olur.
والظاهر أنه متعلق بخلق وهو أوفق بالمقام كما لا يخفى على ذوي الأفهام، وتنكير الماء هنا وتعريفه في قوله تعالى: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [الأنبياء: ٣٠] لأن القصد هنا إلى معنى الإفراد شخصا أو نوعا والقصد هناك إلى معنى الجنس وأن حقيقة الماء مبدأ كل شيء حي فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ كالحيات والسمك وتسمية حركتها مشيا مع كونها زحفا مجاز للمبالغة في إظهار القدرة وأنها تزحف بلا آلة كشبه المشي وأقوى، ويزيد ذلك حسنا ما فيه من المشاكلة لذكر الزاحف مع الماشين، ونظير ما هنا من وجه قوله تعالى: يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [الفتح: ١٠] على رأي وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ كالإنس والطير وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ كالنعم والوحش.
Zahir olan, bunun 'haleka' fiiline müteallık olmasıdır ki anlayış sahiplerine gizli olmadığı üzere makama en uygun olan da budur. Suyun burada nekire (belirsiz), Allah Teâlâ'nın: وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ [Enbiyâ: 30] kavlinde ise marife kılınmasının sebebi; buradaki maksadın şahıs veya nevi olarak teklik manasına, oradaki maksadın ise cins manasına ve su hakikatinin yaşayan her şeyin başlangıcı olduğuna yönelik bulunmasıdır. فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ Yılanlar ve balıklar gibi onların kimi karnı üstünde yürür. Sürünme olmasına rağmen hareketlerinin 'yürüme' olarak adlandırılması, kudreti izharda mübalağa yapmak ve bir alet olmaksızın yürüme benzeri hatta ondan daha güçlü bir şekilde süründüğünü belirtmek için mecazdır. Sürünenin yürüyenlerle birlikte zikredilmesindeki müşâkele (ifade uyumu) sanatı da bunun güzelliğini artırır. Bir görüşe göre Allah Teâlâ'nın: يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ [Fetih: 10] kavli de bir yönden buradakinin benzeridir. وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ İnsan ve kuşlar gibi kimi iki ayak üstünde yürür. وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ Davarlar ve vahşi hayvanlar gibi kimi de dört ayak üstünde yürür.
والظاهر أنه المراد أربع أرجل فيفيد إطلاق الرجل على ما تقدم من قوائم ذوات القوائم الأربع وقد جاء إطلاق اليد عليه وعدم ذكر من يمشي على أكثر من أربع كالعناكب وأم أربع وأربعين وغير ذلك من الحشرات لعدم الاعتداد بها مع الإشارة إليها بقوله سبحانه: يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ أي مما ذكر ومما لم يذكر بسيطا كان أو مركبا على ما يشاء من الصور والأعضاء والحركات والطبائع والقوى والأفاعيل. وزعم الفلاسفة أن اعتماد ما له أكثر من أربع من الحيوان إنما هو على أربع ولا دليل لهم على ذلك. وفي مصحف أبي ومنهم من يمشي على أكثر وهو ظاهر في خلاف ما يزعمون لكنه لم يثبت قرآنا، وتذكير الضمير في مِنْهُمْ لتغليب العقلاء، وبني على تغليبهم في الضمير التعبير بمن واقعة على ما لا يعقل قاله الرضي، وظاهر بعض العبارات يشعر باعتبار التغليب في كُلَّ دَابَّةٍ وليس بمراد بل المراد أن ذلك لما شمل العقلاء وغيرهم على طريق الاختلاط لزم اعتبار ذلك في الضمير العائد عليه وتغليب العقلاء فيه، ويفهم من كلام بعض المحققين أن لا تغليب في مِنْ الأولى والثالثة بل هو في الثانية فقط، وقد يقال:
