Binûn

Nûr Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال التبريزي في شرح ديوان أبي تمام: قد كثر استعمال هذه الكلمة في الرجل إذا ماتت امرأته وفي المرأة إذا مات زوجها، وفي الشعر القديم ما يدل على أن ذلك بالموت وبترك الزوج من غير موت قال الشماخ:

Tebrîzî, Şerhu Dîvâni Ebî Temmâm'da şöyle demiştir: Bu kelimenin karısı ölen erkek ve kocası ölen kadın hakkında kullanımı çok yaygınlaşmıştır. Eski şiirde bunun ölüm sebebiyle olabileceği gibi ölüm olmaksızın eşi terk etmekle de olabileceğini gösteren deliller vardır. Şemmâh şöyle demiştir:

يقر لعيني أن أحدث أنها ... وإن لم أنلها أيم لم تزوج

Ona kavuşamamış olsam da bana onun bekâr olduğunu ve evlenmediğini anlatmaları gözümü aydınlatır.

انتهى، وفي شرح كتاب سيبويه لأبي بكر الخفاف: الأيم التي لا زوج لها وأصله التي كانت متزوجة ففقدت

[İktibas] sona erdi. Ebû Bekir el-Haffâf'ın Şerhu Kitâbi Sîbeveyh'inde [şöyle denmektedir]: Eyyim, kocası olmayandır; aslı ise evli olup da

زوجها برزء طرأ عليها ثم قيل في البكر مجازا لأنها لا زوج لها، وعن محمد أنها الثيب واستدل له بما

başına gelen bir felaket sebebiyle kocasını kaybedendir. Sonra kocası olmadığı için mecazen bâkire hakkında da söylenmiştir. Muhammed'den gelen rivayette onun dul kadın olduğu belirtilmiş ve buna şu hadis delil gösterilmiştir:

روي أنه ﷺ قال: «الأيم أحق بنفسها من وليها والبكر تستأذن في نفسها وإذنها صماتها»

Rivayet edildiğine göre o [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Dul kadın (eyyim), kendisi hakkında velisinden daha çok hak sahibidir; bâkireden ise kendisi hakkında izin istenir, onun izni susmasıdır.”

حيث قابلها بالبكر، وفيه أنه يجوز أن تكون مشتركة لكن أريد منها ذلك لقرينة المقابلة والأكثرون على ما قاله النضر أي زوجوا من لا زوج له من الأحرار والحرائر وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ على أن الخطاب للأولياء والسادات، والمراد بالصلاح معناه الشرعي، واعتباره في الأرقاء لأن من لا صلاح له منهم بمعزل من أن يكون خليقا بأن يعتني مولاه بشأنه ويشفق عليه ويتكلف في نظم مصالحه بما لا بد منه شرعا وعادة من بذل المال والمنافع بل ربما يحصل له ضرر منه بتزويجه فحقه أن يستبقيه عنده ولما لم يكن من لا صلاح له من الأحرار والحرائر بهذه المثابة لم يعتبر صلاحهم، وقيل المراد بالصلاح معناه اللغوي أي الصالحين للنكاح والقيام بحقوقه، والأمر هنا قيل للوجوب وإليه ذهب أهل الظاهر، وقيل للندب وإليه ذهب الجمهور.

Zira onu bâkirenin karşılığı olarak zikretmiştir. Buna karşılık, kelimenin müşterek (çok anlamlı) olması mümkün olup karşıtlık karinesinden dolayı bu anlamın kastedildiği de söylenebilir. Çoğunluk ise Nadr'ın söylediği görüştedir; yani hür erkek ve kadınlardan eşi olmayanları evlendirin. { وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ } «kölelerinizden ve cariyelerinizden sâlih olanları da [evlendirin]» ifadesi hitabın velilere ve efendilere yönelik olması esasına dayanır. Salâh ile kastedilen onun şer'î manasıdır. Kölelerde bunun muteber tutulması şundandır: Çünkü onlardan sâlih olmayan kimse, efendisinin onun durumuna özen göstermesine, ona şefkat etmesine ve şer'an ve örfen kaçınılmaz olan mal ve menfaat harcamalarıyla maslahatlarını tanzim etme külfetine katlanmasına lâyık olmaktan uzaktır; hatta belki onu evlendirmekle efendiye bir zarar gelebilir, dolayısıyla onun hakkı onu [bekâr] tutmaktır. Hür erkek ve kadınlardan sâlih olmayanlar bu konumda olmadıkları için onlarda salâh şartı aranmamıştır. Salâh ile lügat manasının kastedildiği de söylenmiştir; yani evlenmeye ve evlilik haklarını yerine getirmeye elverişli olanlar. Buradaki emir kipine gelince, vücûb için olduğu söylenmiştir ki Zâhirîler bu görüşe gitmiştir; mendup olmak için olduğu da söylenmiştir ki cumhurun benimsediği görüş budur.

ونقل الإمام عن أبي بكر الرازي أن الآية وإن اقتضت الإيجاب إلا أنه أجمع السلف على أنه لم يرد الإيجاب، ويدل عليه أمور، أحدها أن الانكاح ولو كان واجبا لكان النقل بفعله من النبي ﷺ ومن السلف مستفيضا شائعا لعموم الحاجة فلما وجدنا عصره ﵊ وسائر الأعصار بعده قد كانت فيه أيامى من الرجال والنساء ولم ينكر ذلك ثبت أنه لم يرد بالأمر والإيجاب، وثانيها أنا أجمعنا على أن الأيم الثيب لو أبت التزويج لم يكن للولي إجبارها، وثالثها اتفاق الكل على أنه لا يجب على السيد تزويج أمته وعبده فيقتضي للعطف عدم الوجوب في الجميع، ورابعها أن اسم الأيامى ينتظم الرجال والنساء فلما لزم في الرجال تزويجهم بإذنهم لزم ذلك في النساء انتهى، وقال الإمام نفسه:

İmam [Fahreddin er-Râzî], Ebû Bekir er-Râzî'den [Cessâs'tan] naklettiğine göre; ayet vücûb gerektirse de selef vücûbun kastedilmediğinde icmâ etmiştir. Buna birkaç husus delalet eder: Birincisi, evlendirmek şayet vacip olsaydı, ihtiyacın umumi olmasından ötürü Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve selefin bunu bizzat yaptığına dair nakil müstefîz ve yaygın olurdu. O'nun [aleyhisselâm] asrında ve sonraki diğer asırlarda erkek ve kadınlardan bekârlar bulunduğu ve bu durum kınanmadığı için emirle vücûbun kastedilmediği sabit olmuştur. İkincisi, biz icmâ ettik ki dul kadın evlenmekten kaçınırsa velisinin onu zorlama hakkı yoktur. Üçüncüsü, efendinin kölesini ve cariyesini evlendirmesinin vacip olmadığı hususundaki ittifaktır ki atıf sebebiyle hepsinde vücûbun bulunmamasını gerektirir. Dördüncüsü, 'eyâmâ' ismi hem erkekleri hem kadınları kapsar; erkeklerin ancak izinleriyle evlendirilmeleri gerektiğine göre kadınlarda da aynı durum gerekir, [nakil] bitti. İmam'ın kendisi ise şöyle demiştir:

ظاهر الأمر للوجوب فيدل على أن الولي يجب عليه تزويج موليته وإذا ثبت هذا وجب أن لا يجوز النكاح إلّا بولي وإلا لفوتت المولية على الولي المكنة من أداء هذا الواجب وإنه غير جائز. والجواب عما نقل عن أبي بكر أن جميع ما ذكره تخصيصات تطرقت إلى الآية والعام بعد التخصيص يبقى حجة فوجب إذا التمست المرأة الأيم من الولي التزويج وجب انتهى. وفي الإكليل استدل بعموم الآية من أباح نكاح الإماء بلا شرط ونكاح العبد الحرة.

Emrin zahiri vücûb içindir; dolayısıyla velinin velayeti altındaki kadını evlendirmesinin vacip olduğuna delalet eder. Bu sabit olunca nikâhın ancak veli ile caiz olması gerekir; aksi takdirde velayeti altındaki kadın, velinin bu vacibi yerine getirme imkânını elinden kaçırmış olur ki bu da caiz değildir. Ebû Bekir'den nakledilen görüşün cevabı şudur: Zikrettiği hususların tamamı ayete arız olan tahsislerdir. Genel ifade (âmm) tahsis edildikten sonra hüccet olmaya devam eder; bu sebeple bekâr kadın velisinden kendisini evlendirmesini talep ettiğinde velinin evlendirmesi vacip olur, bitti. el-İklîl'de [şöyle denmektedir]: Cariyelerle şartsız evlenmeyi ve kölenin hür kadınla evlenmesini caiz görenler bu ayetin umumiliği ile delil getirmişlerdir.

وأنت تعلم أنها لم تبق على العموم، والذي أميل إليه أن الأمر لمطلق الطلب وأن المراد من الإنكاح المعاونة والتوسط في النكاح أو التمكين فيه، وتوقف صحته في بعض الصور على الولي يعلم من دليل آخر.

Sen de bilirsin ki ayet umumiliği üzere kalmamıştır. Benim meylettiğim görüş şudur: Emir mutlak talep içindir; evlendirmekten murat ise nikâhta yardımlaşmak, aracılık etmek veya imkân sağlamaktır. Bazı durumlarda nikâhın sıhhatinin veliye bağlı olması ise başka bir delilden bilinir.

والاستدلال بهذه الآية على اشتراط الولي وعلى أن له الجبر في بعض الصور لا يخلو عن بحث ودون تمامه خرط القتاد فتدبر وقرأ الحسن ومجاهد «من عبيدكم» بالياء مكان الألف وفتح العين وهو كالعباد جمع عبد إلا أن استعماله في المماليك أكثر من استعمال العباد فيهم إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ الظاهر أنه وعد من الله ﷿ بالإغناء، وأخرج ذلك ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما ولا يبعد أن يكون في ذلك سد لباب التعلل بالفقر وعده مانعا من المناكحة.

Bu ayetle velinin şart koşulmasına ve bazı durumlarda zorlama yetkisinin bulunduğuna delil getirmek incelemeye muhtaçtır ve bunu tam olarak temellendirmek deve dikenini eliyle sıyırmaktan daha zordur, iyi düşün! Hasan ve Mücâhid, elif yerine yâ ve ayın harfinin fethasıyla «من عبيدكم» şeklinde okumuşlardır. Bu da 'ibâd' gibi 'abd' kelimesinin çoğuludur; ancak bunun köleler hakkında kullanımı 'ibâd'ın onlar hakkında kullanımından daha fazladır. { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } «Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder.» Zahir olan, bunun Allah Azze ve Celle'den bir zenginleştirme vaadi olduğudur. Bunu İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan rivayet etmişlerdir. Bunda fakirliği mazeret gösterme ve onu evliliğe mani sayma kapısını kapatma gayesinin bulunması da uzak bir ihtimal değildir.

وفي الآية شرط مضمر وهو المشيئة فلا يرد أن كثيرا من الفقراء تزوج ولم يحصل له الغنى ودليل الإضمار قوله تعالى: وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ [التوبة: ٢٨] وكونه واردا في منع الكفار عن الحرم لا يأبى الدلالة كما توهم أو قوله تعالى: وَاللَّهُ واسِعٌ أي غني ذو سعة لا يرزأه إغناء الخلائق إذ لا نفاد لنعمته ولا غاية لقدرته عَلِيمٌ يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر حسبما تقتضيه الحكمة والمصلحة فإن مآل هذا إلى المشيئة وهو السر في اختيار عَلِيمٌ يبسط الرزق لمن يشاء ويقدر حسبما تقتضيه الحكمة والمصلحة فإن مآل هذا إلى المشيئة وهو السر في اختيار عَلِيمٌ دون كريم مع أنه أوفق بواسع نظرا إلى الظاهر. وفي الانتصاف فإن قيل العزب كذلك

Ayette gizli bir şart vardır ki o da meşîettir (dilemedir). Dolayısıyla fakirlerden birçoğunun evlenip de zenginliğe ulaşamamış olması bir itiraz olarak yöneltilemez. Bu takdirin delili Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شاءَ } «Eğer yoksulluktan korkarsanız, Allah dilerse sizi lütfundan zengin edecektir» [Tevbe: 28] kavlidir. Bunun kâfirlerin Harem'den menedilmesi hakkında inmiş olması, zannedildiği gibi delil olmasına engel değildir. Yahut da delil Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ واسِعٌ } «Allah geniştir» yani zengindir, genişlik sahibidir, mahlukatı zenginleştirmek O'ndan bir şey eksiltmez; zira O'nun nimetinin sonu, kudretinin sınırı yoktur, { عَلِيمٌ } «hakkıyla bilendir» hikmet ve maslahatın gerektirdiği şekilde dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar kavlidir. Zira bunun varacağı yer de meşîettir. Zahire bakıldığında 'Vâsi'' ismine daha uygun olmasına rağmen 'Kerîm' yerine { عَلِيمٌ } isminin seçilmesindeki sır da budur. el-İntisâf'ta şöyle denilmiştir: Eğer 'Bekâr kimse de böyledir,

فإن غناه معلق بالمشيئة أيضا فلا وجه للتخصيص، فالجواب أنه قد تقرر في الطباع الساكنة إلى الأسباب أن العيال سبب للفقر وعدمهم سبب توفر المال فأريد قطع هذا التوهم المتمكن بأن الله تعالى قد ينمي المال مع كثرة العيال التي هي في الوهم سبب لقلة المال وقد يحصل الإقلال مع العزوبة والواقع يشهد فدل على أن ذلك الارتباط الوهمي باطل وأن الغنى والفقر بفعل الله تعالى مسبب الأسباب ولا توقف لهما إلا على المشيئة فإذا علم الناكح أن النكاح لا يؤثر في الإقتار لم يمنعه في الشروع فيه، ومعنى الآية حينئذ أن النكاح لا يمنعهم الغنى من فضل الله تعالى فعبر عن نفي كونه مانعا عن الغنى بوجوده معه، ومنه قوله تعالى: فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ [الجمعة: ١٠] فإن ظاهره الأمر بالانتشار عند انقضاء الصلاة والمراد تحقيق زوال المانع وأن الصلاة إذا قضيت فلا مانع من الانتشار فعبر عن نفي مانع الانتشار بما يقتضي تقاضي الانتشار مبالغة انتهى، وقال بعضهم في الفرق بين المتزوج والعزب أن الغنى للمتزوج أقرب وتعلق المشيئة به أرجى للنص على وعده دون العزب وكذلك يوجد الحال إذا استقرىء.

onun da zenginliği meşîete bağlıdır, dolayısıyla tahsisin bir anlamı yoktur' denilirse, buna cevap şudur: Sebeplere bel bağlayan fıtratlarda çoluk çocuğun fakirlik sebebi, onların yokluğunun ise mal çokluğu sebebi olduğu yerleşmiştir. İşte vehimde malın azalma sebebi sayılan çoluk çocuk çokluğu ile birlikte Allah Teâlâ'nın malı artırabileceği ve bekârlıkla beraber de fakirliğin meydana gelebileceği belirtilerek kökleşmiş bu vehmin kesilmesi murat edilmiştir; nitekim vakıa da buna şahittir. Bu da gösterir ki bu vehmî irtibat batıldır; zenginlik ve fakirlik sebepleri yaratan Allah Teâlâ'nın fiiliyledir ve meşîetten başka hiçbir şeye bağlı değildir. Evlenen kimse nikâhın fakirleşmede bir tesiri olmadığını bilirse bu onu evliliğe başlamaktan alıkoymaz. Bu takdirde ayetin manası, nikâhın onları Allah Teâlâ'nın lütfundan zenginleşmekten menedemeyeceğidir. Zenginliğe engel olmasının nefyi, zenginliğin onunla birlikte var olması şeklinde ifade edilmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ } «Namaz kılınınca yeryüzüne dağılın» [Cuma: 10]. Zira bunun zahiri namaz bittiğinde dağılmayı emretmektir; murat ise engelin ortadan kalktığını, namaz kılınınca dağılmaya bir engel kalmadığını bildirmektir. Dağılma engelinin nefyi, mübalağa amacıyla dağılmayı gerektiren bir ifade ile dile getirilmiştir, [alıntı] bitti. Bazıları evli ile bekâr arasındaki fark hakkında şöyle demiştir: Zenginlik evli için daha yakındır ve meşîetin ona taalluk etmesi, bekârın aksine hakkında açık vaad bulunduğu için daha çok umulur; durum araştırıldığında da böyle olduğu görülür.

وتعقب بأن فيه غفلة عن قوله تعالى: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [النساء: ١٣٠] وكذا عن قوله سبحانه: وَلْيَسْتَعْفِفِ إلخ، وأشار صاحب الكشف إلى أن في هذه الآية والتي بعدها وعدا للمتزوج والعزب معا بالغنى فلا ورود للسؤال قال: إنه تعالى أمر الأولياء أن لا يبالوا بفقر الخاطب بعد وجود الصلاح ثقة بلطف الله تعالى في الإغناء ثم أمر الفقراء بالاستعفاف إلى وجدان الغنى تأميلا لهم وأدمج سبحانه أن مدار الأمر على العفة والصلاح على التقديرين وهو الجواب عن سؤال المعترض انتهى، ولا يخفى عليك أن الأخبار الدالة على وعد الناكح بالغنى كثيرة ولم نجد في وعد العزب الذي ليس بصدد النكاح من حيث هو كذلك خبرا.

Buna, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } «Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini genişliğiyle zengin kılar» [Nisâ: 130] kavlinden ve yine Sübhânehu'nun: «İffetini korusunlar...» kavlinden gaflet edildiği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. el-Keşşâf sahibi, bu ayette ve sonrakinde evli ile bekâra birlikte zenginlik vaad edildiğine, dolayısıyla sorunun yersiz olduğuna işaret ederek şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ velilere, sâlihlik bulunduktan sonra Allah Teâlâ'nın zenginleştirme lütfuna güvenerek talibin fakirliğine aldırmamalarını emretmiş, sonra da fakirlere ümit vermek üzere zenginlik buluncaya kadar iffetli davranmalarını emretmiştir; Sübhânehu her iki takdirde de işin mihverinin iffet ve salâh olduğunu araya yerleştirmiştir. İtiraz edenin sorusuna cevap işte budur', bitti. Şurası açıktır ki evlenen kişiye zenginlik vaat edildiğini bildiren haberler pek çoktur; evlilik niyetinde olmayan bekâra sırf bu vasfından ötürü zenginlik vaat edildiğine dair ise bir haber bulamadık.

فقد أخرج عبد الرزاق وأحمد والترمذي وصححه والنسائي وابن ماجه وابن حبان والحاكم وصححه والبيهقي في سننه عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: «ثلاثة حق على الله تعالى عونهم الناكح يريد العفاف والمكاتب يريد الأداء والغازي في سبيل الله تعالى» .

Nitekim Abdürrezzâk, Ahmed, sahih olduğunu belirterek Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Üç kişi vardır ki onlara yardım etmek Allah Teâlâ'nın üzerine bir haktır: İffetli kalmak isteyen evlenecek kişi, [özgürlük bedelini] ödemek isteyen mükâtep ve Allah Teâlâ yolunda cihat eden kimse.”»

وأخرج الخطيب في تاريخه عن جابر قال: «جاء رجل إلى النبي ﷺ يشكو إليه الفاقة فأمره أن يتزوج

Hatîb Târîh'inde Câbir'den şöyle rivayet etmiştir: «Bir adam Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e gelip fakirlikten şikâyet etti; O da adama evlenmesini emretti.

. وأخرج ابن أبي حاتم عن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه قال: أطيعوا الله تعالى فيما أمركم (١) به من النكاح ينجز لكم ما وعدكم من الغنى قال تعالى: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekir es-Sıddîk [radıyallâhu teâlâ anh]'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: Allah Teâlâ'ya evlilik konusunda size emrettiği hususlarda itaat edin ki O da size vaat ettiği zenginliği gerçekleştirsin. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } «Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder.»

وأخرج عبد الرزاق وابن أبي شيبة في المصنف عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه قال: ابتغوا الغنى في الباءة. وفي لفظ. ابتغوا الغنى في النكاح يقول الله تعالى: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

Abdürrezzâk ve İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu teâlâ anh]'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Zenginliği evlilikte (bâe) arayınız. Bir lafızda ise: Zenginliği nikâhta arayınız; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } «Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder.»

وأخرج الثعلبي والديلمي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما «أن النبي ﷺ قال: التمسوا الرزق بالنكاح»

Sa'lebî ve Deylemî, İbn Abbâs [radıyallâhu teâlâ anhümâ]'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Rızkı nikâh ile arayınız” buyurdu.»

إلى غير ذلك من الأخبار، ولغنى الفقير إذا تزوج سبب عادي وهو مزيد اهتمامه في الكسب والجد التام في السعي حيث ابتلي بمن تلزمه نفقتها شرعا وعرفا وينضم إلى ذلك مساعدة المرأة له وإعانتها إياه على أمر دنياه، وهذا كثير في العرب وأهل القرى فقد وجدنا فيهم من تكفيه امرأته أمر معاشه ومعاشها بشغلها، وقد ينضم إلى ذلك حصول أولاد له فيقوى أمر التساعد والتعاضد، وربما يكون للمرأة أقارب يحصل له منهم الإعانة بحسب مصاهرته إياهم ولا يوجد ذلك

[Bu hususta rivayet edilen] daha başka haberler de mevcuttur. Fakir bir kimsenin evlendiğinde zenginleşmesinin âdî (tabiî/olağan) bir sebebi vardır; o da şer‘an ve örfen nafakasını karşılamakla yükümlü olduğu kimse ile imtihan edilmesi sebebiyle kazanç sağlama hususundaki alakasını artırması ve sa‘yü gayretinde tam bir ciddiyet göstermesidir. Buna ek olarak kadının da erkeğe yardım etmesi ve dünya işlerinde ona destek olması durumu söz konusudur. Bu durum Araplar ve köy ahalisi arasında çokça görülür; nitekim aralarında, kadının çalışmasıyla hem kocasının hem de kendisinin geçimini temin etmeye yettiği kimselere rastlamışızdır. Bazen buna çocuklarının dünyaya gelmesi de eklenir; böylece yardımlaşma ve dayanışma hali daha da güçlenir. Kimi zaman da kadının birtakım akrabaları olur ve aralarındaki hısımlık bağı dolayısıyla onlardan erkeğe yardım ulaşır; oysa bu durum

في العزب، ويشارك هذا الفقير المتزوج الفقير الذي هو بصدد التزوج بمزيد الاهتمام في الكسب لكن هذا الاهتمام لتحصيل ما يتزوج به وربما يكون لذلك ولتحصيل ما يحسن به حاله بعد التزوج، ولا يخفى أن حال الامرأة المتزوجة وحال الامرأة التي بصدد التزوج على نحو حال الرجل والفرق يسير.

bekârda bulunmaz. Evlenme niyetinde olan fakir kimse de kazanç hususundaki gayretini artırma noktasında bu evli fakire ortak olur; ancak bu gayret evlenmek için gereken şeyi elde etmek içindir, bazen de hem bunun için hem de evlendikten sonra halini iyileştirecek şeyi elde etmek içindir. Şurası açıktır ki evli kadının ve evlenme niyetindeki kadının durumu da erkeğin durumu gibidir ve aradaki fark pek azdır.

هذا والظاهر من كلام بعضهم أن ما ذكر في الأيامى والصالحين مطلقا وأمر تذكير الضمير ظاهر، وقيل: هو في الأحرار والحرائر خاصة وبذلك صرح الطبرسي لأن الأرقاء لا يملكون وإن ملكوا ولذا لا يرثون ولا يورثون، والمتبادر من الإغناء بالفضل أن يملكوا ما به يحصل الغنى ويدفع الحاجة وهو لا يتحقق مع بقاء الرق، نعم إذا أريد بالإغناء التوسعة ودفع الحاجة سواء كان ذلك بما يملك أم لا فلا بأس بالعموم فتدبر.

Bazılarının ifadelerinin zahirine göre burada zikredilen hususlar bekârlar (eyâmâ) ve sâlihler hakkında mutlaktır; zamirin müzekker kılınması durumu ise açıktır. Bunun sadece hür erkek ve hür kadınlar hakkında olduğu da söylenmiştir ki Tabersî bunu açıkça belirtmiştir; çünkü köleler mülk edinseler bile mülkiyet sahibi olamazlar, bu sebeple mirasçı olamazlar ve kendilerine de mirasçı olunamaz. Fazl ile zenginleştirilmekten ilk anlaşılan ise zenginliği sağlayacak ve ihtiyacı giderecek mala sahip olmalarıdır ki bu kölelik devam ettiği sürece gerçekleşmez. Evet, eğer zenginleştirmekten maksat mülk edinsin veya edinmesin genişliğe kavuşturulması ve ihtiyacın giderilmesi ise umumî olmasında bir sakınca yoktur, iyi düşün!

وجوز أن تكون الآية في الأحرار خاصة بأن يكون المراد منها نهي الأولياء عن التعلل بفقرهم إذا استنكحوهم، وأن تكون في المستنكحين من الرجال مطلقا والمراد نهي الأولياء عن ذلك أيضا فتدبر جميع ذلك.

Ayetin sadece hürler hakkında olması ve bununla velilerin, kadınlar kendilerinden evlenmeyi talep ettiklerinde onların fakirliğini mazeret göstermelerinin yasaklanmasının murat edilmesi; yahut mutlak olarak evlenmek isteyen erkekler hakkında olup yine velilerin bundan menedilmesinin murat edilmesi de caiz görülmüştür. Bütün bunları iyi düşün!

واحتج بعضهم. كما قال ابن الفرس. بالآية على أن النكاح لا يفسخ بالعجز عن النفقة لأنه سبحانه وعد فيها بالغنى، وفيه مناقشة لا تخفى وَلْيَسْتَعْفِفِ إرشاد للتائقين العاجزين عن مبادي النكاح وأسبابه إلى ما هو أولى لهم وأحرى بهم أي وليجتهد في العفة وصون النفس الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً أي أسباب نكاح أو لا يتمكنون مما ينكح به من المال على أن فعالا اسم آلة كركاب لما يركب به حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عدة كريمة بالتفضل عليهم بالغنى ولطف بهم في استعفافهم وربط على قلوبهم وإيذان بأن فضله تعالى أولى بالإعفاء وأدنى من الصلحاء.

Bazıları —İbnü'l-Feres'in belirttiği gibi— Sübhânehu'nun ayette zenginlik vaat etmesi sebebiyle nikâhın nafakadan âciz kalmakla feshedilemeyeceğine bu ayetle delil getirmişlerdir ki bunda gizli olmayan bir tartışma vardır. { وَلْيَسْتَعْفِفِ } «İffetli davransınlar» evliliğin başlangıçlarına ve vesilelerine gücü yetmeyen istekli kimseleri kendileri için daha evlâ ve daha lâyık olana bir irşattır; yani iffetli olmak ve nefsi korumak için gayret göstersinler. { الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً } «evlenme [imkânı] bulamayanlar» yani nikâh sebeplerini bulamayan yahut mehir gibi evlenmeyi sağlayan mala güç yetiremeyen kimseler. Buradaki 'fiâl' vezni binilen şeye 'rikâb' denmesi gibi alet ismidir. { حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } «Allah onları lütfundan zengin kılıncaya kadar» lütufla zenginleştirmeye dair kerim bir vaat, iffetli davranmalarında onlara bir lütuf, kalplerine bir teselli ve O'nun lütfunun iffetli davrananlara daha lâyık ve sâlihlere daha yakın olduğunun bir ilanıdır.

واستدل بالآية بعض الشافعية على ندب ترك النكاح لمن لا يملك أهبته مع التوقان وكثير من الناس ذهب إلى استحبابه له لآية إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وحملوا الأمر بالاستعفاف في هذه الآية على من لم يجد زوجة بجعل فعال صفة بمعنى مفعول ككتاب بمعنى مكتوب، ولا يخفى أن الغاية المذكورة تبعده، ولا يلزم من الفقر وجدان الأهبة المفسرة عندهم بالمهر وكسوة فصل التمكين ونفقة يومه، والمذكور في معتبرات كتبنا أن النكاح يكون واجبا عند التوقان أي شدة الاشتياق بحيث يخاف الوقوع في الزنا لو لم يتزوج وكذا فيما يظهر لو كان لا يمكنه منع نفسه عن النظر المحرم أو عن الاستمناء بالكف ويكون فرضا بأن كان لا يمكنه الاحتراز عن الزنا إلا به بأن لم يقدر على التسري أو الصوم الكاسر للشهوة كما يدل عليه

Bazı Şâfiîler bu ayetle, şehveti olup da evlilik masrafına (ühbe) sahip olamayan kimsenin nikâhı terk etmesinin mendup olduğuna delil getirmişlerdir. İnsanlardan birçoğu ise: { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } «Eğer fakir iseler, Allah onları lütfundan zengin eder» ayetinden ötürü onun evlenmesinin müstehap olduğu görüşüne varmışlar ve bu ayetteki iffetli davranma emrini 'kitâb'ın 'mektûb' anlamında olması gibi 'fiâl' veznini mef'ûl anlamında sıfat yaparak evlenecek kadın bulamayan kimseye hamletmişlerdir. Şurası açıktır ki zikredilen gaye (hattâ) bu yorumu uzak kılmaktadır. Fakirlikten ötürü, onların mehir, ilişki dönemindeki giysi ve bir günlük nafaka olarak tefsir ettikleri ühbenin bulunması gerekmez. Mezhebimizin muteber kitaplarında zikredilen husus şudur: Evlenmediği takdirde zinaya düşmekten korkacak derecede şiddetli arzu (tevekkan) duyulduğunda nikâh vacip olur; anlaşıldığı kadarıyla harama bakmaktan veya elle tatminden nefsini alıkoyamadığında da böyledir. Cariyelere sahip olmaya veya şehveti kıran oruca güç yetirememek gibi zinadan ancak onunla sakınabilmesi mümkün olduğunda ise farz olur; nitekim şu hadis de

حديث «ومن لم يستطع فعليه بالصوم فإنه له وجاء»

«Gücü yetmeyen kimse ise oruca sarılsın; çünkü oruç onun için bir kalkandır (şehveti kırıcıdır)» buna delalet eder.

فلو قدر على شيء من ذلك لم يبق النكاح فرضا أو واجبا عينا بل هو أو غيره مما يمنعه من الوقوع في المحرم، وكلا القسمين مشروط بملك المهر والنفقة، وزاد في البحر شرطا آخر فيهما وهو عدم خوف الجور ثم قال: فإن تعارض خوف الوقوع في الزنا لو لم يتزوج وخوف الجور لو تزوج قدم الثاني ويكره التزوج حينئذ كما أفاده الكمال في الفتح ولعله لأن الجور معصية متعلقة بالعباد دون المنع من الزنا وحق العبد مقدم عند التعارض لاحتياجه وغنى المولى ﷿ انتهى، ومقتضاه الكراهة أيضا عند عدم ملك المهر والنفقة لأنهما حق عبد أيضا وإن خاف الزنا لكن ذكروا أنه يندب استدانة المهر ومقتضاه أنه يجب إذا خاف الزنا وإن لم يملك المهر إذا قدر على استدانته، وهذا مناف للاشتراط السابق إلا أن يقال: الشرط ملك النفقة والمهر ولو بالاستدانة أو يقال: هذا في العاجز عن الكسب ومن ليس له جهة وفاء.

Bunlardan birine gücü yetiyorsa nikâh bizzat farz veya vacip olmaktan çıkar; bilakis o veya harama düşmekten alıkoyan diğer şeylerden biri [gerekli] olur. Her iki kısım da mehir ve nafakaya malik olma şartına bağlıdır. el-Bahr'da bu ikisi için haksızlık yapmaktan korkmama şeklinde başka bir şart daha eklenmiş ve şöyle denilmiştir: Evlenmediğinde zinaya düşme korkusu ile evlendiğinde haksızlık (cevr) yapma korkusu çatışırsa ikincisi öne alınır ve Kemâl'in Feth'te belirttiği üzere bu durumda evlenmek mekruh olur. Bunun sebebi muhtemelen şudur: Haksızlık kullarla ilgili bir günahtır, zinadan korunmak ise böyle değildir; çatışma halinde kulun ihtiyacı ve Mevlâ Azze ve Celle'nin gani olması sebebiyle kul hakkı öne alınır, bitti. Bunun gereği, mehir ve nafakaya malik olunmadığında da mekruh olmasıdır; zira zinadan korksa bile bu ikisi de kul hakkıdır. Fakat mehri borçlanmanın mendup olduğunu zikretmişlerdir ki bunun gereği, mehre malik olmasa bile borçlanmaya gücü yettiğinde zinadan korkarsa evlenmenin vacip olmasıdır. Bu ise önceki şart koşma ile çelişir; meğerki 'Şart, borçlanarak dahi olsa nafaka ve mehre malik olmaktır' veya 'Bu, kazanmaktan âciz olan ve ödeme imkânı bulunmayan kimse hakkındadır' denilsin.

وذكر بعض الأجلة أنه ينبغي حمل ما ذكروا من ندب الاستدانة على ندبها إذا ظن القدرة على الوفاء وحينئذ فإذا كانت مندوبة مع هذا الظن عند أمنه من الوقوع في الزنا ينبغي وجوبها عند تيقن الزنا بل ينبغي وجوبها حينئذ وإن لم

Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Zikrettikleri borçlanmanın mendup oluşunu, ödemeye güç yetireceğini zannettiği duruma hamletmek gerekir. Bu takdirde bu zanla birlikte zinaya düşmekten emin olduğu halde borçlanmak mendup ise, zinadan kesin olarak korktuğunda vacip olması gerekir; hatta o zaman

يغلب على ظنه قدرة الوفاء وهو معذور فيما أرى عند الله ﷿ إذا فعل ومات ولم يترك وفاء فتأمل، ويكون مكروها عند خوف الجور كما سمعت، وحراما عند تيقنه لأن النكاح إنما شرع لمصلحة تحصين النفس وتحصيل الثواب وبالجور يأثم ويرتكب المحرمات فتنعدم المصالح لرجحان هذه المفاسد، ويكون سنة مؤكدة في الأصح حالة القدرة على الوطء والمهر والنفقة مع عدم الخوف من الزنا والجور وترك الفرائض والسنن فلو لم يقدر على واحد من الثلاثة الأول أو خاف واحدا من الثلاثة الأخيرة فلا يكون النكاح سنة في حقه كما أفاده في البدائع، ويفهم من أشباه ابن نجيم توقف كونه سنة على النية، وذكر في الفتح أنه إذا لم يقترن بها كان مباحا لأن المقصود منه حينئذ مجرد قضاء الشهوة ومبنى العبادة على خلافه فلا يثاب والنية التي يثاب بها أن ينوي منع نفسه وزوجته عن الحرام، وكذا نية تحصيل ولد تكثر به المسلمون وكذا نية الإتباع وامتثال الأمر وهو عندنا أفضل من الاشتغال بتعلم وتعليم كما في درر البحار وأفضل من التخلي للنوافل كما نص عليه غير واحد، وفي بعض معتبرات كتب الشافعية أن النكاح مستحب لمحتاج إليه يجد أهبته من مهر وكسوة فصل التمكين ونفقة يومه ولا يستحب لمن في دار الحرب النكاح مطلقا خوفا على ولده التدين بدينهم والاسترقاق ويتعين حمله على من لم يغلب على ظنه الزنا لو لم يتزوج إذ المصلحة المحققة الناجزة مقدمة على المصلحة المستقبلة المتوهمة وإنه إن فقد الأهبة استحب تركه لقوله تعالى: وَلْيَسْتَعْفِفِ الآية ويكسر شهوته بالصوم للحديث، وكونه يثير الحرارة والشهوة إنما هو بابتدائه فإن لم تنكسر به تزوج، ولا يكسرها بنحو كافور فيكره بل يحرم على الرجل والمرأة إن أدى إلى اليأس من النسل، وقول جمع: إن الحديث يدل على حل قطع العاجز الباءة بالأدوية مردود على أن الأدوية خطيرة وقد استعمل قوم الكافور فأورثهم عللا مزمنة ثم أرادوا الاحتيال لعود الباءة بالأدوية الثمينة فلم تنفعهم، فإن لم يحتج للنكاح كره له إن فقد الأهبة وإلا يفقدها مع عدم حاجته له فلا يكره له لقدرته عليه ومقاصده لا تنحصر في الوطء والتخلي للعبادة أفضل منه فإن لم يتعبد فالنكاح أفضل في الأصح كما قال النووي لأن البطالة تفضي إلى الفواحش فإن وجد الأهبة وبه علة كهرم أو مرض دائم أو تعنن كذلك كره له لعدم حاجته مع عدم تحصين المرأة المؤدي غالبا إلى فسادها، وبه يندفع قول الإحياء يسن لنحو الممسوح تشبها بالصالحين كما يسن إمرار الموسى على رأس الأصلع، وقول الفزاري: أي نهى ورد في نحو المجبوب والحاجة لا تنحصر في الجماع. ولو طرأت هذه الأحوال بعد العقد فهل يلحق بالابتداء أولا لقوة الدوام تردد فيه الزركشي والثاني هو الوجه كما هو ظاهر انتهى، وفيه ما لم يتعرض له في كتب أصحابنا فيما علمت لكن لا تأباه قواعدنا، ثم إن الظاهر أن الآية خاصة بالرجال فهم المأمورون بالاستعفاف عند العجز عن مبادي النكاح وأسبابه، نعم يمكن القول بعمومها واعتبار التغليب إذا أريد بالنكاح ما ينكح لكن قد علمت ما فيه ولا تتوهمن من هذا أنه لا يندب الاستعفاف للنساء أصلا لظهور أنه قد يندب في بعض الصور بل من تأمل أدنى تأمل يرى جريان الأحكام في نكاحهن لكن لم أر من صرح به من أصحابنا، نعم نقل بعض الشافعية عن الأم ندب النكاح للتائقة وألحق بها محتاجة للنفقة وخائفة من اقتحام فجرة.

ödemeye gücünün yeteceğine dair zann-ı gâlibi olmasa bile vacip olması gerekir. Bana göre bunu yapıp vefat eden ve geride ödeyecek bir şey bırakmayan kimse Allah Azze ve Celle katında mazurdur, iyi düşün! İşittiğin gibi haksızlıktan korkulduğunda mekruh; haksızlık kesinleştiğinde ise haram olur. Çünkü nikâh ancak nefsi koruma ve sevap elde etme maslahatı için meşru kılınmıştır; haksızlık yapıldığında ise günaha girilir ve haramlar işlenir, dolayısıyla bu mefsedetlerin ağır basması sebebiyle maslahatlar yok olur. Cinsel birleşmeye, mehir ve nafakaya güç yetirme haliyle birlikte zinadan, haksızlıktan, farz ve sünnetleri terk etmekten korkulmadığında ise en sahih görüşe göre müekked sünnet olur. İlk üçünden birine güç yetiremezse yahut son üçünden birinden korkarsa Bedâi'de belirtildiği üzere nikâh onun hakkında sünnet olmaz. İbn Nüceym'in el-Eşbâh'ından sünnet oluşunun niyete bağlı olduğu anlaşılmaktadır. Feth'te zikredildiğine göre niyet bulunmadığında mübah olur; çünkü o zaman nikâhtan maksat sırf şehveti tatmin etmektir, ibadetin esası ise bunun hilafınadır, dolayısıyla sevap verilmez. Sevap kazandıran niyet ise kendisini ve eşini haramdan korumayı niyet etmesidir. Aynı şekilde Müslümanların kendisiyle çoğalacağı bir çocuk elde etme niyeti ve emre uyma ve tabi olma niyeti de böyledir. Dürerü'l-Bihâr'da belirtildiği üzere bizde nikâh, ilim öğrenmek ve öğretmekle meşgul olmaktan daha faziletlidir; birden çok âlimin belirttiği üzere nafile ibadetler için inzivaya çekilmekten de daha faziletlidir. Şâfiîlerin bazı muteber kitaplarında şöyle geçmektedir: Nikâh, mehir, ilişki dönemindeki giysi ve bir günlük nafaka gibi evlilik masrafını bulan muhtaç kimse için müstehaptır. Dârülharbte bulunan kimse için ise çocuğunun onların dinine girmesi ve köleleştirilmesi korkusuyla mutlak olarak müstehap değildir. Bunu, evlenmediği takdirde zinası kesinlik kazanmayan kimseye hamletmek gerekir; zira kesin ve peşin maslahat, gelecekteki vehmî maslahattan öne alınır. Eğer evlilik masrafını bulamazsa: { وَلْيَسْتَعْفِفِ } ayetinden dolayı nikâhı terk etmesi müstehap olur ve hadis gereğince oruçla şehvetini kırar. Orucun harareti ve şehveti tahrik etmesi ancak başlangıcındadır; eğer oruçla kırılmazsa evlenir. Kâfur ve benzeri şeylerle şehvetini kırmaz; zira bu mekruhtur, hatta nesilden ümit kesilmesine yol açarsa erkek ve kadına haram olur. Bir topluluğun 'Hadis, âciz kimsenin ilaçlarla şehvetini kesmesinin helal olduğuna delalet eder' şeklindeki sözü reddedilmiştir; üstelik ilaçlar tehlikelidir, nitekim bir topluluk kâfur kullanmış ve bu onlarda müzmin hastalıklara yol açmıştır, sonra pahalı ilaçlarla cinsel gücü geri getirmek için çare aramışlar fakat fayda vermemiştir. Eğer nikâha ihtiyacı yoksa, evlilik masrafını bulamadığı takdirde evlenmesi mekruh olur. Masrafı bulur da ihtiyacı olmazsa gücü yettiği için mekruh olmaz; evliliğin gayeleri sadece cinsel ilişkiye münhasır değildir ve ibadet için çekilmek ondan daha faziletlidir. Eğer ibadet etmeyecekse Nevevî'nin dediği gibi en sahih görüşe göre nikâh daha faziletlidir; çünkü boşta kalmak fuhşiyata sürükler. Eğer evlilik masrafını bulur da kendisinde yaşlılık, sürekli hastalık veya iktidarsızlık gibi bir illet bulunursa, ihtiyacı olmaması ve kadını iffetli kılmaması —ki bu çoğunlukla kadının ifsâdına yol açar— sebebiyle mekruh olur. İhyâ'nın 'Tıpkı usturanın kelin başında gezdirilmesinin sünnet olduğu gibi sâlihlere benzemek amacıyla hadım vb. kimseler için de sünnettir' sözü ve Fezârî'nin 'Hadım edilmiş kimse hakkında hangi yasak gelmiştir ki, ihtiyaç sadece cinsel ilişkiye münhasır değildir' sözü bununla reddedilir. Bu haller nikâh akdinden sonra ortaya çıkarsa, başlangıca mı dahil edilir yoksa devamın kuvvetinden ötürü öyle sayılmaz mı? Zerkeşî bu konuda tereddüt etmiş, açık olan ikincisinin tercih edilen görüş olduğudur, bitti. Bunda bildiğim kadarıyla mezhepdaşlarımızın kitaplarında değinilmeyen hususlar vardır ancak kaidelerimize de aykırı değildir. Sonra, zahir olan ayetin erkeklere has olduğudur; dolayısıyla evlilik başlangıçlarından ve sebeplerinden âciz kalındığında iffetli davranmakla emrolunanlar onlardır. Evet, nikâhtan evlenilen şey kastedilirse tağlîb yoluyla ayetin umumiliğini söylemek mümkündür; ancak bunun ne durumda olduğunu öğrenmiştin. Bundan kadınlara iffetli davranmanın asla mendup olmadığı vehmine kapılma; zira bazı durumlarda mendup olabileceği açıktır, hatta azıcık düşünen kimse onların nikâhında da hükümlerin geçerli olduğunu görür. Fakat mezhepdaşlarımızdan bunu açıkça belirten birini görmedim. Evet, bazı Şâfiîler el-Ümm'den evlenmek isteyen kadın için nikâhın mendup olduğunu nakletmişler ve nafakaya muhtaç olan ile fâsıkların hücumundan korkan kadını da buna dahil etmişlerdir.

وفي التنبيه من جاز لها النكاح إن احتاجته ندب لها، ونقله الأذرعي عن أصحاب الشافعي ثم بحث وجوبه عليها إذا لم تندفع عنها الفجرة إلا به ولا دخل للصوم فيها، وبما ذكر علم ضعف قول الزنجاني: يسن لها مطلقا إذ لا شيء عليها مع ما فيه من القيام بأمرها وسترها، وقول غيره: لا يسن لها مطلقا لأن عليها حقوقا للزوج خطيرة لا يتيسر لها القيام بها بل لو علمت من نفسها عدم القيام بها ولم تحتج له حرم عليها اهـ، ولا يخفى أن ما ذكره بعد بل متجه واستدل بعضهم بالآية على بطلان نكاح المتعة لأنه لو صح لم يتعين الاستعفاف على فاقد المهر، وظاهر الآية تعينه ولا يلزم من ذلك تحريم ملك اليمين لأن من لا يقدر على النكاح لعدم المهر لا يقدر على شراء الجارية غالبا ذكره

et-Tenbîh'te şöyle denmektedir: Evlenmesi caiz olan kadına, şayet ihtiyacı varsa evlenmesi mendup olur. Ezraî, Şâfiî'nin ashabından bunu nakletmiş, ardından kötülük kendisinden ancak evlilikle defedilebiliyorsa kadına evliliğin vacip olacağını tartışmış ve orucun kadında bir tesiri olmadığını belirtmiştir. Zikredilen bu hususlarla Zencânî'nin 'Kadına hiçbir sorumluluk düşmemesi, durumunun üstlenilmesi ve korunması sebebiyle ona mutlak olarak sünnettir' sözünün ve başkasının 'Kocaya karşı yerine getirmesi kolay olmayan mühim hakları olduğu için mutlak olarak sünnet değildir; hatta kendisinde bunları yerine getirememe hali bilir ve evliliğe ihtiyacı olmazsa ona haram olur' sözünün zayıflığı anlaşılmıştır, bitti. Şurası açıktır ki 'hatta'dan sonra zikrettiği görüş isabetlidir. Bazıları mehir bulamayan kimseye iffetli davranmanın zorunlu kılınmasından hareketle bu ayetle mut'a nikâhının batıl olduğuna delil getirmişlerdir; zira mut'a sahih olsaydı mehir bulamayan kimseye iffetli davranmak vacip olmazdı, ayetin zahiri ise bunun vacip olduğunu göstermektedir. Bundan cariye mülkiyetinin haramlığı gerekmez; çünkü mehir yokluğundan ötürü nikâha güç yetiremeyen kimse çoğunlukla cariye satın almaya da güç yetiremez. Bunu

الكيا وهو كما ترى وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ بعد ما أمر سبحانه بإنكاح صالحي المماليك الأحقاء بالإنكاح أمر جل وعلا بكتابة من يستحقها منهم ليصير حرا فيتصرف في نفسه، وأخرج ابن السكن في معرفة الصحابة عن عبد الله بن صبيح قال: كنت مملوكا لحويطب بن عبد العزى فسألته الكتابة فأبى فنزلت وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ إلخ ويلوح من هذا أن عبد الله المذكور أول من كوتب، وربما يتخيل منه أن الكتابة كانت معلومة من قبل لكن نقل الخفاجي عن الدميري أنه قال: الكتابة لفظة إسلامية وأول من كاتبه المسلمون عبد لعمر رضي الله تعالى عنه يسمى أبا أمية.

el-Kiyâ zikretmiştir ki gördüğün gibidir. { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ } «Kitâbet isteyenler...» Allah Teâlâ, evlendirilmeye lâyık olan sâlih kölelerin evlendirilmesini emrettikten sonra, hür olup kendi tasarrufunu eline alması için bunu hak eden kölelerle mükâtebe yapılmasını emretmiştir. İbnü's-Seken Ma'rifetü's-Sahâbe'de Abdullah b. Subeyh'ten şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ben Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın kölesiydim; ondan mükâtebe istedim, o ise yanaşmadı. Bunun üzerine: { وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ } «Kölelerinizden mükâtebe isteyenler...» ayeti indi. Bundan mezkûr Abdullah'ın kendisiyle ilk mükâtebe yapılan kişi olduğu anlaşılmaktadır. Buradan kitâbetin daha önce de bilindiği vehmedilebilir; ancak Hafâcî, Demîrî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Kitâbet İslâmî bir lafızdır ve Müslümanların ilk mükâtebe yaptığı kişi Ömer [radıyallâhu teâlâ anh]'ın Ebû Ümeyye isimli bir kölesidir.'

وصرح ابن حجر أيضا بأنها لفظة إسلامية لا تعرفها الجاهلية، والله تعالى أعلم، والكتاب مصدر كاتب كالمكاتبة ونظيره العتاب والمعاتبة أي والذين يطلبون منكم المكاتبة مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذكورا كانوا أو إناثا، وهو عندنا شرعا اعتاق المملوك يدا حالا ورقبة مآلا وركنه الإيجاب بلفظ الكتابة أو ما يؤدي معناه والقبول نحو أن يقول المولى: كاتبتك على كذا درهما تؤديه إليّ وتعتق ويقول المملوك: قبلته وبذلك يخرج من يد المولى دون ملكه فإذا أدى كل البدل عتق وخرج من ملكه، ومعناه كتب الحروف أي جمعها وإطلاقه على ما ذكر لأن فيه ضم حرية اليد إلى حرية الرقبة أو لأن البدل يكون في الأغلب منجما بنجوم يضم بعضها إلى بعض أو لأنه يكتب المملوك على نفسه لمولاه ثمنه ويكتب المولى له عليه العتق وهذا أوفق بصيغة المفاعلة أعني المكاتبة.

İbn Hacer de bunun Câhiliye'nin bilmediği İslâmî bir lafız olduğunu açıkça belirtmiştir. Allah Teâlâ en iyisini bilir. el-Kitâb, 'mükâtebe' gibi 'kâtebe'nin masdarıdır; 'itâb' ile 'muâtebe'nin benzeridir. Yani { مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } erkek olsun kadın olsun «sahip olduğunuz kölelerden» sizden mükâtebe talep edenler. Bu, bize göre şer'an kölenin fiilen (yed) derhal, bizzat (rakabe) ise gelecekte azat edilmesidir. Rüknü, kitâbet lafzı veya bu anlama gelen bir lafızla icap ve kabuldür; efendinin: 'Bana ödeyeceğin ve karşılığında azat olacağın şu kadar dirhem karşılığında seninle mükâtebe yaptım' demesi, kölenin de 'Kabul ettim' demesi gibi. Bununla köle efendisinin mülkiyetinden değil, hâkimiyetinden çıkar; bedelin tamamını ödediğinde ise azat olur ve mülkiyetinden de çıkar. Manası harfleri yazmak yani toplamaktır. Zikredilen akde bu ismin verilmesi, onda fiilî hürriyetin şahsî hürriyete katılmasından yahut bedelin çoğunlukla birbirine eklenen taksitler halinde olmasından veya kölenin efendisine bedelini borç olarak yazması ve efendinin de ona azat edilmeyi yazmasından ötürüdür ki bu sonuncusu işteşlik (mufâale) kalıbına yani mükâtebeye daha uygundur.

وفي إرشاد العقل السليم قالوا: معناه كتبت لك على نفسي أن تعتق مني إذا وفيت بالمال وكتبت لي على نفسك أن تفي بذلك أو كتبت عليك الوفاء بالمال وكتبت على العتق عنده، ثم قال: والتحقيق أن المكاتبة اسم للعقد الحاصل من مجموع كلامي المالك والمملوك كسائر العقود الشرعية المنعقدة بالإيجاب والقبول.

İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denmiştir: 'Âlimler dediler ki: Bunun manası, parayı ödediğinde benden azat olacağını sana kendi aleyhime taahhüt ettim (yazdım), sen de bunu ifa edeceğini bana kendi aleyhine taahhüt ettin (yazdın); yahut parayı ödemeyi sana vazife kıldım, bunun karşılığında azadı da kendi üzerime yazdım demektir.' Sonra şöyle demiştir: 'Tahkik şudur ki mükâtebe, icap ve kabul ile akdedilen diğer şer'î akitler gibi mâlik ve kölenin sözlerinin toplamından meydana gelen akdin adıdır.'

ولا ريب في أن ذلك لا يصدر حقيقة إلا من المتعاقدين وليس وظيفة كل منهما في الحقيقة إلا الإتيان بأحد شطريه معربا عما يتم من قبله ويصدر عنه من الفعل الخاص به من غير تعرض لما يتم من قبل صاحبه ويصدر عنه من فعله الخاص به إلا أن كلا من ذينك الفعلين لما كان بحيث لا يمكن تحققه في نفسه إلا منوطا بتحقق الآخر ضرورة أن التزام العتق بمقابلة البدل من جهة المولى لا يتصور تحققه وتحصله إلا بالتزام البدل من طرف العبد كما أن عقد البيع الذي هو تمليك المبيع بالثمن من جهة البائع لا يمكن تحققه إلا بتملكه به من جانب المشتري لم يكن بد من تضمين أحدهما الآخر وقت الإنشاء فكما أن قول البائع بعت إنشاء لعقد البيع على معنى أنه إيقاع لما يتم من قبله أصالة ولما يتم من قبل المشتري ضمنا إيقاعا متوقفا على رأيه توقفا شبيها بتوقف عقد الفضولي كذلك قول المولى كاتبتك على كذا إنشاء لعقد الكتابة أي إيقاع لما يتم من قبله من التزام العتق بمقابلة البدل أصالة ولما يتم من قبل العبد من التزام البدل ضمنا إيقاعا متوقفا على قبوله فإذا قبل تم العقد اهـ وبه ينحل إشكال صعب وارد على إسناد أفعال العقود وهو أنه إذا كان ركن كل منها الإيجاب والقبول يلزم أن لا يصح نحو بعت كذا بكذا مثلا لأن المتكلم به لم يوقع إلا ما يتم من قبله وليس ذلك بيعا شرعيا إذ لا بد في البيع الشرعي من فعل آخر أعني قبول المشتري وهو مما لم يوقعه المتكلم المذكور.

Şüphe yok ki bu durum hakikatte ancak iki akit yapandan sâdır olur. Aslında her birinin görevi, diğerinin yapacağı ve ondan sâdır olacak fiile hiç değinmeksizin, sadece kendi tarafından tamamlanan ve kendisinden sâdır olan fiili ifade ederek iki parçadan birini getirmektir. Ancak bu iki fiilden her biri, tabiatı icabı diğerinin gerçekleşmesine bağlı olmaksızın kendi başına var olamayacağı için —zira efendi tarafından bedel karşılığında azat taahhüdünün gerçekleşmesi, köle tarafından bedelin taahhüt edilmesine bağlıdır; nitekim satıcının malı bedel karşılığında mülk kılmasından ibaret olan bey' akdi de alıcının onu bedelle mülk edinmesi olmadan gerçekleşemez— inşâ anında birinin diğerini tazammun etmesi kaçınılmazdır. Tıpkı satıcının 'Sattım' sözünün bey' akdini inşâ etmesi —yani aslen kendi tarafından tamamlanan şeyi, zımnen de fuzûlî akdinin askıda kalmasına benzer bir şekilde müşterinin onayına bağlı olarak müşteriden tamamlanan şeyi var etmesi— gibi, efendinin 'Şu kadar bedel karşılığında seninle mükâtebe yaptım' sözü de kitâbet akdini inşâ etmektir; yani aslen kendi tarafından bedel karşılığı azat taahhüdünü, zımnen de köle tarafından onun kabulüne bağlı olarak bedel taahhüdünü var etmektir. Köle kabul ettiği anda akit tamamlanır, [alıntı] bitti. Bununla akit fiillerinin isnadına dair gelen zor bir müşkil çözülmüş olur: Şayet her bir akdin rüknü icap ve kabul ise, 'Şunu şuna sattım' demenin sahih olmaması gerekir; çünkü konuşan kimse sadece kendi tarafından tamamlanan kısmı var etmiştir, bu ise şer'î bir satış değildir, zira şer'î satışta diğer bir fiil yani alıcının kabulü şarttır ve bunu konuşan şahıs var etmemiştir.

والحاصل أن إسناد باع إلى ضمير المتكلم يقتضي أنه أوقع البيع مع أنه لم يوقع إلا أحد ركنيه فكيف يصح الاسناد، ووجه انحلال هذا بما ذكر ظاهر إلا أنه أورد عليه أن فيه دعوى يكذبها وجدان كل عاقد عاقل ألا ترى أنك إذا قلت بعت مثلا لا يخطر ببالك إيقاع ضمني منك لشراء غيرك إيقاعا متوقفا على رأيه أصلا بل قصارى ما يخطر بالبال إيقاعه الشراء دون إيقاعك لشرائه على نحو فعل الفضولي ومن ادعى ذلك فقد كابر وجدانه. وأجيب بأن الأمور

Hâsılı, 'sattı' fiilinin mütekellim zamirine isnat edilmesi onun satışı bizzat var ettiğini iktiza eder; oysa o iki rükünden sadece birini var etmiştir, bu durumda isnat nasıl sahih olur? Bu problemin zikredilen açıklama ile çözülme şekli açıktır. Ancak buna karşı şu itiraz yöneltilmiştir: Bunda aklı başında her akit yapanın vicdanının yalanlayacağı bir iddia vardır. Görmez misin ki sen mesela 'Sattım' dediğinde, başkasının satın almasını onun onayına bağlı olarak zımnen senin var ettiğin asla aklına gelmez; bilakis akla gelen en son şey, fuzûlînin fiili gibi senin onun satın almasını var etmen değil, onun satın almayı bizzat var etmesidir. Bunu iddia eden kimse kendi vicdanına karşı direnmiş olur. Buna şöyle cevap verilmiştir:

الضمنية قد تعتبر شرعا وان لم تقصد كما يرشد إلى ذلك أنهم اعتبروا في قول القائل لآخر: أعتق عبدك عني بكذا فأعتقه البيع الضمني بركنيه وإن لم يكن القائل خاطرا بباله ذلك وقاصدا له.

Zımnî hususlar kastedilmese dahi şer'an muteber sayılabilir. Nitekim bir kimsenin diğerine: 'Benim adıma şu kadar bedel karşılığında köleni azat et' deyip onun da azat etmesi halinde, söyleyenin aklından bu geçmese ve bunu kastetmese bile her iki rüknüyle zımnî satışı muteber saymış olmaları buna işaret etmektedir.

وبحث فيه بانهم إنما اعتبروا أولا العتق الذي هو مدلول اللفظ والمقصود منه ترجيحا لجانب الحرية ثم لما رأوا أن ذلك موقوف على الملك الموقوف على البيع حسب العادة الغالبة اعتبروا البيع ليتم لهم الاعتبار الأول ولم يعتبروه مدلولا للفظ العتق أصلا ليشترط القصد وإن أوهمه تسميتهم إياه بيعا ضمنيا بخلاف ما نحن فيه على ما سمعت فإن إيقاع القبول قد توقف عليه ماهية البيع الشرعي واعتبر مدلولا ضمنيا له بحيث صار عندهم كما يقتضيه ظاهر كلام الإرشاد نحو بعت بمعنى أوقعت إيجابا مني أصالة وقبولا منك نيابة وظاهر في مثل ذلك تحقق القصد وحيث نفى بالوجدان قصد إيقاع القبول نيابة علم أنه ليس مدلولا ضمنيا.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Âlimler, hürriyet tarafını tercih etmek için öncelikle lafzın medlûlü ve maksadı olan azadı muteber saymışlardır; sonra bunun hâkim âdete göre satışa bağlı olan mülkiyete dayandığını görünce, ilk itibarları tamamlansın diye satışı muteber kılmışlardır. İsimlendirmelerinin zımnî satış vehmini vermesine rağmen, kastın şart koşulması için bunu azat lafzının medlûlü saymamışlardır. Bizim meselemiz ise işittiğin gibi bunun hilafınadır; zira şer'î satışın mahiyeti kabulün var edilmesine bağlı kılınmış ve onun zımnî medlûlü sayılmıştır; öyle ki İrşâd'ın sözünün zahirinin iktiza ettiği gibi onların katında 'Sattım' demek 'Asaleten benden bir icabı, vekâleten de senden bir kabulü var ettim' anlamına gelmiştir. Böyle bir durumda kastın gerçekleşeceği açıktır; vekâleten kabulü var etme kastının bulunmadığı vicdanen kesinleştiğine göre bunun zımnî bir medlûl olmadığı anlaşılır.

ومن الناس من تفصى عن الاشكال بالتزام أن البيع هو الإيجاب والقبول شرط صحته فقول القائل بعت إنشاء لبيع يحتمل الصحة وعدمها ومتى قال الآخر اشتريت تعينت الصحة وأن قولهم ركن البيع الإيجاب والقبول من المسامحات الشائعة أو بالتزام أن للبيع ونحوه إطلاقين، أحدهما العقد الحاصل من مجموع الإيجاب والقبول كما في نحو قولك: وقع البيع بين زيد وعمرو وثانيهما الإيجاب فقط كما في نحو قولك بعته كذا فلم يشتر والبيع الدال عليه بعت الانشائي من هذا القبيل فلا إشكال في إسناده إلى المتكلم فتأمل وتدبر.

İnsanlardan bazıları, satışın sadece icaptan ibaret olduğunu ve kabulün onun sıhhat şartı olduğunu kabul ederek bu müşkülden kurtulmuşlardır. Buna göre 'Sattım' diyenin sözü, sahih olma ve olmama ihtimali taşıyan bir satışı inşâ etmektir; diğeri 'Satın aldım' dediğinde sıhhat kesinleşir. Âlimlerin 'Satışın rüknü icap ve kabuldür' sözleri ise yaygın müsamahalardandır. Yahut satış ve benzeri kelimelerin iki ayrı kullanımı olduğunu kabul ederek çözmüşlerdir: Birincisi, 'Zeyd ile Amr arasında satış gerçekleşti' sözünde olduğu gibi icap ve kabulün toplamından meydana gelen akittir. İkincisi ise 'Ona şunu sattım ama o satın almadı' sözünde olduğu gibi sadece icaptır. İnşâî olan 'Sattım' ifadesinin delalet ettiği satış da bu kabildendir; dolayısıyla bunun mütekellime isnat edilmesinde bir müşkil yoktur, iyice düşün ve tefekkür et!

وفي هذا المقام أبحاث تركناها خوفا مزيد البعد عما نحن بصدده والله تعالى الموفق، والَّذِينَ يحتمل أن يكون في محل رفع على الابتداء والخبر قوله تعالى: فَكاتِبُوهُمْ وهو بتقدير القول بناء على المشهور من أن الجملة الانشائية لا تقع خبرا عن المبتدأ إلا كذلك، وقال بعض المحققين: لا حاجة في مثل هذا إلى التأويل لأنه في معنى الشرط والجزاء ولذا جيء في الخبر بالفاء.

Bu makamda, konumuzdan daha fazla uzaklaşma korkusuyla terk ettiğimiz incelemeler vardır; muvaffak kılan Allah Teâlâ'dır. { وَالَّذِينَ } lafzının mübteda olarak ref mahallinde olması, haberinin ise Allah Teâlâ'nın: { فَكاتِبُوهُمْ } «onlarla mükâtebe yapın» kavli olması muhtemeldir. Bu, inşâî cümlenin mübtedaya ancak böyle [mukadder bir kavil ile] haber olabileceğine dair meşhur kurala dayanılarak bir sözün takdiri (kavl takdiri) iledir. Bazı muhakkikler şöyle demiştir: Böyle bir yerde te'vile gerek yoktur; çünkü bu şart ve ceza anlamındadır, bu sebeple haberin başına fâ gelmiştir.

ويحتمل أن يكون في محل نصب على أنه مفعول لمحذوف يفسره المذكور والفاء فيه لتضمن الشرط أيضا وفي البحر يجوز أن تقول: زيدا فاضرب وزيدا اضرب فإذا دخلت الفاء كان التقدير تنبه فاضرب فالفاء في جواب أمر محذوف اهـ. وأنت تعلم أنه لا يحتاج إلى هذا في الآية، وذكر بعض الأفاضل أن الفاء فيها على الاحتمال الثاني لأن حق المفسر أن يعقب المفسر، والمراد كتابة بعد كتابة فإن في الموالي كثرة وكذا في المكاتبين فليس الأمر به للمولى بالنسبة إلى مكاتب واحد اهـ. وهو يشبه الرطانة بالأعجمية.

Zikredilen lafzın tefsir ettiği hazfedilmiş bir fiilin mef'ûlü olarak nasb mahallinde olması da muhtemeldir; buradaki fâ da şartı tazammun ettiği içindir. el-Bahr'da [şöyle denir]: 'Zeyden fadrib' (Zeyd'i hemen döv) ve 'Zeyden idrib' (Zeyd'i döv) diyebilirsin; fâ dahil olduğunda takdir 'Uyan ve döv' şeklinde olur, dolayısıyla fâ hazfedilmiş bir emrin cevabındadır, [alıntı] bitti. Sen de bilirsin ki ayette buna ihtiyaç yoktur. Bazı faziletli âlimler, ikinci ihtimale göre ayetteki fâ'nın müfessirin müfessere bitişik olması gerektiğinden dolayı geldiğini zikretmişlerdir. Burada kastedilen art arda kitâbettir; zira efendiler de mükâtepler de çoktur, dolayısıyla efendiye yönelik emir tek bir mükâtebe nispetle değildir, [alıntı] bitti. Bu ise yabancı dilde anlamsızca konuşmaya benzer.

والأمر للندب على الصحيح، وقيل هو للوجوب وهو مذهب عطاء وعمرو بن دينار والضحاك وابن سيرين وداود، وما أخرجه عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير عن أنس بن مالك قال: سألني سيرين المكاتبة فأبيت عليه فأتى عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه فأقبل عليّ بالدرة وتلا قوله تعالى: فَكاتِبُوهُمْ إلخ وفي رواية كاتبه أو لأضربنك بالدرة ظاهر في القول بالوجوب، وجمهور الأئمة كمالك والشافعي، وغيرهما على أن المكاتبة بعد الطلب وتحقق الشرط الآتي إن شاء الله تعالى مندوبة بيد أن من قال منهم بأن ظاهر الأمر للوجوب كالشافعي لم يقل بظاهره هنا لأنه بعد الحظر وهو بيع ماله بماله للاباحة، وادعى أن ندبها من دليل آخر، وظاهر الآية جواز الكتابة سواء كان البدل حالا أو مؤجلا أو منجما أو غير منجم لمكان الإطلاق وإلى ذلك ذهب الحنفية.

Sahih olan görüşe göre emir mendupluk içindir. Vücûb için olduğu da söylenmiştir ki bu Atâ, Amr b. Dînâr, Dahhâk, İbn Sîrîn ve Dâvûd'un mezhebidir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Enes b. Mâlik'ten rivayet ettikleri şu haber de vücûb görüşünde açıktır: 'Sîrîn benden mükâtebe istedi, ben ise kabul etmedim. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu teâlâ anh]'a gitti. Ömer kamçıyla üzerime yürüdü ve Allah Teâlâ'nın: { فَكاتِبُوهُمْ } «onlarla mükâtebe yapın...» ayetini okudu.' Bir rivayette ise: 'Onunla mükâtebe yap, yoksa seni kamçıyla döverim' demiştir. Mâlik, Şâfiî ve diğerleri gibi imamların cumhuru ise talep ve inşâallahu teâlâ gelecek şartın tahakkukundan sonra mükâtebenin mendup olduğu görüşündedir. Ancak Şâfiî gibi emrin zahirinin vücûb ifade ettiğini söyleyenler, yasaktan sonra geldiği ve kişinin kendi malını kendi malıyla satması mübah kılma kabilinden olduğu için burada zahiri almamışlar ve mendup oluşunun başka bir delilden kaynaklandığını iddia etmişlerdir. Ayetin zahiri ise mutlak olmasından ötürü bedelin peşin, vadeli, taksitli veya taksitsiz olmasını caiz kılmaktadır; Hanefîler de bu görüşe gitmişlerdir.

وذهب جمهور الشافعية إلى أنه يشترط أن يكون منجما بنجمين فأكثر فلا تجوز بدون أجل وتنجيم مطلقا،

Şâfiîlerin cumhuru ise iki veya daha fazla taksit olmasının şart koşulduğu, dolayısıyla vade ve taksit olmaksızın mutlak olarak caiz olmadığı görüşüne gitmiştir.

وقيل إن ملك السيد بعض العبد وباقيه حر لم يشترط أجل وتنجيم، ورده محققوهم وأجابوا عن دعوى إطلاق الآية بأن الكتابة تشعر بالتنجيم فتغني عن التقييد لأنه (١) يكتب أنه يعتق إذا أدى ما عليه ومثله لا يكون في الحال.

Efendi kölenin bir kısmına mâlik olup geri kalanı hür ise vade ve taksit şart koşulmaz da denilmiştir. Şâfiî muhakkikleri bunu reddetmişler ve ayetin mutlaklığı iddiasına şöyle cevap vermişlerdir: Kitâbet taksitlendirmeyi hissettirir, dolayısıyla kayda ihtiyaç bırakmaz; çünkü üzerindeki borcu ödediğinde hür olacağı yazılır ki böylesi peşin olarak bulunmaz.

واعترضوا أيضا على القول بصحة الكتابة الحالة بأن الكتابة لو عقدت حالة توجهت المطالبة عليه في الحال وليس له مال يؤديه فيه فيعجز عن الأداء فيرد إلى الرق فلا يحصل مقصود العقد، وهذا كما لو أسلم فيما لا يوجد عند حلول الأجل فإنه لا يجوز. وأنت تعلم ما في دعوى إشعار الكتابة بالتنجيم وأنها تضر الشافعية لأن التنجيم الذي تشعر به الكتابة على زعمهم يتحقق بنجم واحد فيقتضي أن تجوز به كما ذهب إليه أكثر العلماء وهم لا يجوزون ذلك ويشترطون نجمين فأكثر. وما ذكروه في الاعتراض ليس بشيء فإنه لا عجز مع أمر المسلمين بإعانته بالصدقة والهبة والقرض، والقياس على السلم لا يصح لظهور الفارق، ولعل ما ذكر كالبيع لمن لا يملك الثمن ولا شك في صحته كذا قيل وفيه بحث.

Ayrıca peşin kitâbetin sıhhati görüşüne şu itirazı getirmişlerdir: Şayet kitâbet peşin olarak akdedilirse derhal talep yönelir, oysa kölenin o anda ödeyecek malı yoktur; böylece ödemekten âciz kalıp tekrar köleliğe döndürülür ve akdin maksadı hasıl olmaz. Bu tıpkı vadesi geldiğinde bulunmayan bir şeyde selem akdi yapmaya benzer ki bu caiz değildir. Sen de kitâbetin taksiti hissettirdiği iddiasının tutarsızlığını ve bunun Şâfiîlerin aleyhine olduğunu bilirsin; zira onların zannınca kitâbetin hissettirdiği taksitlendirme tek bir taksitle de hasıl olur, bu da çoğunluk ulemanın gittiği gibi tek taksitle caiz olmasını gerektirir, oysa onlar bunu caiz görmeyip iki veya daha fazla taksiti şart koşmaktadırlar. İtirazda zikrettikleri husus ise bir değer taşımaz; çünkü Müslümanlara sadaka, hibe ve borç ile ona yardım etmeleri emredilmişken bir acziyet söz konusu olmaz. Selem akdine kıyas ise aradaki farkın açıklığından dolayı sahih değildir. Muhtemelen zikredilen husus bedele sahip olmayan kimseye yapılan satış gibidir ki bunun sıhhatinde şüphe yoktur; böyle denilmiştir ve bunda inceleme payı vardır.

وقال ابن خويزمنداد: إذا كانت الكتابة على مال معجل كانت عتقا على مال ولم تكن كتابة، والفرق بين العتق على مال والكتابة مذكور في موضعه إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً أي أمانة وقدرة على الكسب، وبهما الخير فسره الشافعي. وذكر البيضاوي أنه روي هذا التفسير مرفوعا وجاء نحو ذلك في بعض الروايات عن ابن عباس، وفسرت الأمانة بعدم تضييع المال، قيل ويحتمل أن يكون المراد بها العدالة لكن يشترط على هذا الاستحباب المكاتبة أن لا يكون العبد معروفا بانفاق ما بيده بالطاعة لأن مثل هذا لا يرجى له عتق بالكتابة.

İbn Huveyzimendâd şöyle demiştir: Kitâbet peşin bir mal karşılığında olursa, mal karşılığı azat (ıtk ale'l-mâl) olur ve kitâbet sayılmaz. Mal karşılığı azat ile kitâbet arasındaki fark kendi yerinde zikredilmiştir. { إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } «eğer onlarda bir hayır görürseniz» yani güvenilirlik ve kazanma gücü. Şâfiî hayrı bu iki özellikle tefsir etmiştir. Beyzâvî bu tefsirin merfû olarak rivayet edildiğini zikretmiş, İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde de buna benzer ifadeler yer almıştır. Güvenilirlik (emanet), malı ziyan etmemek şeklinde açıklanmıştır. Bununla adalet vasfının kastedilmesinin muhtemel olduğu da söylenmiştir; ancak buna göre mükâtebenin müstehap olması için kölenin elindekini itaate harcamakla tanınmamış olması şart koşulur, zira böylesinin kitâbet ile azat olması umulmaz.

وأخرج أبو داود في المراسيل والبيهقي في سننه عن يحيى بن أبي كثير قال: «قال رسول الله ﷺ في قوله تعالى: فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً إن علمتم فيهم حرفة

Ebû Dâvûd el-Merâsîl'de ve Beyhakî es-Sünen'inde Yahyâ b. Ebî Kesîr'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Allah Teâlâ'nın: { فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً } «Eğer onlarda bir hayır görürseniz onlarla mükâtebe yapın» kavli hakkında: “Eğer onlarda bir zanaat/meslek bilirseniz” buyurdu.

، وظاهره الاكتفاء بالقدرة على الكسب وعدم اشتراط الأمانة، وهو قول نقله ابن حجر عن بعضهم، وتعقبه بأن المكاتب إذا لم يكن أمينا يضيع ما كسبه فلا يحصل المقصود.

Bunun zahiri kazanma gücüyle yetinmek ve güvenilirlik şartını aramamaktır. Bu, İbn Hacer'in bazılarından naklettiği bir görüştür. Fakat İbn Hacer buna itiraz ederek mükâtep güvenilir olmadığında kazandığını zayi edeceğini ve maksadın hasıl olmayacağını belirtmiştir.

وأخرج عبد بن حميد عن عبيدة السلماني وقتادة وابراهيم وأبي صالح أنهم فسروا الخير بالأمانة وظاهر كلامهم الاكتفاء بها وعدم اشتراط القدرة على الكسب، ونقله أيضا ابن حجر عن بعضهم وتعقبه بأن المكاتب إذا لم يكن قادرا على الكسب كان في مكاتبته ضرر على السيد ولا وثوق بإعانته بنحو الصدقة والزكاة.

Abd b. Humeyd; Ubeyde es-Selmânî, Katâde, İbrâhîm ve Ebû Sâlih'ten onların hayrı güvenilirlik (emanet) ile tefsir ettiklerini rivayet etmiştir. Sözlerinin zahiri bununla yetinmek ve kazanma gücünü şart koşmamaktır. İbn Hacer bunu da bazılarından nakletmiş ve mükâtep kazanmaya muktedir olmadığında onunla mükâtebe yapmanın efendiye zarar vereceğini, sadaka ve zekât gibi yollarla ona yardım edileceğine dair ise bir güvence bulunmadığını belirterek itiraz etmiştir.

وأخرج ابن مردويه عن علي كرّم الله تعالى وجهه أنه فسر الخير بالمال

İbn Merdûye, Ali [kerremallâhu teâlâ vecheh]'ten onun hayrı mal ile tefsir ettiğini rivayet etmiştir.

، وأخرجه جماعة عن ابن عباس وعن ابن جريج وروي عن مجاهد وعطاء والضحاك، وتعقب بأن ذلك ضعيف لفظا ومعنى أما لفظا فلأنه لا يقال فيه مال بل عنده أو له مال، وأما معنى فلأن العبد لا مال له ولأن المتبادر من الخير غيره وإن أطلق الخير على المال في قوله تعالى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ [البقرة: ١٨٠] . وأجيب بأنه يمكن أن يكون المراد بالخير عند هؤلاء الأجلة القدرة على كسب المال إلا أنهم ذكروا ما هو المقصود الأصلي منه تساهلا في العبارة ومثله كثير.

Bunu bir topluluk İbn Abbâs'tan ve İbn Cüreyc'den rivayet etmiş; Mücâhid, Atâ ve Dahhâk'tan da rivayet olunmuştur. Buna lafız ve mana yönünden zayıf olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Lafız yönündendir; çünkü 'fîhi mâl' (onda mal var) denmez, bilakis 'ındehû' veya 'lehû mâl' (yanında veya ona ait mal var) denir. Mana yönündendir; çünkü kölenin malı yoktur ve her ne kadar Allah Teâlâ'nın: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ } «Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa vasiyet etmek size farz kılındı» [Bakara: 180] kavlinde hayır kelimesi mal için kullanılmış olsa da hayırdan ilk anlaşılan şey maldan başkasıdır. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu güzide âlimlerin katında hayır ile kastedilenin mal kazanma gücü olması mümkündür; ancak onlar ifadede müsamaha göstererek bundan asıl kastedilen şeyi zikretmişlerdir ki bunun benzeri çoktur.

وقال أبو حيان: الذي يظهر من الاستعمال أنه الدين تقول: فلان فيه خير فلا يتبادر إلى الذهن إلا الصلاح.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Kullanımdan anlaşılan, bunun din olduğudur. Nitekim: «Filancada hayır vardır» dersin de zihne sâlihlikten başkası gelmez.

وتعقب بأنه لا يناسب المقام ويقتضي أن لا يكاتب غير المسلم، وفسره كثير من أصحابنا بأن لا يضروا المسلمين بعد العتق وقالوا: إن غلب ظن الضرر بهم بعد العتق فالأفضل ترك مكاتبتهم، وظاهر التعليق بالشرط أنه إذا لم يعلموا فيه خيرا لا يستحب لهم مكاتبتهم أو لا تجب عليهم، وهذا للخلاف في أن الأمر هل هو للندب أو للوجوب فلا تفيد الآية عدم الجواز عند انتفاء الشرط فإن غاية ما يلزم انتفاءه انتفاء المشروط وليس هو فيها إلا الأمر الدال على الوجوب

Buna, makama uygun düşmediği ve gayrimüslim ile mükâtebe yapılamayacağı neticesini doğuracağı gerekçesiyle itiraz edilmiştir. Mezhepdaşlarımızdan (Şâfiîler'den) birçoğu bunu, azat edildikten sonra Müslümanlara zarar vermemeleri şeklinde tefsir etmiş ve şöyle demişlerdir: Şayet azat edildikten sonra onlardan Müslümanlara bir zarar geleceği zannı galip olursa, mükâtebe yapmayı terk etmek daha faziletlidir. [Hükmün] şarta bağlanmasının zahirine göre ise durum, şayet kölede bir hayır olduğunu bilmezlerse onlarla mükâtebe yapmalarının kendilerine müstehap olmadığı veya üzerlerine vacip olmadığı [şeklinde]dir. Bu da emrin mendupluk için mi yoksa vücup için mi olduğu yönündeki ihtilaftan ileri gelmektedir. Dolayısıyla ayet, şartın yokluğu halinde caiz olmamayı ifade etmez; zira şartın yokluğundan doğacak en nihai netice, meşrutun (şarta bağlanan hükmün) yokluğudur. O [meşrut] ise bu ayette vücuba delalet eden emirden başkası değildir,

أو الندب، ومن قال: إنه للاباحة التزم أن الشرط هنا لا مفهوم له لجريه على العادة في مكاتبة من علم خيريته كذا قيل، والذي أراه حرمه المكاتبة إذا علم السيد أن المكاتب لو عتق أضر المسلمين.

veya mendupluğu gösteren emirdir. Bunun ibâha için olduğunu söyleyen kimse ise, hayırlı olduğu bilinen kimseyle mükâtebe yapma konusundaki adete uygun düştüğü için buradaki şartın mefhumunun bulunmadığını kabul etmiştir; böyle denilmiştir. Benim benimsediğim görüşe göre ise efendi, mükâtebin azat edildiği takdirde Müslümanlara zarar vereceğini bildiğinde mükâtebe haramdır.

ففي التحفة لابن حجر في باب الكتابة عند قول النووي هي مستحبة إن طلبها رقيق أمين قوي على كسب ولا تكره بحال ما نصه: لكن بحث البلقيني كراهتها لفاسق يضيع كسبه في الفسق ولو استولى عليه السيد لامتنع من ذلك، وقال هو وغيره: بل ينتهي الحال للتحريم أي وهو قياس حرمة الصدقة والقرض إذا علم أن من أخذهما يصرفهما في محرم، ثم رأيت الأذرعي بحثه فيمن علم أنه يكتسب بطريق الفسق وهو صريح فيما ذكرته إذ المدار على تمكينه بسببها من المحرم اهـ، وما ذكر من المدار موجود فيها قلنا، ثم المراد من العلم الظن القوي وهو مدار أكثر الأحكام الشرعية وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ الظاهر أنه أمر للموالي بإيتاء المكاتبين شيئا من أموالهم إعانة لهم، وفي حكمه حط شيء من مال الكتابة ويكفي في ذلك أقل ما يتمول.

Nitekim İbn Hacer'in et-Tuhfe'sinde Kitâbet bâbında, Nevevî'nin: «Güvenilir ve kazanmaya muktedir bir köle talep ettiği takdirde müstehaptır ve hiçbir surette mekruh olmaz» sözünün şerhinde şu ifadeler yer alır: «Fakat Bulkînî, kazancını fâsıklıkta zayi eden kimse için -ki efendi ona el koysa bundan menolunacaktır- mekruh olduğunu araştırmıştır. O ve başkaları: 'Bilakis durum haramlığa kadar varır' demişlerdir; yani bu, alan kimsenin onları haramda harcayacağı bilindiğinde sadaka ve borç vermenin haramlığına kıyastır. Sonra Ezraî'nin, fâsıklık yoluyla kazandığı bilinen kimse hakkında bunu araştırdığını gördüm; bu da zikrettiğime açık bir delildir; zira asıl dayanak, kitâbet sebebiyle haramı işlemeye muktedir kılınmasıdır» (İktibas sonu). Bahsedilen dayanak noktası burada da mevcuttur, biz de böyle dedik. Sonra, ilimden maksat kuvvetli zandır; zira şer'î hükümlerin çoğunun dayanağı budur. { وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ } «Allah'ın size verdiği malından onlara verin» kavlinin zahiri, mükâteplere bir yardım olmak üzere efendilere mallarından bir şey vermelerini emretmektir. Kitâbet bedelinden bir miktar düşürmek de bu hükmün kapsamındadır; bunda da mal vasfı taşıyabilecek en az miktar yeterlidir.

وأخرج عبد الرزاق وابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم وصححه والبيهقي وغيرهما من طريق عبد الله بن حبيب عن علي كرّم الله وجهه عن النبي ﷺ أنه قال: «يترك للمكاتب الربع» وجاء هذا أيضا في بعض الروايات موقوفا على علي كرّم الله تعالى وجهه،

Abdurrezzâk, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Beyhakî ve başkaları Abdullah b. Habîb yoluyla Ali [kerremallâhu vecheh]'ten, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Mükâtebe dörtte bir bırakılır» buyurduğunu rivayet etmişlerdir. Bu rivayet bazı tarîklerde Ali [kerremallâhu teâlâ vecheh]'in kendi sözü (mevkuf) olarak da gelmiştir.

وقال ابن حجر الهيتمي: هو الأصح ولعل ذلك اجتهاد منه رضي الله تعالى عنه.

İbn Hacer el-Heytemî: «En sahih olanı budur, muhtemelen bu onun [radıyallâhu teâlâ anh] kendi içtihadıdır» demiştir.

وادعاء أن هذا لا يقال من قبل الرأي فهو في حكم المرفوع ممنوع، ولهذا الخبر وقول ابن راهويه: أجمع أهل التأويل على أن الربع هو المراد بالآية قالوا: إن الأفضل إيتاء الربع، واستحسن ابن مسعود والحسن إيتاء الثلث، وابن عمر رضي الله تعالى عنهما إيتاء السبع، وقتادة إيتاء العشر والأمر بالايتاء عندنا للندب وقال الشافعية: للوجوب إذ لا صارف عنه، وصرحوا بأنه يلزم السيد أو وارثه مقدما له على مؤن التجهيز. أما الحط عن المكاتب كتابة صحيحة لجزء من المال المكاتب عليه أو دفع جزء من المعقود عليه بعد أخذه أو من جنسه إليه وأن الحط أولى من الدفع لأنه المأثور عن الصحابة ولأن الاعانة فيه محققة والمدفوع قد ينفقه في جهة أخرى، وهو في النجم الأخير أفضل، والأصح أن وقت الوجوب قبل العتق ويتضيق إذا بقي من النجم قدر ما يفي به من مال الكتابة، وشاع أنهم يقولون بوجوب الحط. ويرده

Bunun akıl/re'y yoluyla söylenemeyeceği ve dolayısıyla merfû hükmünde olduğu iddiası ise kabul edilemez. Bu rivayet ve İbn Râhûye'nin: «Tefsir ehli ayetten muradın dörtte bir olduğu hususunda icma etmiştir» sözü sebebiyle: «En faziletlisi dörtte birini vermektir» demişlerdir. İbn Mes'ûd ve Hasan üçte birini vermeyi; İbn Ömer [radıyallâhu teâlâ anhümâ] yedide birini vermeyi, Katâde ise onda birini vermeyi güzel görmüştür. Verme emri bize göre nedb (mendup) içindir. Şâfiîler ise: «Vücup içindir, zira bunu başka tarafa çeviren bir karine yoktur» demişler ve efendinin veya vârisinin, mükâtebe bedelini teçhiz ve tekfin masraflarının da önüne geçirerek vermesinin lazım olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Ya sahih bir kitâbetle mükâtebe yapılan köleden akdedilen bedelin bir kısmının düşürülmesi ya da bedelin bir kısmının tahsil edildikten sonra veya onun cinsinden bir kısmın ona geri verilmesi gerekir. Düşürmek (indirim yapmak) vermekten daha evladır; zira sahâbeden rivayet edilen budur, ayrıca bunda yardım kesindir, kendisine verilen parayı ise başka bir yere harcayabilir. Bu da son taksitte yapılması halinde daha faziletlidir. Sahih olan görüşe göre vücubun vakti azattan öncedir ve taksitten kitâbet bedeline yetecek kadar bir miktar kaldığında vakit daralmış olur. Onların indirimin vacip olduğunu söyledikleri yaygınlaşmıştır. Bunu ise

قوله ﷺ: «المكاتب عبد ما بقي عليه درهم»

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Mükâtep, üzerinde bir dirhem dahi kalsa köledir» sözü reddetmektedir.

إذ لو وجب الحط لسقط عنه الباقي حتما وأيضا لو وجب الحط لكان وجوبه معلقا بالعقد فيكون العقد موجبا ومسقطا معا، وأيضا هو عقد معاوضة فلا يجبر على الحطيطة كالبيع، قيل: معنى آتُوهُمْ أقرضوهم، وقيل: هو أمر لهم بالإنفاق عليهم بعد أن يؤدوا ويعتقوا، وإضافة المال إليه تعالى ووصفه بإيتائه تعالى إياهم للحث على الامتثال بالأمر بتحقيق المأمور به فإن ملاحظة وصول المال إليهم من جهته سبحانه مع كونه ﷿ هو المالك الحقيقي له من أقوى الدواعي إلى صرفه إلى الجهة المأمور بها، وقيل: هو أمر ندب لعامة المسلمين إعانة المكاتبين بالتصدق عليهم. وأخرج ابن أبي حاتم عن زيد بن أسلم أنه أمر للولاة أن يعطوهم من الزكاة وهذا نحو ما ذكر في الكشاف من أنه أمر للمسلمين على وجه الوجوب بإعانة المكاتبين وإعطائهم سهمهم الذي جعل الله تعالى لهم في بيت المال كقوله سبحانه: وَفِي الرِّقابِ [البقرة: ١٧٧، التوبة:

Zira indirim vacip olsaydı, kalan kısım kesinlikle ondan düşerdi. Ayrıca eğer indirim vacip olsaydı, onun vücubu akde bağlanmış olurdu ve böylece akit hem [borcu] gerektiren hem de düşüren olurdu. Yine bu bir ivazlı akittir, dolayısıyla satış akdinde olduğu gibi indirim yapmaya zorlanamaz. Denildi ki: { آتُوهُمْ } «Onlara verin» kavlinin anlamı: Onlara borç verin, demektir. Denildi ki: Bu, [borçlarını] ödeyip azat olduktan sonra onlara harcama yapmalarına yönelik bir emirdir. Malın Allah Teâlâ'ya izafe edilmesi ve Allah Teâlâ'nın onu kendilerine vermiş olmasıyla nitelenmesi, emredilen hususun yerine getirilmesi suretiyle emre itaate teşvik etmek içindir. Çünkü malın O'nun [sübhânehu] tarafından kendilerine ulaştığının mülahaza edilmesi, O'nun [azze ve celle] malın gerçek sahibi olmasıyla birlikte, malı emredilen cihete sarf etmenin en kuvvetli saiklerindendir. Denildi ki: Bu, Müslümanların geneline mükâteplere sadaka vermek suretiyle yardım etmelerine dair mendup bir emirdir. İbn Ebî Hâtim, Zeyd b. Eslem'den, bunun yöneticilere onlara zekâttan vermelerini emreden bir husus olduğunu rivayet etmiştir. Bu da Keşşâf'ta zikredilen şu husus gibidir: Bu, Müslümanlara mükâteplere yardım etmeleri ve Allah Teâlâ'nın Beytülmal'de kendilerine tayin ettiği hisselerini vermeleri yönünde vacip kılıcı bir emirdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَفِي الرِّقابِ } «Ve köleler uğrunda» [Bakara: 177, Tevbe: 60, Muhammed: 4] kavlinde olduğu gibi.

٦٠، محمد: ٤] عند أبي حنيفة وأصحابه، ويحل للمولى إذا كان غنيا أن يأخذ ما تصدق به على المكاتب لتبدل الملك كما فيما إذا اشترى الصدقة من فقير أو وهبها الفقير له فإن المكاتب يتملكه صدقة والمولى عوضا عن العتق، وكذا الحكم لو عجز بعد أداء البعض عن الباقي فأعيد إلى الرق أو أعتق من غير جهة الكتابة، والعلة تبدل الملك أيضا عند محمد وفيه خفاء لأن ما أخذ لم يقع عوضا عن العتق، أما فيما إذا أعيد إلى الرق فظاهر، وأما فيما إذا أعتق من غير جهة الكتابة فلأن العتق لم يكن مشروطا بأداء ذلك فتدبر.

[Bu husus] Ebû Hanîfe ve ashabına göredir. Efendi zengin de olsa, mülkiyetin değişmesi sebebiyle mükâtebe sadaka olarak verilmiş olan şeyi alması helaldir; nitekim bir kimse fakirden bir sadakayı satın aldığında yahut fakir onu kendisine hibe ettiğinde olduğu gibi. Zira mükâtep ona sadaka olarak mâlik olur, efendi ise azatlık karşılığı ivaz olarak mâlik olur. Bir kısmını ödedikten sonra kalanından aciz kalıp köleliğe döndürüldüğünde veya kitâbet ciheti dışından azat edildiğinde de hüküm böyledir. İmam Muhammed'e göre illet yine mülkiyetin değişmesidir; fakat bunda bir kapalılık vardır, çünkü alınan şey azatlık ivazı olarak gerçekleşmemiştir. Köleliğe döndürüldüğü durumdaki kapalılık açıktır; kitâbet ciheti dışından azat edildiği durumda ise, çünkü azat edilme onun ödenmesi şartına bağlı kılınmamıştır, iyi düşün.

وعلل أبو يوسف المسألة بأنه لا خبث في نفس الصدقة وإنما الخبث في فعل الآخذ لكونه إذلالا بالآخذ ولا يجوز ذلك له من غير حاجة والأخذ لم يوجد من السيد. وأورد عليه أنه ينافي جعلها أوساخ الناس في الحديث. ونقل عن الشافعي أنه إذا أعيد المكاتب إلى الرق أو أعتق من غير جهة الكتابة يلزم السيد رد ما أخذه إلا أن يتلف قبله لأن ما دفع للمكاتب لم يقع موقعه ولم يترتب عليه الغرض المطلوب.

Ebû Yûsuf meseleyi şöyle gerekçelendirmiştir: Sadakanın kendisinde bir pislik/çirkinlik yoktur; pislik ancak alanın fiilindedir, zira bu alanı zelil kılmaktır ve ihtiyaç olmaksızın bu ona caiz değildir; [sadakayı] alma fiili ise efendiden sadır olmamıştır. Buna, hadiste sadakanın insanların kirleri olarak nitelendirilmesiyle çeliştiği itirazı getirilmiştir. Şâfiî'den ise şöyle nakledilmiştir: Mükâtep köleliğe döndürülür veya kitâbet ciheti dışından azat edilirse, efendinin aldığını geri vermesi gerekir; meğerki bundan önce telef olmuş olsun. Çünkü mükâtebe ödenen şey yerine ulaşmamış ve hedeflenen gaye gerçekleşmemiştir.

قال الطيبي: وبهذا يظهر أن قياس ذلك على الصدقة التي اشتريت من الفقير غير صحيح، والمدار عندي اختلاف جهتي الملك فمتى تحقق لم تبق شبهة في الحل،

Tîbî şöyle demiştir: Bununla, bunu fakirden satın alınan sadakaya kıyas etmenin sahih olmadığı ortaya çıkmaktadır. Bana göre asıl dayanak mülkiyetin iki cihetinin farklı olmasıdır; bu gerçekleştiği anda helallik konusunda hiçbir şüphe kalmaz.

وقد صح أن بريرة مولاة عائشة رضي الله تعالى عنها جاءت بعد العتق بلحم بقر فقالت عائشة للنبي ﷺ: هذا ما تصدق به على بريرة فقال ﵊: هو لها صدقة ولنا هدية

Nitekim Âişe'nin [radıyallâhu teâlâ anhâ] azatlısı Berîre'nin azat edildikten sonra sığır eti getirdiği; Âişe'nin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: «Bu, Berîre'ye sadaka olarak verilendir» dediği, O'nun da [aleyhissalâtü vesselâm]: «O, onun için sadaka, bizim için ise hediyedir» buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir.

فأشار ﵊ إلى حله لآل البيت الذين لا تحل لهم الصدقة باختلاف جهتي الملك فتأمل، وللمكاتبة أحكام كثيرة تطلب من كتب الفقه.

Böylece O [aleyhissalâtü vesselâm], mülkiyet cihetinin farklılaşması sebebiyle, kendilerine sadaka helal olmayan Ehl-i Beyt'e onun helal olduğuna işaret etmiştir; iyi düşün. Mükâtebenin fıkıh kitaplarından talep edilecek pek çok hükmü vardır.

وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ

{ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ } «Cariyelerinizi fuhşa zorlamayın»

أخرج مسلم وأبو داود عن جابر رضي الله تعالى عنه أن جارية لعبد الله بن أبي ابن سلول يقال لها مسيكة وأخرى يقال لها أميمة كان يكرههما على الزنا فشكتا ذلك إلى رسول الله ﷺ فنزلت.

Müslim ve Ebû Dâvûd, Câbir [radıyallâhu teâlâ anh]'tan rivayet etmişlerdir ki: Abdullah b. Übey b. Selûl'ün Müseyke adında bir cariyesi ve Ümeyme adında başka bir cariyesi vardı; onları zinaya zorlardı. Bu iki cariye durumu Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şikâyet ettiler, bunun üzerine [bu ayet] indi.

وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي قال: كان لعبد الله بن أبيّ جارية تدعى معاذة فكان إذا نزل ضيف أرسلها له ليواقعها إرادة الثواب منه والكرامة له فأقبلت الجارية إلى أبي بكر رضي الله تعالى عنه فشكت ذلك إليه فذكره أبو بكر للنبي ﷺ فأمره بقبضها فصاح عبد الله بن أبيّ من يعذرنا من محمد ﷺ يغلبنا على مماليكنا؟ فنزلت

İbn Ebî Hâtim es-Süddî'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Abdullah b. Übeyy'in Muâze adında bir cariyesi vardı. Bir misafir geldiğinde, ondan mükâfat ve ikram umarak onunla birlikte olması için cariyeyi ona gönderirdi. Cariye Ebû Bekir [radıyallâhu teâlâ anh]'a gelip durumu ona şikâyet etti. Ebû Bekir bunu Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e zikretti, O da cariyeyi teslim almasını emretti. Bunun üzerine Abdullah b. Übey: «Kölelerimiz konusunda bizi mağlup eden Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] karşı bizi kim mazur görür / hakkımızı kim savunur?» diye bağırdı. Bunun üzerine indi

،

.

وقيل: كانت لهذا اللعين ست جوار معاذة ومسيكة وأميمة وعمرة وأروى وقتيلة يكرههن على البغاء وضرب عليهن ضرائب فشكت ثنتان منهن إلى رسول الله ﷺ فنزلت

Denildi ki: Bu lanetlinin altı cariyesi vardı: Muâze, Müseyke, Ümeyme, Amre, Ervâ ve Kümeyle (Kuteyle). Onları fuhşa zorlar ve onlara haraç/vergi koyardı. Bunlardan ikisi Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şikâyette bulundu, bunun üzerine [bu ayet] indi.

. وقيل: نزلت في رجلين كانا يكرهان أمتين لهما على الزنا أحدهما ابن أبيّ،

Denildi ki: Kendilerine ait iki cariyeyi zinaya zorlayan iki adam hakkında indi; bunlardan biri İbn Übey idi.

وأخرج ابن مردويه عن علي كرّم الله تعالى وجهه أنهم كانوا في الجاهلية يكرهون إماءهم على الزنا يأخذون أجورهن فنهوا عن ذلك في الإسلام

İbn Merdûye, Ali [kerremallâhu teâlâ vecheh]'ten rivayet etmiştir ki: Onlar Câhiliye döneminde cariyelerini zinaya zorlar ve onların kazançlarını alırlardı; İslâm'da bundan nehyedildiler.

. ونزلت الآية، وروي نحوه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وعلى جميع الروايات لا اختصاص للخطاب بمن نزلت فيه الآية بل هي عامة في سائر المكلفين.

Ve ayet indi. Bunun bir benzeri İbn Abbâs [radıyallâhu teâlâ anhümâ]'dan da rivayet edilmiştir. Bütün rivayetlere göre hitap sadece hakkında ayetin indiği kimseye mahsus olmayıp diğer bütün mükellefler hakkında umumidir.

والفتيات جمع فتاة وكل من الفتى والفتاة كناية مشهورة عن العبد والأمة مطلقا وقد أمر الشارع ﷺ بالتعبير بهما مضافين إلى ياء المتكلم دون العبد والأمة مضافين إليه

«el-Feteyât» (الْفَتَيات), fetât kelimesinin çoğuludur. Fetâ ve fetât kelimelerinin her biri, mutlak olarak köle ve cariye için meşhur bir kinayedir. Şâri' [sallallâhu aleyhi ve sellem], mütekellim yâ'sına muzaf olan «abdî» (kulum/kölem) ve «emetî» (cariyem) yerine, yine bu yâ'ya muzaf olarak bu iki kelimenin kullanılmasını emretmiş

فقال ﵊: «لا يقولن أحدكم عبدي وأمتي ولكن فتاي وفتاتي»

ve şöyle buyurmuştur [aleyhissalâtü vesselâm]: «Hiçbiriniz 'kulum/kölem' ve 'cariyem' demesin, fakat 'delikanlım/oğlum' ve 'kızım' desin.»

وكأنه ﷺ كره العبودية لغيره ﷿ ولا حجر عليه سبحانه في إضافة الأخيرين إلى غيره تعالى شأنه، وللعبارة المذكورة في هذا المقال باعتبار مفهومها الأصلي حسن موقع ومزيد مناسبة لقوله سبحانه: عَلَى الْبِغاءِ وهو زنا النساء كما في البحر من حيث صدوره عن شوابهن لأنهن اللاتي يتوقع منهن ذلك غالبا دون من عداهن من العجائز والصغائر.

Sanki O [sallallâhu aleyhi ve sellem], O'ndan [azze ve celle] başkasına kulluk/kölelik izafe edilmesini mekruh görmüştür; O'nun [sübhânehu] ise son iki kelimeyi şanı yüce olan Zâtı dışındakilere izafe etmesine hiçbir engel yoktur. Bu makamda zikredilen lafzın asıl mefhumu itibariyle, Allah Teâlâ'nın: { عَلَى الْبِغاءِ } «Fuhşa» kavline güzel bir konumu ve fevkalade bir münasebeti vardır. Bu da el-Bahr'da belirtildiği üzere, genç kadınlardan sadır olması yönüyle kadınların zinasıdır; çünkü bu durum yaşlı ve küçük kadınlardan değil, çoğunlukla genç kadınlardan beklenir.

وقوله ﷿: إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً ليس لتخصيص النهي بصورة إرادتهن التعفف عن الزنا وإخراج ما عداها عن حكمه كما إذا كان الإكراه بسبب كراهتهن الزنا لخصوص الزاني أو لخصوص الزمان أو لخصوص المكان أو لغير ذلك من الأمور المصححة للاكراه في الجملة بل هو للمحافظة على عادة من نزلت فيهم الآية حيث كانوا يكرهونهن على البغاء وهن يردن التعفف عنه مع وفور شهوتهن الآمرة بالفجور وقصورهن في معرفة الأمور الداعية إلى المحاسن الزاجرة عن تعاطي القبائح، وفيه من الزيادة لتقبيح حالهم وتشنيعهم على ما كانوا يفعلونه من القبائح ما لا يخفى فإن من له أدنى مروءة لا يكاد يرضى بفجور من يحويه بيته من إمائه فضلا عن أمرهن به أو إكراههن عليه لا سيما عند إرادة التعفف ووفر الرغبة فيها كما يشعر به التعبير بأردن بلفظ الماضي، وإيثار كلمة إِنْ على إذا لأن

Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً } «Eğer onlar iffetli kalmak isterlerse» kavli, nehyi cariyelerin zinadan kaçınmayı istemeleri durumuna tahsis etmek ve bunun dışındakileri -mesela zorlamanın cariyelerin özellikle zina eden şahıstan, belirli bir zamandan veya mekândan ya da genel olarak zorlamayı meşru kılan diğer hususlardan hoşlanmamaları sebebiyle olması hali gibi- hükmün dışına çıkarmak için değildir. Bilakis bu, haklarında ayetin indiği kimselerin âdetini gözetmek içindir; zira onlar, günahı emreden şehvetlerinin kabarmış olmasına ve güzelliklere sevk edip çirkinlikleri işlemekten alıkoyan hususları bilmedeki yetersizliklerine rağmen zinadan kaçınmayı istedikleri halde onları fuhşa zorluyorlardı. Bunda, onların durumunu daha da çirkin göstermek ve işledikleri çirkinlikleri kınamak açısından gizli olmayan bir nükte vardır. Zira en ufak bir mürüvveti olan kimse dahi evinde barındırdığı cariyelerin fıskına asla razı olmaz; nerede kaldı ki bunu onlara emretsin veya özellikle iffetli kalmak istedikleri ve mazi sığasıyla «istediler» (أَرَدْنَ) ifadesinin hissettirdiği üzere buna son derece rağbet ettikleri bir sırada onları buna zorlasın! «İzâ» (إِذَا) yerine «İn» (إِنْ) kelimesinin tercih edilmesi ise,

إرادة التحصن من الإماء كالشاذ النادر أو للايذان بوجوب الانتهاء عن الإكراه عند كون إرادة التحصن في حيز التردد والشك فكيف إذا كانت محققة الوقوع كما هو الواقع، ويعلم من توجيه هذا الشرط مع ما أشرنا إليه من بيان حسن موقع الفتيات هنا باعتبار مفهومها الأصلي أنه لا مفهوم لها ولو فرضت صفة لأن شرط اعتبار المفهوم عند القائلين به أن لا يكون المذكور خرج مخرج الغالب، وقد تمسك جمع بالآية لإبطال القول بالمفهوم فقالوا: إنه لو اعتبر يلزم جواز الإكراه عند عدم إرادة التحصن والإكراه على الزنا غير جائز بحال من الأحوال إجماعا ومما ذكرنا يعلم الجواب عنه.

cariyelerden iffet iradesinin şaz ve nadir bir durum gibi olmasından veya iffet iradesi tereddüt ve şüphe sahasında olduğunda dahi zorlamaktan vazgeçmenin vacip olduğunu bildirmek içindir; nitekim vakıada olduğu gibi bu irade kesin olarak gerçekleştiğinde vazgeçmek evleviyetle vaciptir. Bu şartın gerekçesinden ve «el-feteyât» kelimesinin asıl mefhumu itibariyle buradaki konumunun güzelliğine dair işaret ettiğimiz hususlardan anlaşılır ki, bu şart bir sıfat farz edilse bile mefhumu muhalifi muteber değildir; zira mefhumu kabul edenlere göre mefhumun muteber olmasının şartı, zikredilen hususun galip duruma göre vârit olmamış olmasıdır. Bir topluluk mefhum-i muhalif görüşünü iptal etmek için bu ayete tutunmuş ve şöyle demişlerdir: Eğer mefhum muteber sayılsaydı, iffet iradesi bulunmadığı zaman zorlamanın caiz olması gerekirdi; oysa zinaya zorlamak icma ile hiçbir durumda caiz değildir. Zikrettiklerimizden bunun cevabı da anlaşılmış olur.

وفي شرح المختصر الحاجبي للعلامة العضد الجواب عن ذلك، أولا أنه مما خرج مخرج الأغلب إذا الغالب أن الإكراه عند إرادة التحصن ولا مفهوم في مثله، وثانيا أن المفهوم اقتضى ذلك وقد انتفى لمعارض أقوى منه وهو الإجماع، وقد يجاب عنه بأنه يدل على عدم الحرمة عند عدم الارادة وأنه ثابت إذ لا يمكن الإكراه حينئذ لأنهن إذ لم يردن التحصن لم يكرهن البغاء والإكراه إنما هو إلزام فعل مكروه وإذا لم يكن لم يتعلق به التحريم لأن شرط التكليف الإمكان ولا يلزم من عدم التحريم الإباحة انتهى، ولعل ما ذكرناه أولا هو الأولى، وجعل غير واحد زيادة التقبيح والتشنيع جوابا مستقلا بتغيير يسير ولا بأس به.

Allâme Adud'un Şerhu'l-Muhtasari'l-Hâcibî adlı eserinde buna verilen cevap şöyledir: Birincisi, bu çoğunluğa binaen söylenmiş bir ifadedir; zira çoğunlukla zorlama iffetli kalma isteği olduğunda vuku bulur ve böylesi yerlerde mefhum-i muhalif aranmaz. İkincisi, mefhum bunu gerektirmiş olsa bile, ondan daha kuvvetli bir karşı delil olan icma sebebiyle bu mefhum hükümsüz kalmıştır. Buna şöyle de cevap verilebilir: Bu, irade bulunmadığı zaman haramlığın olmadığına delalet eder ve bu da sabittir; zira bu durumda zaten zorlama (ikrah) imkânsızdır. Çünkü onlar iffetli kalmak istemediklerinde fuhşu kerih görmezler; ikrah ise ancak kerih görülen bir fiili mecbur kılmaktır. Bu bulunmadığında ise ona haramlık taalluk etmez; çünkü teklifin şartı imkândır. Haramlığın bulunmamasından ise mübahlık doğmaz (İktibas sonu). Muhtemelen ilk zikrettiğimiz [cevap] daha evladır. Pek çok âlim, durumun çirkinliğini ve kınamayı artırma gerekçesini küçük bir değişiklikle müstakil bir cevap kılmışlardır ki bunda bir beis yoktur.

وزعم بعضهم أن إِنْ أَرَدْنَ راجع إلى قوله تعالى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وهو مما يقضي منه العجب وبالجملة لا حجة في ذلك لمبطلي القول بالمفهوم وكذا لا حجة لهم في قوله تعالى: لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فإنه كما في إرشاد العقل السليم قيد للاكراه لا باعتبار أنه مدار للنهي عنه بل باعتبار أنه المعتاد فيما بينهم أيضا جيء به تشنيعا لهم فيما هم عليه من احتمال الوزر الكبير لأجل النزر الحقير أي لا تفعلوا ما أنتم عليه من إكراههن على البغاء لطلب المتاع السريع الزوال الوشيك الاضمحلال، فالمراد بالابتغاء الطلب المقارن لنيل المطلوب واستيفائه بالفعل إذ هو الصالح لكونه غاية للاكراه مترتبا عليه لا المطلق المتناول للطلب السابق الباعث عليه ولا اختصاص لعرض الحياة الدنيا بكسبهن أعني أجورهن التي يأخذنها على الزنا بهن وإن كان ظاهر كثير من الأخبار يقتضي ذلك بل ما يعمه وأولادهن من الزنا وبذلك فسره سعيد بن جبير كما أخرجه عنه ابن أبي حاتم وفي بعض الأخبار ما يشعر بأنهم كانوا يكرهونهن على ذلك للأولاد.

Onlardan bazıları: { إِنْ أَرَدْنَ } «Eğer isterlerse» kavlinin Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } «Sizden bekâr olanları evlendirin» kavline raci olduğunu iddia etmiştir ki bu şaşılacak bir şeydir. Hülasa, mefhum görüşünü iptal edenler için bunda bir hüccet yoktur. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } «Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için» kavlinde de onlar için bir delil yoktur. Çünkü İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere bu, yasağın dayanağı olması itibariyle değil, aralarında adet olan bu olduğu için ikrahın bir kaydıdır; değersiz ve az bir menfaat uğruna büyük bir günahı yüklenme hallerini kınamak üzere getirilmiştir. Yani: Çabucak yok olup gidecek, dağılması pek yakın olan bir metaı elde etmek uğruna cariyelerinizi fuhşa zorlamak şeklindeki içinde bulunduğunuz durumu yapmayın. İbtigâ (arama/isteme) ile kastedilen, talep edilenin elde edilmesine ve fiilen tahsil edilmesine eşlik eden taleptir; zira ikrahın gayesi olup ona terettüp etmeye elverişli olan budur; yoksa onu tetikleyen önceki mutlak talep değildir. Dünya hayatının menfaati, her ne kadar haberlerin çoğunun zahiri bunu gerektirse de, sadece onların kazancına, yani onlarla zina edilmesi karşılığında aldıkları ücretlere mahsus değildir; bilakis bunu ve zinadan doğan çocuklarını da kapsar. İbn Ebî Hâtim'in kendisinden rivayet ettiği üzere Saîd b. Cübeyr bunu böyle tefsir etmiştir. Bazı haberlerde de onların çocuk sahibi olmak için cariyelerini buna zorladıklarını hissettiren ifadeler yer almaktadır.

أخرج الطبراني والبزار وابن مردويه بسند صحيح عن ابن عباس أن جارية لعبد الله بن أبيّ كانت تزني في الجاهلية فولدت له أولادا من الزنا فلما حرم الله تعالى الزنا قال لها: ما لك لا تزنين؟ قالت: والله لا أزني أبدا فضربها فأنزل الله تعالى وَلا تُكْرِهُوا الآية، ولا يقتضي هذا وأمثاله تخصيص العرض بالأولاد كما لا يخفى.

Taberânî, Bezzâr ve İbn Merdûye sahih bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki: Abdullah b. Übeyy'in bir cariyesi vardı, Câhiliye döneminde zina ederdi ve ondan zina çocukları doğurmuştu. Allah Teâlâ zinayı haram kılınca [İbn Übey] ona: «Sana ne oluyor da zina etmiyorsun?» dedi. Cariye: «Allah'a yemin olsun ki ebediyen zina etmem» dedi. Bunun üzerine ona vurdu ve Allah Teâlâ: { وَلا تُكْرِهُوا } «Zorlamayın» ayetini indirdi. Gizli olmadığı üzere bu ve benzeri rivayetler, menfaatin çocuklara tahsis edilmesini gerektirmez.

وسمعت أن بعض قبائل أعراب العراق كآل عزة يأمرون جواريهم بالزنا للأولاد كفعل الجاهلية ولا يستغرب ذلك من الاعراب لا سيما في مثل هذه الأعصار التي عرا فيها كثيرا من رياض الأحكام الشرعية في كثير من المواضع إعصار فإنهم أجدر أن لا يعلموا حدود ما أنزل الله ولا حول ولا قوة إلا بالله.

Irak bedevî kabilelerinden Âl-i Azze gibi bazılarının Câhiliye fiili gibi çocuk için cariyelerine zinayı emrettiklerini işittim. Bu bedevîlerden garipsenmez; özellikle de pek çok yerde şer'î hükümlerin bahçelerini bir kasırganın vurup kavurduğu böylesi asırlarda! Zira onlar Allah'ın indirdiği sınırları bilmemeye daha layıktırlar. Güç ve kuvvet ancak Allah iledir.

قوله تعالى: وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ إلى آخره جملة مستأنفة سيقت لتقرير النهي وتأكيد وجوب العمل ببيان خلاص المكرهات من عقوبة المكره عليه عبارة ورجوع غائلة الإكراه إلى المكرهين إشارة أي ومن يكرههن على ما ذكر من

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ } “Kim onları zorlarsa...” kavli [ve devamı]; zorlanan kadınların zorlandıkları fiilin cezasından kurtulduklarının ibâre (açık lafız) yoluyla, zorlamanın vebâlinin ise zorlayanlara döneceğinin işâret yoluyla beyan edilmesi suretiyle yasağın pekiştirilmesi ve [buna göre] amel etmenin gerekliliğini teyit etmek için sevk edilmiş bir müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir. Yani kim onları zikredilen

البغاء فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ لهن كما في قراءة ابن مسعود وقد أخرجها عبد بن حميد وابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير عنه لكن بتقديم لهن غَفُورٌ رَحِيمٌ ورويت كذلك أيضا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وينبىء عنه على ما قيل قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ أي كونهن مكرهات على أن الإكراه مصدر المبني للمفعول فإن توسيطه بين اسم إن وخبرها للإيذان بأن ذلك هو السبب للمغفرة والرحمة.

fuhşa [zorlarsa], İbn Mes'ûd'un kıraatinde olduğu gibi onlar [cariyeler] için: { فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”. Nitekim bunu Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr rivayetiyle ondan aktarmışlardır; fakat «lehünne» lafzı { غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavlinden önce gelmiştir. Bu [kıraat] aynı şekilde İbn Abbâs [radıyallâhu teâlâ anhümâ]'dan da rivayet edilmiştir. Denildiğine göre Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ } “onların zorlanmalarından sonra” kavli de buna işaret etmektedir; yani ikrahın mef'ûle bina edilmiş masdar olması esasına göre onların zorlanmış olmalarıdır. Çünkü bunun inne'nin ismi ile haberi arasına getirilmesi, mağfiret ve rahmetin sebebinin bu olduğunu bildirmek içindir.

وأخرج ابن أبي شيبة وابن جرير وغيرهما عن مجاهد أنه قال: غفور رحيم لهن وليست لهم، وكان الحسن إذا قرأ الآية يقول: لهن والله لهن، وفي تخصيص ذلك بهن وتعيين مداره على ما سمعت مع سبق ذكر المكرهين أيضا في الشرطية دلالة على كونهم محرومين من المغفرة والرحمة بالكلية كأنه قيل: لا لهم أو لا له ولظهور هذا التقدير اكتفى به عن العائد إلى اسم الشرط اللازم في الجملة الشرطية على الأصح كما في المغني، وقيل: في توجيه أمر العائد: إن إِكْراهِهِنَّ مصدر مضاف إلى المفعول وفاعل المصدر ضمير محذوف عائد على اسم الشرط والمحذوف كالملفوظ والتقدير من بعد إكراههم إياهن. ورده أبو حيان بأنهم لم يعدوا في الروابط الفاعل المحذوف للمصدر في نحو هند عجبت من ضرب زيد وإن كان المعنى من ضربها زيدا فلم يجوزوا هذا التركيب ولا فرق بينه وبين ما نحن فيه، وقيل: جواب الشرط محذوف والمذكور تعليل لما يفهم من ذلك المحذوف والتقدير ومن يكرههن فعليه وبال إكراههن لا يتعدى إليهن فإن الله من بعد إكراههن غفور رحيم لهن، وفيه عدول عن الظاهر وارتكاب مزيد إضمار بلا ضرورة، وكون ذلك لتسبب الجزاء على الشرط ليس بشيء.

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve başkaları Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Onlar [cariyeler] için çok bağışlayıcı ve merhametlidir, onlar [zorlayanlar] için değil.» Hasan da bu ayeti okuduğunda: «Vallahi onlar [cariyeler] içindir, onlar içindir» derdi. Bunun onlara tahsis edilmesinde ve dayanağının işittiğin gibi tayin edilmesinde -şart cümlesinde zorlayanların daha önce zikredilmiş olmasıyla birlikte- onların mağfiret ve rahmetten tamamen mahrum olduklarına dair bir delalet vardır; sanki: «Onlar [zorlayanlar] için değil» denilmiştir. Bu takdirin açıklığından dolayı, el-Muğnî'de belirtildiği üzere şart cümlesinde şart ismine dönmesi sahih olan görüşe göre zorunlu olan ait zamirinin yerine bu takdirle yetinilmiştir. Ait zamirinin yönü hakkında şöyle de denilmiştir: { إِكْراهِهِنَّ } mef'ûle muzaf olmuş bir masdardır ve masdarın fâili şart ismine dönen hazfedilmiş bir zamirdir; hazfedilen ise telaffuz edilmiş gibidir. Takdir: «Onların onları zorlamasından sonra» şeklindedir. Ebû Hayyân bunu şu gerekçeyle reddetmiştir: «Hindün acibtü min darbi Zeydin» (Zeyd'in dövülmesine şaşırdım) gibi ifadelerde mana «onun Zeyd'i dövmesi» olsa bile, nahivciler masdarın hazfedilmiş fâilini rabıtlar (bağlaç zamirler) arasında saymamışlar ve bu terkibi caiz görmemişlerdir; bununla üzerinde durduğumuz mesele arasında hiçbir fark yoktur. Denildi ki: Şartın cevabı mahzuftur ve zikredilen husus o mahzuftan anlaşılan şeyin illetidir. Takdir şöyledir: Kim onları zorlarsa, onları zorlamanın vebali onun üzerinedir, onlara geçmez; zira şüphesiz Allah onların zorlanmalarından sonra onlar için çok bağışlayıcı ve çok merhametlidir. Bunda zahirden sapma ve bir zaruret olmaksızın fazladan takdirde bulunma vardır; bunun şartın cezaya sebep kılınması için olduğu iddiası da bir şey ifade etmez.

وقال في البحر: الصحيح أن التقدير غَفُورٌ رَحِيمٌ لهم ليكون في جواب الشرط ضمير يعود على اسم الشرط المخبر عنه بجملة الجواب ويكون ذلك مشروطا بالتوبة، وفيه إخلال بجزالة النظم الجليل وتهوين لأمر النهي في مقام التهويل وأمر الربط لا يتوقف على ذلك، ومثله ما قيل: إن التقدير لهما فالوجه ما تقدم، والجار والمجرور في قراءة من سمعت قال ابن جني: متعلق بغفور لأنه أدنى إليه ولأن فعولا أقعد في التعدي من فعيل، ويجوز أن يتعلق برحيم لأجل حرف الجر إذا قدر خبرا بعد خبر، ولم يقدر صفة لغفور لامتناع تقدم الصفة على موصوفها والمعمول إنما يصح وقوعه حيث يقع عامله وليس الخبر كذلك، وأيضا يحسن في الخبر لأن رتبة الرحمة أعلى من رتبة المغفرة لأن المغفرة مسببة عنها فكأنها متقدمة معنى وإن تأخرت لفظا والمعنى على تعلقه بهما كما لا يخفى، وتعليق المغفرة لهن مع كونهن مكرهات لا إثم لهن بناء على أن المكره غير مكلف ولا إثم بدون تكليف، وتفصيل المسألة في الأصول قيل: لشدة المعاقبة على المكره لأن المكرهة مع قيام العذر إذا كانت بصدد المعاقبة حتى احتاجت إلى المغفرة فما حال المكره وللدلالة على أن حد الإكراه الشرعي والمصابرة إلى أن ينتهي إليه فيرتكب ضيق والله تعالى يغفر ذلك بلطفه. وقيل: لغاية تهويل أمر الزنا وحث المكرهات على التشبث في التجافي عنه أو لاعتبار أنهن وإن كن مكرهات لا يخلون في تضاعيف الزنا عن شائبة مطاوعة بحكم الجبلة البشرية.

el-Bahr'da şöyle demiştir: Doğru olan takdir, cevap cümlesiyle kendisinden haber verilen şart ismine dönecek bir zamirin şartın cevabında bulunması için [onlar için / zorlayan erkekler için] «çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir» (غَفُورٌ رَحِيمٌ لهم) şeklinde olması ve bunun tevbeye bağlanmasıdır. Fakat bunda yüce nazmın fesahatine bir halel ve korkutma makamında nehyin ehemmiyetini hafife alma vardır; ayrıca rabt (bağlantı) meselesi buna bağlı değildir. Bunun bir benzeri de takdirin «ikisi için» (lehümâ) olduğu yönündeki sözdür. Dolayısıyla doğru olan vecih daha önce geçendir. İşittiğin kıraatteki câr ve mecrûr hakkında İbn Cinnî şöyle demiştir: [Lehünne] «Gafûr» lafzına taalluk eder; çünkü ona daha yakındır ve faûl vezni müteaddî olmada faîl vezninden daha köklüdür. Haberden sonra haber takdir edildiğinde harf-i cer sebebiyle «Rahîm» lafzına taalluk etmesi de caizdir. Sıfatın mevsûfunun önüne geçmesi imkânsız olduğundan «Gafûr» için sıfat takdir edilmemiştir; zira ma'mûl ancak âmilinin bulunduğu yerde yer alabilir, haber ise böyle değildir. Ayrıca haberde yer alması güzeldir; çünkü rahmetin mertebesi mağfiretin mertebesinden daha üstündür; zira mağfiret ondan kaynaklanır (müsebbebdir), dolayısıyla lafzan sonra gelse de manen öncedir; anlamın her ikisine birden taalluk etmesi üzere olduğu ise gizli değildir. Zorlanan kimsenin mükellef olmadığı ve teklif olmadan da günahın bulunmayacağı esasına dayanılarak günahları olmadığı halde mağfiretin onlara bağlanması -ki meselenin usuldeki tafsilatı malumdur- denildi ki: Zorlayan kimse üzerindeki cezanın şiddetini belirtmek içindir; zira mazereti bulunmasına rağmen zorlanan kimse mağfirete muhtaç olacak derecede cezalandırılma konumunda olursa, zorlayanın hali nice olur! Ayrıca şer'î ikrah sınırının ve sabredilip en son varılacak noktanın dar olduğunu ve Allah Teâlâ'nın lütfuyla bunu bağışlayacağını göstermek içindir. Denildi ki: Zinanın durumunu son derece korkunç göstermek ve zorlanan kadınları ondan tamamen uzak durmaya teşvik etmek içindir; yahut her ne kadar zorlanmış olsalar da beşerî fıtrat gereği zinanın aralarında bir miktar rıza şaibesinden uzak kalmayacakları mülahazasıyladır.

وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ [٣٤. ٤٠] كلام مستأنف جيء به في تضاعيف ما ورد من الآيات السابقة واللاحقة لبيان جلالة شؤونها المستوجبة للإقبال الكلي على العمل بمضمونها، وصدر بالقسم المعربة عنه اللام لإبراز كمال العناية بشأنه أي وبالله لقد أنزلنا إليكم في هذه السورة الكريمة آيات مبينات لكل مالكم حاجة إلى بيانه من الحدود وسائر الأحكام والآداب وغير ذلك مما هو من مبادي بيانها على أن مُبَيِّناتٍ من بين المتعدي والمفعول محذوف وإسناد التبيين إلى الآيات مجازي أو آيات واضحات صدقتها الكتب القديمة والعقول السليمة على أنها من بين بمعنى تبين اللازم أي آيات تبين كونها آيات من الله تعالى، ومنه المثل قد بين الصبح لذي عينين.

{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ } «Andolsun ki Biz size açıklayıcı ayetler indirdik» [34. 40] sözü, içeriğiyle amel etmeye tam bir yönelişi gerektiren şanlarının yüceliğini beyan etmek üzere, önceki ve sonraki ayetlerin arasına getirilmiş müstakil yeni bir kelamdır (istînâf). Şanına olan tam ihtimamı ortaya koymak için lâm harfinin ifade ettiği bir kasem ile başlanmıştır. Yani: Allah'a yemin olsun ki, bu yüce surede hadler, diğer hükümler, edepler ve bunların açıklanmasının ilkeleri kabilinden açıklamaya muhtaç olduğunuz her şeyi açıklayan ayetler indirdik. { مُبَيِّناتٍ } lafzı, müteaddî olan «beyyene» fiilinden [ism-i fâil] olup mef'ûlü hazfedilmiştir ve açıklama vasfının ayetlere isnat edilmesi mecazîdir; yahut kadim kitapların ve selim akılların doğruladığı apaçık ayetler demektir ki bu takdirde lazım olan «tebeyyene» anlamındaki «beyyene» fiilindendir; yani Allah Teâlâ katından ayetler olduğu apaçık tebeyyün eden/ortaya çıkan ayetler demektir. Nitekim: «İki gözü olana sabah apaçık oldu» darbımeseli de bundandır.

وقرأ الحرميان وأبو عمرو وأبو بكر «مبينات» على صيغة المفعول أي آيات بينها الله تعالى وجعلها واضحة الدلالة على الأحكام والحدود وغيرها، وجوز أن يكون الأصل مبينا فيها الأحكام فاتسع في الظرف بإجرائه مجرى المفعول.

İki Harem imamı (Nâfi' ve İbn Kesîr), Ebû Amr ve Ebû Bekir, mef'ûl sığasıyla «mübeyyenât» (مُبَيَّنَاتٍ) şeklinde okumuşlardır; yani Allah Teâlâ'nın açıkladığı, hükümleri, hadleri ve diğer hususları apaçık gösterdiği ayetler demektir. Aslının «içinde hükümler açıklanmış» (mübeyyenün fîhâ) olup mef'ûl yerine geçirilerek zarfta genişletme (tevessü') yapılmış olması da caiz görülmüştür.

وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ عطف على آياتٍ أي وأنزلنا مثلا كائنا من قبيل أمثال الذين مضوا من قبلكم من القصص العجيبة والأمثال المضروبة لهم في الكتب السابقة والكلمات الجارية على ألسنة الأنبياء ﵈ فينتظم قصة عائشة رضي الله تعالى عنها المحاكية لقصة يوسف ﵇ وقصة مريم رضي الله تعالى عنها حيث أسند إليهما مثل ما أسند إلى عائشة من الإفك فبرأهما الله تعالى منه وسائر الأمثال الواردة في هذه السورة الكريمة انتظاما أوليا، وهذا أوفق بتعقيب الكلام بما سيأتي إن شاء الله تعالى من التمثيلات من تخصيص الآيات بالسوابق وحمل المثل على القصة العجيبة فقط وَمَوْعِظَةً تتعظون بها وتنزجرون عما لا ينبغي من المحرمات والمكروهات وسائر ما يخل بمحاسن الآداب فهي عبارة عما سبق من الآيات والمثل لظهور كونها من المواعظ بالمعنى المذكور، ويكفي في العطف التغاير العنواني المنزل منزلة التغاير الذاتي، وقد خصت الآيات بما يبين الحدود والأحكام والموعظة بما يتعظ به كقوله تعالى وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ [النور: ٢] وقوله سبحانه: لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ [النور: ١٢] إلخ وغير ذلك من الآيات الواردة في شأن الآداب وقيدت الموعظة بقوله سبحانه:

{ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } «Ve sizden önce gelip geçenlerden bir misal» kavli, { آياتٍ } üzerine matuftur; yani: Sizden önce gelip geçmiş kimselerin misalleri kabilinden hayret verici kıssalar, önceki kitaplarda onlar için getirilen darbımeseller ve peygamberlerin [aleyhimüsselâm] dillerinde dolaşan sözler türünden bir misal indirdik. Bu durum, Âişe'nin [radıyallâhu teâlâ anhâ] Yûsuf'un [aleyhisselâm] kıssasına ve Meryem'in [radıyallâhu teâlâ anhâ] kıssasına benzeyen kıssasını öncelikli olarak içine alır; zira Âişe'ye isnat edilen iftiranın bir benzeri o ikisine de isnat edilmiş, Allah Teâlâ da onları bundan temize çıkarmıştır; bu yüce surede geçen diğer darbımeselleri de kapsar. Bu mana, ayetleri sadece geçmiş olanlara tahsis edip meseli de yalnızca hayret verici kıssaya hamletmektense, sözün devamının inşâallâhu teâlâ gelecekte zikredilecek temsillerle takibine daha uygundur. { وَمَوْعِظَةً } «Ve bir öğüt» [indirdik]; onunla öğüt alasınız ve yasaklanan, mekruh kılınan ve güzel edepleri ihlal eden her türlü uygunsuz şeyden sakınasınız diye. Bu, zikredilen manadaki öğütlerden olduğu aşikâr bulunduğu için daha önce geçen ayetler ve meselden ibarettir. Atıf için zâtî başkalık yerine konulan unvan farklılığı yeterlidir. Ayetler hadleri ve hükümleri açıklayan hususlara; öğüt ise Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِما رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ } «Allah'ın dini hususunda sizi o ikisine karşı bir acıma tutmasın» [Nûr: 2] ve: { لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ } «Onu işittiğiniz zaman...» [Nûr: 12] vb. edeb konusunda vârit olan ayetlerde olduğu gibi ibret alınacak şeylere tahsis edilmiştir. Öğüt Allah Teâlâ'nın şu kavliyle kayıtlanmıştır:

لِلْمُتَّقِينَ مع شمولها للكل حسب شمول الإنزال حثا للمخاطبين على الاغتنام بالانتظام في سلك المتقين ببيان أنهم المغتنمون لآثارها المقتبسون من أنوارها فحسب، وقيل: المراد بالآيات المبينات والمثل والموعظة جميع ما في القرآن المجيد من الآيات والأمثال والمواعظ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ النور في اللغة- على ما قال ابن السكيت- الضياء وهذا ظاهر في عدم الفرق بين النور والضياء، وفرق بينهما جمع وإن كان إطلاق أحدهما على الآخر شائعا فقال الإمام السهيلي في الروض في قول ورقة:

{ لِلْمُتَّقِينَ } «Müttakiler için»; indirilmenin umumiliği gereği herkese şamil olmakla birlikte, muhatapları müttakiler safına girmeyi ganimet bilmeye teşvik etmek üzere, onun eserlerinden yararlananların ve nurlarından iktibas edenlerin yalnızca onlar olduğunu beyan etmek içindir. Denildi ki: Açıklayıcı ayetler, mesel ve öğütten murat, Kur'ân-ı Mecîd'de bulunan bütün ayetler, meseller ve öğütlerdir. { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } «Allah, göklerin ve yerin nurudur». Lügatte nûr -İbnü's-Sikkît'in belirttiğine göre- ziyâ (aydınlık/ışık) demektir. Bu da nur ile ziya arasında fark olmadığı hususunda zahirdir. Birbirinin yerine kullanımı yaygın olmakla birlikte, bir topluluk ikisini birbirinden ayırmıştır. Nitekim İmam es-Süheylî, er-Ravd adlı eserinde Varaka'nın şu sözü hakkında:

ويظهر في البلاد ضياء نور ... يقيم به البرية أن يموجا

«Ve beldelerde öyle bir nurun ziyası ortaya çıkacak ki ... Onunla mahlukatı dalgalanmaktan (sapmaktan) kurtarıp ikame edecek»

إنه يوضح معنى النور والضياء وإن الضياء هو المنتشر عن النور والنور هو الأصل، وفي التنزيل فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ [البقرة: ١٧] هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً [يونس: ٥] لأن نور القمر لا ينتشر عنه ما ينتشر عن الشمس لا سيما في طرفي الشهر، وقال الفلاسفة: الضياء ما يكون للشيء من ذاته والنور ما يفيض عليه من مقابلة المضيء وعلى هذا جاء فيما زعم إسلاميوهم قوله تعالى: هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً فإن اختلاف تشكلات القمر بالقرب والبعد من الشمس مع خسوفه وقت حيلولة الأرض بينه وبينها دليل على أن نوره فائض عليه من مقابلتها، وأنت تعلم أن في هذا مقالا لعلماء الإسلام وقد قدمنا ما فيه في غير هذا المقام، ولعل الأولى في وجه الفرق ما تقدم آنفا في كلام السهيلي.

şöyle demiştir: Bu beyit nur ve ziya manasını açıklamaktadır; nitekim ziya nurdan yayılan şeydir, nur ise asıldır. Kur'an'da şöyle buyrulmuştur: { فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ } «Ateş çevresini aydınlatınca Allah onların nurlarını giderdi» [Bakara: 17]; { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً } «Güneşi bir ziya, ayı bir nur kılan O'dur» [Yûnus: 5]. Çünkü ayın nurundan, özellikle ayın iki ucunda (hilal evrelerinde), güneşten yayılan şey yayılmaz. Filozoflar ise şöyle demişlerdir: Ziya bir şeyin kendi zatından olan şeydir; nur ise aydınlatıcı olanın karşısında bulunmasından dolayı üzerine taşan şeydir. İddialarına göre Müslüman filozoflar Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِياءً وَالْقَمَرَ نُوراً } kavlini buna göre açıklamışlardır. Zira ayın güneşe yakınlığı ve uzaklığına göre şekillerinin değişmesi ve yerin onunla güneş arasına girdiği vakit tutulması, ayın nurunun güneşin karşısında bulunmasından dolayı üzerine taştığının delilidir. Sen bilirsin ki İslâm âlimlerinin bu hususta sözleri vardır; bununla ilgili hususları bu makamın dışında daha önce arz etmiştik. Fark yönü hakkında en evla olanı, az önce Süheylî'nin sözünde geçen açıklamadır.

وذكر بعض المحققين أنه يعلم من كلامهم أن لكل من النور والضياء جهة أبلغية فجهة أبلغية النور كونه أصلا ومبدأ للضياء وجهة أبلغية الضياء أن الابصار بالفعل بمدخليته. وادعى بعضهم أن النور على الإطلاق أبلغ من الضياء للآية التي نحن فيها، وفيه بحث يعلم إن شاء الله تعالى أثناء تفسيرها، واعلم أن الفلاسفة اختلفوا في حقيقة النور فمنهم من زعم أنه أجسام صغار تنفصل عن المضيء وتتصل بالمستضيء وأبطل بعدة أوجه، الأول أنه لو كان جسما متحركا لكانت حركته طبيعية والحركة الطبيعية إلى جهة واحدة دون سائر الجهات لكن النور يقع على الجسم في كل جهة كانت له، والثاني أنه إذا دخل من كوة ثم سددناها دفعة فتلك الأجزاء النورانية إما أن تكون باقية في البيت فيلزم أن يكون البيت مستنيرا كما كان قبل السد وليس كذلك وإما أن تكون خارجة من الكوة قبل انسدادها وهو محال لأن السد كان سبب انقطاعها فلا بد أن يكون سابقا عليه بالذات أو بالزمان وإما أن تكون غير باقية أصلا فيلزم أن يكون تخلل جسم بين جسمين موجبا انعدام أحدهما وهو معلوم الفساد، والثالث أن كون تلك الأجسام الصغار أنوارا إما أن يكون هو عين كونها أجساما وهو باطل لأن المفهوم من النورية مغاير للمفهوم من الجسمية وإما أن يكون مغايرا لها بأن تكون تلك الأجسام حاملة لتلك الكيفية منفصلة من المضيء متصلة بالمستضيء فإن لم تكن تلك الأجسام محسوسة فهو ظاهر البطلان لأنها حينئذ كيف تكون واسطة لإحساس غيرها وإن كانت محسوسة كانت ساترة لما وراءها ويجب أنها كلما ازدادت اجتماعا ازدادت سترا لكن الأمر بالعكس فإن النور كلما ازداد قوة ازداد إظهارا، والرابع أن الشمس إذا طلعت من الأفق يستنير وجه الأرض كله دفعة ومن البعيد أن تنتقل تلك الأجزاء من الفلك الرابع إلى وجه الأرض في تلك اللحظة اللطيفة، ولا يخفى حاله على القول باستحالة الخرق على الأفلاك، والخامس أن انفصال الأجزاء من الأجرام الكوكبية يستلزم الذبول والانتقاص وخلو مواضعها عن تمام مقدارها أو مقدار أجزائها أو كونها دائمة التحليل مع إيراد البدل عما يتحلل عن جرمها فتكون أجسامها أجساما مستحيلة غذائية كائنة فاسدة وذلك محال في الفلكيات.

Bazı muhakkikler, onların sözlerinden nur ve ziyanın her birinin daha beliğ olduğu bir yönün anlaşıldığını zikretmişlerdir: Nurun daha beliğ olma yönü, ziyanın aslı ve kaynağı olmasıdır; ziyanın daha beliğ olma yönü ise fiilen görmenin onun aracılığıyla gerçekleşmesidir. Bazıları ise içinde bulunduğumuz ayetten ötürü nurun mutlak olarak ziyadan daha beliğ olduğunu iddia etmişlerdir; bunda ise inşâallâhu teâlâ ayetin tefsiri esnasında bilinecek bir tartışma vardır. Bil ki filozoflar nurun hakikati konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları, aydınlatandan ayrılıp ışık alana bitişen küçük cisimler olduğunu iddia etmişlerdir. Bu görüş birkaç vecihle iptal edilmiştir: Birincisi: Eğer hareket eden bir cisim olsaydı, hareketi tabîî olurdu; tabîî hareket ise diğer yönlere değil tek bir yöne doğrudur; oysa nur, cismin sahip olduğu her bir yöne düşer. İkincisi: Nur bir menfezden/delikten girdiğinde sonra o deliği birdenbire kapatsak, o nurani cüzler ya evin içinde kalacaktır; bu durumda evin delik kapanmadan önceki gibi aydınlık kalması gerekirdi, oysa böyle değildir; ya delik kapanmadan önce delikten dışarı çıkmış olacaktır; bu ise muhaldir, çünkü kapatma onun kesilmesinin sebebidir, dolayısıyla zâten veya zamânen ondan önce olması gerekir; ya da hiç kalmamış olacaktır; bu takdirde iki cisim arasına bir cismin girmesi bunlardan birinin yok olmasını gerektirir ki bunun batıllığı malumdur. Üçüncüsü: Bu küçük cisimlerin nur olması, ya cisim olmalarının bizzat aynısıdır; bu batıldır, çünkü nuraniyet mefhumu cismiyet mefhumundan başkadır; ya da ondan farklıdır; şöyle ki bu cisimler aydınlatandan ayrılıp ışık alana bitişen bu keyfiyeti taşıyıcıdırlar; şayet bu cisimler hissedilir değilse bu açıkça batıldır, zira o zaman başkasının hissedilmesine nasıl vasıta olacaklardır? Şayet hissedilir iseler arkalarındakini örterlerdi ve bir araya geldikçe örtücülüklerinin artması gerekirdi; oysa durum bunun tam aksinedir, çünkü nur güçlendikçe izhar ediciliği (göstermesi) artar. Dördüncüsü: Güneş ufuktan doğduğunda yeryüzünün tamamı birdenbire aydınlanır; bu cüzlerin o latif anda dördüncü felekten yeryüzüne intikal etmesi ise uzak bir ihtimaldir. Feleklerin yarılıp delinmesinin imkânsızlığı görüşüne göre durumun ne olacağı da gizli değildir. Beşincisi: Yıldız cisimlerinden cüzlerin ayrılması, onların pörsümesini, eksilmesini ve yerlerinin tam miktarlarından veya cüzlerinin miktarından boş kalmasını ya da kendi cisimlerinden çözülen şeyin yerine bir bedel getirilerek sürekli bir ayrışma halinde olmalarını gerektirir; bu durumda onların cisimleri başkalaşan, beslenen, kevn ve fesada uğrayan cisimler olur ki bu felekiyyatta muhaldir.

وتعقبها بعض متأخريهم بأنها في غاية الضعف أما الأول فلأن كون النور جسما لا يستلزم كونه متحركا ولا كون حدوثه بالحركة بل هو مما يوجد دفعة بلا حركة، وأما الثاني فلقائل أن يقول: إن قيام المجعول بلا مادة إنما يكون بالفاعل الجاعل إياه مع اشتراط عدم الحجاب المانع عن الإفاضة فإذا طرأ المانع لم تقع الإفاضة فينعدم المفاض بلا مادة باقية عنه لأن وجوده لم يكن بشركة المادة فكذا عدمه فعند انسداد الباب المانع عن الإفاضة ينعدم الشعاع عن البيت دفعة، ولا فرق في ذلك بين كونه عرضا أو جوهرا والسر فيهما جميعا أن النور مطلقا ليس حصوله من جهة انفعال المادة وشركة الهيولى كسائر الجواهر والأعراض الانفعاليات ولذلك لا ينعدم شيء منها دفعة لو فرض حجاب بينها وبين المبدأ الفاعلي إلا بعد زمان واستحالة وأما الذي ذكر ثالثا فجوابه أن المغايرة في المفهوم لا تنافي

Onların son dönem âlimlerinden bazıları bu delilleri son derece zayıf bularak şöyle itiraz etmişlerdir: Birincisine gelince; zira nurun cisim olması hareketli olmasını gerektirmediği gibi meydana gelişinin hareketle olmasını da gerektirmez; bilakis o hareketsiz olarak bir anda var olan şeylerdendir. İkincisine gelince; bir kimse şöyle diyebilir: Maddesiz yaratılan şeyin varlığı, ancak feyiz vermeye engel bir perdenin bulunmaması şartıyla onu yapan fâil ile kaimdir. Engel ortaya çıktığında feyiz gerçekleşmez; böylece feyz alan şey, arkasında baki kalacak bir madde olmaksızın yok olur; çünkü varlığı bir maddenin ortaklığıyla olmamıştır, yokluğu da böyledir. Dolayısıyla feyiz vermeyi engelleyen kapı kapandığında ışık evden birdenbire yok olur. Bunda nurun araz veya cevher olması arasında bir fark yoktur. Her ikisindeki sır şudur: Mutlak olarak nurun hasıl olması, diğer cevherler ve infiâlî arazlar gibi maddenin etkilenmesi ve heyûlânın ortaklığı cihetinden değildir. Bu sebepledir ki onlarla fâil ilke arasında bir engel farz edilse, bir zaman ve başkalaşma olmaksızın bunlardan hiçbir şey birdenbire yok olmaz. Üçüncü olarak zikredilene gelince; cevabı şudur: Mefhumdaki başkalık,

الاتحاد والعينية في الوجود فما ذكر مغالطة من باب الاشتباه بين مفهوم الشيء وحقيقته، وأما المذكور رابعا وخامسا فلأن مبناه على الانفصال والقطع للمسافة لا على مجرد الجوهرية والجسمية.

varlıktaki birliğe ve ayniyete mani değildir; dolayısıyla zikredilen husus, bir şeyin mefhumu ile hakikatinin birbirine karıştırılması kabilinden bir safsatadır. Dördüncü ve beşinci olarak zikredilene gelince; zira bunun dayanağı [nurun] ayrılması ve mesafe katetmesidir, sırf cevherlik ve cisimlik olması değildir.

هذا وذهب بعضهم إلى أنه عرض من الكيفيات المحسوسة وقالوا: هو غني عن التعريف كسائر المحسوسات، وتعريفه بأنه كمال أول للشفاف من حيث إنه شفاف أو بأنه كيفية لا يتوقف الإبصار بها على الإبصار بشيء آخر تعريف بما هو أخفى وكأن المراد به التنبيه على بعض خواصه. ومن هؤلاء من قال: إنه نفس ظهور اللون، ومنهم من قال بمغايرتهما واستدلوا بأوجه، الأول أن ظهور اللون إشارة إلى تجدد أمر فهو إما اللون أو صفة نسبية أو غير نسبية والأول باطل لأن النور إما أن يجعل عبارة عن تجدد اللون أو اللون المتجدد، والأول يقتضي أن لا يكون مستنيرا إلا في آن تجدده، والثاني يوجب كون الضوء نفس اللون فلا يبقى لقولهم: الضوء هو ظهور اللون معنى، وإن جعلوا الضوء كيفية ثبوتية زائدة على ذات اللون وسموه بالظهور فذلك نزاع لفظي، وإن زعموا أن ذلك الظهور تجدد حالة نسبية فهو باطل لأن الضوء أمر غير نسبي وإلا لكان أمرا عقليا واقعا تحت مقولة المضاف فلم يكن محسوسا أصلا لكن الحس البصري مما ينفعل عنه ويتضرر بالشديد منه حتى يبطل.

Bununla birlikte onlardan bazıları nurun hissedilen keyfiyetlerden bir araz olduğu görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: O, diğer hissedilenler gibi tanımdan müstağnidir. Onun, şeffaf olması bakımından şeffafın ilk yetkinliği (kemâl-i evveli) olarak veya kendisiyle görmenin başka bir şeyin görülmesine bağlı olmadığı bir keyfiyet olarak tanımlanması, daha kapalı olan bir şeyle tanımdır; sanki bununla onun bazı özelliklerine dikkat çekilmek istenmiştir. Bunlardan bazıları, onun rengin zuhurunun bizzat kendisi olduğunu söylemiş; bazıları ise bu ikisinin birbirinden farklı olduğunu savunarak birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir: Birincisi: Rengin zuhuru yeni bir durumun ortaya çıkmasına (teceddüde) işarettir; o da ya rengin kendisidir ya nisbî bir sıfattır ya da gayrinisbîdir. Birincisi batıldır; zira nur ya rengin yenilenmesinden ya da yenilenen renkten ibaret kılınacaktır. Birincisi, onun ancak yenilendiği anda aydınlatıcı olmasını gerektirir; ikincisi ise ışığın rengin bizzat kendisi olmasını gerektirir ki o takdirde «ışık rengin zuhurudur» sözlerinin bir anlamı kalmaz. Şayet ışığı rengin zatı üzerine fazla sübûtî bir keyfiyet kılıp onu zuhur diye isimlendirirlerse bu lafzî bir tartışmadır. Eğer bu zuhurun nisbî bir halin teceddüdü olduğunu iddia ederlerse bu batıldır; çünkü ışık nisbî olmayan bir şeydir, aksi takdirde izâfet makûlesi altına giren aklî bir husus olurdu da asla hissedilmezdi; oysa görme duyusu ondan etkilenir ve şiddetli olandan zarar görüp işlevsiz kalabilir.

والأمور الذهنية لا تؤثر مثل هذا التأثير فإذا لم يمكن أمرا نسبيا لم يمكن تفسيره بالحالة النسبية، والثاني أن البياض قد يكون مضيئا مشرقا وكذا السواد فلو كان ضوء كل منهما عين ذاته لزم أن يكون بعض الضوء ضد بعضه وهو محال لأن ضد الضوء الظلمة، والثالث أن اللون يوجد بدون الضوء كما في الجسم الملون في الظلمة وكذا الضوء يوجد بدون اللون كما في البلور إذا وقع عليه الضوء فهما متغايران لوجود كل منهما بدون الآخر، والرابع أن الجسم الأحمر مثلا المضيء إذا انعكس عنه إلى مقابله فتارة ينعكس الضوء عنه إلى جسم آخر وتارة ينعكس منه اللون والضوء معا إذا قريا حتى يحمر المنعكس إليه فلو كان مجرد ظهور اللون لاستحال أن يفيد غيره لمعانا ساذجا، وليس لقائل أن يقول: هذا البريق عبارة عن إظهار اللون في ذلك القابل لأنه يقال: فلماذا إذا اشتد لون الجسم المنعكس منه ضوءه أخفى ضوء المنعكس إليه وأبطله وأعطاه لون نفسه.

Zihnî hususlar ise böyle bir tesir icra etmez. Dolayısıyla nisbî bir durum olması mümkün değilse, nisbî bir hal ile tefsir edilmesi de mümkün olmaz. İkincisi: Beyazlık bazen ışıklı ve parlak olabilir, siyahlık da böyledir; şayet her birinin ışığı kendi zatının aynısı olsaydı, ışığın bir kısmının diğer bir kısmına zıt olması gerekirdi; bu ise muhaldir, zira ışığın zıddı karanlıktır. Üçüncüsü: Karanlıktaki renkli cisimde olduğu gibi renk ışıksız da bulunur; aynı şekilde üzerine ışık düştüğünde billurda (camda) olduğu gibi ışık da renksiz bulunur; dolayısıyla her birinin diğeri olmaksızın bulunabilmesinden ötürü ikisi birbirinden farklıdır. Dördüncüsü: Mesela ışıklı kırmızı bir cisimden karşısındakine [ışık] yansıdığı zaman, bazen ondan diğer cisme yalnızca ışık yansır, bazen de birbirine yaklaştırıldıklarında yansıyan cisim kızaracak şekilde hem renk hem ışık birlikte yansır; şayet o sırf rengin zuhuru olsaydı, başkasına saf bir parıltı vermesi imkânsız olurdu. Bir kimsenin: «Bu parıltı, o kabul edicide rengin izhar edilmesinden ibarettir» demeye hakkı yoktur; zira şöyle denilir: Öyleyse ışığı yansıtan cismin rengi koyulaştığı zaman niçin yansıyan yerin ışığını gizleyip yok eder ve ona kendi rengini verir?

وقال بعض المتأخرين: استقر الرأي على أن النور المحسوس بما هو محسوس عبارة عن نحو وجود الجوهر المبصر الحاضر عند النفس في غير هذا العالم وأما الذي في الخارج بإزائه فلا يزيد وجوده على وجود اللون والأوجه التي ذكرت لمغايرتهما مقدوحة، أما الوجه الأول فهو مقدوح بأن ظهور اللون عبارة عن وجوده وهو صفة حقيقية من شأنها أن ينسب ويضاف إلى القوة المدركة وبهذا الاعتبار يقع له التجدد قولهم: يوجب أن يكون الضوء نفس اللون قلنا: نعم ولكنهما متغايران بالاعتبار كما أن الماهية والوجود في كل شيء متحدان بالذات متغايران بالاعتبار فإن النور والضوء يرجع معناه إلى وجود خاص عارض لبعض الأجسام والظلمة عبارة عن عدم الوجود الخاص بالكلية والظل عبارة عن عدمه في الجملة واللون عبارة عن امتزاج يقع بين حامل هذا الوجود النوري وحامل عدمه على أنحاء مختلفة فليست الألوان إلا مراتب تراكيب الأنوار والأدلة الموردة على إبطال ذلك ضعيفة فعلى هذا صح قولهم: النور هو ظهور اللون وصح أيضا قول من يقول إنه غير اللون لأن النور بما هو نور لا يختلف إذ لا يعتبر فيه امتزاج ولا شوب مع عدم أو ظلمة والألوان مختلفة، وأما الوجه الثاني فهو أيضا مندفع بما مهد وبأن اللون وإن لم يكن غير النور إلا أن مراتب الأنوار مختلفة شدة وضعفا، ومع هذا الاختلاف قد تختلف بوجوه أخر بحسب تركيبات وامتزاجات كثيرة تقع بين أعداد من النور وإمكانها وفعليتها وأصلها وفرعها واعداد من الظلمة أعني عدم ذلك النور وإمكانها وفعليتها وأصلها وفرعها فإن هذه الألوان أمور مادية في الأكثر أو متعلقة بها والمادة منيع الانقسام والتركيب بين الوجودات والإعدام والإمكانات

Son dönem âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Görüş şunda karar kılmıştır: Hissedilen nur, hissedilen olması bakımından, bu âlemin dışında nefsin katında hazır bulunan görünen cevherin bir nevi varlığından ibarettir; hariçte onun karşısında bulunana gelince, onun varlığı rengin varlığından fazla bir şey değildir. Bu ikisinin başkalığına dair zikredilen vecihler ise kusurludur. Birinci veche gelince; rengin zuhuru onun varlığından ibaret olup idrak edici kuvvete nispet ve izafe edilmesi şanından olan hakiki bir sıfattır ve teceddüt ona bu itibarla vaki olur denilerek cerhedilmiştir. «Bu durum ışığın rengin bizzat kendisi olmasını gerektirir» sözlerine gelince; «Evet, fakat her şeyde mâhiyet ve vücûdun zâten bir, itibar bakımından farklı olması gibi, bunlar da itibar bakımından farklıdır» deriz. Zira nur ve ziyanın anlamı, bazı cisimlere arız olan özel bir varlığa döner; karanlık ise bu özel varlığın tamamen yokluğundan ibarettir; gölge genel olarak onun yokluğundan ibarettir; renk ise bu nurani varlığı taşıyan ile onun yokluğunu taşıyan arasında muhtelif şekillerde meydana gelen bir karışımdan ibarettir. Dolayısıyla renkler, nurların terkiplerinin mertebelerinden başka bir şey değildir ve bunu iptal etmek üzere serdedilen deliller zayıftır. Buna göre onların: «Nur rengin zuhurudur» sözü sahih olduğu gibi, onun renkten başkası olduğunu söyleyenin sözü de sahihtir; çünkü nur, nur olması bakımından farklılık göstermez, zira onda bir karışım veya yokluk yahut karanlıkla bir şaibe mülahaza edilmez, renkler ise muhteliftir. İkinci veche gelince; o da ortaya konulan esasla ve rengin nurdan başkası olmamakla birlikte, nurların mertebelerinin şiddet ve zayıflık bakımından farklı olmasıyla defedilir. Bu farklılıkla birlikte; nurun sayıları, imkânı, fiiliyâtı, aslı ve fer'i ile karanlığın -yani o nurun yokluğunun- sayıları, imkânı, fiiliyâtı, aslı ve fer'i arasında meydana gelen pek çok terkip ve karışımlara göre başka vecihlerle de farklılık gösterebilir. Zira bu renkler çoğunlukla maddî hususlardır veya onlara bağlıdırlar; madde ise varlıklar, yokluklar ve imkânlar arasında bölünme ve terkip kaynağıdır.

فليس بعجب أن يحصل من ضروب تركيبات النور بالظلمة هذه الألوان التي نراها فتقع تلك الأقسام في محالها على الوجه المذكور ثم يقع عليها نور آخر بمقابلة المنير.

Dolayısıyla nurun karanlıkla olan çeşitli terkiplerinden gördüğümüz bu renklerin meydana gelmesi, sonra bu kısımların zikredilen şekilde kendi mahallerinde vuku bulması, ardından da aydınlatıcı olanın karşısında bulunmasıyla üzerlerine başka bir nurun düşmesi şaşılacak bir şey değildir.

ومن قال بأن النور عين اللون لم يقل بأن كل نور عين كل لون كما أن من قال بأن الوجود عين الماهية لم يقل بأن كل وجود عين كل ماهية ليلزمه أن لا يطرد وجود على وجود ولا تضاد وجود لوجود فالألوان متخالفة الأحكام وبعضها أمور متضادة لكن بما هي ألوان لا بما هي أنوار كما أن الموجودات متخالفة الأحكام وبعضها أشياء متضادة لكن بما هي ماهيات لا بما هي موجودات مع أن الوجود والماهية واحد، وأما الوجه الثالث فسبيل دفعه سهل بما بين وكذا الوجه الرابع بأدنى أعمال روية فإن عدم ظهور اللون قد يكون لضعف اللمعان الواقع على شيء وقد يكون لشدة اللمعان فالواقع على المقابل من عكس المضيء الملون قد يكون ضوءه فقط وذلك عند قصور الضوء واللون أو قصور استعداد القابل المقابل وقد يكون كلاهما لقوتهما وقوة استعداد المنعكس إليه، على أن الكلام في مباحث العكوس طويل، وكون المنعكس من الجسم المضيء إلى جسم آخر ضوءه دون لونه ربما كان لأجل صقالته فإن الصقيل قد يكون ذا لون وضوء ولكن المنعكس منه إلى مقابله ليس إلا ما حصل من نير آخر بتوسطه على نسبة وضعية مخصوصة بينهما له إليهما لا اللون والضوء اللذان يستقران فيه فالمنعكس في ذلك المقابل ليس إلا الضوء فقط من ذلك النير لا من المنعكس منه إلا أن يكون المنعكس إليه أيضا جسما صقيلا فيقع فيه حكاية منهما أي الضوء واللون أو من أحدهما أيضا.

Nurun rengin aynısı olduğunu söyleyen kimse, vücûdun mâhiyetin aynısı olduğunu söyleyen kimsenin -bir varlığın diğer varlığa galebe çalmaması ve bir varlığın diğer varlığa zıt olmaması gerekmesin diye- her varlığın her mâhiyetin aynısı olduğunu söylemediği gibi, her nurun her rengin aynısı olduğunu söylememiştir. Dolayısıyla renklerin hükümleri farklıdır ve bazıları zıt şeylerdir; fakat bunlar nur olmaları bakımından değil, renk olmaları bakımındandır; nitekim mevcutların da hükümleri farklıdır ve bazıları zıt şeylerdir, ancak vücut ve mâhiyet bir olmakla birlikte bu onların varlık olmaları bakımından değil, mâhiyet olmaları bakımındandır. Üçüncü veche gelince; açıklanan hususla onu defetme yolu kolaydır. Dördüncü vecih de en küçük bir düşünce ile kolayca defedilir; zira rengin görünmemesi bazen bir şeyin üzerine düşen parıltının zayıflığından, bazen de parıltının şiddetinden kaynaklanabilir. Dolayısıyla renkli ve ışıklı cismin yansımasından karşıdakine düşen şey, bazen sadece onun ışığı olabilir ki bu ışık ve rengin yetersizliğinden veya karşıdaki kabul edicinin kabiliyetinin yetersizliğindendir; bazen de her ikisinin ve yansıyan yerin kabiliyetinin kuvvetli olmasından ötürü ikisi birden olabilir. Kaldı ki yansıma bahislerindeki kelam uzundur. Işıklı cisimden diğer bir cisme yansıyan şeyin renk olmaksızın sadece ışık olması, muhtemelen onun cilalı/parlak olmasından kaynaklanmaktadır. Zira cilalı cisim renk ve ışık sahibi olabilir; fakat ondan karşısındakine yansıyan şey, kendisinde yerleşen renk ve ışık değil, ancak o ikisine olan özel bir konumsal nispet üzere onun vasıtasıyla başka bir ışık kaynağından hasıl olan şeydir. Dolayısıyla o karşıdakine yansıyan şey, yansıtan cisimden değil ancak o ışık kaynağından gelen ışıktır; meğerki yansıyan cisim de cilalı bir cisim olsun, o takdirde onda bu ikisinin -yani ışık ve rengin- veya ikisinden birinin bir yansıması meydana gelir.

هذا غاية ما قالوه في النور المحسوس الذي يظهر به الأجسام على الأبصار ولهم في النور إطلاق آخر وهو الظاهر بذاته والمظهر لغيره وقالوا: هو بهذا المعنى مساو للوجود بل نفسه فيكون حقيقة بسيطة كالوجود منقسما كانقسامه، فمنه نور واجب لذاته قاهر على ما سواه، ومنه أنوار عقلية ونفسية وجسمية، والواجب تعالى نور الأنوار غير متناهي الشدة وما سواه سبحانه أنوار متناهية الشدة بمعنى أن فوقها ما هو أشد منها وإن كان بعضها كالأنوار العقلية لا تقف آثارها عند حد، والكل من لمعات نوره ﷿ حتى الأجسام الكثيفة فإنها أيضا من حيث الوجود لا تخلو عن نور لكنه مشوب بظلمات الإعدام والإمكانات، إذ علمت هذا فاعلم أن إطلاق النور على الله ﷾ بالمعنى اللغوي والحكمي السابق غير صحيح لكمال تنزهه جل وعلا عن الجسمية والكيفية ولوازمهما، وإطلاقه عليه سبحانه بالمعنى المذكور وهو الظاهر بذاته والمظهر لغيره قد جوزه جماعة منهم حجة الإسلام الغزالي فإنه قدس سره بعد أن ذكر في رسالته مشكاة الأنوار ومعنى النور ومراتبه قال: إذا عرفت أن النور يرجع إلى الظهور والإظهار فاعلم أن لا ظلمة أشد من كتم العدم لأن المظلم سمي مظلما لأنه ليس بظاهر للابصار مع أنه موجود في نفسه فما ليس موجودا أصلا كيف لا يستحق أن يكون هو الغاية في الظلمة.

İşte cisimlerin gözlere görünmesini sağlayan hissedilir nur hakkında söylediklerinin son noktası budur. Onların nur hakkında başka bir ıstılahı daha vardır ki o da «bizzat zâhir ve başkasını izhâr eden»dir. Onlar: «Nur bu anlamıyla vücûda (varlığa) eşittir, hatta onun bizzat kendisidir; dolayısıyla varlık gibi basit bir hakikat olup onun kısımlarına ayrıldığı gibi kısımlara ayrılır» demişlerdir. Bundan ötürü O'nun bir kısmı zâtı gereği vacip ve O'ndan başkasına kāhir olan nurdur; bir kısmı da aklî, nefsî ve cismî nurlardır. Vâcib Teâlâ, şiddeti sonsuz olan nurların nurudur; O'nun [sübhânehu] dışındakiler ise -her ne kadar aklî nurlar gibi bazılarının eserleri bir sınırda durmasa da- üzerlerinde kendilerinden daha şiddetli olan bir nurun bulunması anlamında şiddeti sonlu olan nurlardır. Hepsi O'nun [azze ve celle] nurunun parıltılarındandır; hatta kesif cisimler dahi varlık bakımından nurdan hali değildir, fakat yoklukların ve imkânların karanlıklarıyla karışmıştır. Bunu bildiğinde bil ki, Allah [celle celâluhû] hakkında nur lafzının geçen lügat ve felsefe anlamıyla kullanılması, O'nun [celle ve alâ] cisimlikten, keyfiyetten ve bunların gereklerinden tamamen münezzeh olması sebebiyle sahih değildir. O'nun [sübhânehu] hakkında zikredilen manayla -yani «bizzat zâhir ve başkasını izhâr eden» anlamıyla- kullanılması ise Hüccetülislâm Gazâlî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk tarafından caiz görülmüştür. Nitekim o [kaddesallâhu sırrah], Mişkâtü'l-Envâr adlı risalesinde nurun manasını ve mertebelerini zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Nurun zuhûr ve izhâra raci olduğunu bildiğinde bil ki, adem (yokluk) karanlığından daha şiddetli bir karanlık yoktur. Çünkü karanlık olan şey, kendinde mevcut olmakla birlikte gözlere zâhir olmadığı için karanlık diye isimlendirilmiştir; öyleyse asla mevcut olmayan şey, karanlığın son noktası olmayı nasıl hak etmesin?»

وفي مقابلته الوجود وهو النور فإن الشيء ما لم يظهر في ذاته لا يظهر لغيره، والوجود ينقسم إلى ما للشيء من ذاته وإلى ما له من غيره، فما له الوجود من غيره فوجوده مستعار لأقوام له بنفسه بل إذا اعتبر ذاته من حيث ذاته فهو عدم محض وإنما هو وجود من حيث نسبته إلى غيره وذلك ليس بوجود حقيقي، فالوجود الحق هو الله تعالى كما أن النور الحق هو الله ﷿، وقد قال قبل هذا. أقول ولا أبالي إن إطلاق اسم النور على غير النور الأول مجاز محض إذ كل ما سواه سبحانه إذا اعتبر ذاته فهو في ذاته من حيث ذاته لا نور له بل نورانيته مستعارة من غيره ولا قوام لنورانيته المستعارة بنفسها بل بغيرها ونسبة المستعار إلى المستعير مجاز محض، وفسر النور في هذه الآية أعني قوله تعالى:

Onun karşısında ise vücûd (varlık) vardır ki o da nurdur. Çünkü bir şey kendi zâtında zâhir olmadıkça başkasına zâhir olamaz. Varlık ise bir şeyin kendi zâtından kaynaklanan varlığı ve başkasından kaynaklanan varlığı olmak üzere ikiye ayrılır. Varlığı başkasından olan şeyin varlığı ise iğretidir (ödünçtür), bizzat kendisiyle bir kıyamı (var oluşu) yoktur; bilakis zâtı kendi zâtı açısından değerlendirildiğinde o sırf yokluktur. O ancak başkasına nispeti açısından bir varlıktır ki bu da hakiki bir varlık değildir. Dolayısıyla hakiki varlık Allah Teâlâ olduğu gibi, hakiki nur da Allah [azze ve celle]dir. [Gazâlî] bundan önce şöyle demiştir: «Hiç çekinmeden derim ki, nur isminin İlk Nur’dan başkasına verilmesi sırf mecazdır. Çünkü O’nun [sübhânehu] dışındaki her şey, kendi zâtı itibariyle değerlendirildiğinde, kendi zâtında ve zâtı açısından hiçbir nura sahip değildir; bilakis onun nuraniyeti başkasından iğretidir. İğreti olan nuraniyetinin de bizzat kendisiyle bir kıyamı yoktur, ancak başkasıyla kaimdir. İğreti olanın ödünç alana nispeti ise sırf mecazdır.» O, bu ayetteki nuru -yani Cenâb-ı Hakk’ın şu buyruğunu-: