Binûn

Nûr Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بذلك، ثم أشار إلى وجه الإضافة إلى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بقوله: لا ينبغي أن

{ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Allah, göklerin ve yerin nurudur.” böyle tefsir etmiş, ardından göklere ve yere izafet edilmesinin yönüne şu sözleriyle işaret etmiştir: «Gereksizdir ki

يخفى عليك ذلك بعد أن عرفت أنه تعالى هو النور ولا نور سواه وإنه كل الأنوار والنور الكلي لأن النور عبارة عما تنكشف به الأشياء وأعلى منه ما تنكشف به وله ومنه وليس فوقه نور منه اقتباسه واستمداده بل ذلك له في ذاته لذاته لا من غيره، ثم عرفت أن هذا لا يتصف به إلا النور الأول، ثم عرفت أن السماوات والأرض مشحونة نورا من طبقتين النور أعني المنسوب إلى البصر والمنسوب إلى البصيرة أي إلى الحسن والعقل كنور الكواكب وجواهر الملائكة وكالأنوار المشاهدة المنبسطة على كل ما على الأرض وكأنوار النبوة والقرآن إلى غير ذلك.

Allah Teâlâ'nın nur olduğunu, O'ndan başka hiçbir nur bulunmadığını, O'nun bütün nurlar ve küllî nur olduğunu anladıktan sonra bu [izafet] sana gizli kalsın. Zira nur, kendisiyle şeylerin açığa çıktığı şeyden ibarettir; bundan daha üstünü ise kendisiyle, kendisi için ve kendisinden açığa çıktığı ve fevkinde kendisinden iktibas edip feyiz aldığı hiçbir nurun bulunmadığı, aksine bunun kendi zâtında zâtı için olup başkasından olmadığı nurdur. Sonra sen bununla ancak İlk Nur'un nitelenebileceğini bildin. Ardından göklerin ve yerin iki tabaka nur ile dopdolu olduğunu bildin; yani biri basara (göze) nispet edilen, diğeri basîrete (kalp gözüne) nispet edilen, yani hisse ve akla [nispet edilen] nurdur. Yıldızların nuru ve meleklerin cevherleri ile yeryüzündeki her şeyin üzerine yayılmış müşahede edilen nurlar ve nübüvvet ile Kur'an'ın nurları gibi daha nice nurlar [buna örnektir].»

وهذا منزع صوفي والصوفية لا يتحاشون من القول بأنه سبحانه وتعالى عما يقول الظالمون علوا كبيرا هو الكل بل هو هو لا هوية لغيره إلا بالمجاز ويقولون: لا إله إلا الله توحيد العوام ولا إله إلا هو توحيد الخواص لأنه أتم وأخص وأشمل وأحق وأدق وأدخل لصاحبه في الفردانية المحضة والوحدانية الصرفة، وقد قال بذلك الغزالي في رسالته المذكورة أيضا، وأنت تعلم أنه مما لا يهتدى إليه بنور الاستدلال بل هو طور وراء طور العقل لا يهتدى إليه إلا بنور الله ﷿.

Bu, tasavvufi bir meşreptir. Sûfîler, zâlimlerin söylediklerinden pek yüce ve münezzeh olan Cenâb-ı Hakk'ın bizzat 'küll' (her şey) olduğunu, bilakis O'nun ancak 'Hû' (O) olup O'ndan başkası için mecaz dışında bir hüviyet bulunmadığını söylemekten çekinmezler ve şöyle derler: «Lâ ilâhe illallâh avamın tevhidi, Lâ ilâhe illâ Hû ise havâssın tevhididir; çünkü o daha tam, daha özel, daha kapsamlı, daha hak, daha dakik ve sahibini sırf ferdaniyete ve katıksız vahdaniyete daha çok dahil edendir.» Gazâlî de anılan risalesinde bunu söylemiştir. Sen de bilirsin ki bu, istidlâl nuruyla ulaşılabilecek bir şey olmayıp aklın sınırlarının ötesinde bir mertebedir ve ona ancak Allah'ın [azze ve celle] nuruyla ulaşılabilir.

وجوز بعض المحققين كون المراد من النور في الآية الموجد كأنه قيل: الله موجد السماوات والأرض، ووجه ذلك بأنه مجاز مرسل باعتبار لازم معنى النور وهو الظهور في نفسه وإظهاره لغيره وقيل: هو استعارة والمستعار منه النور بمعنى الظاهر بنفسه المظهر لما سواه والمستعار له الواجب الوجود الموجد لما عداه، وكون المراد به مفيض الإدراك ومعطيه مجازا مرسلا أو استعارة والكلام على حذف مضاف أي نور أهل والسماوات والأرض، وهذا قريب مما أخرجه ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: الله نور السماوات والأرض هادي أهل السماوات والأرض وهو وجه حسن، وجاء في رواية أخرى أخرجها ابن جرير عنه رضي الله تعالى عنه أنه فسر النور بالمدبر فقال: الله نور السماوات والأرض يدبر الأمر فيهما، وروي ذلك عن مجاهد أيضا، وجعل ذلك بعضهم من التشبيه البليغ.

Bazı muhakkikler ayetteki nurdan maksadın «varedici / icat edici» olmasını caiz görmüşlerdir; sanki: «Allah gökleri ve yeri varedendir» denilmiş gibidir. Bunun gerekçesini de nurun lüzumî manası olan 'kendi zâtında zâhir olmak ve başkasını izhar etmek' itibariyle mecâz-ı mürsel olmasıyla açıklamışlardır. Denildi ki: Bu bir istiâredir; müsteârün minh (kendisine benzetilen) bizzat zâhir olup başkasını izhar eden manasındaki nurdur, müsteârün leh (benzetilen) ise kendisi dışındakileri icat eden Vâcibü'l-Vücûd'dur. Ondan maksadın idraki akıtan ve onu veren olması da mecâz-ı mürsel veya istiâredir; kelâmda hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır, yani 'göklerin ve yer ehlinin nurudur' demektir. Bu da İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine yakındır; o şöyle demiştir: «Allah göklerin ve yerin nurudur, yani gökler ve yer ehlinin hidayet edicisidir.» Bu güzel bir vecihtir. İbn Cerîr'in kendisinden [radıyallâhu anh] naklettiği başka bir rivayette ise nuru 'müdebbir' (yönetip düzenleyen) olarak tefsir etmiş ve: «Allah göklerin ve yerin nurudur, yani her ikisindeki işleri çekip çevirir» demiştir. Bu, Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. Bazıları bunu teşbîh-i belîğ kabilinden saymıştır.

ووجه الشبه كون كل من التدبير والنور سبب الاهتداء إلى المصالح. وجوز أن يكون هناك استعارة تصريحية.

Benzeme yönü (vech-i şebeh), tedbirin de nurun da maslahatlara (menfaatlere) ulaşmada birer hidayet sebebi olmasıdır. Burada istiâre-i tasrihiyye bulunması da caiz görülmüştür.

وتعقب بأن ذكر طرفي التشبيه وهو الله تعالى والنور ينافي ذلك وأجيب بأن ذكرهما إنما ينافيه إذا كان على وجه ينبىء عن التشبيه وكان كل من المشبه والمشبه به مذكورا بعينه وهنا لم يشبه الله سبحانه بالنور بل شبه المدبر به وذكر جزئي يصدق عليه المشبه أو كلي يشمله لا ينافي ذلك كما أشار إليه صاحب الكشاف في مواضع منه وصرح به أهل المعاني، وقيل: المراد به المنزه من كل عيب، ومن ذلك قولهم: امرأة نوار أي بريئة من الريبة بالفحشاء وهو من باب المجاز أيضا، وقيل: الكلام على حذف مضاف كما في زيد كرم أي ذو نور، ويؤيده كما قيل قوله تعالى بعد مَثَلُ نُورِهِ ويَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ.

Buna, teşbihin iki tarafı olan 'Allah Teâlâ' ve 'nur' lafızlarının zikredilmesinin buna mâni olduğu şeklinde itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ikisinin zikredilmesi, ancak teşbihi hissettirecek bir tarzda olduğu ve müşebbeh ile müşebbehün bihin her biri bizzat zikredildiği takdirde buna mâni olur. Oysa burada Allah [sübhânehu] nura benzetilmemiş, bilakis 'müdebbir' nura benzetilmiştir. Müşebbehin üzerine doğrulandığı bir cüz'înin veya onu kapsayan bir küllînin zikredilmesi ise -Keşşâf sahibinin muhtelif yerlerde işaret ettiği ve meânî ehlinin açıkça belirttiği üzere- buna mâni değildir. Denildi ki: Ondan maksat her türlü ayıptan münezzeh olandır; nitekim [Arapların]: 'İmreetün nevâr' (iffetli/nurlu kadın) yani fuhuş şüphesinden uzak kadın demeleri de bu kabildendir ki bu da mecaz bâbındandır. Denildi ki: 'Zeydün keremün' (Zeyd cömertliğin ta kendisidir) sözünde olduğu gibi kelâmda hazfedilmiş bir muzâf vardır; yani 'zû nûr' (nur sahibi) demektir. İfade edildiğine göre, devamındaki { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali” ve { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ } “Allah dilediğini nuruna iletir” buyrukları da bunu desteklemektedir.

وقيل: نور بمعنى منور وروي ذلك عن الحسن وأبي العالية والضحاك وعليه جماعة من المفسرين، ويؤيده قراءة بعضهم «منور» وكذا قراءة علي كرم الله تعالى وجهه وأبي جعفر وعبد العزيز المكي وزيد بن علي وثابت بن أبي حفصة والقورصي ومسلمة بن عبد الملك وأبي عبد الرحمن السلمي وعبد الله بن عباس بن أبي ربيعة «نوّر» فعلا ماضيا «والأرض» بالنصب، وتنويره سبحانه السماوات والأرض قيل بالشمس والقمر وسائر الكواكب ونسب إلى الحسن ومن معه، وقيل: تنوير السماوات بالملائكة ﵈ وتنوير الأرض بالأنبياء ﵈ والعلماء ونسب إلى أبيّ بن كعب، والتنوير على الأول حسي وعلى الثاني عقلي. وقيل وهو الذي اختاره: تنويره سبحانه إياهما بما فيهما من الآيات التكوينية والتنزيلية الدالة على وجوده ووحدانيته وسائر صفاته ﷿ والهادية إلى صلاح

Denildi ki: Nur, 'münevvir' (aydınlatan) manasındadır. Bu, Hasan[-ı Basrî], Ebu'l-Âliye ve Dahhâk'ten rivayet edilmiş olup müfessirlerden bir topluluk da bu görüştedir. Bazılarının «münevvir» kıraati ile Ali [kerremallâhu teâlâ vecheh], Ebû Ca'fer, Abdülazîz el-Mekkî, Zeyd b. Ali, Sâbit b. Ebî Hafsa, el-Kavrasî, Mesleme b. Abdilmelik, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Abdullah b. Abbâs b. Ebî Rebîa'nın «nevvira» şeklinde mazi fiil ve «el-arda» şeklinde mansup okuyuşları da bunu desteklemektedir. Cenâb-ı Hakk'ın gökleri ve yeri nurlandırmasının güneş, ay ve diğer yıldızlarla olduğu söylenmiş ve Hasan[-ı Basrî] ile beraberindekilere nispet edilmiştir. Göklerin nurlandırılmasının meleklerle [aleyhimüsselâm], yerin nurlandırılmasının ise peygamberler [aleyhimüsselâm] ve âlimlerle olduğu da söylenmiş ve Übey b. Ka'b'a nispet edilmiştir. Birinciye göre nurlandırma hissî, ikinciye göre ise aklîdir. Tercih edilen diğer bir görüşe göre ise: Cenâb-ı Hakk'ın o ikisini nurlandırması, O'nun [azze ve celle] varlığına, birliğine ve diğer sıfatlarına delalet eden ve

المعاش والمعاد، والجملة استئناف مسوق إما لتحقيق أن بيانه تعالى المؤذن به قوله سبحانه: وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ الآية ليس مقصورا على ما ورد في هذه السورة الكريمة. وإما لتقرير ما في القرآن الجليل من البيان، ويتأتى نحو هذا على بعض الأقوال السابقة في بيان المراد بالنور وهو وجه قوي في مناسبة الآية لما قبلها ولا يكاد يظهر مثله على بعض آخر منها. وذكر العلامة الطيبي في بيان المناسبة كلاما فيه الغث والسمين إن أردته فارجع إليه.

dünya ve ahiret salahına ileten kevnî ve tenzîlî ayetlerle nurlandırmasıdır. Cümle, istînâfiyye (yeni bir başlangıç cümlesi) olup ya Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ } “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik” ayetinin bildirdiği beyanının sadece bu yüce surede gelenlerle sınırlı olmadığını tahkik etmek için; ya da yüce Kur'an'da bulunan beyanı perçinlemek için sevk edilmiştir. Nurdan maksadın beyanı konusundaki önceki bazı görüşlere göre de buna benzer bir anlam ortaya çıkar ki bu, ayetin kendisinden öncekine münasebeti açısından güçlü bir vecihtir; diğer bazı görüşlerde ise benzer bir münasebet pek görünmez. Allâme et-Tîbî, münasebetin beyanında içinde çürüğü de sağlamı da bulunan sözler zikretmiştir; dilersen ona müracaat edebilirsin.

وتخصيص السماوات والأرض بالذكر لأنهما المقر المعروف للمكلفين المحتاجين لما يدلهما ويهديهما لما سبق.

Göklerin ve yerin özellikle zikredilmesi, daha önce geçen [hususlara] kendilerini delalet edip hidayete erdirecek şeylere muhtaç olan mükelleflerin bilinen karargâhı olmalarındandır.

وقال العلامة البيضاوي بعد ذكر عدة احتمالات في المراد بالنور: إن إضافته إليهما للدلالة على سعة إشراقه أو لاشتمالهما على الأنوار الحسية والعقلية وقصور الإدراكات البشرية عليهما وعلى المتعلق بهما والمدلول لهما، وقيل:

Allâme Beydâvî, nurdan maksat hakkındaki birkaç ihtimali zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Nurun o ikisine izafe edilmesi, ışığının genişliğini göstermek için yahut o ikisinin hissî ve aklî nurları içermesi ve beşerî idraklerin sadece o ikisine, o ikisine bağlı olanlara ve o ikisinin delalet ettiklerine münhasır olması sebebiyledir.' Denildi ki:

المراد بهما العالم كله كإطلاق المهاجرين والأنصار على جميع الصحابة رضي الله تعالى عنهم.

Muhâcirûn ve Ensâr lafzının bütün sahâbe-i kirâma [radıyallâhu teâlâ anhüm] ıtlak edilmesi gibi, o ikisiyle bütün âlem kastedilmiştir.

وتعقب بأن هذا من إطلاق اسم البعض على الكل مجازا وقد اشترط في التلويح أن يكون الكل مركبا تركيبا حقيقيا ولم يثبت في اللغة إطلاق الأرض على مجموع الأرض والسماء والإنسان على الآدمي والسبع.

Buna, bunun mecaz yoluyla parçanın ismini bütüne vermek kabilinden olduğu, oysa et-Telvîh'te bütünün hakiki bir terkiple mürekkep olmasının şart koşulduğu, lügatte ise 'yer' lafzının yer ve gök toplamına, 'insan' lafzının da hem âdemoğlu hem yırtıcı hayvana ıtlakının sabit olmadığı şeklinde itiraz edilmiştir.

وأجيب بأنه لا يتعين كونه مجازا لجواز كونه كناية ولو سلم فما في التلويح غير مسلم أو هو أغلبي، فقد ذكر الزمخشري في قوله تعالى: لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ [آل عمران: ٥] أنه عبر عن جميع العالم بالسماء والأرض، وقال العلامة في شرحه: إنه من إطلاق الجزء على الكل فالمعنى حينئذ الله نور العالم كله مَثَلُ نُورِهِ أي أدلته سبحانه العقلية والسمعية في السماوات والأرض التي هدى بها من شاء إلى ما فيه صلاحه وحكي هذا عن أبي مسلم وينتظم ذلك القرآن انتظاما أوليا، وعن ابن عباس والحسن وزيد بن أسلم أن المراد بالنور هنا القرآن كما يعرب عنه ما قبل من وصف آياته بالإنزال والتبيين، وقد صرح بكونه نورا أيضا في قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً [النساء: ١٧٤] وقيل المراد به الحق فقد جاء استعارة النور له كاستعارة الظلمة للباطل في قوله سبحانه: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ [البقرة: ٢٥٧] أي من أنواع الباطل إلى الحق ووجه الشبه الظهور، ومن أمثالهم الحق أبلج، ويكفي ذلك في جواز الاستعارة ولا تتوقف على تحقق ما في النور من معنى الإظهار في الحق، نعم إذا تحقق ذلك أيضا فهو نور على نور لكن رجح ضعف تفسيره بما ذكر دون القرآن بأنه يأباه مقام بيان شأن الآيات ووصفها بما ذكر من التبيين مع عدم سبق ذكر الحق.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Kinaye olması caiz olduğu için mecaz olması taayyün etmez; kabul edilse bile et-Telvîh'teki şart teslim edilmiş değildir veya ekserîdir (genel kuraldır). Nitekim Zemahşerî, Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ } “Ne yerde ne de gökte hiçbir şey O'na gizli kalmaz.” [Âl-i İmrân: 5] ayetinde, yer ve gök ile bütün âlemin ifade edildiğini zikretmiştir. Allâme de şerhinde bunun cüz'ün küll üzerine ıtlakı kabilinden olduğunu söylemiştir. Bu durumda mana: 'Allah bütün âlemin nurudur' şeklinde olur. { مَثَلُ نُورِهِ } “O'nun nurunun misali” yani O'nun [sübhânehu] göklerde ve yerdeki aklî ve naklî delilleridir ki, dilediğini onlar vasıtasıyla salahına olan şeylere iletmiştir; bu Ebû Müslim'den nakledilmiştir ve Kur'an da öncelikli olarak buna dahildir. İbn Abbâs, Hasan ve Zeyd b. Esllem'den nakledildiğine göre buradaki nurdan maksat -daha önce ayetlerinin indirilmesi ve açıklanmasıyla nitelenmesinin de gösterdiği üzere- Kur'an'dır. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً } “Ve size apaçık bir nur indirdik.” [en-Nisâ: 174] buyruğunda da onun nur olduğu açıkça belirtilmiştir. Maksadın 'Hak' olduğu da söylenmiştir; nitekim Cenâb-ı Hakk'ın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ } “Allah iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır.” [el-Bakara: 257] yani bâtılın çeşitlerinden Hakk'a [çıkarır] buyruğunda bâtıl için karanlığın istiâre edilmesi gibi nur da Hak için istiâre edilmiştir; benzeme yönü ise açıklıktır (zuhûr). Arapların darbımesellerinden biri de 'el-Hakku eblecu' (Hak apaçıktır) sözüdür. İstiârenin cevazı için bu yeterlidir ve istiâre, nurda bulunan izhâr etme manasının Hak'ta da gerçekleşmesine bağlı değildir. Evet, o da tahakkuk ederse bu nur üstüne nur olur. Ancak bunun Kur'an dışındaki zikredilen şeylerle tefsirinin zayıflığı, daha önce Hak zikredilmemişken ayetlerin şanını beyan ve onları mezkûr tavzihle niteleme makamının bunu kabul etmemesi sebebiyle tercih edilmiştir.

وفي الكشف المراد بالحق الذي فسر النور به ما يقابل الباطل وهو يتناول التوحيد والشرائع وما دل عليه بدليل السمع والعقل، وليس المراد به كون السماوات والأرض دليلين على وجود فاطرهما بل ذلك أيضا داخل في عموم اللفظ انتهى، ويضعف عليه أمر هذا التضعيف، وقيل المراد به الهدى الذي دل عليه الآيات المبينات، وقيل: الهدى مطلقا، فقد أخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والبيهقي في الأسماء والصفات عن ابن عباس أنه قال: مثل نوره مثل هداه في قلب المؤمن، وأخرج ابن جرير عن أنس قال: إن إلهي يقول نوري هداي وذكر بعضهم أن تفسيره بالهدى مختار الأكثرين وأن تفسيره بالحق بالمعنى العام يوافقه، وقيل: المراد به المعارف والعلوم التي أفاضها ﷿ على قلب المؤمن وإضافة ذلك إليه سبحانه لأنه مفاضه تعالى، وعن أبيّ بن كعب والضحاك تفسيره بالإيمان الذي أعطاه، سبحانه المؤمن ووفقه إليه. وجاء في بعض الروايات عن ابن عباس تفسيره بالطاعات التي حلى بها جل شأنه قلب المؤمن فيشمل الإيمان وسائر الأعمال القلبية الحميدة، وقيل المراد بنوره رسوله محمد ﷺ وقد جاء إطلاق النور عليه ﵊ في قوله تعالى: قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ [المائدة: ١٥] على

el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Nurun kendisiyle tefsir edildiği Hak'tan maksat, bâtılın mukabilidir; bu da tevhidi, şeriatleri, naklî ve aklî delille delalet edilen hususları kapsar. Bundan maksat yer ve göğün Yaratıcılarının varlığına iki delil olması demek değildir, bilakis bu da lafzın umumuna dahildir (Sözün sonu). Buna göre bu zayıf görme iddiası zayıflar. Denildi ki: Ondan maksat, açıklayıcı ayetlerin delalet ettiği hidayettir. Mutlak hidayet olduğu da söylenmiştir. Nitekim İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «O'nun nurunun misali, müminin kalbindeki hidayetinin misali gibidir.» İbn Cerîr, Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İlahım buyuruyor ki: Benim nurum hidayetimdir.» Bazıları bunun hidayetle tefsirinin çoğunluğun tercihi olduğunu ve genel anlamıyla Hak olarak tefsirinin de buna uyduğunu belirtmiştir. Denildi ki: Maksat, O'nun [azze ve celle] müminin kalbine akıttığı marifetler ve ilimlerdir; bunun Cenâb-ı Hakk'a izafe edilmesi ise O'nun feyzi olmasındandır. Übey b. Ka'b ve Dahhâk'ten, bunun Allah'ın [sübhânehu] mümine verdiği ve onu muvaffak kıldığı iman ile tefsiri nakledilmiştir. İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde ise, şânı yüce olan Allah'ın müminin kalbini kendisiyle süslediği taatlerle tefsir edilmiştir ki bu da imanı ve diğer övülmüş kalbî amelleri kapsar. O'nun nurundan maksadın Resûlü Muhammed ﷺ olduğu da söylenmiştir; nitekim bir görüşe göre Cenâb-ı Hakk'ın: { قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ } “Doğrusu size Allah'tan bir nur ve apaçık bir Kitap gelmiştir.” [el-Mâide: 15] kavl-i şerifinde O'na [aleyhisselâm] nur ıtlak edilmiştir.

قول، وقيل: غير ذلك مما ستعلمه إن شاء الله تعالى، والضمير على جميع هذه الأقوال راجع إليه تعالى كما هو الظاهر.

Denildi ki: İnşâallâhu Teâlâ öğreneceğin üzere bundan başkasıdır. Bütün bu görüşlere göre zamir, zâhir olduğu üzere Cenâb-ı Hakk'a râcidir.

وجوز رجوع الضمير إلى المؤمن وروي ذلك عن عكرمة وهو إحدى الروايات وصححها الحاكم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وروي أيضا عن أبيّ بن كعب بل أخرج عبد بن حميد وابن الأنباري في المصاحف عن الشعبي أنه قال قرأ أبيّ بن كعب «مثل نور المؤمن» وأخرج أبو عبيد وابن المنذر عن أبي العالية أن أبيا قرأ «مثل نور من آمن به» أو قال: «مثل من آمن به» .

Zamirin mümine râci olması da caiz görülmüştür; bu İkrime'den rivayet edilmiştir ve İbn Abbâs'tan [radıyallâhu teâlâ anhümâ] gelen rivayetlerden biridir ki Hâkim onu sahihlemiştir. Bu ayrıca Übey b. Ka'b'dan da rivayet edilmiştir; hatta Abd b. Humeyd ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî Şa'bî'den nakletmiştir ki o: «Übey b. Ka'b 'meselü nûri'l-mü'min' (müminin nurunun misali) şeklinde okudu» demiştir. Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir de Ebu'l-Âliye'den, Übeyy'in «meselü nûri men âmene bihî» (O'na iman edenin nurunun misali) veya «meselü men âmene bihî» (O'na iman edenin misali) şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir.

وفي البحر روي عن أبيّ أنه قرأ «مثل نور المؤمنين» وقيل: الضمير راجع إلى محمد ﷺ وروى ذلك جماعة عن ابن عباس عن كعب الأحبار، وحكاه أبو حيان عن ابن جبير أيضا، وقيل: هو راجع إلى القرآن، وقيل: إلى الإيمان، ولا يخفى أن رجوع الضمير إلى غير مذكور في الكلام إذا لم يكن في الكلام ما يدل عليه أو كان لكن كانت دلالته عليه خفية خلاف الظاهر جدا لا سيما إذا فات المقصود من الكلام على ذلك، والمراد بالمثل بالصفة العجيبة أي صفة نوره سبحانه العجيبة الشأن كَمِشْكاةٍ أي كصفتها في الإنارة والتنوير، وقال أبو حيان: أي كنور مشكاة وهي الكوة غير النافذة كما قال ابن عباس وأبو مالك وابن جبير وسعيد بن عياض والجمهور، وقال أبو موسى:

el-Bahr'da Übeyy'den «meselü nûri'l-mü'minîne» (müminlerin nurunun misali) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Denildi ki: Zamir Muhammed'e ﷺ râcidir; bunu bir topluluk İbn Abbâs kanalıyla Kâ'bü'l-Ahbâr'dan rivayet etmiştir, Ebû Hayyân da bunu İbn Cübeyr'den nakletmiştir. Denildi ki: Kur'an'a râcidir; denildi ki: İmana râcidir. Kelâmda açıkça zikredilmemiş bir şeye râci olan zamirin -eğer kelâmda ona delalet eden bir şey yoksa veya var olup da delaleti kapalıysa- zâhirin hilafına olduğu çok açıktır; hele hele kelâmın asıl maksadı buna binaen zayi oluyorsa. Meselden maksat acayip/şaşırtıcı sıfattır; yani Cenâb-ı Hakk'ın şanı yüce olan nurunun sıfatı { كَمِشْكاةٍ } “bir kandillik / oyuk gibidir” yani aydınlatma ve tenvir hususunda onun sıfatı gibidir. Ebû Hayyân: 'Yani bir kandilliğin nuru gibidir' demiştir. Mişkât, İbn Abbâs, Ebû Mâlik, İbn Cübeyr, Saîd b. İyâz ve cumhurun ifade ettiği gibi [duvarda bulunan ve arkası] açık olmayan oyuk (hücre/kovuk) demektir. Ebû Mûsâ ise şöyle demiştir:

هي الحديدة أو الرصاصة التي تكون فيها الفتيلة في جوف الزجاجة وعن مجاهد أنها الحديدة التي يعلق بها القنديل وهو كما ترى، والمعول عليه قول الجمهور، وعن ابن عطية أنه أصح الأقوال وعلى جميعها هو لفظ حبشي معرب كما قال ابن قتيبة والكلبي وغيرهما، وقيل: رومي معرب، وقال الزجاج كما في مجمع البيان: يجوز أن يكون عربيا فيكون مفعلة والأصل مشكوة فقلبت الواو الفا لتحركها وانفتاح ما قبلها وإلى أن أصل ألفها الواو ذهب ابن جني واستدل عليه بأن العرب قد نحوا بها منحاة الواو كما فعلوا بالصلاة.

O, camın (kandilin) içinde fitilin yerleştirildiği demir veya kurşun parçasıdır. Mücâhid'den ise onun kandilin asıldığı demir olduğu rivayet edilmiştir ki bu gördüğün gibidir; itimat edilen cumhurun kavlidir. İbn Atiyye'den onun en sahih kavil olduğu nakledilmiştir. Bütün bu görüşlere göre bu lafız, İbn Kuteybe, Kelbî ve başkalarının da ifade ettiği gibi Habeşçeden Arapçalaşmış (muarreb) bir kelimedir. Rumcadan Arapçalaştığı da söylenmiştir. Zeccâc ise Mecma‘u’l-Beyân'da yer aldığı üzere şöyle demiştir: 'Arapça olması caizdir, bu takdirde vezni «mef'ale» olur; aslı «mişkvetün» olup vâv harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüştür.' Elifinin aslının vâv olduğu görüşüne İbn Cinnî de meyletmiş ve Arapların tıpkı «es-salât» (namaz) kelimesinde yaptıkları gibi bunu da vâv şeklinde yazmalarını buna delil göstermiştir.

وقرأ الكسائي برواية الدوري بالإمالة فِيها مِصْباحٌ سراج ضخم ثاقب، وقيل الفتيلة المشتعلة الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ في قنديل من الزجاج الصافي الأزهر وضم الزاي لغة الحجاز وكسرها وفتحها لغة قيس، بالفتح قرأ أبو رجاء ونصر بن عاصم في رواية ابن مجاهد.

Kisâî, Dûrî rivayetinde imâle ile okumuştur. { فِيها مِصْباحٌ } “içinde bir lamba bulunan” yani büyük, aydınlatıcı bir kandil; tutuşmuş fitil olduğu da söylenmiştir. { الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ } “o lamba da bir cam içindedir” yani saf ve parıldayan camdan bir kandil içindedir. Zâ harfinin zammeli okunması Hicaz lehçesi; kesreli ve fethalı okunması ise Kays lehçesidir. Fetha ile Ebû Recâ ve İbn Mücâhid rivayetinde Nasr b. Âsım okumuştur.

وقرأ بعضهم بالكسر أيضا وكذا قرىء بهما في قوله تعالى: الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ مضيء متلألىء كالزهرة في صفائه وزهرته منسوب إلى الدر فوزنه فعلي، وجوز أن يكون أصله درىء بهمزة آخره كما قرأ به حمزة وأبو بكر فقلبت ياء وأدغمت في الياء فوزنه فعيل وهو من الدرء بمعنى الدفع فإنه يدفع الظلام بضوئه أو يدفع بعض ضوئه بعضا من لمعانه، وجوز أن يكون من الدرء بمعنى الجري وليس بذاك ومثله ما قيل إنه من درأ إذا طلع وفاجأ ولا يخفى على المتتبع أن فعيلا قليل في كلامهم ففي اللباب فعيل غريب لا نظير له إلا مريق لحب المصفر أو ما سمن من الخيل وعلية وسرية وذرية قاله أبو علي، وفي البحر سمع أيضا مريخ الذي في داخل القرن اليابس وفيه لغتان ضم الميم وكسرها. وقال الفراء: لم يسمع إلا مريق وهو أعجمي وسيبويه عد ذلك من أبنية العرب ولم يثبت بعضهم هذا الوزن أصلا.

Bazıları kesre ile de okumuştur; Cenâb-ı Hakk'ın: { الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } “o cam sanki inciden bir yıldızdır” buyruğunda da her iki şekilde okunmuştur. «Dürrî» saflığında ve parlaklığında Zühre yıldızı gibi aydınlık ve parıldayan demektir; 'dürr' (inci) kelimesine nispet edilmiştir, vezni «fu'lî»dir. Hamza ve Ebû Bekr'in okuduğu gibi sonu hemzeli olarak aslının «dürri'» olması, sonra hemzenin yâ harfine dönüşüp yâ'ya idğam edilmiş olması da caiz görülmüştür; bu takdirde vezni «fa'îl»dir ve 'defetmek' manasındaki «ed-der'» kökündendir; zira o ışığıyla karanlığı defeder yahut parıltısının şiddetinden ışığının bir kısmı diğerini iter. 'Akıp gitmek' manasındaki der' kökünden olması da caiz görülmüştür ama bu pek isabetli değildir. Doğup ansızın belirdiğinde kullanılan 'dera'e' fiilinden olduğu söylenen görüş de böyledir. İnceleyen kimseye gizli kalmaz ki, onların (Arapların) kelâmında «fu'îl» vezni pek azdır. Nitekim el-Lübâb'da: «Fu'îl garip bir vezindir; sarı boya tohumu veya atların semirmiş olanı için kullanılan 'mürrîk', 'ulliyye', 'sürriyye' ve 'zürriyye' dışında benzeri yoktur» denilmiştir, bunu Ebû Ali söylemiştir. el-Bahr'da ise kuru boynuzun içindeki kısım için kullanılan «mirrîh» lafzının da işitildiği, bunda mim harfinin zammesi ve kesresi olmak üzere iki lügat bulunduğu zikredilmiştir. Ferrâ: «Mürrîk dışında işitilmemiştir, o da acemîcedir (yabancı kökenlidir)» demiştir; Sîbeveyh ise bunu Arap vezinlerinden saymıştır; bazıları ise bu vezni asla kabul etmemiştir.

وقال أبو عبيد: أصل «دريء» دروء كسبوح فجعلت الضمة كسرة للاستثقال والواو ياء لانكسار ما قبلها كما قالوا في عتو عتى فوزنه فعول وكذا قيل في سرية وذرية، وجعل بعضهم سرية من السر وهو النكاح أو الإخفاء والضم من تغييرات النسب فوزنه فعلية كما في الصحاح، والأخفش يرى أنه من السرور وقد أبدلت الراء الأخيرة ياء وهو معهود في الفعل فقد قالوا: تسررت جارية وتسريت كما قالوا: تظننت وتظنيت فوزنه على هذا كما قال الخفاجي

Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «Dürrî» kelimesinin aslı «sübbûh» gibi «dürrû'»dur; ağırlığından ötürü zamme kesreye, kendisinden önceki kesreli olduğu için de vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür; nitekim «utüvv» kelimesinde «utiyy» dedikleri gibi. Dolayısıyla vezni «fe'ûl»dür; «sürriyye» ve «zürriyye» kelimelerinde de böyle denilmiştir. Bazıları «sürriyye» kelimesini nikâh veya gizlemek manasındaki 'es-sırr'dan türetmiş ve zammeyi de nispet değişikliklerinden saymıştır; Sıhâh'ta geçtiği üzere vezni «fe'liyyetün» olur. Ahfeş ise onun 'es-sürûr' (sevinç) kökünden olduğunu, son râ harfinin yâ'ya tebdil edildiğini düşünür; bu durum fiilde de me'lûftur; nitekim «tezannentu» ve «tezannaytu» dedikleri gibi «teserrertü câriyeten» ve «teserraytü» de demişlerdir. Hafâcî'nin dediği gibi buna göre vezni

فعليلة، وجعل بعضهم ذرية نسبة إلى الذر على غير القياس لإخراجهم كالذر من ظهر آدم ﵇.

«fe'lîletün» olur. Bazıları da «zürriyye» lafzını, Âdem'in [aleyhisselâm] sırtından zerreler gibi çıkarıldıkları için kıyasa aykırı olarak 'ez-zerr' kelimesine nispet kılmıştır.