Zahir olan muradın 'dört ayak' olmasıdır; bu da dört ayaklı hayvanların ön ayaklarına da 'ayak' (ricl) denilebileceğini ifade eder, nitekim onlar için 'el' (yed) tabiri de kullanılmıştır. Örümcekler, kırkayaklar ve diğer haşerat gibi dörtten fazla ayak üstünde yürüyenlerin zikredilmemesi, Cenâb-ı Hakk'ın: يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ yani ister zikredilenlerden ister zikredilmeyenlerden, ister basit ister mürekkep olsun, dilediği suretler, azalar, hareketler, tabiatlar, kuvvetler ve fiiller üzere dilediğini yaratır kavliyle onlara işaret edilmekle birlikte, onların pek dikkate alınmamasındandır. Filozoflar dörtten fazla ayağı olan hayvanların ancak dört ayağa dayandıklarını iddia etmişlerse de buna dair hiçbir delilleri yoktur. Übeyy'in mushafında «ومنهم من يمشي على أكثر» (onlardan kimi de daha fazla ayak üstünde yürür) şeklinde yer almaktadır ki bu onların iddialarının aksine açıktır; ancak bunun Kur'an olduğu sabit olmamıştır. مِنْهُمْ ifadesindeki zamirin müzekker kılınması akıl sahiplerini tağlîb içindir. Zamirde onların tağlîb edilmesine binaen akıl sahibi olmayanlar için de 'men' (مَنْ) lafzı kullanılmıştır; bunu Radî söylemiştir. Bazı ifadelerin zahiri كُلَّ دَابَّةٍ ifadesinde tağlîbin dikkate alındığını ihsas ettirse de bu kastedilmemiştir; bilakis murad, bu ifade karışım yoluyla akıl sahiplerini ve diğerlerini kapsadığında ona dönen zamirde bunun dikkate alınmasının ve onda akıllılara tağlîb yapılmasının lazım geldiğidir. Bazı muhakkiklerin sözünden birinci ve üçüncü 'men' lafzında tağlîb olmadığı, bunun yalnızca ikincisinde bulunduğu anlaşılmaktadır. Şöyle de denilebilir:
لا تغليب في الثلاثة بعد اعتباره في الضمير فتدبر. وترتيب الأصناف حسبما رتبت لتقديم ما هو أعرف في القدرة ولا ينافي ذلك كون المشي على البطن بمعنى الزحف مجازا كما توهم، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لتفخيم شأن الخلق المذكور والإيذان بأنه من أحكام الألوهية، والإظهار في قوله سبحانه: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ أي فيفعل ما يشاء كما يشاء لذلك أيضا مع تأكيد استقلال الاستئناف التعليلي لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ أي لكل ما يليق بيانه من الأحكام الدينية والأسرار التكوينية أو واضحات في أنفسها، وهذا كالمقدمة لما بعده ولذا لم يأت بالعاطف فيه كما أتى سبحانه به فيما مر من قوله تعالى: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا [النور: ٣٤] الآية، ومن اختلاف المساق يعلم وجه ذكر إِلَيْكُمْ هناك وعدم ذكره هنا.
Zamirde tağlîb dikkate alındıktan sonra bu üçünde de tağlîb yoktur; iyi düşün. Sınıfların bu şekilde sıralanması, kudreti göstermede daha açık olanı öne almak içindir; zannedildiği gibi karnı üstünde yürümenin sürünme manasında mecaz olması buna aykırı değildir. Zamir makamında lafza-i celâlin zahir kılınması, zikredilen yaratma fiilinin şanını yüceltmek ve bunun uluhiyetin hükümlerinden olduğunu bildirmek içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ yani O dilediğini dilediği gibi yapar kavlindeki izhâr da (ismin açıkça zikredilmesi) bunun içindir ve aynı zamanda ta'lîlî (gerekçelendirici) isti'nâfın müstakilliğini tekit eder. لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ Yani dinî hükümlerden ve kevnî sırlardan açıklanması layık olan her şeyi açıklayıcı yahut bizzat kendileri apaçık olan ayetler indirdik. Bu, kendisinden sonrakine bir mukaddime gibidir; bu sebeple daha önce geçen Allah Teâlâ'nın: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا [Nûr: 34] ayetinde atıf harfini getirdiği gibi burada getirmemiştir. Kelamın akışının farklılığından, orada إِلَيْكُمْ lafzının zikredilip burada zikredilmeyişinin hikmeti anlaşılır.
وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ هدايته بتوفيقه للنظر الصحيح فيها والتدبر لمعانيها إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ موصل إلى حقيقة الحق والفوز بالجنة وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ شروع في بيان أحوال بعض من لم يشأ الله تعالى هدايته إلى صراط مستقيم وهم صنف من الكفرة الذي سبق وصف أعمالهم. أخرج ابن المنذر وغيره عن قتادة أنها نزلت في المنافقين وروي عن الحسن نحوه،
وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ Ayetler üzerinde doğru düşünmeye ve manalarını tefekküre muvaffak kılarak hidayetini dilediği kimseyi iletir; إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ hakkın hakikatine ve cennete ulaşmaya ileten dosdoğru bir yola iletir. وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ Allah Teâlâ'nın dosdoğru yola hidayetini dilemediği kimselerden bazılarının hallerini beyana başlamaktadır ki bunlar, daha önce amelleri vasfedilen kâfirlerin bir sınıfıdır. İbnü'l-Münzir ve diğerleri Katâde'den bu ayetin münafıklar hakkında indiğini rivayet etmişlerdir; Hasan'dan da benzeri rivayet edilmiştir.
وقيل نزلت في بشر المنافق دعاه يهودي في خصومة بينهما إلى رسول الله ﷺ ودعا هو اليهودي إلى كعب بن الأشرف ثم تحاكما إلى رسول الله ﵊ فحكم لليهودي فلم يرض المنافق بقضائه ﵊ وقال: نتحاكم إلى عمر رضي الله تعالى عنه فلما ذهبا إليه قال له اليهودي:
Denildi ki bu ayet münafık Bişr hakkında inmiştir: Bir Yahudi aralarındaki bir husumette onu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem davet etmiş, o ise Yahudiyi Kâ'b b. el-Eşref'e davet etmişti; sonra Peygamber'in aleyhissalâtü vesselâm huzurunda muhakeme oldular ve Peygamber Yahudi lehine hükmetti. Münafık ise onun aleyhissalâtü vesselâm hükmüne razı olmayıp: 'Ömer'e -Allah Teâlâ ondan razı olsun- gidip muhakeme olalım' dedi. Onun yanına vardıklarında Yahudi ona şöyle dedi:
قضى لي النبي ﷺ فلم يرض بقضائه فقال عمر للمنافق: أكذلك؟ فقال: نعم فقال: مكانكما حتى أخرج إليكما فدخل رضي الله تعالى عنه بيته وخرج بسيفه فضرب عنق ذلك المنافق حتى برد وقال: هكذا أقضي لمن لم يرض بقضاء الله ورسوله ﷺ فنزلت
'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem benim lehimde hükmetti, fakat o bu hükme razı olmadı.' Ömer münafığa: 'Böyle midir?' diye sordu. O: 'Evet' deyince Ömer: 'Ben yanınıza çıkıncaya kadar yerinizde bekleyin' dedi. Ömer -Allah Teâlâ ondan razı olsun- evine girdi, kılıcıyla çıkıp o münafığın boynunu vurup cansız yere serdi ve şöyle dedi: 'Allah ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem hükmüne razı olmayanın hakkında ben böyle hükmederim!' Bunun üzerine bu ayet indi.
، وقال جبريل ﵇: إن عمر فرق بين الحق والباطل فسمي لذلك الفاروق، وروي هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.
Cebrail aleyhisselâm da: 'Ömer hak ile batılın arasını ayırdı' dedi ve bundan dolayı ona Fâruk adı verildi. Bu rivayet İbn Abbas'tan -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- rivayet edilmiştir.
وقال الضحاك: نزلت في المغيرة بن وائل كان بينه وبين علي كرم الله تعالى وجهه خصومة في أرض فتقاسما فوقع لعلي ما لا يصيبه الماء إلا بمشقة فقال المغيرة: بعني أرضك فباعها إياه وتقابضا فقيل للمغيرة: أخذت سبخة لا ينالها الماء فقال لعليّ كرم الله تعالى وجهه: اقبض أرضك فإنما اشتريتها إن رضيتها ولم أرضها فإن الماء لا ينالها فقال علي: قد اشتريتها ورضيتها وقبضتها وأنت تعرف حالها لا أقبلها منك ودعاه إلى أن يخاصمه إلى رسول الله ﷺ فقال:
Dahhâk şöyle demiştir: Bu ayet Mugīre b. Vâil hakkında inmiştir; kendisi ile Ali -Allah Teâlâ onun yüzünü ak etsin- arasında bir arazi hususunda çekişme vardı. Aralarında taksim ettiler ve Ali'nin payına suyun ancak zahmetle ulaştığı kısım düştü. Bunun üzerine Mugīre: 'Arazini bana sat' dedi, Ali de ona sattı ve karşılıklı kabz ettiler. Mugīre'ye: 'Suyun ulaşmadığı çorak bir yer aldın' denilince Ali'ye -Allah Teâlâ onun yüzünü ak etsin-: 'Arazini geri al, ben onu ancak beğenirsem almak üzere satın almıştım; beğenmedim, çünkü su ulaşmıyor' dedi. Ali de: 'Onu satın aldın, beğendin ve durumunu bilerek kabz ettin; onu senden geri almam' dedi ve onu Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda davalaşmaya çağırdı. Bunun üzerine Mugīre:
أما محمد فلست آتيه فإنه يبغضني وأنا أخاف أن يحيف عليّ فنزلت
'Muhammed'e gelince, ona gitmem; çünkü o bana buğzediyor ve aleyhime haksızlık yapmasından korkuyorum' dedi ve bunun üzerine ayet indi.
، وعلى هذا وما قبله جمع الضمير لعموم الحكم أو لأن مع القائل طائفة يساعدونه ويشايعونه في تلك المقالة كما في قولهم بنو فلان قتلوا قتيلا والقاتل واحد منهم، وإعادة الباء للمبالغة في دعوى الإيمان وكذا التعبير عنه ﷺ بعنوان الرسول وقولهم مع ذلك وَأَطَعْنا أي وأطعنا الله تعالى والرسول ﷺ في الأمر والنهي ثُمَّ يَتَوَلَّى أي يعرض عما يقتضيه هذا القول من قبول الحكم الشرعي عليه فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي من بعد ما صدر عنهم من ادعاء الإيمان بالله تعالى وبالرسول ﷺ والطاعة لهما، وما في ذلك من معنى البعد للإيذان بكونه أمرا معتدا به واجب المراعاة وَما أُولئِكَ إشارة إلى القائلين آمَنَّا إلخ وهم المنافقون جميعهم لا إلى الفريق المتولي منهم فقط، وما فيه من معنى البعد للإيذان ببعد منزلتهم في الكفر والفساد أي وما أولئك الذين يدعون الإيمان والطاعة ثم يتولى بعضهم الذين يشاركونهم في العقد والعمل بِالْمُؤْمِنِينَ أي المؤمنين حقيقة كما يعرب عنه اللام أي ليسوا بالمؤمنين المعهودين بالإخلاص والثبات عليه، ونفي الإيمان بهذا المعنى عنهم مقتض لنفيه عن الفريق على أبلغ وجه وآكده ولذا اختير كون الإشارة إليهم، وجوز أن تكون للفريق على أن المراد بهم فريق منافقون، وضمير يَقُولُونَ للمؤمنين مطلقا، والحكم على أولئك الفريق بنفي الإيمان لظهور أمارة التكذيب الذي هو التولي منهم، وثُمَّ على هذا حسبما قرره الطيبي للاستبعاد كأنه قيل كيف يدخلون في زمرة المؤمنين الذين يقولون آمنا بالله وبالرسول وأطعنا ثم يعرضون ويتجاوزون عن الفريق المؤمنين ويرغبون عن تلك المقالة وهذا بعيد عن العاقل المميز، وعلى الأول حسبما قرره أيضا للتراخي في الرتبة إيذانا بارتفاع درجة كفر الفريق المتولي عنهم انحطاط درجة أولئك.
Buna ve bir öncekine göre zamirin çoğul getirilmesi, hükmün genel olması veya sözü söyleyenle birlikte o sözde ona yardım eden ve uyan bir topluluğun bulunması sebebiyledir; nitekim öldüren içlerinden bir kişi olduğu halde 'Falandoğulları birini öldürdü' denilmesi gibidir. [Ayet metninde] 'bâ' harf-i cerrinin tekrarlanması iman iddiasında mübalağa içindir; aynı şekilde ondan sallallâhu aleyhi ve sellem 'Resûl' unvanıyla bahsedilmesi ve bununla birlikte onların { وَأَطَعْنا } yani emir ve yasakta Allah Teâlâ'ya ve Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem itaat ettik demeleri de böyledir. { ثُمَّ يَتَوَلَّى } yani bu sözün gerektirdiği aleyhindeki şer'î hükmü kabul etmekten yüz çevirir, { فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } yani kendilerinden Allah Teâlâ'ya ve Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman ve her ikisine itaat iddiası sadır olduktan sonra. [İşaret ismindeki] 'uzaklık' anlamı, bunun dikkate değer ve riayet edilmesi zorunlu bir husus olduğunu bildirmek içindir. { وَما أُولئِكَ } ifadesi ise sadece onlardan yüz çeviren gruba değil, { آمَنَّا } vb. diyenlerin tamamına yani münafıkların hepsine işarettir. Bundaki uzaklık manası ise onların küfür ve fesattaki konumlarının [haktan] uzaklığını bildirmek içindir; yani iman ve itaat iddia edip de sonra inanç ve amelde kendilerine ortak olan bazılarının yüz çevirdiği o kimseler, { بِالْمُؤْمِنِينَ } yani başındaki 'lâm'ın ifade ettiği üzere hakiki müminler değillerdir; ihlas ve sebat ile bilinen müminler değillerdir. Bu anlamdaki imanın onlardan nefyedilmesi, yüz çeviren gruptan en beliğ ve en tekitli şekilde nefyedilmesini gerektirir; bu yüzden işaretin onlara yönelik olması tercih edilmiştir. İşaretin, kendileriyle münafık bir grubun kastedildiği yüz çeviren gruba ait olması, { يَقُولُونَ } fiilindeki zamirin de mutlak anlamda müminlere ait olması caiz görülmüştür. O grup hakkında imanın nefyedilmesi hükmü ise onlardan yüz çevirme şeklinde yalanlama alametinin ortaya çıkmasındandır. Buna göre { ثُمَّ } edatı Tîbî'nin takrir ettiği üzere yadırgama ve uzak görme (istib'âd) içindir; sanki şöyle denilmiştir: Nasıl olur da onlar 'Allah'a ve Resûl'e inandık ve itaat ettik' diyen müminler zümresine girerler, sonra da yüz çevirip mümin gruptan ayrılırlar ve o sözden vazgeçerler? Bu durum, temyiz kudretine sahip akıllı birinden uzak bir davranıştır. Birinci görüşe göre ise yine onun takrir ettiği üzere rütbede sonralık (terâhî fi'r-rütbe) içindir ve bu da yüz çeviren grubun küfür derecesinin yüksekliğini, diğerlerinin derecesinin düşüklüğünü bildirmektedir.