وقيل المراد حتى تؤنسوا أهل البيت بإعلامهم بالتسبيح أو نحوه، والخبران المذكوران لا يأبيانه وكلا القولين كما ترى، وفي دلالة ما ذكر من تفسير الاستئناس في الخبر على ما سبق له بحث سنشير إليه إن شاء الله تعالى وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها أي الساكنين فيها، وظاهر الآية بأن الاستئذان قبل التسليم وبه قال بعضهم.
Anlamın, tesbih veya benzeri yollarla haber vererek ev halkını kendinize alıştırıp rahatlatıncaya kadar olduğu da söylenmiştir; zikredilen iki rivayet de buna aykırı değildir. Her iki görüş de gördüğün gibidir. Rivayette isti'nâs için zikredilen tefsirin az önce geçen manaya delaletinde bir araştırma konusu vardır ki Allah Teâlâ dilerse buna işaret edeceğiz. { وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } «ve halkına selâm verinceye kadar» yani orada ikamet edenlere. Ayetin zahiri, izin istemenin selamdan önce olduğunu göstermektedir ve bazısı da bu görüşü benimsemiştir.
وقال النووي: الصحيح المختار تقديم التسليم على الاستئذان،
en-Nevevî ise şöyle demiştir: Sahih ve tercih edilen görüş, selamın izin istemenin önüne geçirilmesidir.
فقد أخرج الترمذي عن جابر بن عبد الله رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ السلام قبل الكلام»
Nitekim et-Tirmizî, Câbir b. Abdillâh radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Selam kelamdan öncedir' buyurdu.»
وابن أبي شيبة والبخاري في الأدب المفرد عن أبي هريرة فيمن يستأذن قبل أن يسلم قال: لا يؤذن له حتى يسلم، وأخرج ابن أبي شيبة وابن وهب في كتاب المجالس عن زيد بن أسلم قال: أرسلني أبي إلى ابن عمر رضي الله تعالى عنهما فجئته فقلت: أألج؟ فقال: ادخل فلما دخلت قال:
İbn Ebî Şeybe ve el-Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de Ebû Hüreyre'den selam vermeden önce izin isteyen kimse hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Selam verinceye kadar ona izin verilmez.» İbn Ebî Şeybe ve İbn Vehb Kitâbü'l-Mecâlis'te Zeyd b. Eslem'den şöyle rivayet etmişlerdir: «Babam beni İbn Ömer radıyallâhu teâlâ anhümâ'ya gönderdi; yanına vardım ve: Gireyim mi? dedim. O da: Gir, dedi. İçeri girdiğimde şöyle dedi:
مرحبا يا ابن أخي لا تقل أألج ولكن قل: السلام عليكم فإذا قيل: وعليك فقل: أأدخل؟ فإذا قالوا: ادخل فادخل.
'Hoş geldin ey kardeşimin oğlu! 'Gireyim mi?' deme; fakat 'es-Selâmu aleyküm' de, 've aleyke' denildiğinde ise 'Gireyim mi?' de. 'Gir' derlerse gir.'»
وأخرج قاسم بن أصبغ وابن عبد البر في التمهيد عن ابن عباس قال: استأذن عمر رضي الله تعالى عنه على النبي ﷺ فقال: السلام على رسول الله السلام عليكم أيدخل عمر؟ واختار الماوردي التفصيل وهو أنه إن وقعت عين المستأذن على من في البيت قبل دخوله قدم السلام وإلا قدم الاستئذان، والظاهر أن الاستئذان بما يدل على طلب الإذن صريحا والمأثور المشهور في ذلك أأدخل؟ كما سمعت، وجوز أن يكون بما يفهم منه ذلك مطلقا وجعلوا منه التسبيح والتكبير ونحوهما مما يحصل به إيذان أهل البيت بالجائي فإن في إيذانهم دلالة على ما طلب الإذن منهم، وحملوا ما تقدم من حديث أبي أيوب وكلام مجاهد على ذلك، وهو على ما روي عن عطاء واجب على كل محتلم ويكفي فيه المرة الواحدة على ما يقتضيه ظاهر الآية، وأخرج البيهقي في الشعب وابن أبي حاتم عن قتادة أنه قال:
Kâsım b. Asbağ ve İbn Abdilberr et-Temhîd'de İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki: Ömer radıyallâhu teâlâ anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istedi ve: «es-Selâmu alâ Resûlillâh, es-Selâmu aleykum, Ömer girsin mi?» dedi. el-Mâverdî ise şu tafsilatı tercih etmiştir: İzin isteyen kimsenin gözü içeri girmeden önce evdeki kişiye ilişirse selamı öne alır, aksi takdirde izin istemeyi öne alır. Zahir olan şudur ki izin isteme, izin talebini açıkça ifade eden lafızlarla olur; bu konuda meşhur ve me'sûr olan ise işittiğin gibi: 'Gireyim mi?' demektir. Kendisinden bu anlamın anlaşıldığı herhangi bir şeyle olması da caiz görülmüş ve ev halkına gelenin fark ettirildiği tesbih, tekbir ve benzeri şeyleri de bundan saymışlardır; zira onlara haber verilmesinde kendilerinden izin talep edildiğine bir delalet vardır. Ebû Eyyûb'un daha önce geçen hadisini ve Mücâhid'in sözünü buna hamletmişlerdir. Bu, Atâ'dan rivayet edildiğine göre her büluğa eren kimseye vaciptir ve ayetin zahirinin gerektirdiği üzere bir defa yapılması yeterlidir. el-Beyhakî Şuab'da ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir:
كان يقال الاستئذان ثلاثا فمن لم يؤذن له فيهن فليرجع، أما الأولى فيسمع الحي، وأما الثانية فيأخذوا حذرهم، وأما الثالثة فإن شاؤوا أذنوا وإن شاؤوا ردوا. وفي الأمر بالرجوع بعد الثلاث حديث مرفوع أخرجه مالك والبخاري ومسلم وأبو داود عن أبي سعيد الخدري.
«İzin istemenin üç defa olduğu söylenirdi; bu üç defada kendisine izin verilmeyen kimse geri dönsün. Birincisi evdekilerin duyması içindir, ikincisi tedbirlerini almaları içindir, üçüncüsünde ise dilerlerse izin verirler, dilerlerse geri çevirirler.» Üç defadan sonra geri dönmeyi emretme hususunda Mâlik, el-Buhârî, Müslim ve Ebû Dâvûd'un Ebû Saîd el-Hudrî'den tahric ettiği merfû bir hadis bulunmaktadır.
وذكر أبو حيان أنه لا يزيد على الثلاث إلا إن تحقق أن من في البيت لم يسمع، وظاهر الآية مشروعية الاستئذان إذا أريد الدخول على المحارم،
Ebû Hayyân, evdekinin duymadığı kesinleşmedikçe üçün üzerine çıkılmayacağını zikretmiştir. Ayetin zahiri, mahremlerin yanına girilmek istendiğinde de izin istemenin meşruiyetini göstermektedir.
وقد أخرج مالك في الموطأ عن عطاء بن يسار «أن رجلا قال للنبي ﷺ: أأستأذن على أمي؟ قال: نعم قال: ليس لها خادم غيري أأستأذن عليها كلما دخلت؟ قال: أتحب أن تراها عريانة؟ قال الرجل: لا قال: فاستأذن عليها»
Mâlik el-Muvatta'da Atâ b. Yesâr'dan tahric etmiştir ki: «Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Annemin yanına girerken de izin isteyeyim mi?' dedi. 'Evet' buyurdu. Adam: 'Ona benden başka hizmet eden kimse yok; her girdiğimde izin isteyeyim mi?' dedi. 'Onu çıplak görmekten hoşlanır mısın?' buyurdu. Adam: 'Hayır' dedi. [Allah Resûlü]: 'Öyleyse yanına girerken izin iste' buyurdu.»
وأخرج ابن جرير، والبيهقي عن ابن مسعود عليكم أن تستأذنوا على أمهاتكم وأخواتكم، وهو أيضا على ما يقتضيه بعض الآثار مشروع للنساء إذا أردن دخول بيوت غير بيوتهن. فقد أخرج ابن أبي حاتم عن أم إياس قالت: كنت في أربع نسوة نستأذن على عائشة ﵂ تعالى عنها فقلت: ندخل؟ فقالت: لا فقال واحد:
İbn Cerîr ve el-Beyhakî İbn Mes'ûd'dan: «Annelerinizin ve kız kardeşlerinizin yanına girerken izin istemeniz gerekir» dediğini tahric etmişlerdir. Bu hüküm, bazı rivayetlerin gerektirdiği üzere kadınlar kendi evlerinden başka evlere girmek istediklerinde onlar için de meşrudur. Nitekim İbn Ebî Hâtim, Ümmü İyâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Dört kadın arasındaydım, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın yanına girmek için izin istiyorduk. Ben: 'Girelim mi?' dedim, o: 'Hayır' dedi. İçimizden biri:
السلام عليكم أندخل؟ قالت: ادخلوا ثم قالت: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ إلخ وإذا صح ذلك ففي الآية نوع تغليب، ووجه مشروعية الاستئذان لهن نحو وجه مشروعيته للرجال فإن أهل البيت قد يكونون على حال لا يحبون اطلاع النساء عليه كما لا يحبون اطلاع الرجال.
'es-Selâmu aleykum, girelim mi?' dedi. O da: 'Girin' dedi ve ardından: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } «Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere... girmeyin» ayetini okudu.» Bu rivayet sahih kabul edilirse ayette bir tür tağlîb (erkek kipiyle çoğunluğa hitap) vardır. Kadınlar için izin istemenin meşruiyet sebebi de erkeklerinki gibidir; zira ev halkı, erkeklerin muttali olmasını istemedikleri gibi kadınların da muttali olmasını istemeyecekleri bir halde bulunabilirler.
وصح من حديث أخرجه الشيخان. وغيرهما «إنما جعل الاستئذان من أجل النظر»
İki Şeyh [el-Buhârî ve Müslim] ile başkalarının tahric ettiği şu hadis sahih olarak rivayet edilmiştir: «İzin istemek ancak [harama] bakmaktan ötürü meşru kılınmıştır.»
ومن هنا لا ينبغي النظر في قعر البيت قبل الاستئذان،
Bundan dolayı, izin istemeden önce evin içine göz gezdirmek uygun olmaz.
وقد أخرج الطبراني عن أبي أمامة رضي الله تعالى عنه عن النبي ﷺ قال: «من كان يشهد أني رسول الله فلا يدخل على أهل بيت حتى يستأذن ويسلم فإذا نظر في قعر البيت فقد دخل»
et-Taberânî, Ebû Ümâme radıyallâhu teâlâ anh'tan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim benim Allah'ın Resûlü olduğuma şehadet ediyorsa, izin isteyip selam vermeden bir evin halkının yanına girmesin; kim evin içine bakarsa o eve girmiş sayılır.»
وكان رسول الله ﷺ كما أخرج أبو داود والبخاري في الأدب المفرد عن عبد الله بن بشر إذا أتى باب قوم لم يستقبل الباب من تلقاء وجهه ولكن من ركنه الأيمن أو الأيسر ويقول السلام عليكم» وذلك أن الدور لم يكن عليها يومئذ ستور فاستقبال الباب ربما يفضي إلى النظر، وظاهر الآية أيضا مشروعية الاستئذان للأعمى لدخوله في عموم الموصول، ووجهها كراهة اطلاعه بواسطة السمع على ما لا يجب أهل البيت اطلاعه عليه من الكلام مثلا.
Ebû Dâvûd ve el-Buhârî'nin el-Edebü'l-Müfred'de Abdullah b. Büşr'den tahric ettikleri üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir topluluğun kapısına vardığında yüzünü doğrudan kapıya dönmez, kapının sağ veya sol köşesinde durur ve 'es-Selâmu aleyküm' derdi. Bunun sebebi, o günlerde kapılarda perdelerin bulunmaması ve kapıya doğrudan yönelmenin içeriye bakmaya yol açabilmesiydi. Ayetin zahiri, ism-i mevsûlün umumuna dahil olduğu için âmânın da izin istemesinin meşruiyetini göstermektedir. Bunun gerekçesi ise, örneğin konuşma gibi ev halkının muttali olmasını istemediği şeylere işitme yoluyla muttali olmasının hoş karşılanmamasıdır.
وفي الكشاف إنما شرع الاستئذان لئلا يوقف على الأحوال التي يطويها الناس في العادة عن غيرهم ويتحفظون من اطلاع أحد عليها ولم يشرع لئلا يطلع الدامر على عورة أحد ولا تسبق عينه إلى ما لا يحل النظر إليه فقط، وهو تعليل حسن إلا أنه يحتاج القول بذلك إلى القول بأن ﵊ إنما جعل الاستئذان من أجل النظر» خارج مخرج الغالب.
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «İzin istemek, insanların âdeten başkalarından gizledikleri ve birinin muttali olmasından sakındıkları durumlara vâkıf olunmasın diye meşru kılınmıştır; yalnızca ansızın giren kimsenin bir mahremiyete muttali olmaması veya gözünün bakılması helal olmayan bir şeye kaymaması için meşru kılınmış değildir.» Bu güzel bir gerekçelendirmedir; ancak bu sözü söyleyebilmek için aleyhisselâm'ın: «İzin istemek ancak [harama] bakmaktan ötürü meşru kılınmıştır» sözünün غالب (çoğunluk) durumuna binaen söylenmiş olduğunu kabul etmek gerekir.
وجيء بإنما لمزيد الاعتناء لا للحصر وقد صرحوا بمجيء إنما لذلك فلا تغفل ثم اعلم أن الاستئذان والتسليم
«İnnemâ» edatı hasr için değil, daha fazla ihtimam göstermek için getirilmiştir; nitekim «innemâ»nın bu amaçla geldiğini açıkça belirtmişlerdir, gaflet etme! Sonra bil ki izin istemek ile selam vermek,
متغايران لكن ظاهر بعض الأخبار يقتضي أن الاستئذان داخل في التسليم كما أن بعضها يقتضي مغايرته له وعدم دخوله فيه، ووجه جعله من التسليم أنه بدونه كالعدم لما أن السنة فيه أن يقرن بالتسليم. هذا وفي مصحف عبد الله كما أخرج ابن جرير وغيره عن إبراهيم «حتى تسلموا على أهلها وتستأذنوا» ذلِكُمْ إشارة على ما قيل إلى الدخول بالاستئذان والتسليم المفهوم من الكلام، وقيل: إشارة إلى المذكور في ضمن الفعلين المغيا بهما أي الاستئذان والتسليم خَيْرٌ لَكُمْ من الدخول بغتة والدخول على تحية الجاهلية، فقد كان الرجل منهم إذا أراد أن يدخل بيتا غير بيته يقول: حييتم صباحا حييتم مساء فيدخل فربما أصاب الرجل مع امرأته في لحاف، وخيرية المفضل عليه قيل على زعمهم لما في الانتظار من المذلة ولعدم تحية الجاهلية حسنة كما هو عادة الناس اليوم في قولهم: صباح الخير ومساء الخير، ولعل الأولى أن يقال: إن ذلك من قبيل الخل أحلى من العسل.
birbirinden farklı şeylerdir. Ancak bazı rivayetlerin zahiri izin istemenin selamın içinde yer aldığını gerektirirken, bazılarının zahiri ise ondan farklı olup içine dahil olmadığını gerektirir. İzin istemenin selamdan sayılmasının gerekçesi, bu husustaki sünnetin izin istemenin selam ile birlikte yapılması olması sebebiyle, selamsız izin istemenin yok hükmünde olmasıdır. Bu bağlamda, İbn Cerîr ve başkalarının İbrâhim'den tahric ettiğine göre Abdullah'ın mushafında [ayet]: «حتى تسلموا على أهلها وتستأذنوا» (halkına selam verip izin isteyinceye kadar) şeklindedir. { ذلِكُمْ } «Bu», söylendiğine göre sözden anlaşılan izin isteme ve selam verme suretiyle girmeye işarettir. Gaye bildirilen iki fiilin tazammun ettiği şeye yani izin isteme ve selama işaret olduğu da söylenmiştir. { خَيْرٌ لَكُمْ } «sizin için daha hayırlıdır»; ansızın girmekten ve Câhiliye selamıyla girmekten daha hayırlıdır. Zira onlardan bir adam kendi evinden başka bir eve girmek istediğinde: 'Sabahınız kutlu olsun', 'Akşamınız kutlu olsun' der ve içeri girerdi; bazen de erkeği karısıyla aynı örtü altında yakalardı. Kendisinden üstün kılınan şeyin [Cahiliye âdetinin] «daha hayırlı» (hayırlı) olarak nitelenmesi, iddialarına göre beklemede bir zillet bulunduğu ve Cahiliye selamını -tıpkı günümüz insanlarının 'Günaydın', 'İyi akşamlar' demesi gibi- güzel bir şey saydıkları zannına binaendir. Belki de en evlası, bunun «Sirke baldan tatlıdır» kabilinden [kinaye ve tehekküm yollu] olduğunu söylemektir.
وجوز أن يكون خَيْرٌ صفة فلا تقدير، وقوله تعالى: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ تعليل على ما اختاره جمع لمحذوف أي أرشدتم إلى ذلك أو قيل لكم هذا كي تتذكروا وتتعظوا وتعملوا بموجبه فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً بأن كانت خالية من الأهل فَلا تَدْخُلُوها واصبروا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ من جهة من يملك الإذن عند وجدانكم إياه، ووجه ذلك أن الدخول في البيوت الخالية من غير إذن سبب للقيل والقال، وفيه تصرف بملك الغير بغير رضاه وهو يشبه الغضب، وهذه الآية لبيان حكم البيوت الخالية عن أهلها كما أن الآية الأولى لبيان حكم البيوت التي فيها أهلها.
{ خَيْرٌ } lafzının [ism-i tafdil değil] sıfat olması da caizdir, bu durumda takdir gerekmez. Yüce Allah'ın: { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } «ola ki iyice düşünüp öğüt alırsınız» buyruğu, bir topluluğun tercih ettiğine göre mahzuf bir fiilin gerekçesidir; yani 'düşünüp öğüt alasınız ve gereğiyle amel edesiniz diye buna irşad edildiniz veya bu size söylendi' demektir. { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً } «Eğer orada kimseyi bulamazsanız» yani ev halkından boş ise, { فَلا تَدْخُلُوها } «oraya girmeyin» ve sabredin { حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ } «size izin verilinceye kadar»; onu bulduğunuzda izin vermeye yetkili kimse tarafından [izin verilinceye kadar]. Bunun gerekçesi şudur: İzin olmaksızın boş evlere girmek dedikoduya sebeptir, ayrıca rızası olmaksızın başkasının mülkünde tasarrufta bulunmaktır ki bu da gasba benzer. İlk ayet içinde sakinleri bulunan evlerin hükmünü açıklamak için olduğu gibi, bu ayet de halkından boş olan evlerin hükmünü beyan içindir.
وجوز أن تكون هذه تأكيدا لأمر الاستئناس وأنه لا بدّ منه والأمر دائر عليه، والمعنى فإن لم تجدوا فيها أحدا من الآذنين أي ممن يملك الإذن فلا تدخلوها إلخ ويفيد هذا حرمة دخول ما فيه من لا يملك الإذن كعبد وصبي من دون إذن من يملكه، ومن اختار الأول قال: إن حرمة ما ذكر ثابتة بدلالة النص فتأمل. وقال سبحانه: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا إلى آخره دون فإن لم يكن فيها أحد لأن المعتبر وجد أنها خالية من الأهل مطلقا أو ممن يملك ذلك الإذن سواء كان فيها أحد في الواقع أم لم يكن كذا قيل: وعليه فالمراد من قولهم في تفسير ذلك، بأن كانت خالية كونها خالية بحسب الاعتقاد، وكذا يقال في نظيره فلا تغفل، ثم إن ما أفادته الآيتان من الحكم قد خصصه الشرع فجوز الدخول لإزالة منكر توقفت على الدخول من غير إذن أهل البيت والدخول في البيت الخالي لإطفاء حريق فيه أو نحو ذلك.
Bu ayetin isti'nâs emrini ve bunun kaçınılmaz olup işin buna bağlı olduğunu pekiştirmek için olması da caiz görülmüştür. Bu durumda anlam: 'Eğer orada izin verecek kimselerden yani izin verme yetkisine sahip kimselerden birini bulamazsanız [girmeyin]' şeklinde olur. Bu da köle ve çocuk gibi izin verme yetkisi olmayan kimselerin bulunduğu yere, yetkili olanın izni olmaksızın girmenin haramlığını ifade eder. İlk görüşü seçen kimse ise, zikredilen hususun haramlığının nassın delaletiyle sabit olduğunu söylemiştir; iyi düşün. Yüce Allah: { فَإِنْ لَمْ تَكُنْ فِيهَا أَحَدٌ } 'Eğer orada kimse yoksa' demeyip: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا } «Eğer bulamazsanız» buyurmuştur; çünkü muteber olan, hakikatte orada biri bulunsun veya bulunmasın, oranın mutlak manada ev halkından yahut izin yetkisine sahip o kimseden boş bulunduğunun tespit edilmesidir; böyle denilmiştir. Buna göre onların bu ayetin tefsirinde 'halkından boş olması' şeklindeki sözlerinden murat, zanna ve kanaate göre boş olmasıdır; benzerinde de böyle söylenir, gaflet etme! Sonra iki ayetin ifade ettiği hükmü şeriat tahsis etmiş ve ev halkının izni olmaksızın içeri girmeye bağlı olan bir münkeri ortadan kaldırmak için girmeyi veya yangını söndürmek ve benzeri durumlar için boş eve girmeyi caiz kılmıştır.
وقد ذكر الفقهاء السور التي فيها الدخول من غير إذن ممن يملك الإذن فلتراجع، وقيل: المراد بالإذن في قوله سبحانه: حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ ما يعم الإذن دلالة وشرعا ولذا وقع بصيغة المجهول وحينئذ لا حاجة إلى القول بالتخصيص وفيه خفاء وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا أي إن أمرتم من جهة أهل البيت بالرجوع سواء كان الآمر من يملك الإذن أم لا فارجعوا ولا تلحوا هُوَ أي الرجوع أَزْكى لَكُمْ أي أطهر مما لا يخلو عنه اللج والعناد والوقوف على الأبواب بعد القول المذكور من دنس الدناءة والرذالة أو أنفع لدينكم ودنياكم على أن أَزْكى من الزكاة بمعنى النمو.
Fakihler, izin yetkisine sahip kimseden izin alınmaksızın girilebilecek durumları zikretmişlerdir; oraya müracaat edilsin. Yüce Allah'ın: { حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ } «size izin verilinceye kadar» buyruğundaki izinden muradın, delaleten ve şer'an olan izni kapsayan genel izin olduğu ve bu sebeple meçhul sîgasıyla geldiği de söylenmiştir; bu takdirde tahsis görüşüne ihtiyaç kalmaz, ancak bunda bir kapalılık vardır. { وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا } «Eğer size 'Dönün' denilirse dönün» yani ev halkı tarafından -söyleyen izin yetkisine sahip olsun veya olmasın- dönmeniz emredilirse dönün ve ısrar etmeyin. { هُوَ } «Bu» yani geri dönmek { أَزْكى لَكُمْ } «sizin için daha temizdir»; yani ısrar ve inatlaşmanın, bu sözün ardından kapılarda dikilip beklemenin içerdiği bayağılık ve rezillik kirinden daha temizdir veya -{ أَزْكى } lafzının büyüme ve artma anlamındaki zekât kökünden olmasına binaen- dininiz ve dünyanız için daha faydalıdır.
والظاهر أن صيغة أفعل في الوجهين للمبالغة، وقيدنا الوقوف على الأبواب بما سمعت لأنه ليس فيه دناءة مطلقا، فقد روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه كان يأتي دور الأنصار لطلب الحديث فيقعد على الباب ولا يستأذن حتى يخرج إليه فإذا خرج ورآه قال: يا ابن عم رسول الله لو أخبرتني بمكانك فيقول: هكذا أمرنا أن نطلب العلم، وكأنه رضي الله تعالى عنه عد ذلك من التواضع وهو من أقوى أسباب الفتوح لطالب العلم، وقد أعطاني الله عز
Zahir olan, her iki vecihte de ef'al kalıbının mübalağa için olduğudur. Kapılarda beklemeyi işittiğin şekilde kayıtladık; çünkü bunda mutlak olarak bir bayağılık yoktur. Nitekim İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, hadis talep etmek için Ensar'ın evlerine gelir, kapının önünde oturur ve [ev sahibi] dışarı çıkıncaya kadar izin istemezdi. Ev sahibi çıkıp onu görünce: 'Ey Allah Resûlü'nün amcasının oğlu! Burada olduğunu bana haber verseydin ya!' derdi; o da: 'İlim talep etmekle böyle emrolunduk' derdi. Sanki o radıyallâhu anh bunu tevazudan saymıştır ki bu da ilim talibi için fetihlerin en güçlü sebeplerindendir. Nitekim Azîz ve
وجل نصيبا وافيا منه فكنت أكثر التلامذة تواضعا وخدمة للمشايخ والحمد لله تعالى على ذلك وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ فيعلم ما تأتون وما تذرون مما كلفتموه فيجازيكم عليه.
Celîl olan Allah bundan bana da bol bir nasip vermiştir; talebelerin hocalarına karşı en çok tevazu göstereni ve en çok hizmet edeni idim, bundan ötürü Yüce Allah'a hamdolsun. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } «Allah, yaptıklarınızı hakkıyla bilendir»; mükellef kılındığınız şeylerden yaptıklarınızı ve terk ettiklerinizi bilir ve buna göre size karşılığını verir.
لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا أي بغير استئذان بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ أي موضوعة لسكنى طائفة مخصوصة فقط بل ليتمتع بها من يحتاج إليها كائنا من كان من غير أن يتخذها سكنا كالربط والخانات والحوانيت والحمامات وغيرها فإنها معدة لمصالح الناس كافة كما ينبىء عنه قوله تعالى: فِيها مَتاعٌ لَكُمْ فإنه صفة للبيوت أو استئناف جار مجرى التعليل لنفي الجناح أي فيها حق تمتع لكم كالاستكنان من الحر والبرد وإيواء الأمتعة والرحال والشراء والبيع والاغتسال وغيرها مما يليق بحال البيوت وداخليها فلا بأس بدخولها بغير استئذان من داخليها من قبل ولا ممن يتولى أمرها ويقوم بتدبيرها.
{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا } «Girmenizde sizin için bir günah yoktur» yani izin istemeden [girmenizde], { بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ } «içinde oturulmayan evlere» yani sadece belirli bir zümrenin ikameti için tahsis edilmemiş, bilakis ikametgâh edinilmeksizin kim olursa olsun ihtiyaç duyan herkesin yararlanmasına sunulmuş ribatlar, hanlar, dükkânlar, hamamlar ve diğerleri gibi yerlere; zira bunlar Yüce Allah'ın: { فِيها مَتاعٌ لَكُمْ } «içinde sizin için bir menfaat bulunan» buyruğunun da bildirdiği üzere bütün insanların maslahatları için hazırlanmıştır. Bu cümle, evlerin sıfatı yahut günahın nefyini gerekçelendirme konumunda olan bir istinaf cümlesidir; yani sıcak ve soğuktan korunma, eşya ve yükleri barındırma, alım-satım yapma, yıkanma gibi evlerin ve girenlerin durumuna uygun düşen yararlanma hakkınız vardır. Dolayısıyla buralara önceden girenlerden veya buraların işini üstlenip idaresini yürüten kimselerden izin almaksızın girmekte bir sakınca yoktur.
وأخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل أنه لما نزل قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا إلخ قال أبو بكر رضي الله تعالى عنه: يا رسول الله فكيف بتجار قريش الذين يختلفون من مكة والمدينة والشام وبيت المقدس ولهم بيوت معلومة على الطريق فكيف يستأذنون ويسلمون وليس فيها سكان؟ فرخص سبحانه في ذلك فأنزل قوله تعالى:
İbn Ebî Hâtim Mukâtil'den tahric etmiştir ki: Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا } «Ey iman edenler! ... girmeyin» ayeti indiğinde Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh: «Ey Allah'ın Resûlü! Mekke, Medine, Şam ve Beytü'l-Makdis arasında gidip gelen ve yol üzerinde kendilerine ait bilinen evleri bulunan Kureyş tüccarlarının durumu nasıl olacak? İçinde sakinler bulunmadığı halde nasıl izin isteyip selam verecekler?» dedi. Bunun üzerine Yüce Allah bu konuda ruhsat vererek şu ayeti indirdi:
لَيْسَ عَلَيْكُمْ
{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ } «İçinde oturulmayan ve sizin için bir menfaat bulunan evlere girmenizde sizin için bir günah yoktur...»
إلخ، وعنى الصديق رضي الله تعالى عنه بالبيوت المعلومة الخانات التي في الطرق وهي في الآية أعم من ذلك، ولا عبرة بخصوص السبب فما روي عن ابن جبير ومحمد بن الحنفية والضحاك وغيرهم من تفسيرها فيها بذلك من باب التمثيل، وكذا ما أخرجه جماعة عن عطاء وعبد بن حميد وإبراهيم النخعي أنها البيوت الخربة التي تدخل للتبرز، وأما ما روي عن ابن الحنفية أيضا من أنها دور مكة فهو من باب التمثيل أيضا لكن صحة ذلك مبنية
ve devamı. es-Sıddîk radıyallâhu teâlâ anh bilinen evler sözüyle yol üzerindeki hanları kastetmiştir; ayetteki ifade ise bundan daha geneldir. Sebebin hususiliğine itibar edilmez; nitekim İbn Cübeyr, Muhammed b. el-Hanefiyye, ed-Dahhâk ve başkalarından ayetin bu şekilde tefsir edildiğine dair rivayetler misal getirme kabilindendir. Aynı şekilde bir topluluğun Atâ'dan, Abd b. Humeyd'den ve İbrâhim en-Nehaî'den tahric ettiği, bunların def-i hâcet için girilen harabe evler olduğu şeklindeki rivayet de böyledir. İbnü'l-Hanefiyye'den yine bunların Mekke evleri olduğu yönünde gelen rivayet de aynı şekilde misal getirme kabilindendir; ancak bunun sıhhati,
على القول بأن دور مكة غير مملوكة والناس فيها شركاء وقد علمت ما في المسألة من الخلاف.
Mekke evlerinin mülk edinilemeyeceği ve insanların bunlarda ortak olduğu görüşüne dayanır; bu meseledeki ihtilafı ise zaten bilmektesin.
وأخرج أبو داود في الناسخ وابن جرير عن ابن عباس أن قوله سبحانه: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها قد نسخ بقوله تعالى: لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ إلخ واستثنى منه البيوت الغير المسكونة، وروي حديث الاستثناء عن عكرمة والحسن وهو الذي يقتضيه ظاهر خبر مقاتل وإليه ذهب الزمخشري وتعقبه أبو حيان بأنه لا يظهر ذلك الآن الآية الأولى في البيوت المملوكة والمسكونة وهذه الآية في البيوت المباحة التي لا اختصاص لها بواحد دون واحد. والذي يقتضيه النظر الجليل أن البيوت فيما تقدم أعم من هذه البيوت فيكون ما ذكر تخصيصا لذلك وهو المعني بالاستثناء فتدبر ولا تغفل.
Ebû Dâvûd en-Nâsih'te ve İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } «Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, sahipleriyle ünsiyet kurup selâm vermeden girmeyin» buyruğunun, Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ } «sizin için bir günah yoktur...» ayetiyle neshedildiğini ve oturulmayan evlerin bundan istisna kılındığını tahric etmişlerdir. İstisna rivayeti İkrime ve el-Hasen'den de nakledilmiştir ki Mukâtil rivayetinin zahirinin gerektirdiği de budur ve ez-Zemahşerî de bu görüşe gitmiştir. Ebû Hayyân ise bunu şu gerekçeyle eleştirmiştir: Bu durum açık değildir; zira ilk ayet mülk edinilen ve oturulan evler hakkındadır, bu ayet ise kimseye tahsis edilmemiş mubah evler hakkındadır. Derinlikli nazarın gerektirdiği ise şudur: Önceki ayette geçen evler bu evlerden daha geneldir; dolayısıyla zikredilen husus onun için bir tahsis olur ve istisnadan kastedilen de budur; iyi düşün ve gaflet etme!
وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ وعيد لمن يدخل مدخلا من هذه المداخل لفساد أو اطلاع على عورات قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ شروع في بيان أحكام كلية شاملة للمؤمنين كافة يندرج فيها حكم المستأذنين عند دخولهم البيوت اندراجا أوليا. وتلوين الخطاب وتوجيهه إلى رسول الله ﷺ وتفويض ما في حيزه من الأوامر والنواهي إليه ﵊ قيل لأنها تكاليف متعلقة بأمور جزئية كثيرة الوقوع حرية بأن يكون الآمر بها والمتصدي لتدبيرها حافظا ومهيمنا عليهم. وقيل: إن ذلك لما أن بعض المؤمنين جاء إلى رسول الله ﷺ كالمستدعي لأن يقول له ما في حيز القول.
{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ } «Allah, açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir»; bu giriş yerlerinden birine bozgunculuk veya mahremiyetlere muttali olmak amacıyla giren kimseye yönelik bir tehdittir. { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ } «Müminlere söyle»; bütün müminleri kapsayan küllî hükümleri beyana giriştir ki izin isteyenlerin evlere girerkenki hükümleri de buna öncelikli olarak dahildir. Hitabın şeklinin değiştirilip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmesi ve bu kapsamdaki emir ve yasakların ona havale edilmesi hakkında şöyle denilmiştir: Çünkü bunlar, çokça meydana gelen cüz'î meselelerle ilgili yükümlülüklerdir ve bunları emreden ve idaresini üstlenen kimsenin onların üzerinde koruyucu ve gözetici olması uygundur. Şöyle de denilmiştir: Müminlerden bazısı, sözün kapsamındaki şeyi kendisine söylemesini talep eder gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiği için böyle yapılmıştır.
فقد أخرج ابن مردويه عن عليّ كرّم الله تعالى وجهه قال: مر رجل على عهد رسول الله ﷺ في طريق من طرقات المدينة فنظر إلى امرأة ونظرت إليه فوسوس لهما الشيطان أنه لم ينظر أحدهما إلى الآخر إلا إعجابا به فبينما الرجل يمشي إلى جنب حائط وهو ينظر إليها إذ استقبله الحائط فشق أنفه فقال: والله لا أغسل الدم حتى آتي رسول الله ﷺ فأخبره أمري فأتاه فقص عليه قصته فقال النبي ﷺ: هذا عقوبة ذنبك وأنزل الله تعالى قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ
Nitekim İbn Merdûye, Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten şöyle dediğini tahric etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bir adam Medine sokaklarından birinde yürürken bir kadına baktı, kadın da ona baktı. Şeytan ikisine de birbirlerine ancak hayran kaldıkları için baktıkları vesvesesini verdi. Adam ona bakarak bir duvarın dibinde yürürken karşısına duvar çıktı ve burnunu yardı. Adam: 'Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumumu haber vermedikçe bu kanı yıkamayacağım' dedi. Yanına varıp başından geçeni anlattı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu, günahının cezasıdır' buyurdu ve Yüce Allah: { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } «Mümin erkeklere söyle, gözlerini [harama] dikmesinler...» ayetini indirdi.»
ومفعول القول مقدر، ويَغُضُّوا جواب لقل لتضمنه معنى حرف الشرط كأنه قيل: إن تقل لهم غضوا يغضوا، وفيه إيذان بأنهم لفرط مطاوعتهم لا ينفك فعلهم عن أمره ﵊ وأنه كالسبب الموجب له وهذا هو المشهور.
«Kul» (söyle) fiilinin mef'ûlü takdir edilmiştir; { يَغُضُّوا } ise şart harfinin anlamını içerdiği için «kul» emrinin cevabıdır; sanki: 'Eğer onlara gözlerini yumsunlar dersen, yumarlar' denilmiş gibidir. Bunda, onların aşırı itaatlerinden dolayı fiillerinin onun aleyhisselâm emrinden ayrılmayacağına ve bu emrin fiili gerektiren bir sebep gibi olduğuna bir işaret vardır; meşhur olan görüş de budur.
وجوز أن يكون يَغُضُّوا جوابا للأمر المقدر المقول للقول. وتعقب بأن الجواب لا بد أن يخالف المجاب إما في الفعل والفاعل نحو ائتني أكرمك أو في الفعل نحو أسلم تدخل الجنة أو في الفاعل نحو قم أقم ولا يجوز أن يتوافقا فيه، وأيضا الأمر للمواجهة ويَغُضُّوا غائب ومثله لا يجوز، وقيل عليه: إنه لم لا يجوز أن يكون من قبيل «من كانت هجرته» الحديث ولا نسلم أنه لا يجاب الأمر بلفظ الغيبة إذا كان محكيا بالقول لجواز التلوين حينئذ وفيه بحث، ومن أنصف لا يرى هذا الوجه وجيها وهو على ما فيه خلاف الظاهر جدا، وجوز الطبرسي. وغيره أن يكون يَغُضُّوا مجزوما بلام أمر مقدرة لدلالة قُلْ أي قل لهم ليغضوا والجملة نصب على المفعولية للقول، وغض البصر إطباق الجفن على الجفن، ومِنْ قيل صلة وسيبويه يأبى ذلك في مثل هذا الكلام والجواز مذهب الأخفش، وقال ابن عطية: يصح أن تكون من لبيان الجنس ويصح أن تكون لابتداء الغاية. وتعقبه في البحر بأنه لم يتقدم مبهم لتكون من لبيان الجنس على أن الصحيح أنها ليس من موضوعاتها أن تكون لبيان الجنس انتهى، والجل على أنها هنا تبعيضية والمراد غض البصر عما يحرم والاقتصار به على ما يحل، وجعل الغض عن بعض المبصر غض بعض البصر وفيه كما في الكشف كناية حسنة ثم إن غض البصر عما يحرم النظر إليه واجب ونظرة الفجأة التي لا تعمد فيها معفو عنها،
{ يَغُضُّوا } kelimesinin, sözün kapsamındaki takdirî emrin cevabı olması da caiz görülmüştür. Ancak buna şu gerekçeyle itiraz edilmiştir: Cevap, kendisine cevap olunan kısımdan ya fiil ve fâil bakımından farklı olmalıdır -«Bana gel, sana ikram edeyim» gibi- ya fiil bakımından farklı olmalıdır -«Müslüman ol, cennete girersin» gibi- ya da fâil bakımından farklı olmalıdır -«Kalk, kalkayım» gibi-; bu ikisinin [fiil ve failde] birbiriyle uyuşması caiz değildir. Ayrıca emir muhataba yöneliktir, { يَغُضُّوا } ise gâiptir ve böylesi caiz olmaz. Buna karşı şöyle denilmiştir: Bunun «Kimin hicreti...» hadisi kabilinden olması niçin caiz olmasın? Söz ile hikâye edildiğinde muhatap emrine gâip lafzıyla cevap verilemeyeceğini kabul etmiyoruz; zira o zaman iltifat caizdir; ancak bunda da tartışma vardır. İnsaflı olan kimse bu vechi tutarlı görmez; zira içerdiği durumlarla birlikte zahire son derece aykırıdır. et-Tabersî ve başkaları, { قُلْ } fiilinin delaletinden ötürü { يَغُضُّوا } fiilinin takdirî bir emir lâmı ile meczum olmasını caiz görmüşlerdir; yani 'onlara söyle, gözlerini yumsunlar' demektir ve cümle 'kavl'in mef'ûlü olarak mahallen mansubdur. Gözü yummak (gaddu'l-basar), göz kapağını göz kapağının üzerine kapamaktır. { مِنْ } harfinin sıla (zâit) olduğu söylenmiştir; Sîbeveyhi bu tür sözlerde bunu kabul etmez, caiz olması ise el-Ahfeş'in mezhebidir. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Min'in beyân-ı cins olması da ibtidâ-i gâye olması da sahihtir. el-Bahr'da buna şöyle itiraz edilmiştir: 'Min'in beyân-ı cins olması için öncesinde mübhem bir şey geçmemiştir; kaldı ki sahih olan görüşe göre cins açıklamak 'min'in vaz' olunduğu anlamlardan değildir, söz bitti. Çoğunluğun görüşüne göre buradaki 'min' teb'îz (kısmîlik) içindir; murat ise haram olandan gözü sakınmak ve helal olanla yetinmektir. Görülen şeylerin bir kısmından gözü yummak, gözün bir kısmını yummak kılınmıştır ki el-Keşf'te belirtildiği gibi bunda güzel bir kinaye vardır. Sonra, bakılması haram olan şeyden gözü yummak vaciptir; kasıtsız olan ani bakış ise affedilmiştir.
فقد أخرج أبو داود والترمذي وغيرهما عن بريدة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: «لا تتبع النظرة
Nitekim Ebû Dâvûd, et-Tirmizî ve başkaları Büreyde radıyallâhu teâlâ anh'tan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Bakışına bakış
النظرة فإن لك الأولى وليست لك الآخرة»
ekleme; zira ilki senin lehinedir, fakat ikincisi senin lehine değildir.'»
وبدأ سبحانه بالإرشاد إلى غض البصر لما في ذلك من سد باب الشر فإن النظر باب إلى كثير من الشرور وهو بريد الزنا وراء الفجور، وقال بعضهم:
Yüce Allah, şer kapısını kapatmayı içerdiği için gözü yummaya yönlendirmekle başlamıştır; zira bakmak pek çok şerre açılan bir kapıdır, zinanın habercisi ve fücurun öncüsüdür. Bazıları şöyle demiştir:
كل الحوادث مبداها من النظر ... ومعظم النار من مستصغر الشرر
Bütün hadiselerin başlangıcı bakmaktır ... Ve büyük ateşler küçücük kıvılcımlardandır.
والمرء ما دام ذا عين يقلبها ... في أعين العين موقوف على الخطر
İnsan, iri gözlü güzellerin gözlerinde gezdirdiği ... Bir göze sahip oldukça tehlikeye maruzdur.
كم نظرة فعلت في قلب فاعلها ... فعل السهام بلا قوس ولا وتر
Nice bakış vardır ki sahibinin kalbine ... Yaysız ve kirişsiz okların yaptığını yapmıştır.
يسر ناظره ما ضر خاطره ... لا مرحبا بسرور عاد بالضرر
Gözünü sevindiren şey gönlüne zarar vermiştir ... Sonunda zarara dönüşen sevince merhaba olmasın!
والظاهر أن الإرشاد لكل واحد من المؤمنين ولفظ الجمع لا يأبى ذلك، والظاهر أيضا أن المؤمنين أعم من العباد وغيرهم، وزعم بعضهم جواز أن يكون المراد بهم العباد والمؤمنين المخلصين على أن يكون المعنى قل للمؤمنين الكاملين يغضوا من أبصارهم وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ أي عما لا يحل لهم من الزنا واللواطة، ولم يؤت هنا بمن التبعيضية كما أتى بها فيما تقدم لما أنه ليس فيه حسن كناية كما في ذلك. وفي الكشاف دخلت مِنْ في غض البصر دون حفظ الفرج دلالة على أن أمر النظر أوسع ألا ترى أن المحارم لا بأس بالنظر إلى شعورهن وصدورهن وثديهن وأعضادهن وسوقهن وأقدامهن وكذلك الجواري المستعرضات للبيع والأجنبية ينظر إلى وجهها وكفيها وقدميها في إحدى الروايتين وأما أمر الفرج فمضيق، وكفاك فرقا أن أبيح النظر إلا ما استثني منه وحظر الجماع إلا ما استثنى منه انتهى، وقال صاحب الفرائد: يمكن أن يقال: المراد غض البصر عن الأجنبية والأجنبية يحل النظر إلى بعضها وأما الفرج فلا طريق إلى الحل فيه أصلا بالنسبة إلى الأجنبية فلا وجه لدخول مِنْ فيه وفيه تأمل، وقيل: لم يؤت بمن هنا لأن المراد من حفظ الفروج سترها.
Zahir olan, yönlendirmenin müminlerin her birine yönelik olduğudur; çoğul lafzı da buna engel değildir. Yine zahir olan, müminlerin ibadet ehli olanları da başkalarını da kapsayacak şekilde daha genel olduğudur. Bazıları, mananın 'kâmil müminlere söyle, gözlerini yumsunlar' şeklinde olması üzere, onlarla ibadet ehli ve ihlaslı müminlerin kastedilmesinin caiz olduğunu ileri sürmüşlerdir. { وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } «ve ırzlarını korusunlar» yani zina ve livâta gibi kendilerine helal olmayan şeylerden. Az önce geçen yerde olduğu gibi burada teb'îz bildiren 'min' harfi getirilmemiştir; çünkü burada oradaki gibi güzel bir kinaye söz konusu değildir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Fercin korunmasında değil de gözün sakınılmasında «min» edatı girmiştir; bu da bakma konusunun daha geniş olduğuna delalet eder. Görmez misin ki mahremlerin saçlarına, göğüslerine, memelerine, pazularına, baldırlarına ve ayaklarına bakmakta bir sakınca yoktur; aynı şekilde satışa sunulan câriyelere ve -iki rivayetten birine göre- yabancı kadının yüzüne, ellerine ve ayaklarına bakılabilir. Ferc konusu ise son derece dar tutulmuştur. İstisna edilenler hariç bakmanın mubah kılınması, istisna edilenler hariç cinsel ilişkinin yasaklanması sana fark olarak yeter.' Söz bitti. el-Ferâid müellifi şöyle demiştir: 'Şöyle denilmesi mümkündür: Murat, yabancı kadından gözü sakınmaktır; yabancı kadının ise bir kısmına bakmak helaldir. Ferce gelince, yabancı kadın hakkında onda helallik yolu asla yoktur; dolayısıyla 'min'in ona dahil olmasının bir vechi bulunmamaktadır.' Ancak bunda düşünülecek hususlar vardır. Şöyle de denilmiştir: Burada 'min' harfinin getirilmemesi, ferçlerin korunmasından muradın onların örtülmesi olması sebebiyledir.
فقد أخرج ابن المنذر وجماعة عن أبي العالية أنه قال: كل آية يذكر فيها حفظ الفرج فهو من الزنا إلا هذه الآية في النور وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ فهو أن لا يراها أحد، وروي نحوه عن أبي زيد، والستر مأمور به مطلقا.
Nitekim İbnü'l-Münzir ve bir topluluk Ebu'l-Âliye'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Kur'an'da fercin korunmasının zikredildiği her ayet zinadan korumak anlamındadır; ancak Nûr suresindeki bu ayetteki { وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ } «ve ırzlarını korusunlar» ile { وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } «ve ırzlarını korusunlar» ifadeleri müstesnadır; zira bu, onu kimsenin görmemesidir.» Benzeri bir söz Ebû Zeyd'den de rivayet edilmiştir; örtünmek ise mutlak olarak emredilmiştir.
وتعقب بأنه يجوز الكشف في مواضع فلو جيء بمن لكان فيه إشارة إلى ذلك، وتفسير حفظ الفروج هنا خاصة بسترها قيل لا يخلو عن بعد لمخالفته لما وقع في القرآن الكريم كما اعترف به من فسره بما ذكر.
Buna şu gerekçeyle itiraz edilmiştir: Bazı durumlarda açmak caizdir; şayet 'min' getirilseydi buna işaret bulunurdu. Ayrıca ferçlerin korunmasını burada özellikle örtünmekle tefsir etmenin, Kur'ân-ı Kerîm'de geçen kullanımlara muhalif olması sebebiyle -bunu zikredilen şekilde tefsir edenlerin de itiraf ettiği gibi- uzak bir ihtimal olmaktan uzak olmadığı söylenmiştir.
واختار بعض المدققين أن المراد من ذلك حفظ الفروج عن الإفضاء إلى ما لا يحل وحفظها عن الإبداء لأن الحفظ لعدم ذكر صلته يتناول القسمين، وذكر أن الحفظ عن الإبداء يستلزم الآخر من وجهين عدم خلوه عن الإبداء عادة وكون الحفظ عن الإبداء بل الأمر بالتستر مطلقا للحفظ عن الإفضاء، ومن هنا تعلم أن من ضعف ما روي عن أبي العالية. وابن زيد بعدم تعرض الآية عليه بحفظ الفرج عن الزنا لم يصب المحز.
Müdakkik âlimlerden bazıları bundan muradın, ferçleri hem helal olmayan ilişkiye girmekten hem de açığa vurulmaktan korumak olduğunu tercih etmişlerdir; zira koruma fiili sılası zikredilmediği için her iki kısmı da kapsamaktadır. Ayrıca açığa vurmaktan korumanın diğerini iki vecihten gerektirdiğini belirtmiştir: Âdeten zinanın açığa vurmaktan hali olmaması ve açığa vurmaktan korunmanın, hatta mutlak olarak örtünme emrinin, haram ilişkiye varmaktan korunmak için olmasıdır. Buradan anlarsın ki Ebu'l-Âliye ve İbn Zeyd'den rivayet edilen görüşü, ayetin ferci zinadan korumaya değinmediği gerekçesiyle zayıf bulan kimse isabetli bir noktaya parmak basamamıştır.
ذلِكَ أي ما ذكر من الغض والحفظ أَزْكى لَهُمْ أي أطهر من دنس الريبة أو انفع من حيث الدين والدنيا فإن النظر بريد الزنا وفيه من المضار الدينية أو الدنيوية ما لا يخفى وأفعل للمبالغة دون التفضيل.
{ ذلِكَ } «Bu» yani zikredilen gözü yummak ve ırzı korumak { أَزْكى لَهُمْ } «onlar için daha temizdir»; yani şüphe ve töhmet kirinden daha temizdir veya din ve dünya açısından daha faydalıdır; zira bakmak zinanın habercisidir ve onda gizli kalmayacak dinî yahut dünyevî zararlar vardır. 'Ef'al' kalıbı tafdil için değil mübalağa içindir.
وجوز أن تكون للتفضيل على معنى أزكى من كل شيء نافع أو مبعد عن الريبة، وقيل على معنى أنه أنفع من الزنا والنظر الحرام فإنهم يتوهمون لذة ذلك نفعا إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ لا يخفى عليه شيء مما يصدر عنهم من الأفاعيل التي من جملتها إجالة النظر واستعمال سائر الحواس وتحريك الجوارح وما يقصدون بذلك فليكونوا على حذر منه ﷿ في كل ما يأتون وما يذرون وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ فلا ينظرن إلى ما لا يحل لهن النظر إليه كالعورات من الرجال والنساء وهي ما بين السرة والركبة، وفي الزواجر لابن حجر المكي كما يحرم نظر
Faydalı veya şüpheden uzaklaştırıcı olan her şeyden daha temiz/faydalı anlamında tafdil için olması da caiz görülmüştür. Zina ve haram bakıştan daha faydalı anlamında olduğu da söylenmiştir; zira onlar bunun lezzetini bir fayda vehmetmektedirler. { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ } «Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır»; göz gezdirmek, diğer duyuları kullanmak, uzuvları hareket ettirmek ve bununla neyi amaçladıkları gibi onlardan sadır olan hiçbir fiil O'na gizli kalmaz. Dolayısıyla yapıp ettikleri ve terk ettikleri her şeyde Azîz ve Celîl olan Allah'tan sakınsınlar. { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ } «Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar»; erkek ve kadınların avret yerleri gibi kendilerine bakması helal olmayan şeylere bakmasınlar ki bu da göbek ile diz kapağı arasıdır. İbn Hacer el-Mekkî'nin ez-Zevâcir adlı eserinde belirtildiğine göre, erkeğin kadına bakması haram olduğu gibi,
الرجل للمرأة يحرم نظرها إليه ولو بلا شهوة ولا خوف فتنة، نعم إن كان بينهما محرمية نسب أو رضاع أو مصاهرة نظر كل إلى ما عدا ما بين سرة الآخر وركبته. والمذكور في بعض كتب الأصحاب إن كان نظرها إلى ما عدا السرة والركبة بشهوة حرم وإن بدونها لا يحرم نعم غضها بصرها من الأجانب أصلا أولى بها وأحسن،
kadının da şehvetsiz ve fitne korkusu olmaksızın dahi erkeğe bakması haramdır. Evet, aralarında nesep, süt veya sıhriyetten bir mahremiyet varsa, her biri diğerinin göbek ile diz kapağı arası dışındaki yerlerine bakabilir. Mezhep âlimlerinin bazı kitaplarında zikredilen ise şudur: Şayet kadının göbek ile diz kapağı dışına bakması şehvetle ise haram olur, şehvetsiz ise haram olmaz; evet, yabancılardan gözünü tamamen sakınması onun için daha evla ve daha güzeldir.
فقد أخرج أبو داود والترمذي وصححه. والنسائي. والبيهقي في سننه عن أم سلمة أنها كانت عند رسول الله ﷺ وميمونة قالت: فبينما نحن عنده أقبل ابن أم مكتوم فدخل ﵊ فقال رسول الله ﷺ: احتجبا منه فقلت: يا رسول الله هو أعمى لا يبصر قال: أفعمياوان أنتما ألستما تبصرانه؟
Nitekim Ebû Dâvûd, sahih olduğunu belirterek et-Tirmizî, en-Nesâî ve es-Sünen'inde el-Beyhakî, Ümmü Seleme'den şöyle rivayet etmişlerdir: «O ve Meymûne Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydılar. Dedi ki: 'Biz onun yanındayken İbn Ümmi Mektûm geldi ve içeri girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ondan sakının (örtünün)' buyurdu. Ben: 'Ey Allah'ın Resûlü, o âmâ değil mi, görmez ki?' dedim. Şöyle buyurdu: 'Siz ikiniz de mi âmâsınız, siz onu görmüyor musunuz?'»
، واستدل به من قال بحرمة نظر المرأة إلى شيء من الرجل الأجنبي مطلقا، ولا يبعد القول بحرمة نظر المرأة المرأة إلى ما عدا ما بين السرة والركبة إذا كان بشهوة ولا تستبعد وقوع هذا النظر فإنه كثير ممن يستعملن السحاق من النساء والعياذ بالله تعالى وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ أي عما لا يحل لهن من الزنا والسحاق أو من الإبداء أو مما يعم ذلك والإبداء وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ أي ما يتزين به من الحلي ونحوه إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها أي إلا ما جرت العادة والجبلة على ظهوره والأصل فيه الظهور كالخاتم والفتخة والكحل والخضاب فلا مؤاخذة في إبدائه للأجانب وإنما المؤاخذة في إبداء ما خفي من الزينة كالسوار والخلخال والدملج والقلادة والإكليل والوشاح والقرط.
Kadının yabancı erkekten herhangi bir şeye bakmasının mutlak olarak haram olduğunu söyleyen kimse bu hadisle delil getirmiştir. Kadının kadına göbek ile diz kapağı dışındaki yerine şehvetle bakmasının haram olduğunu söylemek de uzak değildir; bu bakışın gerçekleşmesini de uzak görme, zira bu, kadınlardan sevicilik (sihâk) yapanlar arasında pek çoktur, Allah Teâlâ'ya sığınırız. { وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ } «ve ırzlarını korusunlar» yani zina ve sevicilik gibi kendilerine helal olmayan şeylerden yahut açığa vurmaktan veya hem bunu hem de açığa vurmayı kapsayan şeylerden. { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } «ziynetlerini açmasınlar» yani takı ve benzeri süslendikleri şeyleri, { إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها } «ancak kendiliğinden görünen kısmı müstesna» yani âdet ve yaratılış gereği açıkta kalan ve aslında görünür olmak bulunan yüzük, parmak yüzüğü/halka, sürme ve kına gibi; bunların yabancılara gösterilmesinde bir sorumluluk yoktur. Sorumluluk ancak bilezik, halhal, pazubent, gerdanlık, taç, omuz bağı/kuşak ve küpe gibi gizli ziynetlerin açığa vurulmasındadır.
وذكر الزينة دون مواقعها للمبالغة في الأمر بالتستر لأن هذه الزين واقعة على مواضع من الجسد لا يحل النظر إليها إلا لمن استثني في الآية بعد وهي الذراع والساق والعضد والعنق والرأس والصدر والأذن فنهى عن إبداء الزين نفسها ليعلم أن النظر إذا لم يحل إليها لملابستها تلك المواقع بدليل أن النظر إليها غير ملابسة لها كالنظر إلى سوار امرأة يباع في السوق لا مقال في حله كان النظر إلى المواقع أنفسها متمكنا في الخطر ثابت القدم في الحرمة شاهدا على أن النساء حقهن أن يحتطن في سترها ويتقين الله تعالى في الكشف عنها كذا في الكشاف، وهو على ما قال الطيبي مشعر بأن ما ذكر من باب الكناية على نحو قولهم: فلان طاهر الجيب طاهر الذيل.
Ziynet yerleri değil de bizzat ziynet zikredilmiştir; bu da örtünme emrinde mübalağa içindir. Çünkü bu ziynetler bedende, ayetin devamında istisna edilen kimseler hariç bakılması helal olmayan yerlerin üzerindedir ki bunlar kol, baldır, pazu, boyun, baş, göğüs ve kulaktır. Dolayısıyla ziynetlerin bizâtihi kendisini açığa vurmak yasaklanmıştır ki çarşıda satılan bir kadının bileziğine bakmak gibi bu ziynet yerlerinin üzerinde bulunmaksızın ziynetlere bakmanın helalliğinde bir söz olmadığı halde, o yerlerin üzerinde bulunması sebebiyle ziynetlere bakmak helal olmayınca, bizzat o beden uzuvlarına bakmanın tehlikesinin ne kadar büyük, haramlığının ne kadar kesin olduğu ve kadınların o yerleri örtmede son derece ihtiyatlı davranmaları ve onları açmaktan ötürü Allah Teâlâ'dan korkup sakınmaları gerektiğine şahitlik ettiği bilinsin; el-Keşşâf'ta böyle geçmektedir. et-Tîbî'nin dediğine göre bu ifade, zikredilen hususun tıpkı 'falanın cebi temizdir, eteği temizdir' sözleri kabilinden kinaye türünden olduğuna işaret etmektedir.
وقال صاحب الفرائد: هو من باب اطلاق اسم الحالّ على المحل فالمراد بالزينة مواقعها فيكون حرمة النظر إلى المواقع بعبارة النص بدلالته وهي أقوى، وفيه بحث.
el-Ferâid sahibi ise şöyle demiştir: Bu, hal (bulunan) isminin mahal (bulunulan yer) için kullanılması kabilindendir; dolayısıyla ziynetten maksat onun yerleridir. Böylece ziynet yerlerine bakmanın haramlığı nassın ibaresiyle [ve] delaletiyle sabit olur ki bu daha kuvvetlidir. Ancak bu görüşte de tartışılacak yönler vardır.
وقيل: الكلام على تقدير مضاف أي لا يبدين مواقع زينتهن، وقال ابن المنير: الزينة على حقيقتها وما يأتي إن شاء الله تعالى من قوله ﷿: وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ الآية يحقق أن إبداء الزينة مقصود بالنهي، وأيضا لو كان المراد من الزينة موقعها للزم أن يحل للأجانب النظر إلى ما ظهر من مواقع الزين الظاهرة وهذا باطل لأن كل بدن الحرة عورة لا يحل لغير الزوج والمحرم النظر إلى شيء منها إلا لضرورة كالمعالجة وتحمل الشهادة، وأنت تعلم أن ابن المنير مالكي وما ذكره مبني على مذهبه وما ذكره الزمخشري مبني على المشهور من مذهب الإمام أبي حنيفة من أن مواقع الزين الظاهرة من الوجه والكفين والقدمين ليست بعورة مطلقا فلا يحرم النظر إليها، وقد أخرج أبو داود وابن مردويه والبيهقي عن عائشة رضي الله تعالى عنها أن أسماء بنت أبي بكر دخلت على النبي ﷺ وعليها ثياب رقاق فأعرض عنها، وقال يا أسماء إن المرأة إذا بلغت المحيض لم يصلح أن يرى منها إلا هذا وأشار إلى وجهه وكفه ﷺ، وأخرج ابن أبي شيبة وعبد بن حميد عن ابن عباس أنه قال في قوله تعالى: إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها رقعة الوجه وباطن
Şöyle de denilmiştir: Söz, muzaf takdiri üzeredir; yani "ziynetlerinin yerlerini açığa vurmasınlar" demektir. İbnü'l-Müneyyir ise şöyle demiştir: Ziynet gerçek anlamındadır; inşâallahu teâlâ gelecekte zikredilecek olan aziz ve celil olan Allah'ın: { وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ } “...ayaklarını vurmasınlar...” ayet-i kerimesi de ziyneti açığa vurmanın bizzat yasak kapsamında olduğunu pekiştirmektedir. Ayrıca şayet ziynetten maksat onun yeri olsaydı, yabancı erkeklerin dış ziynetlerin yerlerinden açığa çıkan kısımlara bakmasının helal olması gerekirdi; oysa bu batıldır. Çünkü hür kadının bütün bedeni avrettir; tedavi ve şahitlik yapma gibi bir zaruret olmaksızın kocası ve mahremi dışındakilerin ondan herhangi bir yere bakması helal değildir. Bununla birlikte sen bilirsin ki İbnü'l-Müneyyir Mâlikîdir ve zikrettiği husus kendi mezhebine dayanmaktadır. Zemahşerî'nin zikrettiği ise İmam Ebû Hanîfe mezhebinin meşhur görüşüne dayanmaktadır ki buna göre yüz, iki el ve iki ayak gibi dış ziynet yerleri mutlak olarak avret değildir; dolayısıyla bunlara bakmak haram olmaz. Nitekim Ebû Dâvûd, İbn Merdûye ve el-Beyhakî, Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan şunu rivayet etmişlerdir: Esmâ bint Ebî Bekir, üzerinde ince elbiseler olduğu halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi. Bunun üzerine [Allah Resûlü] ondan yüz çevirdi ve: «Ey Esmâ! Şüphesiz kadın hayız çağına ulaştığında, şunun dışında ondan [herhangi bir yerin] görülmesi uygun olmaz» buyurdu ve yüzü ile eline işaret etti sallallâhu aleyhi ve sellem. İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd de İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o, Yüce Allah'ın: { إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها } “...kendiliğinden görünenler müstesna...” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Yüzün derisi/yuvarlağı ve [el] ayasının
الكف، وأخرجا عن ابن عمر أنه قال: الوجه والكفان ولعل القدمين عندهما كالكفين إلا أنهما لم يذكراهما اكتفاء بالعلم بالمقايسة فإن الحرج في سترهما أشد من الحرج في ستر الكفين لا سيما بالنسبة إلى أكثر نساء العرب الفقيرات اللاتي يمشين لقضاء مصالحهن في الطرقات. ومذهب الشافعي عليه الرحمة كما في الزواجر أن الوجه والكفين ظهرهما وبطنهما إلى الكوعين عورة في النظر من المرأة ولو أمه على الأصح وإن كانا ليسا عورة من الحرة في الصلاة، وفي المنهاج وشرحه لابن حجر في باب شروط الصلاة عورة الأمة ولو مبعضة ومكاتبة وأم ولد كعورة الرجل ما بين السرة والركبة في الأصح وعورة الحرة ولو غير مميزة والخنثى الحر ما سوى الوجه والكفين وإنما حرم نظرهما كالزائد على عورة الأمة لأن ذلك مظنة الفتنة، ويجب في الخلوة ستر سوأة الأمة كالرجل وما بين سرة وركبة الحرة فقط إلا لأدنى غرض كتبريد وخشية غبار على ثوب تجمل انتهى.
içidir.» Yine her ikisi İbn Ömer'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Yüz ve iki eldir.» İkisine göre iki ayak da iki el gibidir; ancak kıyas yoluyla bilinmesiyle yetinerek onları zikretmemiş olabilirler. Zira iki ayağı örtmedeki zorluk, özellikle sokaklarda işlerini görmek için yürüyen fakir Arap kadınlarının çoğuna nispetle iki eli örtmedeki zorluktan daha şiddetlidir. ez-Zevâcir'de belirtildiği üzere Şâfiî'nin —ona rahmet olsun— mezhebi şudur: Kadının —câriye bile olsa en sahih görüşe göre— yüzü ve bileklere kadar elinin içi ile dışı bakma açısından avrettir; her ne kadar namazda hür kadından bu ikisi avret değilse de. el-Minhâc ve İbn Hacer'in ona yaptığı şerhte 'Namazın Şartları' babında şöyle denmektedir: Müb'aza (kısmen azatlı), mükâtebe ve ümmüveled dahi olsa câriyenin avreti, en sahih görüşe göre erkeğin avreti gibi göbek ile diz kapağı arasıdır. Temyiz çağında olmasa bile hür kadının ve hür hünsânın avreti ise yüz ve iki el hariç her yeridir. Câriyenin avretinden fazla olan kısmına bakmak gibi bu ikisine bakmanın haram kılınması fitne zannı sebebiyledir. Tenhada ise câriyenin avret yerini örtmesi tıpkı erkek gibidir; hür kadının ise süslenme elbisesine toz gelmesi endişesi veya serinleme gibi en ufak bir gaye olmaksızın sadece göbek ile diz kapağı arasını örtmesi vaciptir, [ifade] bitti.
وذكر في الزواجر حرمة نظر سائر ما انفصل من المرأة لأن رؤية البعض ربما جر إلى رؤية الكل فكان اللائق حرمة نظره أيضا بل قال: حرم أئمتنا النظر لقلامة ظفر المرأة المنفصلة ولو من يدها، وذهب بعض الشافعية إلى حلّ النظر إلى الوجه والكف إن أمنت الفتنة وليس يعول عليه عندهم، وفسر بعض أجلتهم ما ظهر بالوجه والكفين بعد أن ساق الآية دليلا على أن عورة الحرة ما سواهما، وعلل حرمة نظرهما بمظنة الفتنة فدل ذلك على أنه ليس كل ما يحرم نظره عورة، وأنت تعلم أن إباحة إبداء الوجه والكفين حسبما تقتضيه الآية عندهم مع القول بحرمة النظر إليهما مطلقا في غاية البعد فتأمل. واعلم أنه إذا كان المراد النهي عن إبداء مواقع الزينة، وقيل: بعمومها الوجه والكفين والتزم القول بكونهما عورة وحرمة إبدائهما لغير من استثنى بعد يجوز أن يكون الاستثناء في قوله تعالى: إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها من الحكم الثابت بطريق الإشارة وهو المؤاخذة في دار الجزاء، ويكون المعنى أن ما ظهر منها من غير إظهار كأن كشفته الريح مثلا فهن غير مؤاخذات به في دار الجزاء، وفي حكم ذلك ما لزم إظهاره لنحو تحمل شهادة ومعالجة طبيب، وروى الطبراني والحاكم وصححه وابن المنذر وجمع آخرون عن ابن مسعود أن ما ظهر الثياب والجلباب، وفي رواية الاقتصار على الثياب وعليها اقتصر ايضا الإمام أحمد. وقد جاء إطلاق الزينة عليها في قوله تعالى: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [الأعراف: ٣١] على ما في البحر، وجاء في بعض الروايات عن ابن عباس أن ما ظهر الكحل والخاتم والقرط والقلادة.
ez-Zevâcir'de, kadından kopan/ayrılan diğer şeylere bakmanın da haram olduğu zikredilmiştir; çünkü parçayı görmek bazen bütünü görmeye sevk edebilir, bu yüzden ona bakmanın da haram olması uygun görülmüştür. Hatta şöyle demiştir: İmamlarımız, kadından kopan tırnak parçasına —elinden dahi olsa— bakmayı haram saymışlardır. Bazı Şâfiîler ise fitneden emin olunursa yüze ve ele bakmanın helal olduğu görüşüne gitmişlerdir; fakat kendi mezheplerinde buna itimat edilmez. Onların büyüklerinden bazıları, hür kadının avretinin bu ikisi dışındaki yerler olduğuna dair ayeti delil getirdikten sonra 'görünen kısım'ı yüz ve iki el ile tefsir etmişler ve bu ikisine bakmanın haramlığını da fitne zannıyla gerekçelendirmişlerdir. Bu da göstermektedir ki bakılması haram olan her şey avret demek değildir. Bilirsin ki onlara göre ayetin gerektirdiği şekilde yüz ve iki elin açığa vurulmasının mubah olmasıyla birlikte bu ikisine bakmanın mutlak olarak haram olduğunu söylemek son derece uzaktır, iyice düşün! Bil ki şayet maksat ziynet yerlerini açığa vurmaktan nehyetmek ise ve bunun yüz ile iki eli de kapsadığı söylenip bu ikisinin avret olduğuna ve devamında istisna edilenler dışındakilere gösterilmesinin haram kılındığına hükmedilirse, Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا ما ظَهَرَ مِنْها } «ancak kendiliğinden görünen kısmı müstesna» kavlindeki istisnanın, işaret yoluyla sabit olan hükümden yani ahiret yurdundaki sorumluluktan olması caizdir. Anlamı da şöyle olur: Kadınların kendi açığa vurmaları olmaksızın, mesela rüzgârın açması gibi kendiliğinden görünen kısımlardan ötürü onlar ahiret yurdunda sorumlu tutulmazlar. Şahitlik üstlenmek ve tabip tedavisi gibi açılması zorunlu olan şeyler de bu hükme dâhildir. et-Taberânî, el-Hâkim —ve bunu sahihlemiştir—, İbnü'l-Münzir ve diğer bir cemaat İbn Mes'ûd'dan görünen kısmın 'elbiseler ve cilbab' olduğunu rivayet etmişlerdir; bir rivayette sadece elbiselerle yetinilmiştir ki İmam Ahmed de bununla yetinmiştir. el-Bahr'da geçtiği üzere Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } [el-A'râf: 31] «Her mescidde ziynetinizi takının» ayetinde elbise için ziynet lafzı kullanılmıştır. İbn Abbâs'tan gelen bazı rivayetlerde ise görünen kısmın sürme, yüzük, küpe ve gerdanlık olduğu zikredilmiştir.
وأخرج ابن أبي شيبة عن عكرمة أنه الكف وثغرة النحر، وعن الحسن أنه الخاتم والسوار. وروي غير ذلك، ولا يخفى أن بعض الأخبار ظاهر في حمل الزينة على المعنى المتبادر منها وبعضها ظاهر في حملها على مواقعها، وقال ابن بحر: الزينة تقع على محاسن الخلق التي فعلها الله تعالى وعلى ما يتزين به من فضل لباس، والمراد في الآية النهي عن إبداء ذلك لمن ليس بمحرم واستثنى ما لا يمكن إخفاؤه في بعض الأوقات كالوجه والأطرف، وأنكر بعضهم إطلاق الزينة على الخلقة، قال في البحر: والأقرب دخولها في الزينة وأي زينة أحسن من الخلقة المعتدلة وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ إرشاد إلى كيفية إخفاء بعض مواقع الزينة بعد النهي عن إبدائها، والخمر جمع خمار ويجمع في القلة على أخمرة وكلا الجمعين مقيس وهو المقنعة التي تلقيها المرأة على رأسها من الخمر وهو الستر، والجيوب جمع جيب وهو فتح في أعلى القميص يبدو منه بعض الجسد، وأصله على ما قيل من الجيب بمعنى القطع وفي الصحاح تقول: جبت القميص أجوبه وأجيبه إذا قورت جيبه، قال الراجز:
İbn Ebî Şeybe İkrime'den onun 'el ve boyun çukuru', Hasan'dan ise 'yüzük ve bilezik' olduğunu rivayet etmiştir. Bundan başka rivayetler de nakledilmiştir. Haberlerin bazısının ziyneti ilk akla gelen anlamına hamletmede açık olduğu, bazısının ise onu ziynet yerlerine hamletmede açık olduğu gizli değildir. İbn Bahr şöyle demiştir: Ziynet, Allah Teâlâ'nın yarattığı hilkat güzelliklerine de, fazla elbiseden süslenilen şeylere de delalet eder; ayetteki maksat ise mahrem olmayan kimselere bunları açığa vurmanın nehyedilmesidir ve yüz ile uzuvlar gibi kimi vakitlerde gizlenmesi mümkün olmayan şeyler istisna edilmiştir. Bazıları ise ziynet lafzının hilkat (beden yapısı) için kullanılmasını reddetmiştir. [Ebû Hayyân] el-Bahr'da şöyle der: Doğruya en yakın olanı, bunun da ziynete dâhil olmasıdır; nitekim mutedil bir hilkatten daha güzel hangi ziynet olabilir? { وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ } «Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar» ifadesi, ziynet yerlerini açığa vurmanın nehyedilmesinden sonra o ziynet yerlerinin bazısının nasıl gizleneceğine dair bir irşattır. el-Humur (الْخُمُر), hımârın (خِمَار) çoğuludur; azlık çoğulu olarak ahmiye (أَخْمِرَة) şeklinde de çoğul yapılır, her iki çoğul da kıyasîdir. Hımâr, örtmek manasındaki el-hamr (الْخَمْر) kökünden olup kadının başına örttüğü örtüdür (maknaa). Cüyûb (الْجُيُوب) ise ceyb (جَيْب) kelimesinin çoğuludur; bu da gömleğin üst kısmındaki bedenden bir parçanın göründüğü yarıktır (yaka). Söylendiğine göre bunun aslı kesmek anlamındaki ceyb kökündendir; es-Sıhâh'ta: 'Gömleğin yakasını açıp oyduğunda جُبْتُ الْقَمِيصَ أَجُوبُهُ وَأَجِيبُهُ dersin' denilmektedir. Recez şairi şöyle demiştir:
باتت تجيب أدعج الظلام ... جيب البيطر مدرع الهمام
Karanlığın zifirini yarıp geçti gece boyu... Tıpkı cesur hekimin zırhının yakasını yarması gibi.
وإطلاقه على ما ذكر هو المعروف لغة، وأما إطلاقه على ما يكون في الجنب لوضع الدراهم ونحوها كما هو
Kelimenin bu zikredilen anlama ıtlakı lügatte bilinen manadır. Bugün aramızda yaygın olduğu üzere
الشائع بيننا اليوم فليس من كلام العرب كما ذكره ابن تيمية لكنه ليس بخطأ بحسب المعنى، والمراد من الآية كما روى ابن أبي حاتم عن ابن جبير أمرهن بستر نحورهنّ وصدورهن بخمرهن لئلا يرى منها شيء وكان النساء يغطين رؤوسهن بالخمر ويسدلنها كعادة الجاهلية من وراء الظهر فيبدو نحورهن وبعض صدورهن، وصح أنه لما نزلت هذه الآية سارع نساء المهاجرين إلى امتثال ما فيها فشققن مروطهن فاختمرن بها تصديقا وإيمانا بما أنزل الله تعالى من كتابه، وعدي يضرب بعلى على ما قال أبو حيان لتضمينه معنى الوضع والإلقاء، وقيل: معنى الشد، وظاهر كلام الراغب أنه يتعدى بعلى بدون تضمين، وقرأ عباس عن أبي عمرو «وليضربن» بكسر اللام وقرأ غير واحد من السبعة «جيوبهن» بكسر الجيم والضم هو الأصل لأن فعلا بجمع على فعول في الصحيح والمعتل كفلوس وبيوت والكسر لمناسبة الياء، وزعم الزجاج أنها لغة رديئة.
dirhemleri ve benzeri şeyleri koymak için yanda bulunan şeye (cebe) ıtlak edilmesi ise İbn Teymiyye'nin de zikrettiği gibi Arapların kelamından değildir; ancak mana bakımından da hatalı sayılmaz. Ayetten maksat, İbn Ebî Hâtim'in İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre, onlardan hiçbir şey görünmesin diye boyunlarını ve göğüslerini başörtüleriyle örtmelerinin emredilmesidir. Zira kadınlar Cahiliye âdeti gereği başörtülerini başlarına örtüp arkadan sarkıtıyorlar, böylece boyunları ve göğüslerinin bir kısmı açıkta kalıyordu. Sahih rivayette sabittir ki bu ayet indiğinde Muhacir kadınları bundaki emre uymaya koştular; Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan indirdiğini tasdik ve ona iman ederek yünlü örtülerini yarıp onlarla başlarını örttüler. Ebû Hayyân'ın belirttiğine göre { يضرب } fiilinin { على } ile müteaddi kılınması, koyma ve salma anlamını tazammun etmesindendir; bağlama anlamını tazammun ettiği de söylenmiştir. er-Râgıb'ın sözünün zahiri ise تضمين (tazammun/anlam yükleme) olmaksızın { على } ile müteaddi olduğu yönündedir. Abbâs, Ebû Amr'dan «وَلْيَضْرِبْنَ» şeklinde lâm'ın kesresiyle okumuştur. Yedi kurrâdan birden fazlası ise «جُيُوبِهِنَّ» kelimesini cîm'in kesresiyle okumuştur; asıl olan dammedir, çünkü sahih ve mu'tel kelimelerde fa'l (فَعْل) vezni, fulûs (فُلُوس) ve büyût (بُيُوت) gibi fuûl (فُعُول) şeklinde çoğul yapılır; kesre ise yâ harfine münasebet içindir. ez-Zeccâc bunun zayıf bir lügat olduğunu iddia etmiştir.
وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ كرر النهي لاستثناء بعض مواد الرخصة عنه باعتبار الناظر بعد ما استثنى عنه بعض مواد الضرورة باعتبار المنظور إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أي أزواجهن فإنهم المقصودون بالزينة والمأمورات نساؤهم بها لهم حتى أن لهم ضربهن على تركها ولهم النظر إلى جميع بدنهن حتى المحل المعهود كما في إرشاد العقل السليم.
{ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ } «ziynetlerini açmasınlar» nehiy, bakılan şey açısından zaruret durumlarından bazıları istisna edildikten sonra, bakan kişi açısından ruhsat durumlarından bazılarını istisna etmek için tekrar edilmiştir; { إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ } «kocalarından başkasına» yani eşlerine; çünkü ziynetten maksat onlardır ve kadınlarına da onlar için süslenmeleri emredilmiştir; hatta süslenmeyi terk etmelerinden dolayı onları dövme hakları bile vardır ve İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere bilinen yer de dâhil olmak üzere kadınlarının bütün bedenine bakma hakları bulunmaktadır.
وكره النظر إلى ذلك أكثر الشافعية وحرمه بعضهم، وقيل: إنه خلاف الأولى وهو على ما قال الخفاجي:
Şâfiîlerin çoğu oraya bakmayı mekruh görmüş, bazıları ise haram saymıştır. Bunun hilâf-ı evlâ (daha uygun olana aykırı) olduğu da söylenmiştir. Hafâcî'nin dediğine göre bu durum:
مذهب الحنفية وتفصيله في الهداية وفيما ذكرنا إشارة إلى وجه تقديم بعولتهن.
Hanefîlerin mezhebidir ve ayrıntısı el-Hidâye'dedir; zikrettiğimiz hususta kocalarının öne geçirilmesinin gerekçesine de bir işaret vardır.
أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ لكثرة المخالطة الضرورية بينهم وبينهن وقلة توقع الفتنة من قبلهم ولهم أن ينظروا منهن ما يبدو عند المهنة والخدمة وهذا الحكم ليس خاصا بالآباء الأقربين بل آباء الآباء وإن علوا كذلك ومثلهم آباء الأمهات وكذا ليس خاصا بالأبناء والبنين الصلبيين بل يعمهم وأبناء الأبناء وبني البنين وإن سفلوا، والمراد بالإخوان ما يشمل الأعيان وهم الإخوة لأب واحد وأم واحدة وبني العلات وهم أولاد الرجل من نسوة شتى والأخياف وهم أولاد المرأة من آباء شتى ونظير ذلك يقال في الأخوات، واستعمل بَنِي معهم دون أبناء لأنه أوفق بالعموم وأكثر استعمالا في الجماعة ينتمون إلى شخص مع عدم اتحاد صنف قرابتهم فيما بينهم ألا ترى أنك كثيرا ما تسمع بني آدم وبني تميم وقلما تسمع أبناء آدم وأبناء تميم وفيما نحن فيه قد يجتمع للمرأة ابن أخ شقيق وابن أخ لأب وابن أخ لأم بل قد يجتمع لها أبناء أخ شقيق أو إخوة أشقاء أعيان وبنو علات وأبناء أخ أو إخوة لأب وأبناء أخ أو إخوة لأم كذلك ويتأتى مثل ذلك في ابن الأخت لكن لا يتصور هنا بنو العلات كما لا يتصور في أبناء الأخ الأخياف والاجتماع في أبنائهن وأبناء بعولتهن وإن اتفق لكنه ليس بتلك المثابة.
{ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ } «yahut babalarından, yahut kocalarının babalarından, yahut oğullarından, yahut kocalarının oğullarından, yahut erkek kardeşlerinden, yahut erkek kardeşlerinin oğullarından, yahut kız kardeşlerinin oğullarından [başkasına]» aralarındaki zorunlu birlikteliğin ve düşüp kalkmanın çokluğu ve onlar tarafından fitne ihtimalinin azlığı sebebiyledir; dolayısıyla onlar, ev işi ve hizmet esnasında kadınlardan açığa çıkan yerlere bakabilirler. Bu hüküm sadece en yakın babalara mahsus olmayıp ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babaların babaları da böyledir; annelerin babaları da onlar gibidir. Aynı şekilde sadece öz oğullara ve erkek evlatlara mahsus olmayıp onları ve ne kadar aşağı inerse insin oğulların oğullarını ve evlatların çocuklarını da kapsar. İhvan (kardeşler) ile kastedilen ise ana-baba bir kardeşler olan a'yânı, babaları bir anneleri ayrı olan allât kardeşleri ve anneleri bir babaları ayrı olan ahyâf kardeşleri içine alan ifadedir; kız kardeşler hakkında da bunun benzeri söylenir. Onlarla birlikte ebnâ (أَبْنَاء) yerine benî (بَنِي) lafzının kullanılması, umuma daha uygun olması ve aralarındaki akrabalık sınıfı bir olmadığı halde tek bir şahsa nispet edilen topluluklar için kullanımının daha yaygın olması sebebiyledir. Görmez misin ki sen pek çok defa 'Benî Âdem' ve 'Benî Temîm' sözünü işitirsin de 'Ebnâü Âdem' ve 'Ebnâü Temîm' sözünü pek az duyarsın. Bizim konumuzda da bir kadının yanında hem öz erkek kardeşinin oğlu, hem baba bir erkek kardeşinin oğlu, hem de anne bir erkek kardeşinin oğlu bir arada bulunabilir; hatta öz erkek kardeşinin veya kardeşlerinin oğulları olan a'yân, allât kardeşlerin oğulları ve baba bir erkek kardeşin yahut kardeşlerin oğulları ile anne bir erkek kardeşin yahut kardeşlerin oğulları aynı şekilde bir arada bulunabilir. Kız kardeşin oğlunda da benzeri durum söz konusudur; ancak burada allât kardeşler tasavvur olunamayacağı gibi, erkek kardeşin oğullarında da ahyâf kardeşler tasavvur olunamaz. Kendi oğullarında ve kocalarının oğullarında bir araya gelme durumu gerçekleşse bile bu derecede değildir.
وقيل اختير في الأخيرين بَنِي لأنه لو جيء بأبناء تلاقت همزتان إحداهما همزة أبناء والثانية همزة إخوان أو أخوات وهو على ما فيه لا يحسم مادة السؤال إذ للسائل أن يقول بعد: لم اختبر في الأولين أَبْناءِ دون بَنِي ويحتاج إلى نحو أن يقال اختير ذلك لأنه أوفق بآباء، وقيل اختير أَبْناءِ في الأولين لهذا، واختير بني في بَنِي أَخَواتِهِنَّ ليكون المضاف والمضاف إليه من نوع واحد، وفي بني اخوانهن للمشاكلة وفيه ما فيه، ولم يذكر سبحانه الأعمام والأخوال مع أنهم كما قال الحسن. وابن جبير كسائر المحارم في جواز إبداء الزينة لهم قيل لأنهم في معنى الإخوان من حيث كون الجد سواء كان أب الأب أو أب الأم في معنى الأب فيكون ابنه في معنى الأخ، وقيل لم يذكرهم سبحانه لما أن الأحوط أن يستترن عنهم حذرا من أن يصفوهن لأبنائهم فيؤدي ذلك إلى نظر الأبناء إليهن.
Şöyle de denilmiştir: Son iki grupta { بَنِي } lafzının seçilmesi, şayet 'ebnâ' getirilseydi iki hemzenin yan yana gelecek olmasındandır; bunlardan biri 'ebnâ'nın hemzesi, ikincisi ise 'ihvân' veya 'ehavât'ın hemzesidir. Ancak bu açıklama, taşıdığı zayıflık bir yana, soru kapısını büsbütün kapatmaz; zira soran kimse bundan sonra da: 'İlk iki grupta { بَنِي } yerine niçin { أَبْناءِ } seçildi?' diyebilir ve bunun 'âbâ' (آباء) lafzına daha uygun düşmesi sebebiyle seçildiğini söylemek gibi bir izahta bulunmaya muhtaç olur. Şöyle de denilmiştir: İlk iki grupta bu sebeple { أَبْناءِ } seçilmiş; { بَنِي أَخَواتِهِنَّ } ifadesinde ise muzaf ile muzafun ileyhin aynı türden olması için 'benî' seçilmiş, { بَنِي إِخْوانِهِنَّ } ifadesinde ise müşâkele (uyum) için getirilmiştir ki bunda da tartışılacak yönler vardır. Hasan ve İbn Cübeyr'in belirttiği gibi ziyneti göstermenin cevazı konusunda amcalar ve dayılar da diğer mahremler gibi oldukları halde Allah Sübhânehu onları zikretmemiştir. Denilmiştir ki: Baba tarafı olsun anne tarafı olsun dede baba hükmünde olduğundan, onun oğlu da kardeş hükmünde olur ve bu açıdan onlar kardeşler anlamında sayılırlar. Şöyle de denilmiştir: Onları oğullarına vasfederler de bu durum oğulların o kadınlara bakmasına yol açar endişesiyle kadınların onlardan sakınıp örtünmelerinin daha ihtiyatlı olması sebebiyle Allah Sübhânehu onları zikretmemiştir.
وأخرج ذلك ابن المنذر وابن أبي شيبة عن الشعبي وفيه من الدلالة على وجوب التستر من الأجانب ما فيه.
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Şeybe bunu eş-Şa'bî'den rivayet etmişlerdir; bu rivayette yabancı erkeklerden sakınıp örtünmenin vacip olduğuna dair ne kadar açık delalet bulunduğu ortadadır.
وضعف بأنه يجري في آباء البعولة إذ لو رأوا زينتهن لربما وصفوهن لأبنائهم وهم ليسوا محارم فيؤدي إلى نظرهم إليهن لا سيما إذا كن خليات، وقيل لم يذكروا اكتفاء بذكر الآباء فإنهم عند الناس بمنزلتهم لا سيما الأعمام وكثيرا ما يطلق الأب على العم، ومنه قوله تعالى: وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ [الأنعام: ٧٤] ثم إن المحرمية المبيحة للإبداء كما تكون من جهة النسب تكون من جهة الرضاع فيجوز أن يبدين زينتهنّ لآبائهن وأبنائهن مثلا من الرضاع أَوْ نِسائِهِنَّ المختصات بهن بالصحبة والخدمة من حرائر المؤمنات فإن الكوافر لا يتحرجن أن يصفنهن للرجال فهن في إبداء الزينة لهن كالرجال الأجانب، ولا فرق في ذلك بين الدمية وغيرها وإلى هذا ذهب أكثر السلف.
Bu gerekçe, kocaların babaları hakkında da geçerli olduğu gerekçesiyle zayıf bulunmuştur; zira onlar da o kadınların ziynetlerini görseler belki kendi oğullarına vasfederler ve onlar da mahrem olmadıkları için —özellikle o kadınlar dul kaldıklarında— onlara bakmalarına yol açar. Şöyle de denilmiştir: Babaların zikredilmesiyle yetinildiği için zikredilmemişlerdir; zira onlar insanlar nezdinde baba konumundadır, özellikle amcalar böyledir ve amcaya çok defa 'baba' ıtlak edilir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bundandır: { وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } [el-En'âm: 74] «Hani İbrahim, babası Âzer'e demişti ki...» Sonra ziyneti açmayı mubah kılan mahremlik nesep cihetinden olduğu gibi süt cihetinden de sabit olur; binaenaleyh kadınların mesela süt babalarına ve süt oğullarına da ziynetlerini açmaları caizdir. { أَوْ نِسائِهِنَّ } «yahut kendi kadınlarından [başkasına]» yani arkadaşlık ve hizmet ile kendilerine has olan hür mümin kadınlardan; çünkü kâfir kadınlar onları erkeklere tarif edip vasfetmekten çekinmezler. Dolayısıyla onlara ziynet gösterme hususunda onlar yabancı erkekler gibidirler. Bu konuda zimmî olan kadınla diğerleri arasında hiçbir fark yoktur; Selef'in çoğunluğu bu görüşe gitmiştir.
وأخرج سعيد بن منصور وابن المنذر وابن المنذر والبيهقي في سننه عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه كتب إلى أبي عبيدة رضي الله تعالى عنه أما بعد فإنه بلغني أن نساء من نساء المسلمين يدخلن الحمامات مع نساء أهل الشرك فانه من قبلك عن ذلك فإنه لا يحل لامرأة تؤمن بالله واليوم الآخر أن تنظر إلى عورتها إلا من كانت من أهل ملتها. وفي روضة النووي في نظر الذمية إلى المسلمة وجهان أصحهما عند الغزالي أنها كالمسلمة وأصحهما عند البغوي المنع، وفي المنهاج له الأصح تحريم نظر ذمية إلى مسلمة، ومقتضاه أنها معها كالأجنبي واعتمده جمع من الشافعية، وقال ابن حجر: الأصح تحريم نظرها إلى ما لا يبدو في المهنة من مسلمة غير سيدتها ومحرمها ودخول الذميات على أمهات المؤمنين الوارد في الأحاديث الصحيحة دليل لحل نظرها منها ما يبدو في المهنة. وقال الإمام الرازي: المذهب أنها كالمسلمة، والمراد بنسائهن جميع النساء. وقول السلف محمول على الاستحباب وهذا القول أرفق بالناس اليوم فإنه لا يكاد يمكن احتجاب المسلمات عن الذميات.
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde el-Beyhakî, Ömer radıyallâhu Teâlâ anh'tan rivayet etmişlerdir ki o, Ebû Ubeyde radıyallâhu Teâlâ anh'a şöyle yazmıştır: «Emmâ ba'd: Müslüman kadınlardan bazılarının şirk ehlinin kadınlarıyla birlikte hamamlara girdiğini öğrendim. Yanındaki kadınları bundan nehyet! Zira Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kadının avretine, kendi milletinden (dininden) olan kadından başkasının bakması helal değildir.» Nevevî'nin er-Ravda'sında, zimmî kadının Müslüman kadına bakması hakkında iki vecih zikredilmiştir; Gazzâlî'ye göre bunların en sahihi onun Müslüman kadın gibi olduğu, Begavî'ye göre ise en sahihi menedildiğidir. Nevevî'nin el-Minhâc'ında en sahih olanın, zimmî kadının Müslüman kadına bakmasının haramlığı olduğu belirtilmiştir; bunun gereği de o kadının Müslüman kadın yanında yabancı erkek gibi olmasıdır ve Şâfiîlerden bir cemaat de buna itimat etmiştir. İbn Hacer şöyle demiştir: En sahih olanı, hanımefendisi ve mahremi olmayan bir Müslüman kadının ev işi esnasında açıkta kalmayan yerlerine zimmî kadının bakmasının haram oluşudur; zimmî kadınların Müminlerin Anneleri'nin huzuruna girdiklerine dair sahih hadislerde gelen rivayetler ise, Müslüman kadının ev işi esnasında açıkta kalan yerlerine zimmî kadının bakmasının helalliğine delildir. İmam er-Râzî ise şöyle demiştir: Mezhep [olan görüş], onun Müslüman kadın gibi olduğudur ve 'kendi kadınları' ifadesinden maksat bütün kadınlardır. Selef'in sözü ise müstehaplığa hamledilir. Bu görüş günümüzde insanlar için en kolay olanıdır; zira günümüzde Müslüman kadınların zimmî kadınlardan sakınıp örtünmeleri neredeyse mümkün değildir.
أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أي من الإماء ولو كوافر وأما العبيد فهم كالأجانب، وهذا مذهب أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه، وأحد قولين في مذهب الشافعي عليه الرحمة وصححه كثير من الشافعية والقول الآخر أنهم كالمحارم، وصحح أيضا، ففي المنهاج وشرحه لابن حجر والأصح أن نظر العبد العدل ولا يكفي العفة عن الزنا فقط غير المشترك والمبعض وغير المكاتب كما في الروضة عن القاضي وأقره وإن أطالوا في رده إلى سيدته المتصفة بالعدالة كالنظر إلى محرم فينظر منها ما عدا بين السرة والركبة وتنظر منه ذلك ويلحق بالمحرم أيضا في الخلوة والسفر اهـ بتلخيص، وإلى كون العبد كالأمة ذهب ابن المسيب ثم رجع عنه وقال: لا يغرنكم آية النور فإنها في الإناث دون الذكور، وعلل بأنهم فحول ليسوا أزواجا ولا محارم والشهوة متحققة فيهم لجواز النكاح في الجملة كما في الهداية.
{ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } «yahut sahip oldukları cariyelerinden [başkasına]» yani kâfir bile olsalar cariyelerinden; kölelere gelince onlar yabancı erkekler gibidir. Bu, Ebû Hanîfe radıyallâhu Teâlâ anh'ın mezhebi olup Şâfiî'nin —ona rahmet olsun— mezhebindeki iki kavilden biridir ve Şâfiîlerin birçoğu bunu sahihlemiştir. Diğer kavil ise onların mahremler gibi olduğudur ve bu da sahihlenmiştir. Nitekim el-Minhâc ve İbn Hacer'in ona yaptığı şerhte şöyle denmektedir: En sahih olanı; ortaklaşa olmayan, müb'az (kısmen azatlı) olmayan ve mükâteb olmayan —Kâdî'den er-Ravda'da nakledilip reddedilmesinde uzun uzadıya durulsa da onun takrir ettiği üzere— adalet sahibi kölenin —sadece zinadan sakınması yetmez— adalet vasfını taşıyan hanımefendisine bakması, mahreme bakmak gibidir; böylece göbek ile diz kapağı arası hariç kadının yerlerine bakar, kadın da onun aynı yerlerine bakar ve tenhada kalma ile yolculukta da mahreme mülhak kılınır, özetle bitti. Kölenin câriye gibi olduğu görüşüne İbnü'l-Müseyyeb de gitmiş, sonra bundan dönerek şöyle demiştir: Nûr Suresi'ndeki ayet sizi aldatmasın, zira o erkekler hakkında değil kadınlar (cariyeler) hakkındadır. Bunun gerekçesi de el-Hidâye'de belirtildiği üzere onların ne koca ne de mahrem olan erkekler olmaları ve genel anlamda nikâh caiz olduğu için kendilerinde şehvetin kesin olarak bulunmasıdır.
وروي عن ابن مسعود والحسن وابن سيرين أنهم قالوا: لا ينظر العبد إلى شعر مولاته، وأخرج عبد الرزاق وابن المنذر عن طاوس أنه سئل هل يرى غلام المرأة رأسها وقدمها؟ قال: ما أحب ذلك إلا أن يكون غلاما يسيرا فأما رجل ذو لحية فلا، ومذهب عائشة وأم سلمة رضي الله تعالى عنهما، وروي عن بعض أئمة أهل البيت رضي الله تعالى عنهم أنه يجوز للعبد أن ينظر من سيدته ما ينظر أولئك المستثنون: وروي عن عائشة أنها كانت تمتشط وعبدها ينظر إليها وأنها قالت لذكوان: إذا وضعتني في القبر وخرجت فأنت حر، وعن مجاهد كانت أمهات المؤمنين لا يحتجبن عن مكاتبهن ما بقي عليه درهم.
İbn Mes'ûd, Hasan ve İbn Sîrîn'den şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: Köle, hanımefendisinin saçına bakamaz. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir Tâvûs'tan rivayet etmişlerdir ki ona kadının kölesinin onun başına ve ayağına bakıp bakamayacağı sorulmuş; o da: 'Küçük bir köle olmadıkça bundan hoşlanmam, sakallı bir adama gelince asla bakamaz' demiştir. Âişe ve Ümmü Seleme radıyallâhu Teâlâ anhümâ'nın mezhebi de budur. Ehl-i Beyt imamlarının bazısından radıyallâhu Teâlâ anhüm rivayet edildiğine göre kölenin hanımefendisinden, o istisna edilen kimselerin baktığı yerlere bakması caizdir. Âişe'den rivayet edildiğine göre o saçını tararken kölesi ona bakardı ve o Zekvân'a şöyle demişti: 'Beni kabre koyup dışarı çıktığında sen hürsün.' Mücâhid'den rivayet edildiğine göre ise Müminlerin Anneleri, üzerinde bir dirhem dahi borç kaldığı müddetçe mükâteblerinden örtünmezlerdi.
وأخرج أحمد في مسنده وأبو داود وابن مردويه والبيهقي عن أنس رضي الله تعالى عنه أن النبي ﷺ أتى فاطمة رضي الله تعالى عنها بعبد قد وهبه لها وعلى فاطمة رضي الله تعالى عنها ثوب إذا قنعت به رأسها لم يبلغ رجليها وإذا غطت به رجليها لم يبلغ رأسها فلما رأى النبي ﷺ ما تلقى قال: إنه ليس عليك بأس إنما هو أبوك وغلامك.
Ahmed Müsned'inde, Ebû Dâvûd, İbn Merdûye ve el-Beyhakî Enes radıyallâhu Teâlâ anh'tan rivayet etmişlerdir ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Fâtıma radıyallâhu Teâlâ anhâ'ya kendisine hibe ettiği bir köleyi getirdi. Fâtıma radıyallâhu Teâlâ anhâ'nın üzerinde öyle bir elbise vardı ki başını örttüğünde ayaklarına yetişmiyor, ayaklarını örttüğünde ise başına yetişmiyordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun çektiği sıkıntıyı görünce şöyle buyurdu: «Sana bir vebal yoktur; zira o ancak senin baban ve kölendir».
والذي يقتضيه ظاهر الآية عدم الفرق بين الذكر والأنثى لعموم «ما» ولأنه لو كان المراد الإناث خاصة لقيل أو إمائهن فإنه أخصر ونص في المقصود، وإذا ضم الخبر المذكور إلى ذلك قوي القول بعدم الفرق والتفصي عن ذلك صعب، وأحسن ما قيل في الجواب عن الخبر أن الغلام فيه كان صبيا إذ الغلام يختص حقيقة به فتأمل، وخرج بإضافة الملك إليهن عبد الزوج فهو والأجنبي سواء قيل: وجعله بعضهم كالمحرم لقراءة «أو ما ملكت أيمانكم» أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أي الذين يتبعون ليصيبوا من فضل الطعام غير أصحاب الحاجة إلى النساء وهم الشيوخ الطاعنون في السن الذين فنيت شهواتهم والممسوحون الذين قطعت ذكورهم وخصاهم، وفي المجبوب وهو الذي قطع ذكره والخصي وهو من قطع خصاه خلاف واختير أنهما في حرمة النظر كغيرهما من الأجانب وكان معاوية يرى جواز نظر الخصي ولا يعتد برأيه وهو على ما قيل أول من اتخذ الخصيان، وعن ميسون الكلبية أن معاوية دخل عليها ومعه خصي فتقنعت منه فقال: هو خصي فقالت: يا معاوية أترى أن المثلة به تحلل ما حرم الله تعالى، وليس له أن يستدل بما روي أن المقوقس أهدى للنبي ﷺ خصيا فقبله إذ لا دلالة فيه على جواز إدخاله على النساء.
Ayetin zahirinin gerektirdiği husus, { ما } lafzının umum ifade etmesi sebebiyle ve şayet sadece kadınlar kastedilseydi daha muhtasar ve maksada açık bir nas olan 'yahut cariyelerinden' denileceği için erkek ile dişi arasında fark olmamasıdır. Zikredilen haber de buna eklendiğinde fark olmadığı görüşü kuvvet kazanır ve bundan sıyrılmak zordur. Habere verilen cevaplar içinde en güzeli, oradaki kölenin bıyığı bitmemiş küçük bir çocuk (gulâm) olduğudur; zira gulâm lafzı hakikat itibarıyla ona mahsustur, iyi düşün! Mülkiyetin kadınlara izafe edilmesiyle kocanın kölesi bu hükümden çıkmıştır; dolayısıyla o yabancı erkekle birdir. Bazılarının «أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ» kıraatine dayanarak onu da mahrem gibi saydığı söylenmiştir. { أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ } «yahut erkeklerden, kadına ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden [başkasına]» yani kadınlara karşı cinsel arzusu bulunmayan, yemek artıklarından nasiplenmek için tâbi olup gelen kimselerdir ki bunlar şehvetleri sönmüş yaşlı ihtiyarlar ile zekerleri ve yumurtalıkları kesilmiş memsûh kimselerdir. Zekeri kesilmiş olan mecbûb ile yumurtalıkları kesilmiş olan hasî hakkında ihtilaf edilmiş ve bakmanın haramlığı konusunda diğer yabancılar gibi oldukları tercih edilmiştir. Muâviye ise hadımın bakmasının caiz olduğu görüşündeydi; ancak onun bu görüşüne itibar edilmez, zira söylendiğine göre hadımları ilk istihdam eden odur. Meysûn el-Kelbiyye'den rivayet edildiğine göre Muâviye yanında bir hadımla onun yanına girdiğinde Meysûn ondan örtündü. Bunun üzerine Muâviye: 'O hadımdır' deyince o: 'Ey Muâviye, ona yapılan müsle (uzuv kesme ameliyesi) Allah Teâlâ'nın haram kıldığını helal mi kılar sanıyorsun?' demiştir. Mukavkıs'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hadım hediye edip onun da bunu kabul ettiğine dair rivayetle delil getirme hakkı yoktur; zira bunda onun kadınların yanına sokulmasının cevazına dair hiçbir delalet bulunmamaktadır.
وأخرج ابن جرير وجماعة عن مجاهد أن غير أولي الإربة الأبله الذي لا يعرف أمر النساء وروي ذلك عن أبي عبد الله رضي الله تعالى عنه
İbn Cerîr ve bir cemaat Mücâhid'den 'kadına ihtiyacı kalmamış' kimsenin, kadınlar meselesini bilmeyen ahmak/bön kimse olduğunu rivayet etmişlerdir; bu rivayet Ebû Abdillâh radıyallâhu Teâlâ anh'tan da nakledilmiştir.
وعن ابن جبير أنه المعتوه ومثله المجنون كما قال ابن عطية.
İbn Cübeyr'den ise onun ma'tûh (akıl zayıflığı olan) olduğu, İbn Atiyye'nin dediği gibi mecnunun da onun gibi olduğu rivayet edilmiştir.
وأخرج ابن المنذر وغيره عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه المخنث الذي لا يقوم زبه لكن
İbnü'l-Münzir ve diğerleri İbn Abbâs radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan onun zekeri sertleşmeyen muhannes (efemine) olduğunu rivayet etmişlerdir; fakat
أخرج مسلم وأبو داود والنسائي وغيرهم عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: كان رجل يدخل على أزواج النبي ﷺ مخنث فكانوا يعدونه من غير أولي الإربة فدخل النبي ﵊ يوما وهو عند بعض نسائه وهو ينعت امرأة قال: إذا أقبلت أقبلت بأربع وإذا أدبرت أدبرت بثمان فقال النبي ﷺ: ألا ترى هذا يعرف ما هاهنا لا يدخل عليكن فحجبوه
Müslim, Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve diğerleri Âişe radıyallâhu Teâlâ anhâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının yanına giren muhannes bir adam vardı ve onu kadına ihtiyacı olmayanlardan sayarlardı. Bir gün Peygamber aleyhisselâm hanımlarından birinin yanındayken içeri girdi; o sırada o adam bir kadını vasfederek: 'Ön taraftan geldiğinde dört [kat karın kıvrımıyla] gelir, arkasını dönüp gittiğinde sekiz [katla] gider' diyordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Görüyor musunuz, bu adam burada olan biteni pekâlâ biliyor! Artık sizin yanınıza girmesin» buyurdu ve ondan örtündüler
،
,
وجاء أنه ﵊ أخرجه فكان بالبيداء يدخل كل جمعة يستطعم
rivayette geldiğine göre aleyhisselâm onu sürgün etti; o da Beydâ'da kalır, her cuma yiyecek istemek için [şehre] girerdi
، ولعل الأولى حمل غير أولي الإربة على الذين لا حاجة لهم بالنساء ولا يعرفون شيئا من أمورهن بحيث لا تحدثهم أنفسهم بفاحشة ولا يصفونهن للأجانب ولا أرى الاكتفاء في غير أولي الاربة بعدم الحاجة إلى النساء إذ لا تنتفي به مفسدة الإبداء بالكلية كما لا يخفى.
. Evla olanı, kadına ihtiyacı olmayan kimseleri, kadınlara hiçbir arzusu bulunmayan ve onların durumlarından hiçbir şey bilmeyen; nefisleri kendilerine fuhşiyatı fısıldamayan ve onları yabancılara vasfetmeyen kimselere hamletmektir. Kadına ihtiyacı kalmamış kimsede sadece kadınlara ihtiyacın bulunmamasını yeterli görmüyorum; zira gizli olmadığı üzere, bununla açığa vurmanın fesadı tamamen ortadan kalkmış olmaz.
ولعل في الخبر نوع إيماء إلى هذا وفي المنهاج وشرحه لابن حجر عليه الرحمة، والأصح أن نظر الممسوح ذكره كله وأنثياه بشرط أن لا يبقى فيه ميل للنساء أصلا وإسلامه في المسلمة ولو أجنبيا لأجنبية متصفة بالعدالة كالنظر إلى محرم فينظر منها ما عدا ما بين السرة والركبة وتنظر منه ذلك ويلحق بالمحرم أيضا في الخلوة والسفر ويعلم منه أن التمثيل بالممسوح فيما سبق ليس على إطلاقه، وأما الشيخ الهم والمخنث فهما عند الشافعية في النظر إلى الأجنبيات ليسا كالممسوح، وصححوا أيضا أن المجنون يجب الاحتجاب منه فلا تغفل، وجر غَيْرِ قيل على البدلية لا الوصفية لاحتياجها إلى تكلف جعل التابعين لعدم تعينهم كالنكرة كما قال الزجاج أو جعل غَيْرِ متعرفا بالإضافة هنا مثلها في الفاتحة وفيه نظر وقرأ ابن عامر وأبو بكر غَيْرِ بالنصب على الحال والاستثناء.
Haberde buna bir tür ima da bulunmaktadır. el-Minhâc ve ona İbn Hacer'in —Allah Teâlâ'nın rahmeti üzerine olsun— yaptığı şerhte şöyle denmektedir: En sahih olanı; kadına karşı onda hiçbir meyil kalmaması ve Müslüman kadın söz konusu olduğunda kendisinin de Müslüman olması şartıyla, zekerinin tamamı ve yumurtalıkları kesilmiş olan memsûhun —yabancı bir erkek bile olsa— adalet vasfını taşıyan yabancı bir kadına bakması, mahreme bakmak gibidir; böylece göbek ile diz kapağı arası hariç kadının yerlerine bakar, kadın da onun aynı yerlerine bakar ve tenhada kalma ile yolculukta da mahreme mülhak kılınır. Bundan anlaşılmaktadır ki daha önce memsûh ile verilen misal mutlak değildir. Çok yaşlı pîr-i fânî ve muhannese gelince, Şâfiîler nezdinde yabancı kadınlara bakma konusunda onlar memsûh gibi değildirler. Yine mecnundan da sakınıp örtünmenin vacip olduğunu sahihlemişlerdir, bunu gözden kaçırma! { غَيْرِ } lafzının cer ile okunmasının sıfat değil bedel olduğu söylenmiştir; zira ez-Zeccâc'ın dediği gibi belirlenmemiş olmalarından ötürü et-tâbiîn (التَّابِعِينَ) kelimesini nekire kılma külfetine yahut Fâtiha'da olduğu gibi buradaki { غَيْرِ } kelimesini izafetle marife kılma külfetine ihtiyaç duyar ki bu tartışmalıdır. İbn Âmir ve Ebû Bekr ise { غَيْرَ } lafzını hal ve istisna üzere nasb ile okumuşlardır.
أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ أي الأطفال الذين لم يعرفوا ما العورة ولم يميزوا بينها وبين غيرها على أن لَمْ يَظْهَرُوا إلخ من قولهم ظهر على الشيء إذا اطلع عليه فجعل كناية عن ذلك أو الذين لم يبلغوا حد الشهوة والقدرة على الجماع على أنه من ظهر على فلان إذا قوي عليه ومنه قوله تعالى: فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ [الصف: ١٤] ويشمل الطفل الموصوف بالصفة المذكورة بهذا المعنى المراهق الذي لم يظهر منه تشوق للنساء، وقد ذكر بعض أئمة الشافعية أنه كالبالغ فيلزم الاحتجاب منه على الأصح كالمراهق الذي ظهر منه ذلك،
{ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ } «yahut henüz kadınların gizli yerlerine muttali olmayan çocuklardan [başkasına]» yani avretin ne olduğunu bilmeyen ve onunla başkası arasını ayırt edemeyen çocuklardan. Bu anlam, { لَمْ يَظْهَرُوا } vb. ifadesinin, bir şeye vakıf ve muttali olunduğunda söylenen 'ظهر على الشيء' sözünden gelip bundan kinaye kılınmasına göredir. Yahut bir kimseye güç yetirildiğinde söylenen 'ظهر على فلان' sözünden gelmesine göre henüz şehvet çağına ve cima kudretine ulaşmamış olan çocuklardır; Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْبَحُوا ظاهِرِينَ } [es-Saf: 14] «böylece üstün geldiler» kavli de bundandır. Bu anlamıyla zikredilen sıfatla nitelenen çocuk, kadınlara karşı bir meyli ve arzusu belirmemiş olan mürâhik (büluğ yakını) çocuğu da kapsar. Bazı Şâfiî imamları, tıpkı bu meyli beliren mürâhik gibi onun da büluğa ermiş hükmünde olduğunu ve en sahih görüşe göre ondan sakınıp örtünmenin vacip olduğunu zikretmişlerdir;
ويشمل أيضا من دون المراهق لكنه بحيث يحكي ما يراه على وجهه. وذكروا في غير المراهق أنه إن كان بهذه الحيثية فكالمحرم وإلا فكالعدم فيباح بحضوره ما يباح في الخلوة فلا تغفل.
yine bu ifade, mürâhik yaşından küçük olmakla birlikte gördüğü şeyi olduğu gibi anlatabilecek durumda olan çocuğu da kapsar. Mürâhik olmayan çocuk hakkında şöyle demişlerdir: Şayet bu vasıfta ise mahrem gibidir; değilse yok hükmündedir ve onun huzurunda tenhada mubah olan şeyler mubah olur, bunu gözden kaçırma!
والظاهر أن الطِّفْلِ عطف على قوله تعالى: لِبُعُولَتِهِنَّ أو على ما بعده من نظائره لا على الرِّجالِ وكلام أبي حيان ظاهر في أنه عطف عليه وليس بشيء، ثم هو مفرد محلى بأل الجنسية فيعم ولهذا كما قال في البحر: وصف بالجمع فكأنه قيل: أو الأطفال كما هو المروي عن مصحف حفصة، ومثل ذلك قولهم: أهلك الناس الدينار الصفر والدرهم البيض، وقيل هو مفرد وضع موضع الجمع، ونحوه قوله تعالى: ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [غافر:
Zahir olan, { الطِّفْلِ } kelimesinin Allah Teâlâ'nın: { لِبُعُولَتِهِنَّ } kavline veya ondan sonraki benzerlerine matuf olduğudur; { الرِّجالِ } kelimesine matuf değildir; Ebû Hayyân'ın sözünün zahiri ona matuf olduğu yönündedir ki bu bir şey değildir. Sonra bu lafız cins elif-lâm'ı ile marife kılınmış bir müfrettir, dolayısıyla umum ifade eder; bu sebeple el-Bahr'da denildiği gibi çoğul ile sıfatlanmıştır, adeta Hafsa'nın mushafından rivayet edildiği gibi 'yahut çocuklar' denilmiş gibidir. Onların 'Dinarlar ve dirhemler insanları helak etti' sözü de böyledir. Müfredin çoğul makamına kaim kılındığı da söylenmiştir; Allah Teâlâ'nın şu kavli de onun benzeridir: { ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } [Gâfir:
٦٧] .
67] «sonra sizi bir çocuk olarak çıkarır».
وتعقب بأن وضع المفرد موضع الجمع لا ينقاس عند سيبويه وما هنا عنده من باب المفرد المعرف بلام الجنس وهو يعم بدليل صحة الاستثناء منه، والآية المذكور يحتمل أن تكون عنده على معنى ثم يخرج كل واحد منكم طفلا كما قيل في قوله تعالى: وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً [يوسف: ٣١] أنه على معنى واعتدت لكل واحدة منهن متكأ فلا يتعين كون «طفلا» فيها مما لا ينقاس عنده، وقال الراغب: إن «طفلا» يقع على الجمع كما يقع على المفرد ونص على ذلك الجوهري، وكذا قال بعض النحاة: إنه في الأصل مصدر فيقع على القليل والكثير والأمر على هذا ظاهر جدا، والعورات جمع عورة وهي في الأصل ما يحترز من الاطلاع عليه وغلبت في سوأة الرجل والمرأة ولغة أكثر العرب تسكين الواو في الجمع وهي قراءة الجمهور.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Sîbeveyh'e göre tekilin çoğul yerine konulması kıyasa dayalı bir kural değildir; buradaki ifade ona göre cins lâm'ı ile marife kılınmış tekil kabilindendir ve kendisinden istisnanın sahih olması deliliyle umum ifade eder. Zikredilen ayetin de ona göre 'sonra her birinizi bir çocuk olarak çıkarır' anlamında olması muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً } [Yûsuf: 31] «onlar için yaslanacak yer hazırladı» kavlinde 'onların her biri için yaslanacak bir yer hazırladı' anlamında olduğu söylendiği gibi. Dolayısıyla oradaki «طِفْلًا» lafzının ona göre kıyasa dayanmayan şeylerden olması gerekmez. er-Râgıb ise 'tıfl' (طفل) lafzının tekile delalet ettiği gibi çoğula da delalet ettiğini söylemiş ve el-Cevherî de bunu açıkça belirtmiştir. Bazı nahivciler de şöyle demiştir: Kelime aslen masdardır, bu yüzden hem az hem de çok için kullanılır ve bu duruma göre mesele son derece açıktır. Avrât (عَوْرات), avretin (عورة) çoğuludur; o da aslen muttali olunmasından çekinilip sakınılan şeydir ve erkeğin ile kadının edep yeri (sev'e) hakkında galip gelmiştir. Arapların çoğunun lügati çoğulda vâv harfini sakin kılmaktır ki cumhurun kıraati de böyledir.
وروي عن ابن عامر أنه قرأ «عورات» بفتح الواو، والمشهور أن تحريك الواو وكذا الياء في مثل هذا الجمع لغة هذيل بن مدركة. ونقل ابن خالويه في كتاب شواذ القراءات أن ابن أبي إسحاق والأعمش قرأ «عورات» بالفتح ثم قال:
İbn Âmir'den «عَوَرَات» şeklinde vâv harfini fetha ile okuduğu rivayet edilmiştir. Meşhur olan ise bu tür çoğullarda vâv ve yâ harflerinin harekelenmesinin Hüzeyl b. Müdrike kabilesinin lügati olduğudur. İbn Hâleveyh Şevâzzü'l-Kırâât kitabında İbn Ebî İshak ve el-A'meş'in fetha ile «عَوَرَات» şeklinde okuduklarını nakletmiş, ardından şöyle demiştir:
وسمعنا ابن مجاهد يقول: هو لحن، وإنما جعله لحنا وخطأ من قبل الرواية وإلا فله مذهب في العربية فإن بني تميم يقولون: روضات وجوزات وعورات بالفتح فيها وسائر العرب بالإسكان، وقال الفراء: العرب على تخفيف ذلك إلا هذيلا فتثقل ما كان من هذا النوع من ذوات الياء والواو وأنشدني بعضهم:
İbn Mücâhid'in şöyle dediğini işittik: 'Bu bir lahndir (hatadır).' O, bunu ancak rivayet cihetinden lahn ve hata saymıştır; yoksa Arapçada bir dayanağı vardır, zira Benî Temîm ravzat (روضات), cevzet (جوزات) ve avret (عورات) kelimelerini buralarda fetha ile söylerler, diğer Araplar ise sükûn ile söylerler. el-Ferrâ şöyle demiştir: Araplar bunda tahfif (sükûn) üzeredir; Hüzeyl hariç, zira onlar yâ ve vâv harflerini barındıran bu tür kelimeleri şeddeli/ağırlaştırarak okurlar. Onlardan bazıları bana şu beyti okudu:
أبو بيضات رائح متأدب ... رفيق بمسح المنكبين سبوح
Geniş ve verimli arazilerin sahibi, akşam üzeri edepli bir tavırla yürür... İki omuzunu sıvazlamada nazik, enginlere dalan cömert bir kimse.
وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ أي ما يسترنه عن الرؤية مِنْ زِينَتِهِنَّ أي لا يضربن بأرجلهن الأرض ليتقعقع خلاخلهن فيعلم أن هن ذوات خلاخل فإن ذلك مما يورث الرجال ميلا إليهن ويوهم أن لهن ميلا إليهم. أخرج ابن جرير عن حضرمي أن امرأة اتخذت خلخالا من فضة واتخذت جزعا فمرت على قوم فضربت برجلها فوقع الخلخال على الجزع فصوت فأنزل الله تعالى وَلا يَضْرِبْنَ إلخ، والنساء اليوم على جعل الخرز ونحوها في جوف الخلخال فإذا مشين به ولو هونا صوت، ولهن من أنواع الحلي غير الخلخال ما يصوت عند المشي أيضا لا سيما إذا كان مع ضرب الرجل وشدة الوطء، ومن الناس من يحرك شهوته وسوسة الحلي أكثر من رؤيته. وفي النهي عن إبداء صوت الحلي بعد النهي عن إبداء عينه من النهي عن إبداء مواضعه ما لا يخفى. وربما يستدل بهذا النهي على النهي عن استماع صوتهن.
{ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ } «Gizledikleri bilinsin diye ayaklarını vurmasınlar» yani görmekten gizledikleri, { مِنْ زِينَتِهِنَّ } «ziynetlerinden»; yani halhalları şıngırdasın da halhal sahibi oldukları bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar; zira bu durum erkeklerin onlara meylini doğuran ve onların da erkeklere meyilli olduğunu düşündüren şeylerdendir. İbn Cerîr Hadramî'den rivayet etmiştir ki bir kadın gümüşten bir halhal ve boncuklar edindi; sonra bir topluluğun yanından geçerken ayağını vurdu, halhal boncuğa çarpıp ses çıkardı; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلا يَضْرِبْنَ } vb. ayetini indirdi. Günümüz kadınları ise halhalın içine boncuk ve benzeri şeyler koymaktadırlar; böylece yavaşça bile yürüseler ses çıkarmaktadır. Kadınların halhal dışında da yürürken, özellikle ayak vurma ve sert basma ile birlikte ses çıkaran süs eşyaları vardır. İnsanlardan kimi vardır ki ziynetin şıngırtısı onun şehvetini bizzat görülmesinden daha çok tahrik eder. Bizzat ziynetin açığa vurulmasının nehyedilmesinden sonra ziynetin sesinin açığa vurulmasının nehyedilmesinde, ziynet yerlerinin açılmasının da yasaklandığına dair gizli olmayan bir delalet vardır. Bazen bu nehiyle onların seslerini dinlemenin yasaklığına da istidlal edilir.
والمذكور في معتبرات كتب الشافعية وإليه أميل أن صوتهن ليس بعورة فلا يحرم سماعه إلا إن خشي منه فتنة، وكذا إن التذ به كما بحثه الزركشي. وأما عند الحنفية فقال الإمام ابن الهمام: صرح في النوازل أن نغمة المرأة عورة ولذا
Şâfiîlerin muteber kitaplarında zikredilen ve benim de meylettiğim görüş şudur: Kadınların sesi avret değildir; dolayısıyla fitneden korkulmadıkça onun dinlenmesi haram olmaz; aynı şekilde Zerkeşî'nin de belirttiği gibi lezzet alınmadıkça da haram değildir. Hanefîlere gelince, İmam İbnü'l-Hümâm şöyle demiştir: en-Nevâzil'de kadının nağmesinin avret olduğu açıkça belirtilmiştir; bu yüzdendir ki
قال النبي ﷺ: «والتكبير للرجال والتصفيق للنساء»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Tekbir erkekler için, el çırpmak ise kadınlar içindir» buyurmuştur;
فلا يحسن أن يسمعها الرجل اهـ.
dolayısıyla erkeğin bunu işitmesi uygun değildir, [ifade] bitti.
ثم اعلم أن عندي مما يلحق بالزينة المنهي عن إبدائها ما يلبسه أكثر مترفات النساء في زماننا فوق ثيابهن
Sonra bil ki benim nazarımda, açığa vurulması nehyedilen ziynete mülhak olan şeylerden biri de zamanımızdaki refah içindeki kadınların çoğunun elbiselerinin üzerine giydikleri
ويتسترن به إذا خرجن من بيوتهن وهو غطاء منسوج من حرير ذي عدة ألوان وفيه من النقوش الذهبية أو الفضية ما يبهر العيون، وأرى أن تمكين أزواجهن ونحوهم لهن من الخروج بذلك ومشيهن به بين الأجانب من قلة الغيرة وقد عمت البلوى بذلك، ومثله ما عمت به البلوى أيضا من عدم احتجاب أكثر النساء من إخوان بعولتهن وعدم مبالاة بعولتهن بذلك وكثيرا ما يأمرونهن به.
ve evlerinden çıktıklarında onunla örtündükleri şeydir; bu da rengârenk ipekten dokunmuş, içinde gözleri kamaştıran altın veya gümüş işlemeler bulunan bir örtüdür. Kocalarının ve benzerlerinin onların bununla dışarı çıkmalarına ve yabancılar arasında bununla yürümelerine imkân tanımasını kıskançlık (gayret) azlığından görüyorum ve bu durum genel bir musibet halini almıştır. Aynı şekilde kadınların çoğunun kocalarının erkek kardeşlerinden örtünmemeleri ve kocalarının bunu umursamamaları, hatta çok defa bunu kadınlara bizzat emretmeleri de genel bir musibet halini almıştır.
وقد تحتجب المرأة منهم بعد الدخول أياما إلى أن يعطوها شيئا من الحلي ونحوه فتبدو لهم ولا تحتجب منهم بعد وكل ذلك ما لم يأذن به الله تعالى ورسوله ﷺ وأمثال ذلك كثير ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً تلوين للخطاب وصرف له عن رسول الله ﷺ إلى الكل بطريق التغليب لإبراز كمال العناية بما في حيزه من أمر التوبة وأنها من معظمات المهمات الحقيقية بأن يكون ﷾ الآمر بها لما أنه لا يكاد يخلو أحد من المكلفين عن نوع تفريط في إقامة مواجب التكاليف كما ينبغي لا سيما في الكف عن الشهوات.
Bazen kadın gerdekten sonra onlara takı ve benzeri bir şey verinceye kadar birkaç gün onlardan örtünür; [hediyeyi alınca] onlara görünür ve artık onlardan sakınmaz. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in izin vermediği şeylerdir; bunun benzerleri pek çoktur. Güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek azametli olan Allah'a aittir. { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً } «Hepiniz Allah'a tövbe edin» hitabın yönünü değiştirmek (telvin) ve tövbe emrini ve onun hakiki anlamda en büyük mühim işlerden olduğunu bizzat Cenâb-ı Hakk'ın emretmesiyle son derece önemsediğini ortaya koymak için galebe yoluyla hitabı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çıkarıp herkese yöneltmektir. Zira mükelleflerden hiçbiri, özellikle şehvetlerden el çekme hususunda tekâlifin gereklerini layıkıyla yerine getirmede bir tür kusurdan neredeyse uzak kalamaz.
وقد أخرج أحمد والبخاري في الأدب المفرد ومسلم وابن مردويه والبيهقي في شعب الإيمان عن الأغر رضي الله تعالى عنه قال: «سمعت رسول الله ﷺ يقول: يا أيها الناس توبوا إلى الله فإني أتوب إليه كل يوم مائة مرة»
Nitekim Ahmed, el-Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, Müslim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî el-Eğarr radıyallâhu Teâlâ anh'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: 'Ey insanlar! Allah'a tövbe edin; zira ben O'na her gün yüz defa tövbe ediyorum'»
والمراد بالتوبة على هذا التوبة عما في الحال، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن المراد التوبة عما كانوا يفعلونه قبل من إرسال النظر وغير ذلك وهو وإن جب بالإسلام لكنه يلزم الندم عليه والعزم على الكف عنه كلما يتذكر، وقد قالوا: إن هذا يلزم كل تائب عن خطيئة إذا تذكرها، ومنه يعلم أن ما يفعله كثير ممن يزعمون التوبة من نقل ما فعلوه من الذنوب على وجه التبجح والاستلذاذ دليل عن عدم صدق توبتهم.
Buna göre tövbeden maksat, o andaki durumdan tövbe etmektir. İbn Abbâs radıyallâhu Teâlâ anhümâ'dan gelen rivayete göre ise maksat, daha önce yaptıkları bakışları salıvermek ve diğer şeylerden tövbe etmektir. Bu, İslam'a girmekle silinmiş olsa bile her hatırlandığında ona pişmanlık duymak ve ondan el çekmeye azmetmek lazımdır. Nitekim şöyle demişlerdir: Bir günahtan tövbe eden herkes onu hatırladığında bu durum onun için gereklidir. Bundan anlaşılmaktadır ki tövbe ettiğini iddia eden birçok kimsenin, işledikleri günahları övünerek ve lezzet alarak anlatmaları tövbelerinin samimi olmadığının delilidir.
وفي تكرير الخطاب بقوله تعالى: أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ تأكيد للإيجاب وإيذان بأن وصف الإيمان موجب للامتثال حتما، وفي دليل على أن المعاصي لا تخرج عن الإيمان. وقرأ ابن عامر «أيه المؤمنون» بضم الهاء، ووجهه أنها كانت مفتوحة لوقوعها قبل الألف فلما سقطت الألف لالتقاء الساكنين أتبعت حركتها حركة ما قبلها، وضم ها التي للتنبيه بعد أي لغة لبني مالك رهط شقيق بن مسلمة ووقف بعضهم بسكون الهاء لأنها كتبت في المصحف بلا ألف بعدها.
Allah Teâlâ'nın: { أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } «ey müminler!» kavliyle hitabı tekrarlamasında vacip kılmayı tekit ve iman vasfının emre uymayı kesinlikle gerektirdiğine dikkat çekme vardır; bunda günahların imandan çıkarmayacağına da bir delil bulunmaktadır. İbn Âmir «أَيُّهُ الْمُؤْمِنُونَ» şeklinde he harfini damme ile okumuştur; gerekçesi şudur: Eliften önce gelmesi sebebiyle fethalı idi, iki sakinin birleşmesi sebebiyle elif düşünce harekesi kendisinden öncekine tabi kılınmıştır. 'Eyyü' lafzından sonra gelen tenbih 'hâ'sını dammeli okumak Şakîk b. Seleme'nin kavmi olan Benî Mâlik'in lügatidir. Bazıları ise mushafta kendisinden sonra elif olmaksızın yazıldığı için he'nin sükûnu ile vakfetmiştir.
ووقف أبو عمرو والكسائي ويعقوب. كما في النشر. بالألف على خلاف الرسم لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ أي لكي تفوزوا بذلك بسعادة الدارين أو مرجوا فلا حكم.
en-Neşr'de belirtildiği üzere Ebû Amr, el-Kisâî ve Ya'kûb resm-i hatta aykırı olarak elif ile vakfetmişlerdir. { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } «umulur ki kurtuluşa eresiniz» yani bununla dünya ve ahiret saadetini kazanasınız diye; yahut kurtuluşunuz umulur halde olasınız diye.
وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ بعد ما زجر سبحانه عن السفاح ومباديه القريبة والبعيدة أمر بالنكاح فإنه مع كونه مقصودا بالذات من حيث كونه مناطا لبقاء النوع على وجه سالم من اختلاط الأنساب مزجرة من ذلك.
{ وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } «Aranızdaki bekârları evlendirin» Allah Sübhânehu zinadan ve onun yakın-uzak başlangıçlarından sakındırdıktan sonra nikâhı emretmiştir; zira nikâh, nesillerin karışmasından uzak ve salim bir şekilde türün devamının dayanağı olması hasebiyle bizâtihi maksat olmakla birlikte bundan da caydırıcıdır.
والْأَيامى. كما نقل في التحرير عن أبي عمرو وإليه ذهب الزمخشري. مقلوب أيايم جمع أيم لأن فيعل لا يجمع على فعالى أي إن أصله ذلك فقدمت الميم وفتحت للتخفيف فقلبت الياء ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها وذهب ابن مالك ومن تبعه إلى أنه جمع شاذ لا قلب فيه ووزنه فعالى وهو ظاهر كلام سيبويه، والأيم قال النضر بن شميل: كل ذكر لا أنثى معه وكل أنثى لا ذكر معها بكرا أو ثيبا ويقال: آم وآمت إذا لم يتزوجا بكرين كانا أو ثيبين وقال:
et-Tahrîr'de Ebû Amr'dan nakledildiği ve Zemahşerî'nin de benimsediği üzere el-Eyâmâ (الْأَيامى), eyâyim (أَيَايِم) kelimesinin kalb edilmişidir ve eyyim (أَيِّم) kelimesinin çoğuludur; zira fay'il (فَيْعِل) vezni feâlâ (فَعَالَى) şeklinde çoğul yapılmaz. Yani bunun aslı odur; sonra mîm öne alınmış ve tahfif için fethalanmış, yâ harfi de harekeli ve öncesi fethalı olduğu için elife dönüşmüştür. İbn Mâlik ve ona tabi olanlar ise bunun kalb olmaksızın şâz bir çoğul olduğu ve vezninin feâlâ (فَعَالَى) olduğu görüşüne gitmişlerdir ki bu Sîbeveyh'in sözünün de zahiridir. Eyyim lafzına gelince, Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Yanında kadın bulunmayan her erkek ve yanında erkek bulunmayan her kadın —ister bekâr ister dul olsun— eyyimdir. İster bekâr ister dul olsunlar evlenmedikleri zaman 'آمَ' ve 'آمَتْ' denir. Şair şöyle demiştir:
فإن تنكحي أنكح وإن تتأيمي ... وإن كنت أفتى منكم أتأيم
Eğer sen evlenirsen ben de evlenirim; eğer bekâr kalırsan, sizden daha genç olsam bile ben de bekâr kalırım.