وقرأ قتادة وزيد بن علي والضحاك «دري» بفتح الدال وروي ذلك عن نصر بن عاصم وأبي رجاء وابن المسيب وقرأ الزهري «دري» بكسر الراء وقرأ أبو عمرو والكسائي «دريء» بالكسر والهمزة آخره، وهو بناء كثير في الأسماء نحو سكين وفي الأوصاف نحو سكير. وقرأ قتادة أيضا وأبان بن عثمان وابن المسيب وأبو رجاء وعمرو بن قائد والأعمش ونصر بن عاصم «درىء» بالهمز وفتح الدال، قال ابن جني: وهذا عزيز لم يحفظ منه إلا السكينة بفتح السين وشد الكاف في لغة حكاها أبو زيد. وقرىء «دءري» بتقديم الهمزة ساكنة على الراء وهي من نادر الشواذ وفي إعادة الْمِصْباحُ والزُّجاجَةُ معرفين أثر سبقهما منكرين والإخبار عنهما بما بعدهما مع انتظام الكلام بأن يقال:

Katâde, Zeyd b. Ali ve Dahhâk, dâl harfinin fethasıyla «derriyyün» okumuşlardır; bu Nasr b. Âsım, Ebû Recâ ve İbnü'l-Müseyyeb'den de rivayet edilmiştir. Zührî, râ harfinin kesresiyle «dirriyyün» okumuştur. Ebû Amr ve Kisâî, kesre ve sonda hemze ile «dirrî'ün» okumuşlardır ki bu, isimlerde «sikkîn» ve sıfatlarda «sikkîr» gibi çokça bulunan bir kalıptır. Katâde, Ebân b. Osmân, İbnü'l-Müseyyeb, Ebû Recâ, Amr b. Kâid, A'meş ve Nasr b. Âsım da hemze ve dâlın fethasıyla «derî'ün» okumuşlardır. İbn Cinnî: 'Bu pek nadirdir; Ebû Zeyd'in naklettiği bir lügatte sîn'in fethası ve kâf'ın şeddesiyle «es-sekînetü» dışında bundan hıfzedilmemiştir' demiştir. Hemzenin sâkin olarak râ harfinin önüne takdim edilmesiyle «de'riyyün» şeklinde de okunmuştur ki bu en şâzz ve nâdir okuyuşlardandır. Kelâmın akışı:

كمشكاة فيها مصباح في زجاجة كأنها كوكب دري من تفخيم شأنهما ورفع مكانتهما بالتفسير إثر الإبهام والتفصيل بعد الإجمال وبإثبات ما بعدهما لهما بطريق الإخبار المنبئ عن القصد الأصلي دون الوصف المبني عن الإشارة إلى الثبوت في الجملة ما لا يخفى، والجملة الأولى في محل الرفع على أنها صفة لمصباح والجملة الثانية في محل الجر على أنها صفة لزجاجة واللام مغنية كما في مجمع البيان وإرشاد العقل السليم عن الرابط كأنه قيل: فيها مصباح هو في زجاجة هي كأنها كوكب دري يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ أي يبتدأ إيقاد المصباح من شجرة مُبارَكَةٍ أي كثيرة المنافع بأن رويت ذبالته بزيتها، وقيل إنما وصفت بالبركة لأنها تثبت في الأرض التي بارك الله تعالى فيها للعالمين، وقيل بارك فيها سبعون نبيا منهم إبراهيم ﵇ زَيْتُونَةٍ بدل من شَجَرَةٍ وقال أبو علي: عطف بيان عليها وقيل بارك فيها سبعون نبيا منهم إبراهيم ﵇ زَيْتُونَةٍ بدل من شَجَرَةٍ وقال أبو علي: عطف بيان عليها وهو مبني على مذهب الكوفيين من تجويزهم عطف البيان في النكرات، وأما البصريون فلا يجوزونه إلا في المعارف.

«Kemiskâtin fîhâ misbâhun fî zücâcetin keennehâ kevkebün dürriyyün» şeklinde düzenli olabilecekken, { الْمِصْباحُ } ve { الزُّجاجَةُ } kelimelerinin nekire (belirsiz) olarak geçmelerinin hemen ardından marife (belirli) olarak tekrarlanmasında ve sonrasındaki ifadelerle onlar hakkında haber verilmesinde; kapalılığın ardından açıklama, mücmelin ardından tafsilat yapılması ve genel olarak sabit olmaya işaret eden niteleme yoluyla değil de asıl kastı bildiren haber verme yoluyla sonraki vasıfların onlara ispat edilmesi suretiyle şanlarının yüceltilmesi ve mertebelerinin yükseltilmesi ciheti bulunduğu gizli değildir. Birinci cümle 'misbâh' kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir; ikinci cümle ise 'zücâce' kelimesinin sıfatı olarak cer mahallindedir. Mecma'u'l-Beyân ve İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği gibi harf-i tarif (el-), sanki: 'İçinde bir lamba bulunan, o [lamba] da sanki inciden bir yıldız gibi olan bir cam içindedir' denilmişçesine râbıtın (bağlayıcı zamirin) yerine geçmiştir. { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ } “O bir ağaçtan yakılır” yani lambanın tutuşturulmasına bir ağaçtan başlanır; { مُبارَكَةٍ } “mübarek” yani fitili onun yağıyla doyurulduğu için menfaatleri pek çok olan [bir ağaçtan]. Âlemler için Allah Teâlâ'nın bereketli kıldığı topraklarda bittiği için bereketle nitelendiği de söylenmiştir; İbrâhim [aleyhisselâm] dahil yetmiş peygamberin ona bereket duası ettiği de söylenmiştir. { زَيْتُونَةٍ } “zeytin ağacından” ifadesi 'şeceratin' lafzından bedeldir. Ebû Ali: 'Ona atf-ı beyândır' demiştir. Bu da Kûfelilerin nekirelerde atf-ı beyânı caiz görmeleri mezhebine dayanır; Basralılar ise bunu ancak marifelerde caiz görürler.

وفي إبهام الشجرة ووصفها بالبركة ثم الإبدال عنها أو بيانها تفخيم لشأنها،

Ağacın mübhem bırakılıp bereketle nitelenmesinde, ardından ondan bedel getirilmesinde veya beyan edilmesinde onun şanını yüceltme vardır.

وقد جاء في الحديث مدح الزيت لأنه منها

Nitekim hadiste zeytinyağı ondan çıktığı için övülmüştür.

، أخرج عبد بن حميد في مسنده. والترمذي وابن ماجة عن عمر رضي الله تعالى عنه أن رسول الله ﷺ قال: «ائتدموا بالزيت وادهنوا به فإنه من شجرة مباركة» .

Abd b. Humeyd Müsned'inde, Tirmizî ve İbn Mâce Ömer'den [radıyallâhu teâlâ anh] Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Zeytinyağını katık yapın ve onunla yağlanın; çünkü o mübarek bir ağaçtandır.»

وأخرج البيهقي عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها ذكر عندها الزيت فقالت: «كان رسول الله ﷺ يأمر أن يؤكل ويدهن ويسعط به ويقول إنه من شجرة مباركة

Beyhakî, Âişe'den [radıyallâhu teâlâ anhâ] rivayet etmiştir ki, onun yanında zeytinyağından bahsedilince şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ onun yenilmesini, sürünülmesini ve burna çekilmesini (enfiye yapılmasını) emreder ve onun mübarek bir ağaçtan olduğunu söylerdi.»

وهو في حد ذاته ممدوح،

O zâtı itibariyle de övülmüştür.

ففي الحديث أنه مصحة من الباسور

Nitekim hadiste onun basur için şifa olduğu zikredilmiştir.

وذكر له الأطباء منافع كثيرة، وكان ﷺ يأكل الخبز به وأكل ﵊ اللسان مطبوخا بالشعير وفيه الزيت والتوابل فليحفظ. وقرأ الأخوان وأبو بكر والحسن وزيد بن علي وقتادة وابن وثاب وطلحة وعيسى والأعمش «توقت» بالتاء المثناة من فرق مضارع أوقدت مبنيا للمفعول على أن الضمير القائم مقام الفاعل للزجاجة وإسناد الفعل إليها قيل على سبيل المبالغة، وقيل هو بتقدير مضاف أي مصباحها. وقرأ الحسن والسلمي وقتادة أيضا وابن محيصن وسلام ومجاهد وابن أبي إسحاق والمفضل عن عاصم «توقد» بالتاء الفوقية أيضا مضارع توقد وأصله نتوقد بتاءين فخفف بحذف أحدهما.

Hekimler onun için birçok fayda zikretmişlerdir. O ﷺ ekmeği onunla yerdi; o [aleyhissalâtü vesselâm] arpa ile pişirilmiş, içinde zeytinyağı ve baharat bulunan dili yemiştir, bu iyi bellenmelidir. İki Kârî (Hamza ve Kisâî), Ebû Bekr, Hasan, Zeyd b. Ali, Katâde, İbn Vessâb, Talha, Îsâ ve A'meş; 'evkade' fiilinin meçhul muzarisi olarak iki noktalı üst te ile «tûkadu» şeklinde okumuşlardır; buna göre nâib-i fâil olan zamir zücâceye (cama) râcidir; fiilin ona isnadı ise mübalağa yoluyla olduğu söylenmiştir; muzâfın takdiriyle yani 'onun lambası' anlamında olduğu da söylenmiştir. Hasan, es-Sülemî, yine Katâde, İbn Muhaysın, Sellâm, Mücâhid, İbn Ebî İshâk ve Âsım'dan Mufaddal; yine üst te ile 'tevekkade' fiilinin muzarisi olan «tevakkadu» şeklinde okumuşlardır; aslı iki te ile 'tetevakkadu' olup te'lerden biri hazfedilerek hafifletilmiştir.

وذكر الخفاجي أنها قراءة أبي عمرو وابن كثير والإسناد فيها للزجاجة على ما مر. وقرأ السلمي وقتادة وسلام أيضا «يوقد» بالياء التحتية على أنه مضارع توقد أيضا، وجاء كذلك عن الحسن وابن محيصن، وأصله يتوقد أي المصباح فحذفت التاء وهو غير معروف مع الياء وإنما المعروف هو الحذف عند اجتماع التاءين المتماثلين.

Hafâcî, bunun Ebû Amr ve İbn Kesîr'in kıraati olduğunu, bundaki isnadın da geçtiği üzere zücâceye (cama) ait olduğunu zikretmiştir. es-Sülemî, Katâde ve Sellâm da yine 'tevekkade' fiilinin muzarisi olarak alt iki noktalı yâ ile «yevakkadu» okumuşlardır; bu Hasan ve İbn Muhaysın'dan da nakledilmiştir. Aslı lambayı kastederek 'yetevakkadu'dur ve te harfi hazfedilmiştir; oysa te harfinin hazfi yâ ile pek bilinmemekte, ancak birbirine benzeyen iki te harfi yan yana geldiğinde hazfedildiği bilinmektedir.

ووجه ذلك على ما قال ابن جني أنه شبه فيه حرف مضارعة بحرف مضارعة يعني الياء بالتاء فعومل معاملته

İbn Cinnî'nin belirttiğine göre bunun izahı; burada bir muzâraat harfinin diğer bir muzâraat harfine, yani yâ harfinin tâ harfine benzetilmesi ve böylece onun gibi muamele görmüş olmasıdır.

كما شبهت التاء والنون في تعد ونعد بياء يعد فحذف الواو معهما كما حذفت فيه لوقوعها بين ياء وكسرة.

Nitekim «te'ıdü» ve «ne'ıdü»deki te ve nûn harfleri «ye'ıdü»deki yâ harfine benzetilmiş ve yâ ile kesre arasında vaki olduğu için onda vâv nasıl hazfedildiyse bu ikisinde de onunla birlikte hazfedilmiştir.

وقرىء «توقد» بالتاء من فوق على صيغة الماضي من التفعل والضمير للمصباح أي ابتداء توقد المصباح من شجرة.

Tefe''ul babından mazi sîgasıyla üst te ile «tevekkada» şeklinde de okunmuştur; zamir lambaya râcidir, yani lambanın tutuşmasının başlangıcı bir ağaçtandır.

لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ أي ضاحية للشمس لا يظلها جبل ولا شجر ولا يحجبها عنها شيء من حين تطلع إلى أن تغرب وذلك أحسن لزيتها، وروي عن ابن عباس ومجاهد وعكرمة وقتادة والكلبي وهو تفسير بلازم المعنى أعني به كونها بين الشرق والغرب. وعن ابن زيد أي ليست من شجر الشرق ولا من شجر الغرب لأن ما اختص بإحدى الجهتين كان أقل زيتا وأضعف ضوءا لكنها من شجر الشام وهي ما بين المشرق والمغرب وزيتونها أجود ما يكون، وقال أبو حيان في تذكرته: المعنى ليست في مشرقة أبدا أي في موضع لا يصيبه ظل وليست في مقناة أبدا أي في موضع لا تصيبه الشمس، وحاصله ليست الزيتونة تصيبها الشمس خاصة ولا الظل خاصة ولكن يصيبها هذا في وقت وهذا في وقت، وقال الفراء والزجاج: المعنى لا شرقية فقط ولا غربية فقط لكنها شرقية غربية أي تصيبها الشمس عند طلوعها وغروبها، وأنت تعلم أنه لا بد من تقدير قيد فقط بعد كل من شَرْقِيَّةٍ وغَرْبِيَّةٍ كما سمعت ليتوجه النفي إليه فيفيد التركيب اجتماع الأمرين وإلا فظاهره نفيهما، وعن المطلع أن هذا كقول الفرزدق:

{ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “Ne doğuda ne de batıdadır” yani güneşe tamamen açıktır; doğduğu andan battığı ana kadar onu ne bir dağ ne bir ağaç gölgeler, ne de başka bir şey güneşe engel olur; bu durum ise onun yağı için en mükemmelidir. Bu İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Katâde ve Kelbî'den rivayet edilmiştir ve lâzımî mana ile tefsirdir; bununla onun doğu ile batı arasında bulunmasını kastediyorum. İbn Zeyd'den rivayete göre ise: O ne doğu ağaçlarındandır ne de batı ağaçlarındandır; çünkü iki yönden birine mahsus olanın yağı daha az ve ışığı daha zayıf olur; fakat o Şam ağaçlarındandır ki Şam doğu ile batı arasındadır ve onun zeytini en kaliteli olandır. Ebû Hayyân Tezkire'sinde şöyle demiştir: Mana; o ebediyen gölgede kalmayan sırf güneşlik bir yerde değildir ve ebediyen güneş görmeyen sırf kuytu bir yerde de değildir; neticesi şudur: Zeytin ağacına sadece güneş yahut sadece gölge isabet etmez, bilakis buna bir vakitte, diğerine de başka bir vakitte isabet eder. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: Mana; sadece doğuya ait değildir ve sadece batıya ait de değildir, aksine hem doğuludur hem batılıdır; yani hem doğuşunda hem batışında ona güneş vurur. Sen de bilirsin ki, nefyin ona yönelmesi ve terkibin bu iki durumun bir arada bulunduğunu ifade etmesi için duyduğun üzere «şarkıyyetin» ve «garbiyyetin» kelimelerinin her birinden sonra 'sadece' kaydının takdir edilmesi gerekir; aksi takdirde zahiri her ikisinin de nefyedilmesidir. el-Muttali'den nakledildiğine göre bu, Ferazdak'ın şu sözü gibidir:

بأيدي رجال لم يشيموا سيوفهم ... ولم تكثر القتلى بها حين سلت

Kılıçlarını kınlarına sokmayan adamların elleriyle... ve kınından sıyrıldığında onunla öldürülenler çok olmadı değil.

إذ معناه شاموا سيوفهم وأكثروا بها القتلى، وتعقبه في الكشف بأنه لا استدلال بالبيت على ذلك لجواز أن يريد لم يشيموا غير مكثري القتلى على الحال وإفادته المعنى المذكور واضحة حينئذ، وعن ابن عباس أنها في دوحة أحاطت بها فليست منكشفة لا من جهة الشرق ولا من جهة الغرب، وتعقب بأن هذا لا يصح عن ابن عباس لأنها إذا كانت بهذه الصفة فسد جناها، وعن الحسن أن هذا مثل وليست من شجر الدنيا إذ لو كانت في الدنيا لكانت شرقية أو غربية، وعن عكرمة أنها من شجر الجنة ولعله إنما جزم بذلك لما ذكر الحسن ولا يخفى ما فيه، وقرأ الضحاك «لا شرقية ولا غربية» بالرفع أي هي لا شرقية ولا غربية.

Zira anlamı: Kılıçlarını kınından sıyırdılar ve onunla maktulleri çoğalttılar demektir. el-Keşf'te buna şöyle itiraz edilmiştir: Beyitte buna delalet yoktur; zira şair hâl olarak 'ölüleri çoğaltmaksızın kılıçlarını kınına sokmadılar' manasını kastetmiş olabilir; bu takdirde mezkûr manayı ifade etmesi açıktır. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, kendisini çevreleyen büyük bir ağaç topluluğu içindedir; dolayısıyla ne doğu tarafından ne de batı tarafından açıktadır. Buna, İbn Abbâs'tan bunun sahih olamayacağı, çünkü bu vasıfta olursa meyvesinin bozulacağı şeklinde itiraz edilmiştir. Hasan'dan ise bunun bir misal olduğu ve dünya ağaçlarından olmadığı, zira dünyada olsaydı ya doğulu ya batılı olacağı nakledilmiştir. İkrime'den onun cennet ağaçlarından olduğu rivayet edilmiştir; o belki de Hasan'ın zikrettiği sebepten ötürü bunda kesin konuşmuştur; bundaki durum ise gizli değildir. Dahhâk, «lâ şarkiyyetün velâ garbiyyetün» şeklinde ref ile okumuştur; yani 'hiye lâ şarkiyyetün velâ garbiyyetün' (o ne doğuludur ne batılıdır) demektir.

وقال أبو حيان: أي لا هي شرقية ولا غربية، ولعل ما ذكرنا أولى، والجملة في موضع الصفة لزيتونة.

Ebû Hayyân: 'Yani ne o doğuludur ne de batılıdır' demiştir; bizim zikrettiğimiz belki daha evladır. Cümle, zeytûnetin kelimesinin sıfatı mevkiindedir.

يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ أي هو في الصفاء والإنارة بحيث يكاد يضيء بنفسه من غير مساس نار أصلا، وكلمة لَوْ في أمثال هذه المواقع ليست لبيان انتفاء الشيء لانتفاء غيره في الزمان الماضي فلا يلاحظ لها جواب قد حذف ثقة بدلالة ما قبلها عليه ملاحظة قصدية إلا عند القصد إلى بيان الإعراب على القواعد الصناعية بل هي لبيان تحقق ما يفيده الكلام السابق من الحكم الموجب أو المنفي على كل حال مفروض من الأحوال المقارنة له إجمالا بإدخالها على أبعدها منه، والواو الداخلة عليها لعطف الجملة المذكورة على جملة محذوفة مقابلة لها عند الجزولي ومن وافقه، ومجموع الجملتين في حيز النصب على الحالية من المستكن في الفعل الموجب أو المنفي، وتقدير الآية الكريمة يكاد زيتها يضيء لو مسته نار ولو لم تمسسه نار أي يضيء كائنا على كل حال من وجود شرط الإضاءة وعدمه، وحذفت الجملة الأولى حسبما هو المطرد في الباب ثقة بدلالة الثانية عليها دلالة واضحة.

{ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } “Neredeyse ona ateş dokunmasa bile yağı ışık verecektir” yani saflığında ve aydınlatmasında öyle bir derecededir ki, asla ateş dokunmaksızın neredeyse kendi kendine ışık saçacaktır. Bu gibi yerlerdeki «lev» kelimesi, geçmiş zamanda bir şeyin yokluğunun diğerinin yokluğuna bağlı olduğunu bildirmek için değildir; dolayısıyla nahiv kaideleri üzere i'rabı beyan kastı dışında, önceki ifadenin delaletine güvenilerek hazfedilmiş bir cevabın varlığı kasıtlı olarak gözetilmez. Bilakis o, önceki kelâmın ifade ettiği olumlu veya olumsuz hükmün, kendisiyle beraber farz edilen her türlü bitişik hâlde gerçekleştiğini, bu durumların en uzağına dahil edilerek icmâlen beyan etmek içindir. Üzerine gelen vâv ise el-Cezûlî ve ona uyanlara göre mezkûr cümleyi onun mukabili olan hazfedilmiş bir cümleye atfetmek içindir. İki cümlenin mecmuu, müspet veya menfi fiildeki gizli zamirden hâl olmak üzere nasb mahallindedir. Âyet-i kerîmenin takdiri: 'İster ona ateş dokunsun ister ona ateş dokunmasın yağı neredeyse ışık verecektir' yani aydınlatma şartının varlığı ve yokluğundan ibaret her hâlükârda ışık verecektir demektir. Bu bâbda muttarid (geçerli kural) olduğu üzere, ikincisinin birincisine açıkça delalet etmesine güvenilerek birinci cümle hazfedilmiştir.

وقال الزمخشري: الواو للحال ومقتضاه أن لَوْ مع ما بعدها حال فالتقدير والحال لو كان أو لم يكن كذا أي مفروضا ثبوته أو انتفاؤه، لكن الزمخشري ومثله المرزوقي يقدر ولو كان الحال كذا. وتعقب ذلك بأن أدوات الشرط لا تصلح للحالية لأنها تقتضي عدم التحقق والحال يقتضي خلافه. والتزم لذلك أنه انسلخ عنها الشرطية وأنها مؤولة

Zemahşerî şöyle demiştir: Vâv hâl içindir; bunun gereği ise «lev» ve sonrasının hâl olmasıdır; bu takdirde takdir: 'Şöyle olması veya olmaması farz kılındığı hâlde' şeklinde olur. Fakat Zemahşerî ve onun gibi Merzûkî 'hâl şöyle olsa bile' şeklinde takdir ederler. Buna, şart edatlarının hâl olmaya elverişli olmadığı, zira tahakkuk etmemeyi gerektirdiği, hâlin ise bunun aksini gerektirdiği şeklinde itiraz edilmiştir. Bundan ötürü onun şartiyyetten sıyrıldığı ve hâle tevil edildiği

بالحال كما أن الحال تكون في معنى الشرط نحو لأفعلنه كائنا ما كان أي إن كان هذا أو غيره ولذا لا تحتاج إلى الجزاء أصلا، وإنما قدر الحال بعد لو على ما قيل: إشارة إلى أنه قصد إلى جعل الجملة حالا قبل دخول الشرط المنافي له ثم دخلت لَوْ تنبيها على أنها حال غير محققة واعترض الرضي للقول بأنها عاطفة بأنه لو كان كذلك لوقع التصريح بالمعطوف عليه في الاستعمال وليس كذلك وذهب إلى أنها اعتراضية.

iltizam edilmiştir; nitekim hâl de «Ne olursa olsun bunu mutlaka yapacağım» yani 'ister bu olsun ister başkası' sözünde olduğu gibi şart manasında olur; bu yüzden asla cevaba ihtiyaç duymaz. «Lev»den sonra hâlin takdir edilmesi -söylendiğine göre- ona zıt olan şart girmeden önce cümlenin hâl kılınmasının kastedildiğine, sonra da onun tahakkuk etmemiş bir hâl olduğuna dikkat çekmek üzere «lev»in dahil olduğuna işaret etmek içindir. er-Radî, onun atıf edatı olduğu görüşüne, eğer öyle olsaydı kullanımda ma'tûfun aleyhin açıkça zikredilmiş olacağı, oysa durumun böyle olmadığı gerekçesiyle itiraz etmiş ve onun i'tirâziyye (ara cümle) olduğu görüşüne meyletmiştir.

ويجوز الاعتراض في آخر الكلام والمقصود منه التأكيد. وأجيب عن اعتراضه بأن ظهور ترتب الجزاء على المعطوف عليه أغنى عن ذكره حتى كان ذكره تكرارا، وبالجملة الذي عطف عليه الأكثرون وارتضوه كونها عاطفة، ويجعل مجموع الجملتين في موضع الحال على ما سمعت يندفع ما يتوهم من أن كاد تنافي اعتبار العطف هنا فتأمل، وقرأ ابن عباس والحسن «يمسسه» بالياء التحتية وحسنه الفصل وكون الفاعل غير حقيقي التأنيث نُورٌ عَلى نُورٍ أي هو نور عظيم كائن على نور على أن يكون نُورُ خبر مبتدأ محذوف والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع صفة له مؤكدة لما أفاده التنكير من الفخامة، والجملة فذلكة للتمثيل وتصريح بما حصل منه وتمهيد لما يعقبه فالمراد من الضمير النور الذي مثلت صفته العظيمة الشأن بما سمعت لا النور المشبه به وحمله عليه لا يليق كما قيل بشأن التنزيل الجليل، وليس معنى كونه نورا فوق نور أنه نور واحد معين أو غير معين فوق نور آخر مثله ولا أنه مجموع نورين اثنين فقط بل إنه نور متضاعف من غير تحديد لتضاعفه بحد معين وتحديد مراتب تضاعف ما مثل به من نور المشكاة بما ذكر لكونه أقصى مراتب تضاعفه عادة فإن المصباح إذا كان في مكان متضايق كالمشكاة كان أضوأ له وأجمع لنوره بسبب انضمام الشعاع المنعكس منه إلى أصل الشعاع بخلاف المكان المتسع فإن الضوء ينبث فيه وينتشر والقنديل أعون شيء على زيادة الإنارة وكذلك الزيت وصفاؤه وليس وراء هذه المراتب مما يزيد نورها إشراقا ويمده بإضاءة مرتبة أخرى عادة.

Kelâmın sonunda i'tirâz (ara cümle) caizdir ve bundan maksat tekittir. Onun itirazına şöyle cevap verilmiştir: Cezânın ma'tûfun aleyhe terettüp etmesinin açıklığı, onun zikredilmesine ihtiyaç bırakmamış, hatta zikredilmesi tekrar gibi olmuştur. Velhasıl çoğunluğun benimsediği ve rıza gösterdiği görüş, onun atıf edatı olmasıdır. İki cümlenin toplamının duyduğun üzere hâl mevkiinde kılınmasıyla, «kâde» fiilinin burada atıf kabul edilmesine zıt olduğu vehmi bertaraf edilmiş olur, iyi düşün! İbn Abbâs ve Hasan, yâ harfi ile «yemessehû» şeklinde okumuşlardır; araya fasılanın girmesi ve fâilin gayr-i hakiki müennes olması bunu güzelleştirmiştir. { نُورٌ عَلى نُورٍ } “nur üstüne nurdur” yani 'nûr' kelimesi mahzuf bir mübtedânın haberi, câr ve mecrûr da nekireliğin ifade ettiği azameti tekit eden ve ona sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallik olmak üzere; o, nur üstüne bulunan büyük bir nurdur. Cümle, temsîlin neticesi, ondan hasıl olanın tasrihi ve ardından gelene bir hazırlıktır. Zamirden maksat, yüce vasfı duyduğun şeylerle örneklendirilen nurdur; benzetilen nur değildir. Ona hamletmek ise ifade edildiği gibi yüce Tenzîl'in şanına yakışmaz. Onun nur üstünde nur olmasının manası; belirli veya belirsiz tek bir nurun kendi benzeri başka bir nurun üzerinde olması yahut sadece iki nurun mecmuu olması demek değildir; bilakis onun katlanması belirli bir sınırla sınırlandırılmaksızın katbekat artan bir nur olmasıdır. Kendisiyle temsil yapılan kandilliğin nurunun katlanma mertebelerinin zikredilenlerle sınırlandırılması ise, âdeten onun katlanmasının en son mertebesi olmasındandır. Zira kandil, hücre/oyuk gibi dar bir yerde olduğunda, kendisinden yansıyan ışığın asıl ışığa eklenmesi sebebiyle onun için daha aydınlık olur ve nurunu daha çok toplar; geniş mekânın aksine, çünkü orada ışık dağılır ve yayılır. Cam kandil ise nurun ziyadeleşmesine en büyük yardımcıdır; aynı şekilde zeytinyağı ve onun berraklığı da böyledir. Bu mertebelerin ötesinde âdeten onun nurunun parlaklığını artıracak ve ona aydınlatmada bir başka mertebe katacak başka bir şey yoktur.

والظاهر عندي أن التشبيه الذي تضمنته الآية الكريمة من تشبيه المعقول وهو نوره تعالى بمعنى أدلته سبحانه لكن من حيث إنها أدلة أو القرآن أو التوحيد والشرائع وما دل عليه بدليل السمع والعقل أو الهدى أو نحو ذلك بالمحسوس وهو نور المشكاة المبالغ في نعته وأنه ليس في المشبه به أجزاء ينتزع منها الشبه ليبني عليه أنه مركب أو مفرق، وذكر أنه إذا كان المراد تشبيه النور بمعنى الهدى الذي دلت عليه الآيات المبينات فهو من التشبيه المركب العقلي وقد شبه فيه الهيئة المنتزعة بأخرى فإن النور وإن كان لفظه مفردا دال على متعدد وكذا إذا كان المراد تشبيه ما نور الله تعالى به قلب المؤمن من المعارف والعلوم بنور المشكاة المنبث فيها من مصباحها، وفي الحواشي الطيبة الطيبية بعد اختيار أن المراد بالنور الهداية بوحي ينزله ورسول يبعثه ما هو ظاهر في أن التشبيه من التشبيه المفرق بل صرح بذلك أخيرا، واستدل عليه بأن التكرير في الآية يستدعي ذلك وقد أطال الكلام في هذا المقام، ومنه أن المشبهات المناسبة على هذا المعنى صدر الرسول ﷺ وقلبه الشريف واللطيفة الربانية فيه والقرآن وما يتأثر منه القلب عند استمداده. والتفصيل أنه شبه صدره ﵊ بالمشكاة لأنه كالكوة ذو وجهين فمن وجه يقتبس النور من القلب المستنير ومن آخر يفيض ذلك النور المقتبس على الخلق وذلك لاستعداده بانشراحه مرتين مرة في صباه وأخرى عند إسرائه قال الله تعالى: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ [الزمر: ٢٢] وهذا تشبيه صحيح قد اشتهر عن جماعة من المفسرين، روى محيي السنة عن كعب هذا مثل ضربه الله تعالى لنبيه ﷺ المشكاة صدره والزجاجة قلبه والمصباح فيه النبوة والشجرة المباركة شجرة النبوة، وروى الإمام عن بعضهم أن المشكاة صدر محمد ﵊ والزجاجة قلبه والمصباح ما في قلبه من الدين، وفي حقائق السلمي عن أبي سعيد الخزاز

Bana göre zâhir olan şudur: Âyet-i kerîmenin içerdiği teşbih; delil olmaları haysiyetiyle Cenâb-ı Hakk'ın delilleri manasındaki O'nun nuru veya Kur'an yahut tevhid ile şeriatler ve naklî ve aklî delillerin gösterdiği şeyler veya hidayet yahut benzeri gibi aklî olanın, sıfatı mübalağalı bir şekilde anlatılan kandilliğin nuru gibi hissî olana teşbihidir. Müşebbehün bihte, teşbihin mürekkep veya müferrak oluşuna temel teşkil edecek şekilde teşbihin kendisinden çekilip çıkarılacağı cüzler yoktur. Belirtilmiştir ki: Şayet nurdan maksat, açıklayıcı ayetlerin delalet ettiği hidayete teşbih ise, bu mürekkep aklî teşbihtendir ve onda intizâ edilmiş bir heyet diğer bir heyete benzetilmiştir; zira nur lafzı her ne kadar müfred olsa da birden çok şeye delalet eder. Aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın müminin kalbini kendisiyle nurlandırdığı marifet ve ilimlerin, kandilin kandillik içine yayılan nuruna benzetilmesi kastedildiğinde de böyledir. el-Havâşî't-Tayyibiyye'de, nurdan maksadın indirdiği bir vahiy ve gönderdiği bir elçi ile hidayete erdirmek olduğu tercih edildikten sonra, teşbihin müferrak teşbihten olduğuna dair açık ifadeler yer almış, hatta en sonunda bu açıkça ifade edilmiştir. Ayetteki tekrarların bunu gerektirdiğini delil getirmiş ve bu makamda sözü uzatmıştır. Bu kabilden olarak: Bu manaya uygun olan müşebbehlerin (benzetilenlerin); Resûl'ün ﷺ göğsü, şerefli kalbi, kalbindeki Rabbânî latîfe, Kur'an ve kalbin feyiz alırken ondan etkilendiği şeyler olduğunu belirtmiştir. Tafsilatı şudur: O'nun [aleyhissalâtü vesselâm] göğsünü hücreye/oyuğa benzetmiştir; zira o menfez gibi iki yönlüdür; bir yönden nurlanmış kalpten nuru alır, diğer yönden de iktibas edilen bu nuru mahlukata akıtır. Bu da biri çocukluğunda diğeri İsrâ gecesinde olmak üzere iki defa göğsünün yarılıp genişlemesiyle hasıl olan istidadı sebebiyledir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ } “Allah'ın, göğsünü İslâm'a açtığı kimse Rabbinden bir nur üzerinde değil midir?” [ez-Zümer: 22]. Bu, müfessirlerden bir topluluktan şöhret bulmuş sahih bir teşbihtir. Muhyissünne, Kâ'b'dan şöyle rivayet etmiştir: 'Bu, Allah Teâlâ'nın Nebîsi ﷺ için verdiği bir misaldir: Kandillik O'nun göğsü, cam O'nun kalbi, kandil O'ndaki nübüvvet, mübarek ağaç ise nübüvvet ağacıdır.' İmam da bazılarından rivayet etmiştir ki: 'Kandillik Muhammed'in [aleyhissalâtü vesselâm] göğsü, cam O'nun kalbi, kandil ise kalbinde bulunan dindir.' es-Sülemî'nin Hakâik'inde Ebû Saîd el-Harrâz'dan nakledildiğine göre:

المشكاة حوف محمد ﷺ والزجاجة قلبه الشريف والمصباح النور الذي فيه، وشبه قلبه صلوات الله تعالى وسلامه عليه بالزجاجة المنعوتة بالكوكب الدري لصفائه وإشراقه وخلوصه عن كدورة الهوى ولوث النفس الأمّارة وانعكاس نور اللطيفة إليه. وشبهت اللطيفة القدسية المزهرة في القلب بالمصباح الثاقب.

Kandillik Muhammed'in ﷺ içi/gövdesi, cam O'nun şerefli kalbi, lamba ise onun içindeki nurdur. O'nun -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerine olsun- kalbi; saflığı, parlaklığı, heva bulanıklığından ve emmâre nefsin kirinden arınmışlığı ve latîfenin nurunun ona yansıması sebebiyle 'inciden bir yıldız' olarak nitelenen cama benzetilmiştir. Kalpte parıldayan kudsî latîfe ise ışık saçan lambaya benzetilmiştir.

أخرج الإمام أحمد في مسنده عن أبي سعيد الخدري قال: «قال رسول الله ﷺ: القلوب أربعة قلب أجود فيه مثل السراج يزهر- وفيه- أما القلب الأجود فقلب المؤمن سراجه فيه نوره» الحديث،

İmam Ahmed Müsned'inde Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ buyurdu ki: Kalpler dörttür: [Biri] içinde parıldayan kandil gibi olan pürüzsüz kalptir... -ve hadiste geçer ki- Pürüzsüz kalp müminin kalbidir, kandili ise onun içindeki nurudur.»

وشبه نفس القرآن بالشجرة المباركة لثبات أصلها وتشعب فروعها وتأديها إلى ثمرات لا نهاية لها قال الله تعالى: كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها [إبراهيم: ٢٤، ٢٥] الآية. وروى محيي السنة عن الحسن وابن زيد الشجرة المباركة شجرة الوحي يكاد زيتها يضيء تكاد حجة القرآن تتضح وإن لم تقرأ. وشبه ما يستمده نور قلبه الشريف صلوات الله تعالى وسلامه عليه من القرآن وابتداء تقويته منه بالزيت الصافي قال الله تعالى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا [الشورى: ٥٢] فكما جعل سبحانه القرآن سبب توقده منه في قوله تعالى: يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ جعل ضوءه مستفادا من انعكاس نور اللطيفة إليه في قوله ﷿ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ.

Kökünün sabitliği, dallarının budaklanması ve sonsuz meyvelere ulaştırması sebebiyle Kur'an'ın zâtı mübarek ağaca benzetilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُها ثابِتٌ وَفَرْعُها فِي السَّماءِ تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها } “Güzel bir söz, kökü sabit, dalları gökte olan güzel bir ağaç gibidir. O her an Rabbinin izniyle yemişini verir.” [İbrâhîm: 24, 25]. Muhyissünne, Hasan ve İbn Zeyd'den rivayet etmiştir: 'Mübarek ağaç vahiy ağacıdır. Yağı neredeyse ışık verecektir; yani Kur'an okunmasa bile hücceti neredeyse apaçık ortaya çıkacaktır.' Şerefli kalbinin -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerine olsun- nurunun Kur'an'dan feyiz alması ve onunla güçlenmesinin başlangıcı ise saf zeytinyağına benzetilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur'an) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin; fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık.” [eş-Şûrâ: 52]. Cenâb-ı Hak: { يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ } “Mübarek bir ağaçtan yakılır” kavlinde Kur'an'ı onun tutuşma sebebi kıldığı gibi; { وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } “Ona ateş dokunmasa bile” kavlinde de onun ışığını latîfenin nurunun ona yansımasından istifade edilmiş kılmıştır.

والمعنى على ما ذكر في انسان العين يكاد سر القرآن يظهر للخلق قبل دعوة النبي ﷺ وفيه مسحة من معنى قوله:

İnsânü'l-Ayn'da zikredildiğine göre mana: 'Neredeyse Kur'an'ın sırrı, Peygamber'in ﷺ davetinden önce mahlukata aşikâr olacaktı' şeklindedir. Bunda şairin şu sözünün manasından bir iz vardır:

رق الزجاج ورقت الخمر ... فتشابها وتشاكل الأمر

Kadeh inceldi, şarap da inceldi... Birbirine benzediler de işler karıştı.

فكأنما خمر ولا قدح ... وكأنما قدح ولا خمر

Sanki şarap var da kadeh yok... Sanki kadeh var da şarap yok.

ومنه وصفت الشجرة بكونها لا شرقية ولا غربية. وعن ابن عباس تشبيه فؤاده ﷺ بالكوكب الدري وأن الشجرة المباركة إبراهيم ﵇. ومعنى لا شرقية ولا غربية أنه ليس بنصراني فيصلي نحو المشرق ولا يهودي فيصلي نحو المغرب. والزيت الصافي دين إبراهيم ﵇، وقد يقال على تفريق التشبيه لكن على مشرع آخر شبه القرآن بالمصباح على ما سبق ونفسه ﷺ الزكية الطاهرة بالشجرة لكونها نابتة من أرض الدين متشعبة فروعها إلى سماء الإيمان متدلية أثمارها إلى فضاء الإخلاص والإحسان وذلك لاستقامتها بمقتضى قوله تعالى: فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ [هود: ١١٢] غير مائلة إلى طرفي الإفراط والتفريط وذلك معنى قوله تعالى: لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ ويشبه ما محض من تلك الثمرات بعد التصفية التامة للتهيئة وقبول الآثار بالزيت الصافي لوفور قوة استعدادها للاستضاءة للدهنية القابلة للاشتعال، ومن ثم خصت شجرة الزيتون لأن لب ثمرتها الزيت الذي تشتعل به المصابيح، وخص هذا الدهن لمزيد إشراقه مع قلة الدخان يكاد زيت استعداده صلوات الله تعالى وسلامه عليه لصفائه وزكائه يضيء ولو لم يمسسه نور القرآن، روى البغوي عن محمد بن كعب القرظي تكاد محاسن محمد ﷺ تظهر للناس قبل أن يوحى إليه، قال ابن رواحة:

İşte bu sebeple ağaç, ne doğuya ne de batıya ait olmakla nitelenmiştir. İbn Abbâs'tan, onun ﷺ kalbinin inci gibi parıldayan bir yıldıza, mübarek ağacın ise İbrâhim [aleyhisselâm] olduğuna dair teşbih rivayet edilmiştir. 'Ne doğuya ne de batıya ait' olmasının anlamı ise; onun ne doğuya yönelerek namaz kılan bir Hristiyan, ne de batıya yönelerek namaz kılan bir Yahudi olmadığıdır. Saf zeytinyağı ise İbrâhim'in [aleyhisselâm] dinidir. Teşbihi parçalara ayırma yöntemiyle fakat başka bir mecrada şöyle de denilebilir: Kur'an daha önce geçtiği üzere kandile, onun ﷺ temiz ve pak nefsi ise, din toprağında bitip dalları iman semasına uzanan, meyveleri ihlâs ve ihsan fezasında sarkan bir ağaca benzetilmiştir. Bu da onun Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!” [Hûd: 112] buyruğu gereğince, ifrat ve tefrit uçlarına meyletmeksizin dosdoğru olmasındandır ki, Allah Teâlâ'nın: { لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya aittir” buyruğunun anlamı da budur. Bu meyvelerden tam bir arınmadan sonra hazırlık ve etkileri kabul için süzülüp kalan saf kısım ise, tutuşmaya elverişli yağlı yapısından ötürü ışık alma kabiliyetinin ve istidadının son derece güçlü olması sebebiyle saf zeytinyağına benzetilir. Nitekim zeytin ağacının tahsis edilmesi de bundandır; zira onun meyvesinin özü, kandillerin kendisiyle tutuşturulduğu zeytinyağıdır. Bu yağın tahsis edilmesi ise az duman çıkarmasıyla birlikte daha çok parıldamasındandır. Onun -Allah Teâlâ'nın salât ve selâmı üzerine olsun- istidat yağı, duruluğu ve temizliği sebebiyle, kendisine Kur'an'ın nuru dokunmasa bile neredeyse ışık verecektir. Begavî, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den şöyle rivayet etmiştir: 'Muhammed'in ﷺ güzellikleri, kendisine vahiy gelmeden önce de neredeyse insanlara aşikâr olacaktı.' İbn Revâha şöyle demiştir:

لو لم يكن فيه آيات مبينة ... كانت بداهته تنبيك عن خبره

Onda apaçık ayetler olmasaydı bile... [Yüzündeki] ilk bakış sana onun haberini verirdi.

وفي حقائق السلمي مثل نوره في عبده المخلص والمشكاة القلب والمصباح النور الذي قذف فيه والمعرفة تضيء في قلب العارف بنور التوفيق يوقد من شجرة مباركة يضيء على شخص مبارك تتبين أنوار باطنة على آداب ظاهرة وحسن معاملته زيتونة لا شرقية ولا غربية جوهرة صافية لا لها حظ في الدنيا ولا في الآخرة لاختصاصها بموالاة

Sülemî'nin Hakâik'inde [şöyle denilmiştir]: 'O'nun nurunun misali, ihlâslı kulundadır; mişkât kalptir, kandil ise içine atılan nurdur. Marifet, arifin kalbinde tevfîk nuruyla parıldar. Mübarek bir ağaçtan yakılır; yani bâtınî nurları zâhirî edeplerinde ve güzel muamelesinde apaçık görünen mübarek bir şahsiyet üzerinde ışık saçar. Ne doğuya ne de batıya ait olan bir zeytindir; yani ne dünyada ne de ahirette nasibi olan saf bir cevherdir, çünkü o sadece

العزيز الغفار وتفردها بالفرد الجبار إلى غير ذلك، وجعل بعضهم التشبيه من المركب الوهمي بناء على أن المراد من النور المشبه الهدى من حيث إنه محفوف بظلمات أوهام الناس وخيالاتهم.

el-Azîz ve el-Gaffâr olan [Allah'a] dostluğa tahsis edilmiş ve el-Ferd ve el-Cebbâr olan [Rabbi] ile baş başa kalmıştır.' [Burada] bunlardan başka [açıklamalar da vardır]. Bazıları ise benzetilen nurdan muradın insanların vehim ve hayal karanlıklarıyla kuşatılmış olması bakımından 'hidayet' olduğu esasına dayanarak bu teşbihi mürekkeb-i vehmî (zihinde canlandırılan birleşik benzetme) kılmıştır.

وكان الظاهر على هذا دخول الكاف على المصباح دون المشكاة المشتملة عليه، ومن هنا قيل إن في الآية قلبا، ووجه بعضهم دخولها على المشكاة بأن المشتمل مقدم على المشتمل عليه في رأي العين فقدم لفظا ودخل الكاف عليه رعاية لذلك، وقيل إنه على هذا أيضا تشبيه مفرق لأنه شبه الهدى بالمصباح والجهالات بظلم استلزمتها وهو كما ترى.

Bu durumda zâhir olan, kâf (benzetme edatı) harfinin onu içine alan kandil yuvasına (mişkât) değil, doğrudan kandile (misbâh) dahil olmasıydı. Bundan dolayı ayette bir kalp (yer değiştirme) olduğu söylenmiştir. Bazıları ise kâf harfinin kandil yuvasına dahil olmasını, gözün görüşünde içine alan şeyin içine alınandan önce gelmesiyle açıklamış; bu sebeple lafzan öne geçirilmiş ve bu duruma riayetle kâf ona dahil edilmiştir. Yine bunun da tefrik edilmiş (ayrıntılı) bir teşbih olduğu söylenmiştir; çünkü hidayet kandile, cehaletler ise onun gerektirdiği karanlıklara benzetilmiştir ki bu da gördüğün gibidir.

ومن الناس من جعل التشبيه مفرقا لكن بنى كلامه على ما أسسه الفلاسفة فجعل النور المشبه ما منح الله تعالى به عباده من القوى الخمس الدراكة المترتبة التي نيط بها المعاش وهي القوة الحساسة أعني الحس المشترك الذي يدرك المحسوسات بجواسيس الحواس الخمس الظاهرة والقوة الخيالية التي تحفظ صور تلك المحسوسات لتعرضها على القوة العقلية متى شاء والقوة العقلية المدركة للحقائق الكلية والقوة الفكرية التي تأخذ المعارف العقلية فتؤلفها على وجه يحصل به العلم بالمجهولات والقوة القدسية التي يختص بها الأنبياء والأولياء وتنجلي فيها لوائح الغيب وأسرار الملكوت، وجعل ما في حيز الكاف عبارة عن أمور شبه بكل منها واحد من هذه الخمس فقال: شبهت القوة الحساسة بالمشكاة من حيث إن محلها تجويف في مقدم الدماغ كالكوة تضع فيه الحواس الظاهرة ما تحس به وبذلك يضيء، وشبهت القوة الخيالية بالزجاجة من حيث إنها تقبل الصور المدركة من الجوانب كما تقبل الزجاجة الأنوار الحسية من الجوانب ومن حيث إنها تضبط الأنوار العقلية وتحفظها كما تحفظ الزجاجة الأنوار الحسية، ومن حيث إنها تستنير بما يشتمل عليها من المعقولات، وشبهت القوة العقلية بالمصباح لإضاءتها بالإدراكات والمعارف وشبهت القوة الفكرية بالشجرة المباركة من حيث إنها تؤدي إلى نتائج كثيرة هي بمنزلة ثمرات الشجرة، واعتبرت زيتونة لأن لها فضيلة على سائر الأشجار من حيث إن لب ثمرتها هو الزيت الذي له منافع جمة، منها أنه مادة المصابيح والأنوار الحسية وله من بين سائر الأدهان خاصة زيادة الإشراق وقلة الدخان، واعتبار وصف لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ في جانب المشبه من حيث إن القوة الفكرية مجردة عن اللواحق الجسمية أو من حيث إن انتفاعها ليس مختصا بجانب الصور ولا بجانب المعاني، وشبهت القوة القدسية بالزيت الذي يكاد يضيء من غير أن تمسسه نار من حيث إنها لكمال صفائها وشدة استعدادها لا تحتاج إلى تعليم أو تفكر. واعترض بأن حق النظم الكريم على هذا أن يقال: مثل نوره كمشكاة وزجاجة ومصباح وشجرة مباركة زيتونة وزيت يكاد يضيء ولو لم تمسسه نار حتى يفيد تشبيه كل واحد بكل واحد. وأجيب بأنه لما كان كل من هذه الحواس يأخذ ما يدركه مما قبله كما يأخذ المظروف من ظرفه أشار سبحانه إلى ذلك بأداة الظرفية دلالة على بديع صنعه سبحانه وحكمته جل شأنه.

İnsanlardan bazıları da bu teşbihi tefrik edilmiş kılmış, fakat sözlerini filozofların temellendirdiği esaslar üzerine bina etmiştir. Böylece benzetilen nuru, Allah Teâlâ'nın kullarına bahşettiği ve geçimin kendisine bağlandığı beş idrak edici mürettep güç olarak kabul etmiştir. Bunlar: Hiss-i müşterek dediğim, dıştaki beş duyunun casusları vasıtasıyla hissedilen şeyleri idrak eden 'hissî güç'; bu hissedilen şeylerin suretlerini dilediğinde akıl gücüne sunmak üzere muhafaza eden 'hayal gücü'; küllî hakikatleri idrak eden 'akıl gücü'; aklî marifetleri alıp bilinmeyenlerin bilinmesini sağlayacak şekilde tertip eden 'fikir gücü'; ve peygamberler ile velilere has olan, gaybın parıltılarının ve melekût sırlarının kendisinde tecelli ettiği 'kudsî güç'tür. Kâf'ın kapsamında olan şeyleri ise bu beş güçten her birinin benzetildiği hususlar olarak kabul edip şöyle demiştir: Hissî güç kandil yuvasına benzetilmiştir, çünkü onun mahalli beynin ön kısmındaki bir boşluktur ve dış duyuların hissettikleri şeyleri içine koyduğu bir oyuk gibidir ve bununla aydınlanır. Hayal gücü cama benzetilmiştir, çünkü cam maddî nurları her yönden kabul ettiği gibi o da idrak edilen suretleri her yönden kabul eder ve cam maddî nurları muhafaza ettiği gibi o da aklî nurları zapt edip muhafaza eder ve kendisini kuşatan makullerle aydınlanır. Akıl gücü, idrakler ve marifetlerle aydınlanması sebebiyle kandile benzetilmiştir. Fikir gücü ise, ağacın meyveleri mesabesinde olan birçok neticeye ulaştırması bakımından mübarek ağaca benzetilmiştir. Ağacın zeytin ağacı olarak kabul edilmesi ise, meyvesinin özünün birçok faydası olan zeytinyağı olması ve diğer ağaçlara üstünlüğünün bulunması yönündendir. Bu faydalardan biri, kandillerin ve maddî nurların yakıtı olması ve diğer yağlar arasında daha fazla parlaklık ve daha az duman çıkarma özelliğine sahip olmasıdır. Benzetilen cihetinde { لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya aittir” vasfının dikkate alınması, fikir gücünün cismanî eklentilerden soyutlanmış olması bakımından veya faydasının ne sadece suretler ne de sadece manalar tarafına has olmaması bakımındandır. Kudsî güç ise, tam duruluğu ve son derece güçlü istidadı sebebiyle bir eğitime veya düşünmeye ihtiyaç duymaması bakımından, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verecek olan yağa benzetilmiştir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu durumda yüce nazmın hakkı, her birinin her birine benzetilmesini ifade etmesi için 'O'nun nurunun misali bir oyuk, bir cam, bir kandil, mübarek bir zeytin ağacı ve neredeyse ateş dokunmasa bile ışık verecek bir yağ gibidir' denilmesidir. Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Bu duyulardan her biri idrak ettiğini kendinden öncekinden, kabın içindekinin kaptan aldığı gibi aldığından ötürü Cenâb-ı Hak, O'nun eşsiz sanatına ve şânı yüce olan hikmetine delalet etmesi için buna zarfiyet edatıyla işaret buyurmuştur.

وجوز أن يراد تشبيه النور المراد به القوة العقلية للنفس بمراتبها بذلك ومراتبها أربع، الأولى أن تكون النفس خالية عن جميع العلوم الضرورية والنظرية مستعدة لها كما في مبدأ الطفولية وتسمى القوة العقلية في هذه المرتبة بالعقل الهيولاني لأنها كالهيولى في أنها في ذاتها خالية عن جميع الصور قابلة لها، وثانيتها أن تستعمل آلاتها أي الحواس مطلقا فيحصل لها علوم أولية، وتستعد لاكتساب علوم نظرية وتسمى القوة المذكورة في هذه المرتبة عقلا بالملكة لحصول ملكة الانتقال إلى النظريات لها بسبب تلك الأوليات، وثالثتها أن تصير النظريات مخزونة عندها وتحصل لها ملكة استحضارها متى شاءت من غير تجشم كسب جديد وتسمى تلك القوة في هذه المرتبة عقلا بالفعل لحصول تلك العلوم لها بالقوة القريبة من الفعل، ورابعتها أن ترتب العلوم الأولية وتدرك العلوم النظرية مشاهدة

Nefsin aklî gücü demek olan nurun mertebeleriyle birlikte buna benzetilmesinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Onun mertebeleri dörttür: Birincisi, çocukluğun başlangıcında olduğu gibi, nefsin bütün zarurî ve nazarî ilimlerden uzak olup onlara kabiliyetli olmasıdır. Bu mertebedeki aklî güce 'heyûlânî akıl' denir; çünkü o, zâtında bütün suretlerden uzak ve onları kabule hazır olması bakımından heyûlâ (ilk madde) gibidir. İkincisi, aletlerini yani mutlak anlamda duyularını kullanıp kendisinde öncül ilimlerin hâsıl olması ve nazarî ilimleri kazanmaya hazır hale gelmesidir. Bu mertebedeki mezkûr güce 'meleke halindeki akıl' denir; çünkü bu öncüller sebebiyle onda nazarî bilgilere intikal etme melekesi hâsıl olmuştur. Üçüncüsü, nazarî bilgilerin onun katında depolanmış hale gelmesi ve yeni bir kazanım zahmetine katlanmaksızın dilediği an onları hazır etme melekesinin kendisinde hâsıl olmasıdır. Bu mertebedeki bu güce, bu ilimlerin onda fiile yakın bir güçle hâsıl olması sebebiyle 'fiil halindeki akıl' denir. Dördüncüsü ise, öncül ilimleri tertip edip nazarî ilimleri fiilen

إياها بالفعل وتسمى تلك القوة في هذه المرتبة عقلا مستفادا لاستفادتها من العقل الفعال فشبهت القوة بالمرتبة الأولى بالمشكاة الخالية في بدء الأمر عن الأنوار الحسية المستعدة للاستنارة بها وبالمرتبة الثانية بالزجاجة المتلألئة في نفسها القابلة للأنوار الفائضة عليها من الغير الخارجي وبالمرتبة الثالثة بالمصباح الذي اشتعلت فتيلته المشبعة من الزيت وبالمرتبة الرابعة بالنور المتضاعف المشار إليه بقوله تعالى: نُورٌ عَلى نُورٍ والشيخ ابن سينا بعد أن بين المراتب حمل مفردات التنزيل عليها، وحقق في المحاكمات وجه الترتيب فيها حيث جعل الزجاجة في المشكاة والمصباح في الزجاجة بأن هناك استعدادا محضا كما في المرتبة الأولى واستعداد اكتساب كما في المرتبة الثانية واستعداد استحضار كما في المرتبة الثالثة ولا شك أن استعداد الاكتساب بحسب الاستعداد المحض واستعداد الاستحضار بحسب استعداد الاكتساب فتكون الزجاجة التي هي عبارة عن العقل بالملكة كأنما هي في المشكاة التي هي عبارة عن العقل الهيولاني والمصباح وهو العقل بالفعل في الزجاجة التي هي العقل بالملكة لأنه إنما يحصل باعتبار حصول العقل أولا وحيث إن العقل بالملكة إنما يخرج من القوة إلى الفعل بالفكر أو بالحدس أو بالقوة القدسية أشير إلى الفكر بالشجرة الزيتونة وإلى الحدس بالزيت وإلى القوة القدسية بيكاد زيتها يضيء ودفع ما يظهر من عدم انطباق ما ذكر على النظم الجليل لأنه وصف فيه الشجرة بما سمعت من الصفات، وهذه أمور متباينة لا يجوز وصف أحدها بالآخر بأن الشجرة الزيتونة شيء واحد فإذا ترقت في أطوارها حصل لها زيت إذا ترقى وصفا كاد يضيء وكذلك الاكتساب قوة نفسية هي فكرة فإذا ترقت كانت حدسا، ثم قوة قدسية فهي وإن كانت متباينة ترجع إلى شيء واحد كالشجرة وذكر أن قوله تعالى: لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ إشارة إلى أنها ليست من عالم الحس الذي لا يخلو عن أحد الأمرين، ولا يخفى عليك أن هذا مع تكلفه وابتنائه على ما أسسه الفلاسفة الذين هم في عمى عن نور الشريعة ولله تعالى در من قال فيهم:

müşahede ederek idrak etmesidir. Bu mertebedeki bu güce, fâal akıldan istifade etmesi sebebiyle 'müstefâd akıl' denir. Böylece birinci mertebedeki güç, başlangıçta maddî nurlardan uzak olup onlarla aydınlanmaya kabiliyetli olan kandil yuvasına (mişkât); ikinci mertebedeki, zâtında parıldayan ve dışarıdan üzerine taşan nurları kabul eden cama; üçüncü mertebedeki, yağa doymuş fitili tutuşturulmuş kandile; dördüncü mertebedeki ise Allah Teâlâ'nın: { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nurdur” buyruğuyla işaret edilen katmerli nura benzetilmiştir. Şeyh İbn Sînâ bu mertebeleri açıkladıktan sonra tenzilin müfredatlarını bunlara hamletmiş; Muhâkemât'ta ise buradaki tertibin vechini tahkik etmiştir: Şöyle ki camı kandil yuvasına, kandili de camın içine koymasını, birinci mertebede sırf bir istidat, ikinci mertebede kazanım (iktisap) istidadı, üçüncü mertebede ise hazır etme (istihzar) istidadı bulunmasıyla açıklamıştır. Şüphe yok ki iktisap istidadı sırf istidada göredir, istihzar istidadı da iktisap istidadına göredir. Dolayısıyla meleke halindeki akıldan ibaret olan cam, sanki heyûlânî akıldan ibaret olan kandil yuvasının içindedir; fiil halindeki akıl olan kandil de meleke halindeki akıl olan camın içindedir, çünkü o ancak aklın öncelikle hâsıl olması itibarıyla hâsıl olur. Meleke halindeki akıl güçten fiile ancak fikirle, sezgiyle (hads) veya kudsî güçle çıktığından; zeytin ağacı ile fikre, yağ ile sezgiye, 'yağı neredeyse ışık verir' ifadesiyle de kudsî güce işaret edilmiştir. Söz konusu şeylerin yüce nazma uymadığı yönündeki zâhirî itirazı ise şöyle savuşturmuştur: Zira ayette ağaç işittiğin sıfatlarla nitelenmiştir; halbuki bu güçler birbirine zıt şeyler olup birinin diğeriyle nitelenmesi caiz değildir. Şöyle cevap verilmiştir: Zeytin ağacı tek bir şeydir; aşamalarında ilerlediğinde kendisinde bir yağ hâsıl olur ve bu yağ arınıp saflaştığında neredeyse ışık verir. Aynı şekilde iktisap da nefse ait bir güç olup fikirdir; ilerlediğinde sezgi, sonra da kudsî güç olur. Dolayısıyla bunlar her ne kadar farklı şeyler olsalar da tıpkı ağaç gibi tek bir şeye dönerler. [İbn Sînâ], Allah Teâlâ'nın: { لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya aittir” buyruğunun, onun bu iki durumdan birinden hâli olmayan his âleminden olmadığına işaret ettiğini belirtmiştir. Şeriatın nuruna karşı kör olan filozofların temellendirdiği esaslara dayanan bu görüşün tekellüflü olduğu sana gizli değildir. Onlar hakkında şöyle diyen şair ne güzel söylemiştir:

قطعت الأخوة عن معشر ... بهم مرض من كتاب الشفا

Kitâbü'ş-Şifâ'dan ötürü kalplerinde hastalık bulunan bir toplulukla kardeşlik bağını kopardım.

فماتوا على دين رسطالس ... وعشنا على سنة المصطفى

Onlar Aristo'nun dini üzere öldüler; biz ise Mustafâ'nın sünneti üzere yaşadık.

لا يناسب المقام ولا ينتظم معه أطراف الكلام، وفيه ما يقتضي أن قوله تعالى: نُورٌ عَلى نُورٍ داخل في التمثيل وفيه خلاف، ثم اعلم أنه يعلم بمعونة ما ذكرنا حال التشبيه على سائر الأقوال في المراد بالنور، ولعل ما ذكرناه فيه أتم نورا وأشد ظهورا والله تعالى أعلم بحقائق الأمور، وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ [النور:

[Bu felsefî yorum] makama uygun düşmemekte ve sözün akışıyla bir bütünlük arz etmemektedir. Ayrıca bu yorumda Allah Teâlâ'nın: { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nurdur” buyruğunun temsile dahil olmasını gerektiren bir yön vardır ki bu konuda ihtilaf bulunmaktadır. Sonra bil ki, zikrettiğimiz açıklamaların yardımıyla nurdan muradın ne olduğu hususundaki diğer görüşlere göre de teşbihin durumu anlaşılır. Bizim zikrettiğimiz belki de nuru en tam ve zuhuru en güçlü olanıdır; işlerin hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur” [en-Nûr:

٤٠] يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ [النور: ٣٥] أي يهدي سبحانه هداية خاصة موصلة إلى المطلوب حتما لذلك النور المتضاعف العظيم الشأن، وإظهاره في مقام الإضمار لزيادة تقريره وتأكيد فخامته الذاتية بفخامته الإضافية الناشئة من إضافته إلى ضميره ﷿ مَنْ يَشاءُ هدايته من عباده بأن يوفقهم سبحانه لفهم وجوه دلالة الأدلة العقلية والسمعية التي نور بها السماوات والأرض على وجه ينتفعون به أو بأن يوفقهم لفهم ما في القرآن من دلائل حقيته وكونه من عنده ﷿ من الإعجاز والإخبار عن الغيب وغير ذلك من موجبات الإيمان وفيه احتمالات أخر بحسب ما في النور من الأقوال، وأيا ما كان ففيه إيذان بأن مناط هذه الهداية وملاكها ليس إلا مشيئته تعالى وأن إظهار الأسباب بدونها بمعزل عن الإفضاء إلى المطالب:

40]. { يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ } “Allah dilediğini nuruna iletir” [en-Nûr: 35]; yani Allah Teâlâ, şânı yüce olan bu katmerli nura kesin olarak ulaştıran özel bir hidayetle iletir. Zamir yerine açık ismin getirilmesi, onu daha iyi pekiştirmek ve O'nun [azze ve celle] zamirine izafe edilmesinden kaynaklanan izâfî azametiyle zâtî azametini teyit etmek içindir. { مَنْ يَشاءُ } “dilediği kimseyi”; kullarından hidayetini dilediği kimseleri iletir ki bu da gökleri ve yeri kendisiyle aydınlattığı aklî ve naklî delillerin delalet yönlerini faydalanacakları şekilde anlamaya onları muvaffak kılmasıyla veya Kur'an'da bulunan i'câz, gaybtan haber verme ve imanı gerektiren diğer hususlardan onun hak olduğuna ve O'nun [azze ve celle] katından geldiğine dair delilleri anlamaya muvaffak kılmasıyladır. Nur hakkındaki görüşlere göre burada başka ihtimaller de vardır. Ne olursa olsun bu ifadede, bu hidayetin dayanağının ve özünün yalnızca Allah'ın dilemesi olduğuna, O'nun dilemesi olmaksızın sebeplerin ortaya konulmasının hedeflere ulaştırmaktan uzak olduğuna dair bir bildirim vardır:

إذا لم يك التوفيق عونا لطالب ... طريق الهدى أعيت عليه مطالبه

Tevfîk, hidayet yolunu arayan kişiye yardımcı olmadıkça... Aradığı hedefler ona güç gelir, altından kalkamaz.

وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ في تضاعيف الهداية حسبما يقتضيه حالهم فإن لضرب المثل دخلا عظيما في باب الإرشاد لأنه إبراز للمعقول في هيئة المحسوس وتصوير لأوابد المعاني بصورة المأنوس ولذلك مثل جل وعلا

{ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ } “Allah insanlara misaller verir”; durumlarının gerektirdiği şekilde hidayetin safhalarında misaller getirir. Zira misal getirmenin irşad konusunda büyük bir tesiri vardır; çünkü o, akılla kavranan şeyleri duyularla algılanan surette ortaya koymak ve alışılmadık manaları aşina olunan biçimde tasvir etmektir. İşte bu sebeple şânı yüce ve ulu olan [Allah]

نوره المراد به ما يشمل القرآن أو القرآن المبين فقط بنور المشكاة، وإظهار الاسم الجليل في مقام الإضمار على ما في إرشاد العقل السليم للإيذان باختلاف ما أسند إليه تعالى من الهداية الخاصة وضرب الأمثال الذي هو من قبيل الهداية العامة كما يفصح عنه تعليق الأولى بمن شاء والثانية بالناس كافة.

Kur'an'ı veya yalnızca apaçık Kur'an'ı kapsayan muradıyla kendi nurunu kandil yuvasının nuruna benzetmiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiğine göre zamir makamında açık ism-i celâlin getirilmesi, Allah Teâlâ'ya isnat edilen hususların birbirinden farklı olduğunu bildirmek içindir: Bunlar, birincisinin dilediği kimseye, ikincisinin ise bütün insanlara bağlanmasının açıkça gösterdiği gibi, özel hidayet ile genel hidayet kabilinden olan misal vermedir.

وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ معقولا كان أو محسوسا ظاهرا كان أو باطنا ومن قضيته أن تتعلق مشيئته تعالى بهداية من يليق بها ويستحقها من الناس دون من عداهم لمخالفته الحكمة التي هي مبنى التكوين والتشريع وأن تكون هدايته سبحانه العامة على فنون مختلفة وطرائق شتى حسبما تقتضيه أحوالهم وتقوم به الحجة له تعالى عليهم، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبله، وقيل جيء بها لوعد من تدبر الأمثال ووعيد من لم يكترث بها، وقيل لبيان أن فائدة ضرب الأمثال التي هي للتوضيح إنما هي للناس وليس بذاك، وإظهار الاسم الجليل لتأكيد استقلال الجملة والاشعار بعلة الحكم وبما ذكر آنفا من اختلاف حال المحكوم به ذاتا وتعلقا.

{ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; akılla kavranan olsun, duyuyla algılanan olsun, zâhir olsun, bâtın olsun her şeyi bilir. Bunun bir gereği olarak O'nun dilemesi, tekvin ve teşriin temeli olan hikmete aykırı olacağından ötürü diğer insanlara değil, insanlar arasından buna layık ve müstahak olanların hidayetine taalluk eder; yine O'nun genel hidayetinin, insanların durumlarının gerektirdiği ve O'nun lehine insanlar aleyhine hüccetin ikame olacağı şekilde türlü sanatlar ve çeşitli yollarla olması da bunun gereğidir. Bu cümle, öncesini pekiştiren bir fezleke ve itiraziyedir (ara cümlesidir). Denildi ki bu cümle, misalleri düşünenlere bir vaad, onları önemsemeyenlere ise bir tehdit olarak getirilmiştir. Açıklama kabilinden olan misal vermenin faydasının yalnızca insanlara ait olduğunu beyan etmek için getirildiği de söylenmiştir ki bu isabetli değildir. Lafza-i celâlin zâhir olarak getirilmesi ise cümlenin bağımsızlığını vurgulamak, hükmün illetine ve az önce zikredilen hüküm kılınan şeyin zât ve taalluk bakımından durumunun farklılığına dikkat çekmek içindir.

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ إلخ استئناف لبيان حال من حصلت لهم الهداية لذلك النور وذكر بعض أعمالهم القلبية والقالبية، فالجار والمجرور- أعني متعلق قوله تعالى: فِي بُيُوتٍ بيسبح وفيها تكرير لذلك جيء به للتأكيد والتذكير بما بعد في الجملة وللإيذان بأن التقديم للاهتمام دون الحصر، ومثل ما ذكر في التكرير للتأكيد وقوله تعالى: فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [آل عمران:

{ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ } “[Bu kandil] Allah'ın, yüceltilmesine ve içlerinde kendi adının anılmasına izin verdiği evlerdedir. Oralarda sabah akşam O'nu tesbih eden nice adamlar vardır...” Bu ayet, o nur ile hidayete erenlerin durumunu açıklamak ve onların birtakım kalbî ve bedenî amellerini zikretmek üzere yeni bir başlangıçtır (isti'nâf). Câr ve mecrûr -yani Allah Teâlâ'nın { فِي بُيُوتٍ } buyruğunun taalluku- { يُسَبِّحُ } fiiline bağlıdır. { فِيها } ifadesi ise bunun bir tekrarıdır; tekit için, cümle içinde sonradan geleni hatırlatmak için ve öne almanın hasr (tahsis) için değil, ihtimam için olduğunu bildirmek maksadıyla getirilmiştir. Tekit için yapılan bu tekrarın benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır” [Âl-i İmrân:

١٠٧] وقولك مررت بزيد به، وبعض النحاة أعرب نحو ذلك بدلا كما في شرح التسهيل، وفي المغني هو من توكيد الحرف بإعادة ما دخل عليه مضمرا وليس الجار والمجرور توكيدا للجار والمجرور لأن الظاهر لكونه أقوى لا يؤكد بالضمير، وليس المجرور بدلا بإعادة الجار لأنه لا يبدل مضمر من مظهر وإنما جوزه بعض النحاة قياسا، وأنت تعلم أن ما ذكر غير وارد لأن المجموع بدل أو توكيد، وأتي بالظاهر هربا من التكرار، ورِجالٌ فاعل يُسَبِّحُ وتأخيره عن الظروف لأن في وصفه نوع طول فيخل تقديمه بحسن الانتظام وقال الرماني فِي بُيُوتٍ متعلق بيوقد، وقال الحوفي: متعلق بمحذوف وقع صفة لمشكاة، وقيل هو صفة لمصباح، وقيل صفة لزجاجة، وهو على هذه الأقوال الأربعة تقييد للممثل به للمبالغة فيه، والتنوين في الموصوف للنوعية لا للفردية لينافي ذلك في جمع البيوت. وأورد على ما ذكر أن شيئا منه لا يليق بشأن التنزيل الجليل كيف لا وأن ما بعد قوله تعالى وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ على ما هو الحق أو بعد قوله سبحانه نُورٌ عَلى نُورٍ على ما قيل إلى قوله تعالى بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ كلام متعلق بالممثل قطعا فتوسطيه بين أجزاء التمثيل مع كونه من قبيل الفصل بين الشجرة ولحائه بالأجنبي يؤدي إلى كون ذكر حال المنتفعين بالتمثيل المهديين لنوره تعالى بطريق الاستتباع والاستطراد مع كون بيان حال أضدادهم مقصودا بالذات ومثل هذا مما لا عهد به في كلام الناس فضلا أن يحمل عليه الكلام المعجز. وتعقبه الخفاجي بأنه زخرف من القول إذ لا فصل فيه وما قبله إلى هنا من المثل، والظاهر عندي أن التمثيل قد تم عند قوله تعالى: وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ وقيل هو متعلق بسبحوا أو نحوه محذوفا، وتلك الجملة على ما قيل مترتبة على ما قبلها وترك الفاء للعلم به كما في نحو قم يدعوك، ومنعوا تعلقه بيذكر لأنه من صلة أن فلا يعمل فيما قبله، والمراد بالبيوت المساجد كلها كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وقتادة ومجاهد.

107] buyruğunda ve senin 'Zeyd'e, ona uğradım' sözünde mevcuttur. Bazı nahivciler, Şerhu't-Teshîl'de geçtiği üzere bunun benzerini bedel olarak irab etmiştir. Muğnî'de ise bunun, harf-i cerrin dahil olduğu şeyin zamir olarak tekrar edilmesiyle yapılan bir harf tekidi olduğu, câr ve mecrûrun câr ve mecrûra tekit olmadığı; zira açık ismin daha güçlü olması sebebiyle zamirle tekit edilemeyeceği belirtilmiştir. Mecrûr da harf-i cer tekrar edilerek bedel yapılmış değildir; çünkü açık isimden zamir bedel yapılmaz, bunu bazı nahivciler sadece kıyasen caiz görmüşlerdir. Sen de bilirsin ki zikredilen bu itiraz varid değildir; zira toplamı bedel veya tekittir, tekrardan kaçınmak için de açık isim getirilmiştir. { رِجالٌ } kelimesi { يُسَبِّحُ } fiilinin failidir; sıfatında bir tür uzunluk bulunduğu ve öne alınması cümlenin güzel intizamını bozacağı için zarflardan sonraya bırakılmıştır. Rummânî { فِي بُيُوتٍ } ifadesinin { يُوقَدُ } fiiline müteallik olduğunu söylemiştir. Havfî ise 'mişkât' kelimesine sıfat olan mahzuf bir kelimeye müteallik olduğunu söylemiştir. 'Misbâh'ın sıfatı veya 'zücâce'nin sıfatı olduğu da söylenmiştir. Bu dört görüşe göre bu ifade, mübalağa amacıyla benzetilene (mümesselün bih) getirilen bir kayıttır. Nitelendirilendeki tenvin ise, evlerin çoğul olmasıyla çelişmemesi için fertlik değil, tür bildirmek içindir. Bu zikredilenlere şöyle itiraz edilmiştir: Bunların hiçbiri yüce tenzilin şânına yakışmaz. Nasıl yakışsın ki; hak olan görüşe göre Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } buyruğundan sonrası veya denildiğine göre { نُورٌ عَلى نُورٍ } buyruğundan { بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } buyruğuna kadar olan kısım kesin olarak temsil edilenle (mümessel) alakalı bir sözdür. Dolayısıyla bunun, ağaç ile kabuğu arasını yabancı bir şeyle ayırmak kabilinden olarak temsilin parçaları arasına girmesi; zıtlarının durumunun açıklanması bizzat maksat iken, temsilden istifade eden ve O'nun nuruna erenlerin durumunun zikredilmesinin tebaiyet ve istitrat (dolaylı anlatım) yoluyla olmasına yol açar. Böyle bir durum, muciz kelama hamledilmek şöyle dursun, beşer kelamında bile örneği görülmemiş bir şeydir. Hafâcî buna karşı çıkarak bunun yaldızlı bir sözden ibaret olduğunu; zira burada bir fasl (araya girme) bulunmadığını ve bundan öncesinin buraya kadar temsilden ibaret olduğunu belirtmiştir. Bana göre zâhir olan, temsilin Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } buyruğunda tamamlanmış olduğudur. Bunun mahzuf bir 'sebbahû' veya benzeri bir fiile taalluk ettiği de söylenmiştir. Denildiğine göre bu cümle kendisinden öncekine terettüp etmiştir ve 'Kalk, seni çağırıyor' sözünde olduğu gibi bilindiği için fâ harfi terk edilmiştir. 'Yüzkera' fiiline taalluk etmesini ise caiz görmemişlerdir; çünkü o 'en' edatının sılasındandır, dolayısıyla kendisinden öncekinde amel edemez. Evlerden murat ise, İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ], Katâde ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere bütün mescitlerdir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال: إنما هي أربع مساجد لم يبنهن إلا نبي، الكعبة بناها إبراهيم وإسماعيل ﵉ وبيت المقدس بناه داود وسليمان ﵉ ومسجد المدينة ومسجد قباء بناهما رسول

İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Onlar ancak peygamberlerin inşa ettiği dört mescittir: Kâbe'yi İbrâhim ve İsmâil [aleyhimesselâm] inşa etti, Beytülmakdis'i Dâvûd ve Süleyman [aleyhimesselâm] inşa etti, Medine Mescidi ile Kubâ Mescidi'ni ise Resûlullah

الله ﷺ، وعن الحسن أن المراد بها بيت المقدس والجمع من حيث إن فيه مواضع يتميز بعضها عن بعض وهو خلاف الظاهر جدا.

ﷺ inşa etti.' Hasan'dan ise bunlardan muradın Beytülmakdis olduğu, çoğul getirilmesinin ise içinde birbirinden ayrılan mekânlar bulunmasından kaynaklandığı rivayet edilmiştir ki bu zâhire son derece aykırıdır.

وأخرج ابن مردويه عن أنس بن مالك وبريدة قال: «قرأ رسول الله ﷺ: هذه الآية فِي بُيُوتٍ إلخ فقام إليه ﵊ رجل فقال: أي بيوت هذه يا رسول الله؟ فقال ﷺ: «بيوت الأنبياء ﵈ فقام إليه أبو بكر رضي الله تعالى فقال: يا رسول الله هذا البيت منها لبيت علي وفاطمة رضي الله تعالى عنهما قال: نعم من أفاضلها»

İbn Merdûye, Enes b. Mâlik ve Büreyde'den rivayet etmiştir; onlar şöyle demişlerdir: «Resûlullah ﷺ: { فِي بُيُوتٍ } ... ayetini okudu. Bunun üzerine bir adam O'na [aleyhisselâm] ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, bunlar hangi evlerdir?' dedi. Resûlullah ﷺ: «Peygamberlerin evleridir [aleyhimüsselâm]» buyurdu. Ebû Bekir [radıyallâhu anh] ayağa kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, Ali ve Fâtıma'nın [radıyallâhu anhümâ] evi de bu evlerden midir?' dedi. Resûlullah: «Evet, onların en faziletlilerindendir» buyurdu.»

وهذا إن صح لا ينبغي العدول عنه.

Bu rivayet eğer sahihse ondan yüz çevrilmemelidir.

وقال أبو حيان: الظاهر أنها مطلقة تصدق على المساجد والبيوت التي تقع فيها الصلاة والعلم، وجوز أن يراد بها صلاة المؤمنين أو أبدانهم بأن تشبه صلاتهم الجامعة للعبادات القولية والفعلية أو أبدانهم المحيطة بالأنوار بالبيوت المذكورة- أعني المساجد- ثم يستعار اسمها لذلك. وتعقب بأنه لا حسن فيما ذكر وأظنك لا تكتفي بهذا المقدار من الجرح، والمراد بالإذن الأمر وبالرفع التعظيم أي أمر سبحانه بتعظيم قدرها، وروي هذا عن الحسن والضحاك ولا يخفى أنه إذا أريد بها المساجد فتعظيم قدرها يكون بأشياء شتى كصيانتها عن دخول الجنب والحائض والنفساء ولو على وجه العبور وقد قالوا بتحريم ذلك وإدخال بحاسة فيها يخاف منها التلويث ولذا قالوا: ينبغي لمن أراد أن يدخل المسجد أن يتعاهد النعل والخف عن النجاسة ثم يدخل فيه احترازا عن تلويث المسجد، ومنع إدخال الميت فيها ومنع إدخال الصبيان والمجانين وهو حرام حيث غلب تنجيسهم وإلا فهو مكروه، وقد جاء الأمر بتجنيبهم عن المساجد مطلقا.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zâhir olan, bu ifadenin mutlak olup mescitlere ve içinde namaz kılınıp ilim tahsil edilen evlere şâmil olmasıdır. Müminlerin namazlarının veya bedenlerinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; şöyle ki, sözlü ve fiilî ibadetleri bir araya getiren namazları veya nurlarla kuşatılmış bedenleri mezkûr evlere -yani mescitlere- benzetilir, sonra da bu isim onlar için istiare edilir. Buna karşı, zikredilen bu görüşte bir güzellik bulunmadığı söylenerek itiraz edilmiştir; sanırım sen bu kadarlık bir cerh ile yetinmezsin. 'İzin'den murat emir, 'yükseltilmek'ten (ref') murat ise tâzimdir; yani Allah Teâlâ onların kadrinin yüceltilmesini emretmiştir. Bu görüş Hasan ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Gizli değildir ki, bunlardan murat mescitler olduğunda onların kadrinin yüceltilmesi pek çok şeyle olur: Cünüp, hayızlı ve nifaslı kimselerin sadece geçmek amacıyla dahi olsa mescide girmesinden korunması gibi -nitekim ulema bunun haram olduğunu söylemiştir-; kirletmesinden korkulan pisliklerin oraya sokulmaması gibi. Bu yüzden demişlerdir ki: Mescide girmek isteyen kimsenin mescidi kirletmekten sakınmak için ayakkabısını ve mestini necasete karşı kontrol edip sonra girmesi gerekir. Mescide cenazenin sokulmasının yasaklanması; mescidi kirletmeleri galip ihtimal olduğunda haram, aksi halde mekruh olan çocukların ve delilerin sokulmasının yasaklanması da böyledir. Nitekim onları mescitlerden mutlak surette uzak tutmaya dair emir gelmiştir.

أخرج ابن ماجة عن واثلة بن الأسقع عن رسول الله ﷺ أنه قال: جنبوا مساجدكم صبيانكم ومجانينكم وشراءكم وبيعكم وخصوماتكم ورفع أصواتكم وإقامة حدودكم وسل سيوفكم واتخذوا على أبوابها المطاهر وجمروها في الجمع ومنع إنشاد الضالة وإنشاد الأشعار

İbn Mâce, Vâsile b. Eskâ'dan Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Mescitlerinizi çocuklarınızdan, delilerinizden, alışverişlerinizden, husumetlerinizden, seslerinizi yükseltmenizden, hadlerinizi uygulamaktan ve kılıçlarınızı çekmekten uzak tutunuz. Kapılarında abdest alma yerleri edininiz ve cuma günleri onları buhurla kokulayınız.» Kayıp ilanı vermenin ve şiir okumanın yasaklanması da böyledir.

، فقد أخرج الطبراني وابن السني وابن منده عن ثوبان قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: «من رأيتموه ينشد شعرا في المسجد فقولوا فض الله تعالى فاك ثلاث مرات ومن رأيتموه ينشد ضالة في المسجد فقولوا: لا وجدتها ثلاث مرات» الحديث

Nitekim Taberânî, İbnü's-Sünnî ve İbn Mendeh, Sevbân'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı ﷺ şöyle buyururken işittim: «Mescitte şiir okuyan birini görürseniz ona üç defa 'Allah ağzını kırsın' deyiniz; mescitte yitiğini soruşturan birini görürseniz ona da üç defa 'Onu bulamaz ol!' deyiniz.»

. وينبغي أن يقيد المنع من إنشاد الشعر بما إذا كان فيه شيء مذموم كهجو المسلم وصفة الخمر وذكر النساء والمردان وغير ذلك مما هو مذموم شرعا، وأما إذا كان مشتملا على مدح النبوة والإسلام أو كان مشتملا على حكمة أو باعثا على مكارم الأخلاق والزهد ونحو ذلك من أنواع الخير فلا بأس بإنشاده فيها، ومنع إلقاء القملة فيه بعد قتلها وهو مكروه تنزيها على ما صرح به بعض المتأخرين، ويندب أن لا تلقى حية في المسجد،

Şiir okuma yasağının; Müslümanı hicvetmek, şarabı övmek, kadınları ve tüysüz gençleri (emred) anmak gibi şer'an yerilmiş bir şey içermesi durumuna bağlanması gerekir. Peygamberliği ve İslâm'ı övmeyi içeriyorsa veya hikmetli bir söz ihtiva ediyor yahut güzel ahlaka, zühde ve benzeri hayır türlerine teşvik ediyorsa mescitte okunmasında bir sakınca yoktur. Bitin öldürüldükten sonra mescide atılmasının yasaklanması da böyledir; bazı müteahhirûn âlimlerin açıkça belirttiğine göre bu tenzîhen mekruhtur. Mescide canlı olarak atılmaması da menduptur.

فقد أخرج ابن أبي شيبة وأحمد عن رجل من الأنصار قال: قال رسول الله ﷺ: «إذا وجد أحدكم القملة في المسجد فليصرها في ثوبه حتى يخرجها»

Nitekim İbn Ebî Şeybe ve Ahmed, Ensâr'dan bir adamdan Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Biriniz mescitte bit bulursa, onu dışarı çıkarıncaya kadar elbisesinin içine sarsın.»

ومنع البول فيها ولو في إناء وقد صرحوا بحرمة ذلك، وفي الأشباه وأما الفصد في المسجد في إناء فلم أره، وينبغي أن لا فرق أي لأن كلّا من البول والدم نجس مغلظ، ومنع إلقاء البصاق فيها.

Bir kaba bile olsa mescide idrar yapmak yasaklanmıştır; ulema bunun haram olduğunu açıkça belirtmiştir. el-Eşbâh'ta şöyle denir: 'Mescitte bir kap içine kan aldırmaya (hacamat/fasd) gelince, buna dair bir hüküm görmedim; ancak bir fark olmaması gerekir, yani çünkü hem idrar hem de kan kaba (ağır) necasettir.' Mescide tükürmenin yasaklanması da böyledir.

وفي البدائع يكره التوضي في المسجد لأنه مستقذر طبعا فيجب تنزيه المسجد عنه كما يجب تنزيهه عن المخاط والبلغم،

el-Bedâi'de şöyle denir: 'Mescitte abdest almak mekruhtur; çünkü o fıtraten iğrenç karşılanan bir şeydir. Sümük ve balgamdan tenzih edilmesi gerektiği gibi mescidin bundan da tenzih edilmesi vaciptir.'

وأخرج ابن أبي شيبة عن الشعبي «أن النبي ﷺ رأى في قبلة المسجد نخامة فقام إليها فحكها بيده الشريفة ﷺ ثم دعا بخلوق فلطخ مكانها»

İbn Ebî Şeybe, Şa'bî'den rivayet etmiştir: «Peygamber ﷺ mescidin kıble duvarında bir balgam gördü, hemen kalkıp mübarek eliyle ﷺ onu kazıdı, sonra halûk (bir tür koku) isteyip onun yerine sürdü.»

فقال الشعبي: هو سنة، وذكروا أن إلقاء النخام فوق الحصير أخف من وضعها تحته فإن اضطر إليه دفنها،

Şa'bî: 'Bu sünnettir' demiştir. Âlimler, balgamı hasırın üzerine atmanın altına koymaktan daha hafif olduğunu, mecbur kalınırsa gömülmesi gerektiğini belirtmişlerdir.

وفي حديث أخرجه ابن أبي شيبة عن أنس مرفوعا «التفل في المسجد خطيئة وكفارته أن يواريه»

İbn Ebî Şeybe'nin Enes'ten merfû olarak rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Mescide tükürmek bir günahtır, kefareti ise onu gömmektir.»

وروى الطبراني في الأوسط عن ابن عباس مرفوعا أيضا نحوه، ومنع الوطء فيها وفوقها كالتخلي

Taberânî el-Evsat'ta İbn Abbâs'tan merfû olarak buna benzer bir rivayette bulunmuştur. Tıpkı def-i hacet gibi, mescidin içinde ve damında cinsel ilişkide bulunmak da yasaklanmıştır.

وصرحوا بحرمة ذلك، ومنع دخول من أكل ذا رائحة كريهة فيها كالثوم والبصل والكراث وأكل الفجل إذا تجشأ كذلك، وقد كان الرجل في زمان النبي ﷺ إذا وجد منه ريح الثوم يؤخذ بيده ويخرج إلى البقيع، والظاهر أن الأبخر أو من به صنان مستحكم حكمه حكم آكل الثوم والبصل، وكذا حكم من رائحة ثيابه كريهة كثياب الزياتين والدباغين، وعن مالك أن الزياتين يتأخرون ولا يتقدمون إلى الصف الأول ويقعدون في أخريات الناس، ومنع الثوم والأكل فيها لغير معتكف، ومنع الجلوس فيها للمصيبة أو للتحدث بكلام الدنيا، ومنع اتخاذها طريقا وهو مكروه أو حرام، وقد جاء النهي عن ذلك في حديث رواه ابن ماجة عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما مرفوعا.

Bunun haram olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Sarımsak, soğan ve pırasa gibi kötü kokulu bir şey yiyen kimsenin mescide girmesi ve geğirdiği takdirde turp yiyenin girmesi de yasaklanmıştır. Peygamber ﷺ zamanında bir kimseden sarımsak kokusu hissedildiğinde elinden tutulur ve Bakî' mezarlığına çıkarılırdı. Zâhir olan odur ki, ağzı kokan veya üzerinde yerleşik koltuk altı kokusu bulunan kimsenin hükmü, sarımsak ve soğan yiyenin hükmü gibidir. Zeytinyağcıların ve debbağların elbiseleri gibi elbiselerinin kokusu çirkin olan kimselerin hükmü de böyledir. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre zeytinyağcılar geride durur, ilk safa geçmezler ve insanların en arkasında otururlar. İtikâfta olmayan kimse için mescitte uyumak ve yemek yemek yasaklanmıştır. Taziye için veya dünya kelamı konuşmak için mescitte oturmak yasaklanmıştır. Mescidi yol ittihaz etmek de yasaklanmıştır; bu mekruh veya haramdır. İbn Mâce'nin İbn Ömer'den [radıyallâhu anhümâ] merfû olarak rivayet ettiği bir hadiste buna dair yasak gelmiştir.

وأخرج ابن أبي شيبة عن ابن مسعود أن اتخاذها طريقا من أشراط الساعة وفي القنية معتاد ذلك يأثم ويفسق، نعم إن كان هناك عذر لم يكره المرور، ومن تعظيمها رشها وقمها، فقد أخرج ابن أبي شيبة عن زيد بن أسلم قال: كان المسجد يرش ويقم على عهد رسول الله ﷺ. وأخرج عن يعقوب بن زيد أن النبي ﵊ كان يتبع غبار المسجد بجريدة وكذا تعليق القناديل فيها وفرشها بالآجر والحصير، وفي مفتاح السعادة ولأهل المسجد أن يفرشوا المسجد بالآجر والحصير ويعلقوا القناديل لكن من مال أنفسهم لا من مال المسجد إلا بأمر الحاكم، ولعل محل ذلك ما لم يعين الواقف شيئا من ريع الوقف لذلك، وينبغي أن يكون إيقاد القناديل الكثيرة فيها في ليالي معروفة من السنة كليلة السابع والعشرين من رمضان الموجب لاجتماع الصبيان وأهل البطالة ولعبهم ورفع أصواتهم وامتهانهم بالمساجد بدعة منكرة، وكذا ينبغي أن يكون فرشها بالقطائف المنقوشة التي تشوش على المصلين وتذهب خشوعهم كذلك، ومن التعظيم أيضا تقديم الرجل اليمنى عند دخولها واليسرى عند الخروج منها، وصلاة الداخل ركعتين قبل الجلوس إذا كان دخوله لغير الصلاة على ما ذكره بعضهم،

İbn Ebî Şeybe, İbn Mes'ûd'dan mescitlerin yol ittihaz edilmesinin kıyamet alametlerinden olduğunu rivayet etmiştir. el-Kunye'de bunu alışkanlık haline getirenin günahkâr ve fâsık olacağı belirtilmiştir; evet, eğer bir mazeret varsa oradan geçmek mekruh olmaz. Mescidin kadrini yüceltmekten biri de onun sulanması ve süpürülmesidir. Nitekim İbn Ebî Şeybe, Zeyd b. Eslem'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Resûlullah ﷺ zamanında mescit sulanır ve süpürülürdü.' Yine Ya'kûb b. Zeyd'den rivayet edildiğine göre Peygamber [aleyhisselâm] bir hurma dalıyla mescidin tozlarını alırdı. Mescitlere kandiller asmak, onları tuğla ve hasırla döşemek de böyledir. Miftâhu's-Saâde'de şöyle denir: 'Mescit cemaatinin mescidi tuğla ve hasırla döşemesi ve kandiller asması caizdir; ancak bu mescidin malından değil, hâkimin izni olmadıkça kendi mallarından olmalıdır.' Muhtemelen bu durum, vâkıfın vakıf gelirinden buna bir pay tahsis etmediği hal içindir. Yılın bilinen gecelerinde, mesela Ramazan'ın yirmi yedinci gecesinde çocukların ve işsiz güçsüz kimselerin toplanmasına, oynamalarına, seslerini yükseltmelerine ve mescitleri hafife almalarına sebep olacak şekilde çok sayıda kandil yakılmasının münker bir bidat olması gerekir. Aynı şekilde mescitlerin, namaz kılanların zihnini meşgul eden ve huşûlarını gideren nakışlı yaygılarla döşenmesinin de böyle olması gerekir. Mescidin kadrini yüceltmekten biri de mescide girerken sağ ayağı, çıkarken sol ayağı öne almaktır; yine bazılarının zikrettiğine göre mescide namaz dışındaki bir amaçla giren kimsenin oturmadan önce iki rekât namaz kılması da böyledir.

وأخرج ابن أبي شيبة عن أبي قتادة أن النبي ﷺ قال: «أعطوا المساجد حقها: قيل وما حقها؟ قال: ركعتان قبل أن تجلس»

İbn Ebî Şeybe, Ebû Katâde'den Peygamber'in ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Mescitlerin hakkını veriniz. 'Mescitlerin hakkı nedir?' diye soruldu. Resûlullah: 'Oturmadan önce iki rekât namaz kılmandır' buyurdu.»

ومن ذلك أيضا بناؤها رفيعة عالية لا كسائر البيوت لكن لا ينبغي تزيينها بما يشوش على المصلين، وفي حديث أخرجه ابن ماجة والطبراني عن جبير بن مطعم مرفوعا أنها لا تبنى بالتصاوير ولا تزين بالقوارير. وفسر بعضهم الرفع ببنائها رفيعة كما في قوله تعالى: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ [البقرة: ١٢٧] والأولى عندي تفسيره بما سبق وجعل بنائها كذلك داخلا في العموم ويدخل فيه أمور كثيرة غير ما ذكرنا وقد ذكرها الفقهاء وأطالوا الكلام فيها.

Bu tâzimden biri de diğer evler gibi olmaksızın mescitlerin yüksek ve yüce inşa edilmesidir; ancak namaz kılanları meşgul edecek şeylerle süslenmemesi gerekir. İbn Mâce ve Taberânî'nin Cübeyr b. Mut'ım'den merfû olarak rivayet ettiği hadiste mescitlerin tasvirlerle inşa edilmeyeceği ve camlarla süslenmeyeceği bildirilmiştir. Bazıları 'ref'' (yükseltme) kelimesini, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ } “Hani İbrâhim ve İsmâil Beyt'in temellerini yükseltiyorlardı” [el-Bakara: 127] buyruğunda olduğu gibi yüksek inşa etmekle tefsir etmişlerdir. Bana göre evla olan, daha önce geçtiği üzere tefsir edilmesi ve yüksek inşa edilmesinin de bu umumi manaya dahil kılınmasıdır. Buna zikrettiklerimizin dışında daha pek çok husus girer ki fukaha bunları zikretmiş ve sözü uzatmıştır.

زعم بعض المفسرين أن إسناد الرفع إليها مجاز، والمراد ترفع الحوائج فيها إلى الله تعالى، وقيل: ترفع الأصوات بذكر الله ﷿ فيها، ولا يخفى مافيه، وفي التعبير عن الآمر بالإذن تلويح بأن اللائق بحال المأمور أن يكون متوجها إلى المأمور به قبل الآمر به ناويا لتحقيقه كأنه مستأذن في ذلك فيقع الأمر به موقع الأمر فيه، والمراد بذكر اسمه تعالى شأنه ما يعم جميع أذكاره تعالى، وجعل من ذلك المباحث العلمية المتعلقة به ﷿، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما المراد به توحيده ﷿ وهو قول: لا إله إلا الله، وعنه أيضا المراد تلاوة كتابه سبحانه.

Bazı müfessirler yükseltmenin (ref') evlere isnat edilmesinin mecaz olduğunu, bundan muradın ihtiyaçların o evlerde Allah Teâlâ'ya yükseltilmesi olduğunu ileri sürmüşlerdir. Orada Allah'ın [azze ve celle] zikriyle seslerin yükseltilmesi olduğu da söylenmiştir; ancak bundaki zayıflık gizli değildir. Emredenin 'izin vermek' ile ifade edilmesinde; emrolunan kimsenin haline yakışanın, emredilmeden önce emredilen şeye yönelmesi, sanki bu hususta izin istiyormuşçasına onu gerçekleştirmeye niyet etmesi ve böylece emrin onun tam arzusuna denk gelmesi gerektiğine dair bir ima vardır. Şânı yüce olan Allah'ın isminin anılmasından murat, Allah Teâlâ'nın bütün zikirlerini içine alan genel anlamıdır; O'nunla [azze ve celle] ilgili ilmî araştırmalar da bundan sayılmıştır. İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] bundan muradın O'nu [azze ve celle] tevhid etmek, yani 'Lâ ilâhe illallâh' demek olduğu rivayet edilmiştir. Yine ondan, bundan muradın Allah Teâlâ'nın Kitabı'nı tilavet etmek olduğu da rivayet edilmiştir.

وقيل: ذكر أسمائه تعالى الحسنى. والظاهر ما قدمنا، وعطف الذكر على الرفع من قبيل عطف الخاص على العام فإن ذكر اسمه تعالى فيها من أنواع تعظيمها، وليس من عطف التفسير في شيء خلافا لمن توهمه، والتسبيح التنزيه والتقديس ويستعمل باللام وبدونها كما في قوله تعالى: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الأعلى: ١] والمراد به إما ظاهره أو الصلاة لاشتمالها عليه وروي هذا عن ابن عباس والحسن والضحاك.

Allah Teâlâ'nın Esmâ-i Hüsnâ'sının zikredilmesi olduğu da söylenmiştir. Zâhir olan ise önceden sunduğumuz görüştür. Zikrin yükseltilmeye (ref') atfedilmesi, hâssın âmma atfı kabilindendir; zira Allah Teâlâ'nın isminin oralarda anılması, mescitleri yüceltmenin türlerindendir. Yanılan kimselerin zannettiğinin aksine bu hiçbir şekilde tefsirî atıf değildir. Tesbih ise tenzih ve takdis etmek demektir; lâm harf-i cerriyle de harfsiz olarak da kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüce Rabbinin adını tesbih et!” [el-A'lâ: 1] buyruğunda böyledir. Bundan murat ya zâhirî anlamıdır ya da tesbihi kapsadığı için namazdır; bu görüş İbn Abbâs, Hasan ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir.

وعن ابن عباس كل تسبيح في القرآن صلاة، وأيد إرادة الصلاة هنا تعيين الأوقات بقوله سبحانه: بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ والغدو جمع غداة كفتى وفتاة أو مصدر أطلق على الوقت الغدو، وأيد بأن أبا مجلز قرأ «والإيصال» مصدرا

İbn Abbâs'tan: 'Kur'an'daki her tesbih namazdır' dediği rivayet edilmiştir. Burada namazın kastedildiğini, Cenâb-ı Hakk'ın: { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } “sabah akşam” buyruğuyla vakitleri tayin etmesi de desteklemektedir. el-Gudüvv, fetâ ve fetât gibi 'gadât'ın çoğuludur veya vakit için kullanılan bir mastardır. Ebû Miclez'in 've'l-îsâl' şeklinde mastar olarak okuması da bunu destekler;

أي الدخول في وقت الأصيل، والْآصالِ كما قال الجوهري جمع أصيل كشريف وأشراف، واختاره جماعة مع أن جمع فعيل على أفعال ليس بقياسي.

yani akşam vaktine (asîl) girmektir. el-Âsâl ise Cevherî'nin belirttiği gibi şerîf ve eşrâf gibi 'asîl'in çoğuludur. 'Feîl' vezninin 'ef'âl' şeklinde çoğul yapılması kıyasî olmamakla birlikte bir cemaat bu görüşü tercih etmiştir.

واختار الزمخشري أنه جمع أصل كعنق وأعناق والأصل كالأصيل العشي وهو من زوال الشمس إلى الصباح فيشمل الأوقات ما عدا الغداة وهي من أول النهار إلى الزوال ويطلقان على أول النهار وآخره، وإفرادهما بالذكر لشرفهما وكونهما أشهر ما يقع فيه المباشرة للأعمال والاشتغال بالأشغال. وعن ابن عباس أنه حمل الغداة على وقت الضحى وهو مقتضى ما أخرج ابن أبي شيبة والبيهقي في شعب الإيمان عنه رضي الله تعالى عنه من قوله: «إن صلاة الضحى لفي القرآن وما يغوص عليها الأغواص وتلا الآية حتى بلغ الآصال.

Zemahşerî ise bunun unuk ve a'nâk gibi 'usul'ün çoğulu olduğunu tercih etmiştir. Usul, tıpkı asîl gibi akşam vakti (aşiyy) demektir; bu da güneşin zevalinden sabaha kadar olan vakittir, dolayısıyla günün başlangıcından zevale kadar olan gadât dışındaki vakitleri kapsar. Bu iki kelime günün ilk ve son vakitleri için de kullanılır. Bunların özellikle zikredilmesi şereflerinden ve işlere bizzat başlanıp meşguliyetlerle uğraşılan en meşhur vakitler olmasındandır. İbn Abbâs'tan, gadât kelimesini kuşluk vaktine (duhâ) hamlettiği rivayet edilmiştir. İbn Ebî Şeybe ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin ondan [radıyallâhu anh] rivayet ettiği şu sözü de bunu gerektirir: 'Kuşluk namazı Kur'an'da vardır, fakat derin dalgıçlar bile ona dalamaz' demiş ve bu ayeti Âsâl kelimesine kadar okumuştur.

وقرأ ابن عامر وأبو بكر والبحتري عن حفص ومحبوب عن أبي عمرو والمنهال عن يعقوب والمفضل وأبان «يسبح» بالياء التحتية والبناء للمفعول ونائب الفاعل لَهُ أو فِيهَا إن لم يتعلق فِي بُيُوتٍ به أو بِالْغُدُوِّ والأولية للأول لأنه ولي الفعل والإسناد إليه حقيقي دون الأخيرين. وجوز أن يكون المجرور فيما ذكر نائب الفاعل والجار فيه زائدا، وفيه ارتكاب لما لا داعي إليه، ورفع «رجال» على هذه القراءة على أنه فاعل لفعل محذوف أو خبر مبتدأ محذوف على ما في البحر أي يسبح له أو المسبح له رجال. والجملة استئناف بياني وقع جوابا لسؤال نشأ من الكلام السابق. وهذا نظير قوله:

İbn Âmir, Ebû Bekir, Hafs'tan rivayetle Buhtürî, Ebû Amr'dan rivayetle Mahbûb, Ya'kûb'dan rivayetle Minhâl, Mufaddal ve Ebân 'yüsebbehu' şeklinde yâ harfiyle ve meçhul sîga ile okumuşlardır. Bu durumda nâib-i fâil { لَهُ } veya eğer { فِي بُيُوتٍ } fiile müteallik değilse { فِيها } yahut { بِالْغُدُوِّ } ifadesidir. Öncelik birinciye aittir; çünkü fiile bitişiktir ve isnat son iki ifadeye kıyasla ona hakikidir. Mezkûr ifadelerdeki mecrûrun nâib-i fâil olduğu ve câr harfinin zâit olduğu da caiz görülmüştür; ancak bunda gereksiz bir külfete girmek vardır. Bu kıraate göre { رِجالٌ } kelimesinin merfû oluşu, el-Bahr'da geçtiği üzere mahzuf bir fiilin faili veya mahzuf bir mübtedanın haberi olmasındandır; yani 'O'nu tesbih eder' veya 'O'nu tesbih edenler adamlardır' takdirindedir. Cümle, önceki sözden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş beyânî bir isti'nâftır. Bu, şairin şu sözünün benzeridir:

ليبك يزيد ضارع لخصومة ... متخبط مما تطيح الطوائح

Düşmanlık karşısında boyun eğen, helak edici felaketlerin savurduğu şeylerden ötürü şaşkına dönen kimse Yezîd için ağlasın!

وهو قياسي عند الكثير فيجوز عندهم أن يقال: ضربت هند زيد بتقدير ضربها أو ضاربها زيد. وليس هذا كذكر الفاعل تمييزا بعد الفعل المبني للمفعول نحو ضرب أخوك رجلا المصرح بعدم جوازه ابن هشام في الباب الخامس من المغني وإن أوهمت العلة أنه مثله فتأمل.

Bu durum pek çok âlime göre kıyasîdir. Dolayısıyla onlara göre 'Duriye Hindün Zeydün' denilip 'duribehâ Zeydün' (Zeyd onu vurdu) veya 'dâribühâ Zeydün' (onun vurucusu Zeyd'dir) takdir edilmesi caizdir. Bu, İbn Hişâm'ın Muğnî'nin beşinci babında caiz olmadığını açıkça belirttiği 'duribe ahûke racülen' örneğinde olduğu gibi meçhul fiilden sonra failin temyiz olarak zikredilmesi gibi değildir; her ne kadar illet benzer olduğunu vehmettirse de iyice düşün.

وقرأ أبو حيوة وابن وثاب «تسبح» بالتاء الفوقية والبناء للفاعل وهو «رجال» والتأنيث لأن جمع التكثير كثيرا ما يعامل معاملة المؤنث، وقرأ أبو جعفر «تسبيح» بالتاء الفوقية والبناء للمفعول وهو قوله تعالى: بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ على أن الباء زائدة والإسناد مجازي بجعل الأوقات المسبح فيها ربها مسبحة، وجوز أبو حيان أن يكون الإسناد إلى ضمير التسبيحة الدال عليه «تسبح» أي تسبح هي أي التسبيحة كما قالوا في قوله تعالى: لِيَجْزِيَ قَوْماً [الجاثية: ١٤] على قراءة من بنى يجزي للمفعول أي ليجزي هو أي الجزاء. قال في إرشاد العقل السليم: وهذا أولى من التوجيه الأول إذ ليس هنا مفعول صريح. وضعفه بعضهم هنا بأن الوحدة لا تناسب المقام، وأجيب بالتزام كون الوحدة جنسية.

Ebû Hayve ve İbn Vessâb, 'tüsebbihu' şeklinde tâ harfiyle ve malum sîga ile okumuşlardır; faili ise { رِجالٌ } kelimesidir, müennes kılınması ise kırık çoğullara çoğunlukla müennes muamelesi yapılmasındandır. Ebû Ca'fer ise 'tüsebbahu' şeklinde tâ harfiyle ve meçhul sîga ile okumuştur; [nâib-i fâili] Allah Teâlâ'nın: { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } buyruğudur; bu da bâ harfinin zâit olması ve içinde tesbih edilen vakitlerin Rablerini tesbih edici kılınmasıyla isnadın mecazî olması esasına dayanır. Ebû Hayyân, fiilin gösterdiği tesbih masdarının zamirine isnat edilmiş olmasını da caiz görmüştür; yani Allah Teâlâ'nın: { لِيَجْزِيَ قَوْماً } [el-Câsiye: 14] buyruğunda 'yüczâ' şeklinde meçhul okuyanların 'o yani ceza cezalandırılsın' dedikleri gibi, 'o yani tesbih tesbih edilir' takdirindedir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmiştir: 'Bu, birinci izah tarzından daha evladır; çünkü burada sarih bir mef'ûl yoktur.' Bazıları buradaki tekilliğin makama uygun düşmediğini söyleyerek bu görüşü zayıf bulmuş, buna ise tekilliğin cins için olduğunun kabul edilmesiyle cevap verilmiştir.

وأيا ما كان فرفع «رجال» على هذه القراءة على الفاعلية أو الخبرية كما سمعت آنفا. والتنوين فيه على جميع القراءات للتفخيم، وقوله سبحانه: لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ صفة له مؤكدة لما أفاده التنوين من الفخامة مفيدة لكمال تبتلهم إلى الله تعالى من غير صارف يلويهم ولا عاطف يثنيهم كائنا ما كان. وتخصيص الرجال بالذكر لأنهم الأحقاء بالمساجد.

Her ne olursa olsun bu kıraate göre { رِجالٌ } kelimesinin merfû oluşu, az önce işittiğin gibi faillik veya haberlik sebebiyledir. Bütün kıraatlerdeki tenvin ise tâzim (ululama) içindir. Cenâb-ı Hakk'ın: { لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ } “onları hiçbir ticaret alıkoymaz” buyruğu, onun sıfatı olup tenvinin ifade ettiği azameti pekiştirmekte; ne olursa olsun kendilerini çeviren bir meşguliyet ve geri döndüren bir engel bulunmaksızın Allah Teâlâ'ya olan tam yönelişlerini ifade etmektedir. Özellikle erkeklerin (ricâl) zikredilmesi ise, mescitlere en layık olanların onlar olmasındandır.

فقد أخرج أحمد والبيهقي عن أم سلمة عن رسول الله ﷺ «خير مساجد النساء قعر بيوتهن»

Nitekim Ahmed ve Beyhakî, Ümmü Seleme'den Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kadınların mescitlerinin en hayırlısı, evlerinin dip köşeleridir.»

وتخصيص التجارة التي هي المعاوضة مطلقا بذلك لكونها أقوى الصوارف عندهم وأشهرها أي لا يشغلهم نوع من أنواع التجارة وَلا بَيْعٌ أي ولا فرد من أفراد البياعات وإن كان في غاية الريح. وإفراده بالذكر مع اندراجه تحت التجارة للإيذان بإنافته على سائر أنواعها لأن ربحه متيقن ناجز وربح ما عداه متوقع في ثاني الحال عند البيع فلم يلزم من نفي إلهاء ما عداه نفي إلهائه ولذلك كرر كلمة لا لتذكير النفي وتأكيده، وجوز أن يراد بالتجارة المعاوضة الرابحة بالبيع المعاوضة مطلقا فيكون ذكره بعدها من باب التعميم بعد التخصيص للمبالغة، ونقل عن الواقدي أن المراد بالتجارة هو الشراء لأنه

Mutlak anlamda ivazlı akit demek olan ticaretin özellikle zikredilmesi, onların katında en güçlü ve en meşhur engelleyici olmasındandır; yani hiçbir ticaret türü onları meşgul etmez. { وَلا بَيْعٌ } “ve hiçbir alışveriş”; yani son derece kârlı olsa bile hiçbir tekil satış işlemi onları meşgul etmez. Ticaretin kapsamına girmesine rağmen satışın (bey') ayrıca zikredilmesi, kârı kesin ve peşin olduğundan, diğerlerinin kârı ise daha sonra satış anında beklendiğinden ötürü onun diğer bütün türlerden üstün olduğunu bildirmek içindir. Dolayısıyla diğerlerinin alıkoymamasının nefyedilmesinden onun alıkoymamasının nefyedilmesi gerekmezdi; bu sebeple nefyi hatırlatmak ve pekiştirmek için 'lâ' kelimesi tekrar edilmiştir. Ticaretten kârlı ivazlı akdin, bey'den ise mutlak ivazlı akdin murat edilmiş olması da caiz görülmüştür; bu takdirde onun ticaretten sonra zikredilmesi mübalağa için tahsisten sonra tamim kabilinden olur. Vâkıdî'den ticaretten muradın satın alma olduğu nakledilmiştir; çünkü o

أصلها ومبدؤها فلا تخصيص ولا تعميم، وقيل: المراد بالتجارة الجلب لأنه الغالب فيها فهو لازم لها عادة. ومنه يقال:

onun aslı ve başlangıcıdır; dolayısıyla ne tahsis ne de tamim söz konusudur. Ticaretten kastın mal getirmek (celb) olduğu da söylenmiştir; çünkü ticarette baskın olan budur ve âdeten ona ayrılmaz bir biçimde bağlıdır. Bundan dolayı: