وجوز أن يكون سُبْحانَكَ هنا مستعملا في حقيقته والمراد تنزيه الله تعالى شأنه من أن يصم نبيه ﵊ ويشينه فإن فجور الزوجة وصمة في الزوج تنفر عنه القلوب وتمنع عن اتباعه النفوس ولذا صان الله تعالى أزواج الأنبياء ﵈ عن ذلك، وهذا بخلاف الكفر فإن كفر الزوجة ليس وصمة في الزوج، وقد ثبت كفر زوجتي نوح ولوط ﵉ كذا قيل، وسيأتي إن شاء الله تعالى قريبا ما يتعلق به، وعلى هذا يكون سُبْحانَكَ تقريرا لما قبله وتمهيدا لقوله سبحانه: هذا بُهْتانٌ أي كذب يبهت ويحير سامعه لفظاعته عَظِيمٌ لا يقدر قدره لعظمة المبهوت عليه فإن حقارة الذنوب وعظمها كثيرا ما يكونان باعتبار متعلقاتها، والظاهر أن التوبيخ للسامعين الخائضين لا للسامعين مطلقا،
Burada { سُبْحانَكَ } “Hâşâ! Seni tenzih ederiz!” ifadesinin hakiki anlamında kullanılmış olması da caiz görülmüştür. Bundan maksat, şânı yüce Allah Teâlâ'yı, Peygamberi'ni aleyhisselâm kusurlu kılmaktan ve lekelemekten tenzih etmektir. Zira eşin ahlaksızlığı (fucûr), kocada kalpleri kendisinden nefret ettirip uzaklaştıran ve nefisleri ona tâbi olmaktan alıkoyan bir kusur/lekedir; bu yüzdendir ki Allah Teâlâ peygamberlerin aleyhimüsselâm hanımlarını bundan korumuştur. Bu, küfrün aksinedir; çünkü eşin küfrü kocada bir leke değildir. Nitekim Nûh ve Lût'un aleyhimesselâm hanımlarının küfrü sabittir. Böyle denilmiştir; buna dair açıklamalar inşâallâhu Teâlâ az sonra gelecektir. Buna göre { سُبْحانَكَ } “Hâşâ! Seni tenzih ederiz!” sözü, öncesinin bir teyidi ve Sübhânehu'nun şu buyruğuna bir mukaddimedir: { هذا بُهْتانٌ } “bu bir iftiradır”, yani çirkinliğinden ötürü dinleyeni dehşete düşüren ve hayrette bırakan bir yalandır; { عَظِيمٌ } “büyüktür”, iftira edilen zatın büyüklüğünden dolayı derecesi takdir edilemeyecek [bir iftiradır]. Zira günahların küçüklüğü ve büyüklüğü, çoğunlukla taalluk ettikleri kimseler/şeyler itibarıyladır. Zahir olan odur ki azarlama, mutlak olarak dinleyenlere değil, dinleyip de dedikoduya dalanlaradır.
فقد روي عن سعيد بن جبير أن سعد بن معاذ لما سمع ما قيل في أمر عائشة رضي الله تعالى عنها قال: سبحانك هذا بهتان عظيم. وعن سعيد بن المسيب أنه قال: كان رجلان من أصحاب النبي ﷺ إذا سمعا شيئا من ذلك قالا ما ذكر أسامة بن زيد بن حارثة وأبو أيوب رضي الله تعالى عنهما. وأخرج ابن مردويه عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: إن امرأة أبي أيوب الأنصاري قالت له: يا أبا أيوب ألا تسمع ما يتحدث به الناس؟ فقال: ما يكون لنا أن نتكلم بهذا سبحانك هذا بهتان عظيم، ومنشأ هذا الجزم على ما قاله الإمام الرازي العلم بأن زوجة الرسول ﵊ لا يجوز أن تكون فاجرة، وعلل بأن ذلك ينفر عن الاتباع فيخل بحكمة البعثة كدناءة الآباء وعهر الأمهات، وقد نص العلامة الثاني على أن من شروط النبوة السلامة عن ذلك بل عن كل ما ينفر عن الاتباع. واستشكل ذلك بأنه إذا كان ما ذكر شرطا فكيف علمه من سمعت حتى قالوا ما قالوا وخفي الأمر على رسول
Nitekim Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre, Sa'd b. Muâz Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hakkında söylenenleri işittiğinde şöyle demiştir: «Sübhâneke hâzâ bühtânün azîm (Hâşâ! Seni tenzih ederiz, bu büyük bir iftiradır)». Saîd b. el-Müseyyeb'den de şöyle dediği rivayet edilmiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından iki zat, bu konuda bir şey işittiklerinde zikredilen bu sözü söylerlerdi; [bunlar] Üsâme b. Zeyd b. Hârise ve Ebû Eyyûb radıyallâhu teâlâ anhümâ idiler. İbn Merdûye'nin Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin hanımı ona: «Ey Ebû Eyyûb! İnsanların ne konuştuğunu duymuyor musun?» deyince o: «Bunu konuşmak bize yakışmaz, hâşâ! Seni tenzih ederiz, bu büyük bir iftiradır» demiştir. İmam Râzî'nin belirttiğine göre bu kesin kanaatin kaynağı, Resûl'ün aleyhisselâm eşinin ahlaksız/fâcire olmasının caiz olamayacağının bilinmesidir. Bu da babaların düşüklüğü ve annelerin iffetsizliği gibi, tâbi olmaktan nefret ettireceği ve dolayısıyla peygamber olarak gönderilme hikmetini zedeleyeceği gerekçesiyle açıklanmıştır. Allâme-i Sânî de peygamberliğin şartlarından birinin bundan, hatta tâbi olmaktan nefret ettiren her şeyden uzak (selim) olmak olduğunu açıkça belirtmiştir. Buna şöyle bir itiraz yöneltilmiştir: Eğer bu zikredilen husus bir şart ise, nasıl oldu da işittiğin o kimseler bunu bilip o söylediklerini söylediler de mesele Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem]
الله ﷺ حتى قال كما في صحيح البخاري وغيره: «يا عائشة إنه بلغني عنك كذا وكذا فإن كنت بريئة فسيبرئك الله تعالى وإن كنت ألممت بذنب فاستغفري الله تعالى وتوبي إليه» .
sallallâhu aleyhi ve sellem kapalı kaldı; hatta Sahîh-i Buhârî ve diğerlerinde geçtiği üzere şöyle buyurdu: «Ey Âişe! Senin hakkında bana şöyle şöyle ulaştı. Eğer sen suçsuz/berî isen, Allah Teâlâ seni mutlaka temize çıkaracaktır. Şayet bir günaha bulaştıysan Allah Teâlâ'dan bağışlanma dile ve O'na tövbe et!»?
وجاء في بعض الروايات «يا عائشة إن كنت فعلت هذا الأمر فقولي لي حتى أستغفر الله تعالى لك»
Bazı rivayetlerde de şöyle gelmiştir: «Ey Âişe! Eğer bu işi yaptıysan bana söyle de senin için Allah Teâlâ'dan bağışlanma dileyeyim!»
وكذا خفي على صاحبه أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه، فقد أخرج البزار بسند صحيح عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنه لما نزل عذرها قبل أبو بكر رضي الله تعالى عنه رأسها فقالت: ألا عذرتني فقال: أي سماء تظلني وأي أرض تقلني إن قلت ما لا أعلم؟.
Aynı şekilde onun dostu Ebû Bekir es-Sıddîk'a radıyallâhu teâlâ anh da kapalı kaldı. Nitekim Bezzâr'ın sahih bir senetle Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ rivayet ettiğine göre, onun beraati indiğinde Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh onun başını öptü; [Âişe] de: «Beni mazur görmedin / bana inanmadın değil mi?» dedi. Bunun üzerine [Ebû Bekir]: «Bilmediğim bir şeyi söylersem beni hangi gök gölgelendirir, hangi yer taşır?» dedi.
وأجيب بأن ذلك ليس من الشروط العقلية للنبوة كالأمانة والصدق بل هو من الشروط الشرعية والعادية، كما قال اللقاني فيجوز أن يقال: إنه لم يكن معلوما قبل وإنما علم بعد نزول آيات براءة عائشة رضي الله تعالى عنها، وعدم العلم بمثل ذلك لا يقدح في منصب النبوة، وأما دعوى علم من ذكر به فلا دليل عليها، وقولهم ذلك يجوز أن يكون ناشئا عن حسن الظن لا عن علم بكون السلامة من المنفر عن الاتباع من شروط النبوة، ويشهد لهذا نظرا إلى بعض القائلين والظاهر تساويهم ما أخرجه ابن إسحاق وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم وابن مردويه وابن عساكر عن بعض الأنصار أن امرأة أبي أيوب قالت له حين قال أهل الإفك ما قالوا: ألا تسمع ما يقول الناس في عائشة رضي الله تعالى عنها؟ قال: بلى وذلك الكذب أكنت أنت فاعلة يا أم أيوب؟ قالت: لا والله فقال: فعائشة رضي الله تعالى عنها والله خير منك وأطيب إنما هذا كذب وإفك باطل، وروى قريبا منه الحاكم وابن عساكر أيضا عن أفلح مولى أبي أيوب، ولعله المعني ببعض الأنصار في الخبر السابق، ولم يقل ﷺ نحو ذلك لحسن الظن لشدة غيرته ﵊ والغيور لا يكاد يعول في مثل ذلك على حسن الظن، ويمكن أن يكون قولهم ذلك ناشئا عن العلم بكون السلامة من المنفر عن الاتباع من شروط النبوة بأن يكونوا قد تفطنوا لكون حكمة البعثة تقتضي تلك السلامة وقد يتفطن العالم لما لا يتفطن له من هو أعلم منه.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, emanet ve doğruluk gibi peygamberliğin aklî şartlarından değil; Lekânî'nin de belirttiği gibi şer'î ve âdî şartlarındandır. Dolayısıyla bunun daha önce bilinmediği, ancak Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ beraatine dair ayetler indikten sonra bilindiği söylenebilir. Böyle bir şeyi bilmemek ise peygamberlik makamına halel getirmez. Adı geçen kimselerin bunu bildiği iddiasına gelince, buna dair bir delil yoktur. Onların bu sözü, tâbi olmaktan nefret ettiren şeylerden uzak olmanın nübüvvetin şartlarından olduğunu bilmelerinden değil, hüsnüzandan kaynaklanmış olabilir. Söyleyenlerden bazısına bakılarak -ki zahir olan hepsinin aynı durumda olmasıdır- buna delil teşkil eden rivayet; İbn İshâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Ensâr'dan birinden rivayet ettikleri şu hadisedir: İfk ehli o sözleri söylediğinde Ebû Eyyûb'un hanımı ona: «İnsanların Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hakkında ne dediklerini duymuyor musun?» demiş; o da: «Evet, ama bu yalandır! Sen böyle bir şey yapar mıydın ey Ümmü Eyyûb?» demiştir. Kadın: «Hayır, vallahi yapmazdım!» deyince o: «Vallahi Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ senden daha hayırlı ve daha temizdir; bu ancak bir yalan ve bâtıl bir iftiradır» demiştir. Hâkim ve İbn Asâkir de Ebû Eyyûb'un azatlısı Eflah'tan buna yakın bir rivayet nakletmişlerdir; önceki haberdeki «Ensâr'dan biri» ifadesiyle kastedilen de muhtemelen odur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise kıskançlığının (gayretinin) aleyhisselâm şiddetinden dolayı hüsnüzanla böyle bir şey söylememiştir; zira gayret sahibi kimse böylesi durumlarda neredeyse hiç hüsnüzanna dayanmaz. Onların bu sözünün, peygamber olarak gönderilme hikmetinin bu temizliği/selameti gerektirdiğini fark etmiş olmaları suretiyle, nefret ettirici şeylerden uzak olmanın nübüvvetin şartlarından olduğunu bilmelerinden kaynaklanmış olması da mümkündür; zira bazen bir âlim, kendisinden daha âlim olan kimsenin fark edemediği bir şeyi fark edebilir.
وجوز أن يدعى أن النبي ﷺ كان عالما بعدم جواز فجور نساء الأنبياء عليهم الصلاة والسلام لما فيه من النفرة المخلة بحكمة البعثة لكن أراد ﵊ أن يظهر أمر براءة الصديقة رضي الله تعالى عنها ظهور الشمس في رابعة النهار بحيث لا يبقى فيه خفاء عند أحد من الصحابة الكرام رضي الله تعالى عنهم، وما عراه من الهم إنما هو أمر طبيعي حصل بسبب خوض المنافقين ومن تبعهم وشيوع ما لا أصل له من الباطل بين الناس، ويحتمل أنه ﷺ كان عالما بأن السلامة من المنفر من شروط النبوة لكن خشي من الله ﷿ الذي لا يجب عليه شيء أن لا يجعل ما خاض المنافقون وأتباعهم فيه من المنفر بأن لا يرتب سبحانه خلق النفرة في القلوب عليه ليمنع من الاتباع فتختل حكمة البعثة فداخله ﵊ من الهم ما داخله وجعل يتتبع الأمر على أتم وجه وما ذلك إلا من مزيد العلم ونهاية الحزم، ونظيره من وجه خوفه ﵊ من قيام الساعة عند اشتداد الريح بحيث لا يستطيع أن ينام ما دام الأمر كذلك حتى تمطر السماء.
Şöyle iddia edilmesi de caiz görülmüştür: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm hanımlarının ahlaksızlık etmesinin, peygamber olarak gönderilme hikmetini zedeleyen nefret duygusuna yol açacağından ötürü caiz olmadığını biliyordu; fakat o aleyhisselâm, es-Sıddîka'nın radıyallâhu teâlâ anhâ beraati meselesinin, ashâb-ı kirâmdan radıyallâhu teâlâ anhüm hiçbir kimsenin nezdinde kapalı bir yön kalmayacak şekilde gün ortasındaki güneş gibi apaydın ortaya çıkmasını istemiştir. Kendisini saran keder ise, münafıkların ve onlara uyanların dedikoduya dalması ve aslı astarı olmayan bâtıl bir sözün insanlar arasında yayılması sebebiyle meydana gelen fıtrî/doğal bir durumdu. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem nefret ettirici şeylerden uzak olmanın nübüvvetin şartlarından olduğunu bilmesi; fakat kendisine hiçbir şey vacip olmayan Allah'tan azze ve celle, münafıkların ve tâbilerinin daldıkları bu dedikoduyu, kalplerde tâbi olmaktan alıkoyacak bir nefret yaratmayarak nefret ettirici kılmamasından ve böylece bi'set hikmetinin bozulmasından korkmuş olması da muhtemeldir. Bu sebeple kendisini aleyhisselâm saran keder sarmış ve meseleyi en mükemmel şekilde tahkik edip araştırmaya koyulmuştur; bu da ancak ilminin fazlalığından ve ihtiyatının son noktasında olmasındandır. Bunun bir yönden benzeri, rüzgâr şiddetlendiğinde gökten yağmur yağıncaya kadar bu durum sürdükçe uyuyamayacak derecede kıyametin kopmasından korkmasıdır aleyhisselâm.
وقيل يجوز أن لا يعد فجور الزوجة منفرا إلا إذا أمسكت بعد العلم به فلم لا يجوز أن يقع فيجب طلاقها وإذا طلقت لا يتحقق المنفر المخل بالحكمة، هذا ولا يخفى عليك ما في بعض الاحتمالات من البحث بل بعضها في غاية البعد عن ساحة القبول، ولعل الحق أنه ﵊ قد أخفي عليه أمر الشرطية إلى أن اتضح أمر البراءة ونزلت الآيات فيها لحكمة الابتلاء وغيره مما الله تعالى أعلم به. وإن قول أولئك الأصحاب رضي الله تعالى عنهم:
Eşin ahlaksızlığının, ancak durum öğrenildikten sonra nikâh altında tutulması halinde nefret ettirici sayılacağı; dolayısıyla [böyle bir durumun] vuku bulup boşanmasının vacip olmasının niçin caiz olmayacağı, boşandığı takdirde de hikmeti zedeleyen nefret ettirici durumun gerçekleşmeyeceği de söylenmiştir. Bununla birlikte, bu ihtimallerin bazısında tenkide açık yönler bulunduğu, hatta bazısının kabul sahasından son derece uzak olduğu sana gizli değildir. Muhtemelen doğru olan şudur: İmtihan hikmeti ve Allah Teâlâ'nın en iyi bildiği diğer sebeplerle, beraat meselesi açıklığa kavuşup bu hususta ayetler ininceye kadar bu şart olma hususu ona aleyhisselâm kapalı tutulmuştur. O sahâbîlerin radıyallâhu teâlâ anhüm:
سبحانك هذا بهتان عظيم لم يكن ناشئا إلا عن حسن الظن، ولم يتمسك به ﷺ لأنه لا يحسم القال والقيل ولا يرد
«Sübhâneke hâzâ bühtânün azîm (Hâşâ! Seni tenzih ederiz, bu büyük bir iftiradır)» sözü ise yalnızca hüsnüzandan kaynaklanmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dedikoduları kesin olarak kesmeyeceği ve onunla hiçbir bâtıl ortadan kaldırılamayacağı
به شيء من الأباطيل، ولا ينبغي لمن يؤمن بالله تعالى ورسوله ﷺ أن يخالج قلبه بعد الوقوف على الآيات والأخبار شك في طهارة نساء الأنبياء عليهم الصلاة والسلام عن الفجور في حياة أزواجهن وبعد وفاتهم عنهن، ونسب للشيعة قذف عائشة رضي الله تعالى عنها بما برأها الله تعالى منه وهم ينكرون ذلك أشد الإنكار وليس في كتبهم المعول عليها عندهم عين منه ولا أثر أصلا، وكذلك ينكرون ما نسب إليهم من القول بوقوع ذلك منها بعد وفاته ﷺ وليس له أيضا في كتبهم عين ولا أثر.
için buna tutunmamıştır. Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden kimsenin, ayetleri ve haberleri öğrendikten sonra peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm hanımlarının, kocalarının hayatında da onların vefatından sonra da ahlaksızlıktan tertemiz oldukları hususunda kalbine bir şüphe düşmemesi gerekir. Şîa'ya, Âişe'ye radıyallâhu teâlâ anhâ Allah Teâlâ'nın kendisini temize çıkardığı hususla iftira attıkları nispet edilmiştir; oysa onlar bunu en şiddetli şekilde inkâr etmektedirler ve onların nezdinde muteber kitaplarında buna dair hiçbir iz ve eser yoktur. Aynı şekilde, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem vefatından sonra onun bu tür bir fiile düştüğünü söylediklerine dair kendilerine yapılan isnadı da inkâr ederler; nitekim bunun da onların kitaplarında ne bir izi ne bir eseri vardır.
والظاهر أنه ليس في الفرق الإسلامية من يختلج في قلبه ذلك فضلا عن الإفك الذي برأها الله ﷿ منه.
Zahir olan şudur ki, İslâm fırkaları arasında -bırakınız Allah'ın azze ve celle kendisini temize çıkardığı ifk hadisesini- kalbinde böyle bir şüphe barındıran hiç kimse yoktur.
يَعِظُكُمُ اللَّهُ أي ينصحكم أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً أي كراهة أن تعودوا أو لئلا تعودوا أو يعظمكم في العود أي في شأنه وما فيه من الإثم والمضار كما يقال وعظته في الخمر وما فيها من المعار أو يزجركم عن العود على تضمين الوعظ معنى الزجر، ويقال عاده وعاد إليه وعاد له وعاد فيه بمعنى، والمراد بأبدا مدة الحياة.
{ يَعِظُكُمُ اللَّهُ } “Allah size öğüt veriyor”, yani size nasihat ediyor; { أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَداً } “bir daha asla benzeri bir şeye dönmeyesiniz diye”, yani dönmenizi kerih gördüğü için veya dönmeyesiniz diye [öğüt veriyor]; yahut dönme hususunda, yani onun mahiyeti ve içerdiği günah ile zararlar hakkında size vaaz ediyor; nitekim «Ona şarap ve içerdiği utanç verici şeyler hakkında vaaz etti/öğüt verdi» denilir. Ya da vaaz lafzına menetme (zecr) anlamı tazmin ettirilerek «dönmekten sizi menediyor» manasındadır. Arapçada «âdehü», «âde ileyhi», «âde lehû» ve «âde fîhi» ifadeleri aynı anlamda kullanılır. «Ebeden» ile kastedilen ise hayat süresince [bir daha asla yapmamanızdır].
إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ من باب إن كنت أبا لك فلم لا تحسن إليّ يتضمن تذكيرهم بالإيمان الذي هو العلة في الترك والتهييج لإبرازه في معرض الشك وفيه طرف من التوبيخ.
{ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanan kimseler iseniz” ifadesi, «Eğer babansam bana niçin iyilik etmiyorsun?» kabilindendir; [bu kötülüğü] terk etmenin gerekçesi olan imanı onlara hatırlatmayı ve şüphe kalıbında sunarak [onları imanın gereğini yapmaya] teşvik etmeyi içerir; bunda bir miktar azarlama da vardır.
وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ أي ينزلها مبينة ظاهرة الدلالة على معانيها، والمراد بها الآيات الدالة على الشرائع ومحاسن آداب معاملة المسلمين، وإظهار الاسم الجليل في موضع الإضمار لتفخيم شأن البيان.
{ وَيُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ } “Allah size ayetleri açıklıyor”, yani manalarına delaleti açık ve beyan edilmiş olarak indiriyor. Ayetlerden maksat, şeriat hükümlerine ve Müslümanlarla muameledeki güzel âdâba delalet eden ayetlerdir. Zamir makamında lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi (izhâr), açıklamanın (beyanın) şanını yüceltmek içindir.
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بأحوال جميع مخلوقاته جلها ودقها حَكِيمٌ في جميع أفعاله فأنى يمكن صدق ما قيل في حق حرم من اصطفاه لرسالته وبعثه إلى كافة الخلق ليرشدهم إلى الحق ويزكيهم ويطهرهم تطهيرا، وإظهار الاسم الجليل هاهنا لتأكيد استقلال الاعتراض التذييلي والإشعار بعلية الألوهية للعلم والحكمة إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أي يريدون ويقصدون أَنْ تَشِيعَ أن تنتشر الْفاحِشَةُ أي الخصلة المفرطة في القبح وهي الفرية والرمي بالزنا أو نفس الزنا كما روي عن قتادة، والمراد بشيوعها شيوع خبرها فِي الَّذِينَ آمَنُوا متعلق بتشيع أي تشيع فيما بين الناس.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ } “Allah, hakkıyla bilendir”, bütün mahlûkatının büyüğüyle küçüğüyle her halini bilendir; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir”, bütün fiillerinde hikmet sahibidir. Hal böyleyken, elçiliği için seçtiği ve insanları hakka iletsin, onları arındırıp tertemiz kılsın diye bütün yaratılmışlara gönderdiği zâtın muhterem eşi hakkında söylenenlerin doğru olması nasıl mümkün olabilir? Burada lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, tezyîl kabilinden olan ara cümlenin (i'tirâz) bağımsızlığını teyit etmek ve ulûhiyetin ilim ve hikmetin illeti olduğunu hissettirmek içindir. { إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ } “O kimseler ki severler”, yani isterler ve arzu ederler; { أَنْ تَشِيعَ } “yayılmasını”; { الْفاحِشَةُ } “hayâsızlığın”, yani had safhada çirkin olan hasletin; bu da Katâde'den rivayet edildiğine göre iftira ve zina isnadı yahut bizzat zinanın kendisidir. Yayılmasından maksat ise haberinin yayılmasıdır; { فِي الَّذِينَ آمَنُوا } “iman edenler arasında” ifadesi { تَشِيعَ } lafzına taalluk eder, yani insanlar arasında yayılmasını [isterler].
وذكر المؤمنين لأنهم العمدة فيهم أو بمضمر هو حال من الفاحشة أي كائنة في حق المؤمنين وفي شأنهم والمراد بهم المحصنون والمحصنات كما روي عن ابن عباس لَهُمْ بسبب ذلك عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا مما يصيبه من البلاء كالشلل والعمى وَفي الْآخِرَةِ من عذاب النار ونحوه، وترتب ذلك على المحبة ظاهر على ما نقل عن الكرماني من أن أعمال القلب السيئة كالحقد والحسد ومحبة شيوع الفاحشة يؤاخذ العبد إذا وطن نفسه عليها، ويعلم من الآية على أتم وجه سوء حال من نزلت الآية فيهم كابن أبيّ ومن وافقه قلبا وقالبا. وأن لهم الحظ الأوفر من العذابين حيث أحبوا الشيوع وأشاعوا.
Müminlerin zikredilmesi, onların insanlar arasındaki asıl topluluk olmasındandır; yahut [{ فِي الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesi] fahişe lafzından hâl olan takdirî bir ifadeye taalluk eder; yani müminlerin hakkında ve onların şanında vaki olan [hayasızlık demektir]. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre müminlerden maksat iffetli erkekler ve iffetli kadınlardır. { لَهُمْ } bundan ötürü onlar için vardır; { عَذابٌ أَلِيمٌ } “elem verici bir azap”; { فِي الدُّنْيا } “dünyada”, felç ve körlük gibi başlarına gelecek belalardan; { وَفي الْآخِرَةِ } “ve ahirette”, cehennem azabı ve benzerinden. Bunun [azabın] sadece sevmeye (muhabbete) bağlanması, Kirmânî'den nakledilen şu hususa göre gayet açıktır: Kin, haset ve hayasızlığın yayılmasını istemek gibi kötü kalbî amellerde kul, nefsini buna alıştırdığı/karar kıldığı takdirde muahaze olunur (sorumlu tutulur). Ayetten, İbn Übey ve kalben ve kalıben ona muvafakat edenler gibi ayetin haklarında indiği kimselerin durumunun kötülüğü en mükemmel şekilde anlaşılmaktadır; zira onlar yayılmasını sevip bizzat yaydıkları için her iki azaptan da en büyük payı alacaklardır.
وقال بعضهم: المراد من محبة الشيوع الإشاعة بقرينة ترتب العذاب عليها فإنه لا يترتب إلا على الإشاعة دون المحبة التي لا اختيار فيها، وإن سلم أن المراد بها محبة تدخل تحت الاختيار وهي مما يترتب عليها العذاب قلنا: إن ذلك هو العذاب الأخروي دون العذاب الدنيوي مثل الحد، وقد فسر ابن عباس وابن جبير العذاب الأليم في الدنيا هنا بالحد وهو لا يترتب على المحبة مطلقا بالاتفاق، ومن هنا قيل أيضا: إن ذكر المحبة من قبيل الاكتفاء عن ذكر الشيء وهو الإشاعة بذكر مقتضيه تنبيها على قوة المقتضى، وقيل: إن الكلام على التضمين أي يشيعون الفاحشة محبين شيوعها لأن كلا معنى المحبة والإشاعة مقصودان.
Bazıları da şöyle demiştir: Yayılmasını sevmekten maksat, azabın buna bağlanması karinesiyle bizzat yaymaktır (işâa); zira azap, irade dışı olan sevgiye değil, ancak yaymaya terettüp eder. Şayet kastedilenin irade dahilinde olan ve üzerine azap terettüp eden bir sevgi olduğu kabul edilse bile deriz ki: Bu ancak ahiret azabıdır; had cezası gibi dünyevî azap değildir. Nitekim İbn Abbâs ve İbn Cübeyr buradaki dünyadaki elem verici azabı had cezası ile tefsir etmişlerdir; had cezası ise ittifakla salt sevgi üzerine asla terettüp etmez. Buradan hareketle şöyle de denilmiştir: Sevginin zikredilmesi, gerektirilenin (muktezâ) kuvvetine dikkat çekmek amacıyla bir şeyi yani yaymayı zikretmek yerine onun gerektiricisini (muktezî) zikretmekle yetinme kabilindendir. Şöyle de denilmiştir: Kelam tazmin üzeredir; yani «hayasızlığın yayılmasını severek onu yayarlar»; zira hem sevgi hem de yayma anlamlarının her ikisi de kastedilmektedir.
واستشكل تفسير العذاب الأليم في الدنيا بالحد بأنه لا يضم إليه العذاب الأليم في الآخرة لأن الحدود مكفرة.
Dünyadaki elem verici azabın had cezası ile tefsir edilmesi, had cezalarının [günahlara] kefaret olması sebebiyle buna ahiretteki elem verici azabın eklenemeyeceği gerekçesiyle müşkül görülmüştür.
وأجيب بأن حكم الآية مخصوص بمن أشاع ذلك في حق أم المؤمنين، وقيل: الحد لمن نقل الإفك من المسلمين والعذاب الأخروي لأبي عذرته ابن أبيّ والموصول عام لهما، على أن في كون الحدود مطلقا مكفرة خلافا فبعضهم قال به فيما عدا الردة وبعضهم أنكره وبعضهم توقف فيه
Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayetin hükmü bunu Müminlerin Annesi hakkında yayan kimseye mahsustur. Şöyle de denilmiştir: Had cezası ifki nakleden Müslümanlar içindir; ahiret azabı ise bu işin başını çeken İbn Übey içindir; ism-i mevsûl ise her ikisini de kapsayacak şekilde umumidir. Kaldı ki had cezalarının mutlak olarak kefaret olup olmadığı hususunda ihtilaf vardır; bazıları irtidat dışındaki cezalarda bunun kefaret olduğunu söylemiş, bazıları inkâr etmiş, bazıları da bu hususta tevakkuf etmiştir (duraksamıştır);
لحديث أبي هريرة أنه ﵊ قال: «لا أدري الحدود كفارات لأهلها أم لا»
nitekim Ebû Hureyre'nin rivayet ettiği hadiste o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Had cezaları ehli için kefaret midir değil midir bilmiyorum.»
ولعل الأنسب بمساق النظم الكريم من تقبيح الخائضين في الإفك المشيعين له هو ما ذكرناه أولا، والمراد بالموصول إما هم على أن يكون للعهد الخارجي كما روي عن مجاهد وابن زيد والتعبير بالمضارع في الصلة للإشارة إلى زيادة تقبيحهم بأنه قد صارت محبتهم لشيوع الفاحشة عادة مستمرة، وإما ما يعمهم وغيرهم من كل من يتصف بمضمون الصلة على إرادة الجنس ويدخل أولئك المشيعون دخولا أوليا كما قيل: وَاللَّهُ يَعْلَمُ جميع الأمور التي من جملتها ما في الضمائر من المحبة المذكورة وكذا وجه الحكمة في تغليظ الوعيد وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ما يعلمه ﷾.
Yüce nazmın ifk hadisesine dalanları ve onu yayanları kınayıp çirkin gösterme akışına en uygun olanı, muhtemelen ilk zikrettiğimiz görüştür. İsm-i mevsûlden maksat; Mücâhid ve İbn Zeyd'den rivayet edildiği üzere ahd-i hâricî için olmak üzere ya bizzat onlardır -ki sıla cümlesinde muzari fiille ifade edilmesi, hayasızlığın yayılmasını sevmelerinin sürekli bir alışkanlık haline geldiğini belirterek onları daha da kınamak içindir- ya da cins kastedilerek sılanın içeriğiyle vasıflanan hem onları hem başkalarını içine alan genel ifadedir ve o yayanlar buna öncelikle dahildir. Denildiği gibi: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir”, zikredilen sevgi gibi gönüllerde olanlar ve tehdidin şiddetlendirilmesindeki hikmet ciheti de dahil olmak üzere bütün işleri bilir; { وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “siz ise bilmezsiniz”, O'nun celle celâluhû bildiklerini [bilmezsiniz].
والجملة اعتراض تذييلي جيء به تقريرا لثبوت العذاب لهم وتعليلا له، قيل: المعنى والله يعلم ما في ضمائرهم فيعاقبهم عليه في الآخرة وأنتم لا تعلمون ذلك بل تعلمون ما يظهر لكم من أقوالهم فعاقبوا عليه في الدنيا.
Bu cümle, onlara azabın sübutunu pekiştirmek ve onu gerekçelendirmek üzere getirilmiş tezyîlî bir ara cümledir (i'tirâz). Şöyle denilmiştir: Anlam şudur: «Allah onların içlerinde gizlediklerini bilir ve bundan dolayı onları ahirette cezalandırır; siz ise bunu bilmezsiniz, ancak size zahir olan sözlerini bilirsiniz, dolayısıyla dünyada buna göre cezalandırınız.»
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ الخطاب على ما أخرج الطبراني عن ابن عباس لمسطح وحسان وحمنة أو لمن عدا ابن أبيّ وأضرابه من المنافقين الخائضين، وهذا تكرير للمنة بترك المعاجلة بالعقاب للتنبيه على كمال عظم الجريرة وقوله ﷾: وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ عطف على فَضْلُ اللَّهِ وإظهار الاسم الجليل لتربية المهابة والإشعار باستتباع صفة الألوهية للرأفة والرحمة، وتغيير سبكه وتصديره بحرف التحقيق لما أنه المراد بيان اتصافه تعالى في ذاته بهاتين الصفتين الجليلتين على الدوام والاستمرار لا بيان حدوث تعلقهما بهم كما أن المراد بالمعطوف عليه وجواب لَوْلا محذوف كما مر وهذه نظير الآية المارة في آخر حديث اللعان إلا أن في التعقيب بالرؤوف الرحيم بدل التواب الحكيم هنالك ما يؤذن بأن الذنب في هذا أعظم وكأنه لا يرتفع إلا بمحض رأفته تعالى وهو أعظم من أن يرتفع بالتوبة كما روي عن ابن عباس من خاض في حديث الإفك وتاب لم تقبل توبته والغرض التغليظ فلا تغفل.
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı”; Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre buradaki hitap Mıstah, Hassân ve Hamne'ye yahut [dedikoduya] dalan münafıklardan İbn Übey ve benzerleri dışındakileredir. Bu, işlenen cürmün son derece büyük olduğuna dikkat çekmek amacıyla cezalandırmada acele edilmeyişiyle yapılan lütfun tekrarlanmasıdır. O'nun celle celâluhû { وَأَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “ve gerçekten Allah'ın çok şefkatli ve çok merhametli olduğu [bulunmasaydı]” buyruğu, { فَضْلُ اللَّهِ } ifadesine matuftur. Lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, heybet duygusunu yerleştirmek ve ulûhiyet sıfatının şefkat ve merhameti gerektirdiğini hissettirmek içindir. İfadenin dizilişinin değiştirilip tahkik harfi (enne) ile başlatılması ise; matufta murat edilenin, matuf aleyhte olduğu gibi bu sıfatların onlara olan taallukunun sonradan gerçekleştiğini açıklamak değil, Allah Teâlâ'nın zatında bu iki yüce sıfatla daimi ve sürekli olarak muttasıf olduğunu beyan etmek olmasındandır. { لَوْلا } edatının cevabı daha önce geçtiği gibi hazfedilmiştir. Bu ayet, liân bahsinin sonunda geçen ayetin bir benzeridir; ancak oradaki «Tevvâb ve Hakîm» yerine burada «Raûf ve Rahîm» ile hitam bulunmasında, buradaki günahın daha büyük olduğunu ve sanki ancak Allah Teâlâ'nın sırf re'feti ile kalkabileceğini, tövbe ile kalkamayacak kadar büyük olduğunu hissettiren bir nükte vardır. Nitekim İbn Abbâs'tan «İfk hadisesine dalıp da tövbe edenin tövbesi kabul edilmez» şeklinde rivayet edilmiştir; maksat [günahın vahametini] ağırlaştırmaktır, gafil olma!
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ [النور: ٢١. ٢٨] أي لا تسلكوا مسالكه في كل ما تأتون وما تذرون والكلام كناية عن اتباع الشيطان وامتثال وساوسه فكأنه قيل: لا تتبعوا الشيطان في شيء من الأفاعيل التي من جملتها إشاعة الفاحشة وحبها.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Ey iman edenler! Şeytanın adımlarına uymayın!”; yani yapıp ettiğiniz ve terk ettiğiniz her şeyde onun yollarına girmeyin. Bu söz, şeytana uymaktan ve onun vesveselerine boyun eğmekten kinayedir. Sanki şöyle denilmiştir: Hayasızlığı yaymak ve onu sevmek de dahil olmak üzere hiçbir fiilde şeytana uymayın!
وقرأ نافع والبزي في رواية ابن ربيعة عنه وأبو عمرو وأبو بكر وحمزة «خطوات» بسكون الطاء وقرىء بفتحها وهو في جميع ذلك جمع خطوة بضم الخاء وسكون الطاء اسم لما بين القدمين، وأما الخطوة بفتح الخاء فهو مصدر خطا، والأصل في الاسم إذا جمع أن تحرك عينه فرقا بينه وبين الصفة فيضم اتباعا للفاء أو بفتح تخفيفا وقد يسكن وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ وضع الظاهران موضع ضميري الخطوات والشيطان حيث لم يقل ومن يتبعها أو من يتبع خطواته لزيادة التقرير والمبالغة فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ هو ما أفرط قبحه كالفاحشة وَالْمُنْكَرِ هو ما ينكره الشرع، وضمير إنه للشيطان وقيل للشأن وجواب الشرط مقدر سد ما بعد الفاء مسده وهو في الأصل تعليل للجملة الشرطية وبيان لعلة النهي كأنه قيل: من يتبع الشيطان ارتكب الفحشاء والمنكر فإنه لا يأمر إلا بهما ومن كان كذلك لا يجوز اتباعه وطاعته، وقد قرر ذلك النسفي وابن هشام في الباب الخامس من المغني. وتعقب بأنه يأباه ما نص عليه النحاة من أن الجواب لا يحذف إلا إذا كان الشرط ماضيا حتى عدوا من الضرورة قوله:
Nâfi', İbn Rebîa'nın kendisinden rivayetinde Bezzî, Ebû Amr, Ebû Bekir ve Hamze «hutvât» kelimesini tı harfinin sükûnuyla («h خطوات ») okumuşlardır; tı harfinin fethasıyla da okunmuştur. Bütün bunlarda kelime, hı'nın zammesi ve tı'nın sükûnuyla «hutve»nin çoğuludur ve iki ayak arasındaki mesafenin adıdır. Hı'nın fethasıyla olan «hatve» ise «hatâ» fiilinin masdarıdır. İsim çoğul yapıldığında sıfattan ayırt edilmesi için aynü'l-fiilinin harekeli kılınması asıldır; bu sebeple fâü'l-fiile uyularak zammelenir yahut hafiflik olsun diye fethalanır, bazen de sakin kılınır. { وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “Kim şeytanın adımlarına uyarsa”; pekiştirmeyi ve mübalağayı artırmak için «ve men yettebi'hâ» veya «ve men yettebi' hutuvâtihî» denilmeyip, adımlar ve şeytan zamirleri yerine iki açık isim (zahir) getirilmiştir. { فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ } “şüphesiz o, hayâsızlığı”, yani fahişe gibi aşırı derecede çirkin olan şeyi; { وَالْمُنْكَرِ } “ve kötülüğü emreder”, yani şeriatın inkâr ettiği/hoş görmediği şeyi emreder. «İnnehû»daki zamir şeytana aittir, şân zamiri olduğu da söylenmiştir. Şartın cevabı takdir edilmiştir ve fâ'dan sonrası onun yerine geçmiştir; bu da aslen şart cümlesinin gerekçesi ve nehyin illetinin beyanıdır. Sanki şöyle denilmiştir: «Kim şeytana uyarsa hayasızlık ve kötülüğü irtikâp etmiş olur; zira o ancak bu ikisini emreder. Böyle olan birine ise uymak ve itaat etmek caiz değildir.» Bunu en-Nesefî ve el-Muğnî'nin beşinci babında İbn Hişâm bu şekilde açıklamışlardır. Ancak buna, nahivcilerin şartın cevabının ancak şart fiili mazi olduğunda hazfedilebileceğine dair açık ifadelerinin buna mani olduğu söylenerek itiraz edilmiş; hatta şairin şu sözünü zaruretten saymışlardır:
لئن تك قد ضاقت علي بيوتكم ... ليعلم ربي أن بيتي أوسع
«Evleriniz bana dar gelmişse... / Rabbim bilir ki benim evim daha geniştir.»
وأجيب بأن الآية ليست من قبيل ما ذكروه في البيت فإنه مما حذف فيه الجواب رأسا وهذا مما أقيم مقامه ما يصح جعله جوابا بحسب الظاهر، وقال أبو حيان: الضمير عائد على من الشرطية ولم يعتبر في الكلام حذفا أصلا، والمعنى على ذلك من يتبع الشيطان فإنه يصير رأسا في الضلال بحيث يكون آمرا بالفحشاء والمنكر وهو مبني على اشتراط ضمير في جواب الشرط الاسمي يعود إليه وسيأتي إن شاء الله تعالى ما فيه.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayet, beyitte zikrettikleri türden değildir; zira beyitte cevap tamamen hazfedilmiştir, ayette ise zahiren cevap kılınması sahih olan bir şey onun yerine ikame edilmiştir. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Zamir şart edatı olan «men»e dönmektedir ve kelamda hiçbir hazif kabul etmemiştir. Buna göre mana şöyledir: «Kim şeytana uyarsa, bizzat hayasızlığı ve kötülüğü emreder hale gelerek dalalette bir elebaşı olur.» Bu görüş, isim cümlesi olan şart cevabında şart edatına dönen bir zamirin bulunması şartına dayanmaktadır; inşâallâhu Teâlâ buna dair değerlendirme gelecektir.
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ بما من جملته إنزال هاتيك الآيات البينات والتوفيق للتوبة الممحصة من الذنوب وكذا شرع الحدود المكفر لما عدا الردة منها على ما ذهب إليه جمع وأجابوا عن حديث أبي هريرة السابق آنفا بأنه كان قبل أن يوحى إليه ﷺ بذلك ما زَكى أي ما طهر من دنس الذنوب.
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı”; bu lütuf ve rahmetin bir parçası da o apaçık ayetleri indirmesi, günahlardan arındıran tövbeye muvaffak kılması ve bir grubun benimsediği görüşe göre -ki az önce geçen Ebû Hureyre hadisine bunun Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem vahyedilmeden önce olduğu şeklinde cevap vermişlerdir- irtidat dışındaki günahlara kefaret olan had cezalarını teşrî buyurmasıdır; { ما زَكى } “asla arınamazdı”, yani günahların kirinden tertemiz olamazdı;
وقرأ روح والأعمش «ما زكى» بالتشديد والإمالة، وكتب «زكي» المخفف بالياء مع أنه من ذوات الواو وحقها أن تكتب بالألف، قال أبو حيان: لأنه قد يمال أو حملا على المشدد، ومن في قوله تعالى: مِنْكُمْ بيانية، وفي قوله سبحانه: مِنْ أَحَدٍ سيف خطيب وأَحَدٍ في حيز الرفع على الفاعلية على القراءة الأولى وفي محل النصب على المفعولية على القراءة الثانية والفاعل عليها ضميره تعالى أي ما زكى الله تعالى منكم أحدا أَبَداً لا إلى غاية وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي يطهر مَنْ يَشاءُ من عباده بإفاضة آثار فضله ورحمته عليه وحمله على التوبة وقبولها منه كما فعل سبحانه بمن سلم عن داء النفاق ممن وقع في شرك الإفك منكم.
Ravh ve el-A'meş şeddeli ve imâle ile «mâ zekkâ» şeklinde okumuşlardır. Şeddesiz olan «zekâ» ise vâvî asıllı olup elifle yazılması gerektiği halde yâ ile («زكى») yazılmıştır. Ebû Hayyân: «Çünkü imâle yapılabilir yahut şeddeliye hamledilmiştir» demiştir. Allah Teâlâ'nın { مِنْكُمْ } “sizden” buyruğundaki «min» beyâniyedir; Sübhânehu'nun { مِنْ أَحَدٍ } buyruğundaki «min» ise zaidedir. «Ehad» kelimesi birinci kıraate göre fâillikten ötürü ref mahallinde, ikinci kıraate göre ise mef'ûllükten ötürü nasb mahallindedir ve bu kıraate göre fâil Allah Teâlâ'nın zamiridir; yani «Allah Teâlâ sizden hiçbir kimseyi asla arındırmazdı». { أَبَداً } “asla”, hiçbir vakit [arınamazdı]; { وَلكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي } “fakat Allah arındırır”, tertemiz kılar; { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini”, kullarından dilediği kimseyi, üzerine lütuf ve rahmetinin eserlerini akıtarak, onu tövbeye sevk edip tövbesini kabul buyurarak [arındırır]; nitekim Sübhânehu, içinizden ifk tuzağına düşüp de münafıklık illetinden salim kalan kimselere böyle muamele etmiştir.
وَاللَّهُ سَمِيعٌ مبالغ في سمعه الأقوال التي من جملتها ما أظهروه من التوبة عَلِيمٌ بجميع المعلومات التي من جملتها نياتهم، وفيه حث لهم على الإخلاص في التوبة، وإظهار الاسم الجليل للإيذان باستدعاء الألوهية للسمع والعلم مع ما فيه من تأكيد الاستقلال التذييلي وَلا يَأْتَلِ أي لا يحلف افتعال من الألية.
{ وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah, hakkıyla işitendir”, onların açığa vurdukları tövbeleri de dahil olmak üzere bütün sözleri kemaliyle işitendir; { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir”, niyetleri de dahil olmak üzere bilinen her şeyi bilendir. Bunda onları tövbede ihlaslı olmaya teşvik vardır. Lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi, tezyîl kabilinden olan bağımsızlığı pekiştirmekle birlikte ulûhiyetin işitmeyi ve bilmeyi iktiza ettiğini bildirmek içindir. { وَلا يَأْتَلِ } “yemin etmesin”, yani kasem etmesin; bu kelime «el-elye (yemin)» kökünden iftiâl babındandır.
وقال أبو عبيدة. واختاره أبو مسلم: أي لا يقصر من الألو بوزن الدلو والألو بوزن العتو، قيل: والأول أوفق بسبب النزول وذلك أنه صح عن عائشة وغيرها أن أبا بكر رضي الله تعالى عنه حلف لما رأى براءة ابنته أن لا ينفق على مسطح شيئا أبدا وكان من فقراء المهاجرين الأولين الذين شهدوا بدرا وكان ابن خالته، وقيل: ابن أخته رضي الله تعالى عنه فنزلت وَلا يَأْتَلِ إلخ وهذا هو المشهور.
Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir -ki Ebû Müslim de bunu tercih etmiştir-: Yani «delv» veznindeki «el-elv» veya «utüvv» veznindeki «el-ulüvv» kökünden «kusur etmesin / geri durmasın» manasındadır. Birinci anlamın nüzul sebebine daha uygun olduğu söylenmiştir; zira Âişe ve diğerlerinden sahih olarak rivayet edildiğine göre, Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh kızının beraatini görünce, ilk muhacirlerin fakirlerinden olan, Bedir'e katılan ve kendisinin teyzesinin oğlu -veya kız kardeşinin oğlu- radıyallâhu teâlâ anh olan Mıstah'a ebediyen hiçbir şey infak etmeyeceğine yemin etmişti. Bunun üzerine { وَلا يَأْتَلِ } “[yemin etmesin / geri durmasın]” ayeti nazil oldu; meşhur olan da budur.
وعن محمد بن سيرين أن أبا بكر حلف لا ينفق على رجلين كانا يتيمين في حجره حيث خاضا في أمر عائشة أحدهما مسطح فنزلت، وعن ابن عباس، والضحاك أنه قطع جماعة من المؤمنين منهم أبو بكر رضي الله تعالى عنه منافعهم عمن قال في الإفك وقالوا: والله لا نصل من تكلم فيه فنزلت، وقرأ عبد الله بن عباس بن ربيعة وأبو جعفر مولاه وزيد بن أسلم «يتال» مضارع تالى بمعنى حلف، قال الشاعر:
Muhammed b. Sîrîn'den rivayet edildiğine göre Ebû Bekir, Âişe'nin meselesine daldıkları için kendi himayesinde yetim olan iki adama -ki biri Mıstah idi- infakta bulunmayacağına yemin etti; bunun üzerine [ayet] indi. İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre ise, içlerinde Ebû Bekir'in de radıyallâhu teâlâ anh bulunduğu bir grup mümin, ifk hadisesinde konuşan kimselere yaptıkları yardımları kestiler ve: «Vallahi bu konuda konuşan kimseyle sıla-i rahimde/irtibatta bulunmayacağız» dediler; bunun üzerine [ayet] indi. Abdullah b. Abbâs b. Rebîa, azatlısı Ebû Ca'fer ve Zeyd b. Eslen «yemîn etti» manasında «tâlâ» fiilinin muzarisi olarak «yetâle» şeklinde okumuşlardır. Şair şöyle demiştir:
تالى ابن أوس حلفة ليردني ... إلى نسوة لي كأنهن مقائد
«Evs'in oğlu, beni bağ vurulmuş gibi duran / kadınlarıma geri göndermek için yemin etti.»
وهذه القراءة تؤيد المعنى الأول ليأتل أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ أي الزيادة في الدين وَالسَّعَةِ أي في المال أَنْ يُؤْتُوا أي على أن لا يؤتوا أو كراهة أن يؤتوا أو لا يقصروا في أن يؤتوا.
Bu kıraat birinci anlamı desteklemektedir. { أُولُوا الْفَضْلِ مِنْكُمْ } “İçinizden fazilet sahibi olanlar”, yani dinde üstünlüğü bulunanlar; { وَالسَّعَةِ } “ve varlıklı olanlar”, yani malca genişliği olanlar; { أَنْ يُؤْتُوا } “vermemeye [yemin etmesinler]”, yani vermemek üzere [yemin etmesinler] yahut vermeyi kerih görerek [yemin etmesinler] veya vermekten geri durmasınlar.
وقرأ أبو حيوة وابن قطيب وأبو البرهسم «تؤتوا» بتاء الخطاب على الالتفات.
Ebû Hayve, İbn Kuteyb ve Ebu'l-Berhesen, iltifat yoluyla muhatap tası ile «tü'tû» şeklinde okumuşlardır.
أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ صفات لموصوف واحد بناء على ما علمت من أن الآية نزلت على الصحيح بسبب حلف أبي بكر أن لا ينفق على مسطح وهو متصف كما سمعت بها فالعطف لتنزيل تغاير الصفات منزلة تغاير الموصوفات، والجمع وإن كان السبب خاصا لقصد العموم وعدم الاكتفاء بصفة للمبالغة في إثبات استحقاق مسطح ونحوه الإيتاء فإن من اتصف بواحدة من هذه الصفات إذا استحقه فمن جمعها بالطريق الأولى، وقيل: هي لموصوفات أقيمت هي مقامها وحذف المفعول الثاني لغاية ظهوره أي أن يؤتوهم شيئا وَلْيَعْفُوا ما فرط منهم وَلْيَصْفَحُوا بالإغضاء عنه، وقرأ عبد الله والحسن وسفيان بن الحسين وأسماء بنت يزيد «ولتعفو ولتصفحوا» بتاء الخطاب على وفق قوله تعالى:
{ أُولِي الْقُرْبى وَالْمَساكِينَ وَالْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “akrabalara, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere” [ifadeleri]; ayetin sahih rivayete göre Ebû Bekir'in Mıstah'a infak etmeyeceğine dair yemini sebebiyle indiğini ve Mıstah'ın da işittiğin üzere bu vasıflarla muttasıf olduğunu bilmiş olmana binaen, tek bir mevsûfun sıfatlarıdır. Dolayısıyla [aralarındaki] atıf, sıfatların farklılığını mevsûfların farklılığı makamına koymak içindir. Nüzul sebebi hususi olsa da çoğul kalıbı genellik kastıyladır; tek bir sıfatla yetinilmeyişi ise Mıstah ve benzerlerinin bu yardımı hak ettiklerini ispatta mübalağa içindir. Zira bu sıfatlardan biriyle muttasıf olan kimse yardımı hak ederse, hepsini kendisinde toplayan kimse evleviyetle hak eder. Şöyle de denilmiştir: Bunlar, yerlerine ikame edildikleri farklı mevsûflara aittir. İkinci mef'ûl ise son derece açık olduğundan hazfedilmiştir; yani «onlara bir şey vermeye [yemin etmesinler]» demektir. { وَلْيَعْفُوا } “Affetsinler”, kendilerinden sadır olan kusurları [bağışlasınlar]; { وَلْيَصْفَحُوا } “ve hoş görsünler”, görmezden gelip vazgeçsinler. Abdullah, el-Hasan, Süfyân b. Hüseyn ve Esmâ bint Yezîd, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna uygun olarak muhatap tası ile «ve li-ta'fû ve li-tasfahû» şeklinde okumuşlardır:
أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ أي بمقابلة عفوكم وصفحكم وإحسانكم إلى من أساء إليكم وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ مبالغ في المغفرة والرحمة مع كمال قدرته سبحانه على المؤاخذة وكثرة ذنوب العباد الداعية إليها، وفيه ترغيب عظيم في العفو ووعد كريم بمقابلته كأنه قيل: ألا تحبون أن يغفر الله لكم فهذا من موجباته، وصح أن أبا بكر لما سمع الآية قال: بلى والله يا ربنا إنا لنحب أن تغفر لنا وأعاد له نفقته، وفي رواية أنه صار يعطيه ضعفي ما كان يعطيه أولا، ونزلت هذه الآية على ما أخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل بعد أن أقبل مسطح إلى أبي بكر معتذرا فقال: جعلني الله تعالى فداك والله الذي أنزل على محمد ﷺ ما قذفتها وما تكلمت بشيء مما قيل لها أي خال فقال أبو بكر ولكن قد ضحكت وأعجبك الذي قيل فيها فقال مسطح لعله يكون قد كان بعض ذلك، وفي الآية من الحث على مكارم الأخلاق ما فيها. واستدل بها على فضل الصديق رضي الله تعالى عنه لأنه داخل في أولي الفضل قطعا لأنه وحده أو مع جماعة سبب النزول، ولا يضر في ذلك عموم الحكم لجميع المؤمنين كما هو الظاهر، ولا حاجة إلى دعوى أنها فيه خاصة والجمع للتعظيم، وكونه مخصوصا بضمير المتكلم مردود على أن فيها من ارتكاب خلاف الظاهر ما فيها، وأجاب الرافضة بأن المراد بالفضل الزيادة في المال، ويرد عليه أنه حينئذ يتكرر مع قوله سبحانه: وَالسَّعَةِ وادعى الإمام أنها تدل على أن الصديق رضي الله تعالى عنه أفضل جميع الصحابة رضي الله تعالى عنهم وبين ذلك بما هو بعيد عن فضله، وذكر أيضا دلالتها على وجوه من مدحه رضي الله تعالى عنه وأكثرها للبحث فيها مجال، واستدل بها
{ أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını istemez misiniz?”; yani sizin affetmeniz, hoş görmeniz ve size kötülük edene iyilikte bulunmanız karşılığında [sizi bağışlamasını arzu etmez misiniz?]. { وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; cezalandırmaya Sübhânehu'nun gücü tam olarak yettiği ve kulların buna sevk eden günahları pek çok olduğu halde bağışlaması ve merhameti son derece bol olandır. Bunda affetmeye yönelik büyük bir teşvik ve bunun karşılığına dair kerîmâne bir vaat vardır; sanki «Allah'ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? İşte bu [af ve ihsan], mağfireti gerektiren vesilelerdendir» denilmiştir. Sahih olarak rivayet edilmiştir ki Ebû Bekir bu ayeti işittiğinde: «Evet vallahi ey Rabbimiz! Şüphesiz biz bizi bağışlamanı çok isteriz» demiş ve nafakasını ona geri vermiştir. Bir rivayette ise ona önceden verdiğinin iki katını vermeye başladığı nakledilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den rivayet ettiğine göre bu ayet, Mıstah'ın Ebû Bekir'e özür dileyerek gelip: «Allah Teâlâ beni sana feda kılsın! Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem [Kitab'ı] indiren hakkı için ben ona iftira atmadım ve onun hakkında söylenen hiçbir şeyi konuşmadım ey dayı!» demesi; bunun üzerine Ebû Bekir'in: «Fakat sen güldün ve onun hakkında söylenenler hoşuna gitti» cevabını vermesi ve Mıstah'ın: «Belki bunlardan birazı olmuş olabilir» demesinden sonra inmiştir. Ayette ahlak güzelliklerine (mekârim-i ahlâka) dair nice teşvikler vardır. Bu ayetle es-Sıddîk'ın radıyallâhu teâlâ anh faziletine istidlal edilmiştir; zira tek başına veya bir cemaatle birlikte nüzul sebebi olması hasebiyle o, kesin olarak «fazilet sahipleri» (ülü'l-fadl) kapsamına dahildir. Zahir olduğu üzere hükmün bütün müminlere genel olması da buna zarar vermez. Ayetin özellikle onun hakkında indiğini ve çoğulun tazim için olduğunu iddia etmeye gerek yoktur; mütekellim zamiriyle tahsis edildiği iddiası da reddedilmiştir, zira bunda zahirin hilafına gitmek vardır. Râfizîler «fazilet» (el-fadl) ile kastedilenin maldaki fazlalık olduğu cevabını vermişlerdir; ancak bu durumda Sübhânehu'nun { وَالسَّعَةِ } “ve varlıklı olanlar” buyruğu ile tekrara düşüleceği belirtilerek bu iddia reddedilmiştir. İmam [Râzî], bu ayetin es-Sıddîk'ın radıyallâhu teâlâ anh bütün sahâbîlerin radıyallâhu teâlâ anhüm en faziletlisi olduğuna delalet ettiğini iddia etmiş ve bunu onun faziletine pek yakışmayan izahlarla açıklamıştır. Ayrıca onun radıyallâhu teâlâ anh övgüsüne dair çeşitli yönlere delalet ettiğini de zikretmiştir ki bunların çoğunda münakaşa sahası vardır. Yine bu ayetle istidlal edilmiştir ki:
على أن ما لا يكون ردة من المعاصي لا يحبط العمل وإلا لما سمى الله تعالى مسطحا مهاجرا مع أنه صدر منه ما صدر، وعلى أن الحلف على ترك الطاعة غير جائز لأنه تعالى نهى عنه بقوله سبحانه: لا يَأْتَلِ ومعناه على ما يقتضيه سبب النزول لا يحلف، وظاهر هذا حمل النهي على التحريم، وقيل: هو للكراهة، وقيل: الحق أن الحلف على ترك الطاعة قد يكون حراما، وقد يكون مكروها، فالنهي هنا لطلب الترك مطلقا وفيه بحث.
İrtidat derecesine varmayan günahlar ameli boşa çıkarmaz; aksi takdirde kendisinden sadır olan onca şeye rağmen Allah Teâlâ Mıstah'ı «muhacir» olarak isimlendirmezdi. Yine bir itaati terk etmeye yemin etmenin caiz olmadığına da [istidlal edilmiştir]; zira Allah Teâlâ Sübhânehu { لا يَأْتَلِ } buyruğuyla bunu nehyetmiştir ve nüzul sebebinin iktiza ettiği manaya göre bunun anlamı «yemin etmesin» demektir. Bunun zahiri, nehyin haramlığa hamledilmesidir. Kerahet için olduğu da söylenmiştir. Doğrusu itaati terk etmeye yemin etmenin bazen haram bazen de mekruh olabileceği; dolayısıyla buradaki nehyin mutlak olarak terki talep için olduğu da söylenmiştir; ancak bunda tenkide açık yönler vardır.
وذكر جمهور الفقهاء أنه
Fakihlerin cumhuru şunu belirtmiştir:
إذا حلف على يمين فرأى غيرها خيرا منها فليأت الذي هو خير وليكفر عن يمينه كما جاء في الحديث
Kişi bir şeye yemin eder de ondan başkasını daha hayırlı görürse, hadiste geldiği üzere daha hayırlı olanı yapsın ve yemini için kefaret ödesin;
، وقال بعضهم.
bazısı ise şöyle demiştir:
إذا حلف فليأت الذي هو خير وذلك كفارته كما جاء في حديث آخر.
Yemin ettiğinde daha hayırlı olanı yapsın, başka bir hadiste geldiği üzere onun kefareti işte odur.
وتعقب بأن المراد من الكفارة في ذلك الحديث تكفير الذنب لا الكفارة الشرعية التي هي بإحدى الخصال.
Buna, o hadisteki kefaretten maksadın [yemin kefaretinin sayılan] hasletlerinden biriyle ifa edilen şer'î kefaret değil, günahın örtülmesi/bağışlanması olduğu söylenerek itiraz edilmiştir.
إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ قد تقدم تفسيرها الْغافِلاتِ عما يرمين به بمعنى أنه لم يخطر لهن ببال أصلا لكونهن مطبوعات على الخير مخلوقات من عنصر الطهارة ففي هذا الوصف من الدلالة على كمال النزاهة ما ليس في المحصنات الْمُؤْمِناتِ أي المتصفات بالإيمان بكل ما يجب أن يؤمن به من الواجبات والمحظورات وغيرها إيمانا حقيقيا تفصيليا كما ينبىء عنه تأخير المؤمنات عما قبلها مع أصالة وصف الإيمان فإنه للإيذان بأن المراد بها المعنى الوصفي المعرب عما ذكر لا المعنى الاسمي المصحح لإطلاق الاسم في الجملة كما هو المتبادر على تقدير التقديم كذا في إرشاد العقل السليم.
{ إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “Şüphesiz iffetli kadınlara iftira atanlar” -bunun tefsiri daha önce geçmişti-; { الْغافِلاتِ } “habersiz olan”, kendilerine isnat edilen şeyden habersiz olan; yani fıtratları hayır üzerine yaratıldığından ve temizlik mayasından halk edildiklerinden ötürü bu isnat akıllarının ucundan bile geçmeyen [kadınlara]; nitekim bu nitelendirmede, «muhsanât» kelimesinde bulunmayan tam bir nezihliğe delalet vardır; { الْمُؤْمِناتِ } “mümin kadınlara”, yani farzlardan, haramlardan ve diğer hususlardan inanılması gereken her şeye hakiki ve tafsili bir imanla inanan [kadınlara]; nitekim imanın asıl bir vasıf olmasına rağmen «el-mü'minât» kelimesinin öncekilerden sonraya bırakılması buna işaret eder. Çünkü bu tehir, kelimeden muradın öne alınması takdirinde ilk akla gelecek olan ve ismin alelusul ıtlakını sahih kılan isim manası değil, zikredilen hakikati ifade eden vasıf manası olduğunu bildirmek içindir; İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de böyle denilmiştir.
وفرع عليه كون المراد بذلك عائشة الصديقة رضي الله تعالى عنها وروي ما ظاهره ذلك عن ابن عباس وابن جبير، والجمع على هذا باعتبار أن رميها رمي لسائر أمهات المؤمنين لاشتراك الكل في النزاهة والانتساب إلى رسول الله ﷺ، ونظير ذلك جمع «المرسلين» في قوله ﷾: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [الشعراء: ١٠٥] وقيل: المراد أمهات المؤمنين فيدخل فيهن الصديقة دخولا أوليا. وروي ما يؤيده عن أبي الجوزاء والضحاك وجاء أيضا عن ابن عباس ما يقتضيه، فقد أخرج عند سعيد بن منصور وابن جرير والطبراني وابن مردويه أنه رضي الله تعالى عنه قرأ سورة النور ففسرها فلما أتى على هذه الآية إِنَّ الَّذِينَ إلخ قال: هذه في عائشة وأزواج النبي ﷺ ولم يجعل لمن فعل ذلك توبة وجعل لمن رمى امرأة من المؤمنات من غير أزواج النبي ﷺ التوبة ثم قرأ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ إلى قوله تعالى: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا [النور: ٤. ٥] الخبر، وظاهره أنه لا تقبل توبة من قذف إحدى الأزواج الطاهرات رضي الله تعالى عنهن.
Bundan hareketle, bununla kastedilenin Âişe es-Sıddîka radıyallâhu teâlâ anhâ olduğu neticesi çıkarılmıştır; nitekim İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'den zahiri buna işaret eden rivayetler nakledilmiştir. Bu takdire göre çoğul kalıbı, ona iftira atmanın, nezihlikte ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem intisapta hepsi müşterek olduğu için diğer bütün Müminlerin Annelerine de iftira atmak sayılması itibarıyladır. Bunun bir benzeri, O'nun celle celâluhû { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi peygamberleri yalanladı” [Şuarâ: 105] buyruğundaki «mürselîn (peygamberler)» çoğuludur. Kastedilenlerin bütün Müminlerin Anneleri olduğu, dolayısıyla es-Sıddîka'nın da onların arasına öncelikle dahil olduğu da söylenmiştir. Ebu'l-Cevzâ ve Dahhâk'tan bunu destekleyen rivayet gelmiştir; İbn Abbâs'tan da bunu iktiza eden bir rivayet nakledilmiştir. Nitekim Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, Taberânî ve İbn Merdûye'nin tahriç ettiğine göre o radıyallâhu teâlâ anh Nûr Suresi'ni okuyup tefsir etmiş, { إِنَّ الَّذِينَ } ilâ âhirihi ayetine gelince şöyle demiştir: «Bu ayet Âişe ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları hakkındadır. [Allah] bunu yapana tövbe kılmamış; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları dışındaki mümin kadınlardan birine iftira atana ise tövbe kılmıştır.» Ardından { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } ayetinden { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Tövbe edenler müstesna” [Nûr: 4-5] ayetine kadar okumuştur; haber bu şekildedir. Bunun zahiri, tertemiz zevcelerden radıyallâhu teâlâ anhünne birine zina iftirasında bulunan kimsenin tövbesinin kabul edilmeyeceğidir.
وقد جاء عنه في بعض الروايات التصريح بعدم قبول توبة من خاض في أمر عائشة رضي الله تعالى عنها، ولعل ذلك منه خارج مخرج المبالغة في تعظيم أمر الإفك كما ذكرنا أولا وإلا فظاهر الآيات قبول توبته وقد تاب من تاب من الخائضين كمسطح وحسان وحمنة ولو علموا أن توبتهم لا تقبل لم يتوبوا، نعم ظاهر هذه الآية على ما سمعت من المراد من الموصوف بتلك الصفات كفر قاذف أمهات المؤمنين رضي الله تعالى عنهن لأن الله ﷿ رتب على رميهن عقوبات مختصة بالكفار والمنافقين فقال سبحانه لُعِنُوا أي بسبب رميهم إياهن فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ حيث يلعنهم اللاعنون والملائكة في الدارين وَلَهُمْ مع ما ذكر من اللعن عَذابٌ عَظِيمٌ هائل لا يقادر قدره لغاية عظم ما اقترفوه من الجناية.
Bazı rivayetlerde ondan, Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ meselesine dalan kimsenin tövbesinin kabul edilmeyeceğine dair açık ifade gelmiştir. Bu, ilk başta zikrettiğimiz üzere muhtemelen ifk meselesinin vahametini bildirmek için mübalağa kabilinden söylenmiştir; aksi takdirde ayetlerin zahiri tövbenin kabul edileceği yönündedir. Nitekim Mıstah, Hassân ve Hamne gibi dedikoduya dalanlardan tövbe edenler tövbe etmişlerdir; şayet tövbelerinin kabul edilmeyeceğini bilselerdi tövbe etmezlerdi. Evet, bu sıfatlarla nitelenenlerden muradın ne olduğuna dair işittiğin üzere bu ayetin zahiri, Müminlerin Annelerine radıyallâhu teâlâ anhünne iftira atanın kâfir olacağıdır; zira Allah azze ve celle onlara iftira atılması üzerine kâfirlere ve münafıklara mahsus cezaları bağlamış ve şöyle buyurmuştur: { لُعِنُوا } “lânetlenmişlerdir”, yani onlara iftira atmaları sebebiyle; { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “dünyada ve ahirette”, öyle ki her iki yurtta da lânet okuyanlar ve melekler onlara lânet ederler; { وَلَهُمْ } zikredilen bu lânetle birlikte onlar için vardır; { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap”, işledikleri cinayetin son derece büyük olmasından ötürü derecesi takdir edilemeyecek korkunç bir azap [vardır].
وكذا ذكر سبحانه أحوالا مختصة بأولئك فقال ﷿: يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ إلخ، ودليل الاختصاص قوله
Sübhânehu aynı şekilde o kimselere mahsus halleri zikrederek şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ } “O gün aleyhlerine şahitlik edecektir...” ilâ âhirihî. [Bu hallerin onlara] mahsus oluşunun delili Sübhânehu'nun şu buyruğudur:
سبحانه: وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ [فصلت: ١٩] إلى آخر الآيات الثلاث، ومن هنا قيل: إنه لا يجوز أن يراد بالمحصنات إلخ المتصفات بالصفات المذكورة أمهات المؤمنين وغيرهن من نساء الأمة لأنه لا ريب في أن رمي غير أمهات المؤمنين ليس بكفر، والذي ينبغي أن يعول الحكم عليه بكفر من رمى إحدى أمهات المؤمنين بعد نزول الآيات وتبين أنهن طيبات سواء استباح الرمي أم قصد الطعن برسول الله ﷺ أم لم يستبح ولم يقصد، وأما من رمى قبل فالحكم بكفره مطلقا غير ظاهر.
{ وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ } “Allah'ın düşmanlarının toplanacağı gün...” [Fussilet: 19] mealindeki üç ayetin sonuna kadar olan kısımdır. Buradan hareketle şöyle denilmiştir: Bu zikredilen vasıflarla muttasıf «iffetli kadınlar...» ifadesiyle hem Müminlerin Annelerinin hem de ümmetin diğer kadınlarının kastedilmesi caiz olamaz; zira Müminlerin Anneleri dışındakilere iftira atmanın küfür olmadığında şüphe yoktur. İtimat edilmesi gereken hüküm şudur: Ayetler indikten ve onların tertemiz olduğu açıklığa kavuştuktan sonra, ister iftirayı mubah görsün, ister Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ta'n etmeyi kastetsin, isterse mubah görmeyip ta'nı kastetmesin, Müminlerin Annelerinden birine iftira atan kimsenin kâfir olduğuna hükmedilir. Bundan önce iftira atana gelince, onun mutlak olarak küfrüne hükmetmek zahir/isabetli değildir.
والظاهر أنه يحكم بكفره إن كان مستبيحا أو قاصدا الطعن به ﵊ كابن أبيّ لعنه الله تعالى فإن ذلك مما يقتضيه إمعانه في عداوة رسول الله ﷺ ولا يحكم بكفره إن لم يكن كذلك كحسان ومسطح وحمنة فإن الظاهر أنهم لم يكونوا مستحلين ولا قاصدين الطعن بسيد المرسلين صلى الله تعالى عليه وعلى آله أجمعين وإنما قالوا ما قالوا تقليدا فوبخوا على ذلك توبيخا شديدا، ومما يدل دلالة واضحة على عدم كفر الرامين قبل بالرمي أنه ﵊ لم يعاملهم معاملة المرتدين بالإجماع وإنما أقام عليهم حد القذف على ما جاء في بعض الروايات فالآية بناء على القول بخصوص المحصنات وهو الذي تعضده أكثر الروايات إن كانت لبيان حكم من يرمي عائشة أو إحدى أمهات المؤمنين مطلقا بعد تلك القصة كما هو ظاهر الفعل المضارع الواقع صلة الموصول فأمر الوعيد المذكور فيها على القول بأنه مختص بالكفار والمنافقين ظاهر لما سمعت من القول بكفر الرامي لإحدى أمهات المؤمنين بعد مطلقا، وإن كانت لبيان حكم من رمى قبل احتاج أمر الوعيد إلى القول بأن المراد بالموصول أناس مخصوصون رموا عائشة رضي الله تعالى عنها استباحة لعرضها وقصد إلى الطعن برسول الله ﷺ كابن أبيّ وإخوانه المنافقين عليهم اللعنة، وعلى هذا يكون التعبير بالمضارع لاستحضار الصورة التي هي من أغرب الغرائب أو للإشارة كما قيل إلى أن شأنهم الرمي وأنه يتجدد منهم آنا فآنا. وعلى هذا يمكن أن يقال المراد بيان حكم من لم يتب من الرمي فإن التائب من فعل قلما يقال فيه إن شأنه ذلك الفعل فيكون الوعيد مخصوصا بمن لم يتب.
Zahir olan şudur ki; Allah Teâlâ'nın lânetine uğrayası İbn Übey gibi şayet iftirayı mubah saymış veya ona aleyhisselâm ta'n etmeyi kastetmiş ise onun küfrüne hükmedilir; zira Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlıkta aşırı gitmesi bunu iktiza eder. Şayet Hassân, Mıstah ve Hamne gibi böyle değilse küfrüne hükmedilmez; çünkü onların bunu helal saymadıkları ve peygamberlerin efendisine sallallâhu teâlâ aleyhi ve alâ âlihî ecmaîn ta'n etmeyi kastetmedikleri, söylediklerini sırf taklit/dedikodu sebebiyle söyledikleri açıktır; nitekim bu yüzden şiddetle azarlanmışlardır. Daha önce iftira atanların kâfir olmadıklarına açıkça delalet eden hususlardan biri de o'nun aleyhisselâm icma ile onlara mürtet muamelesi yapmaması, bazı rivayetlerde geldiği üzere kendilerine sadece kazif (iftira) haddi uygulamasıdır. Buna göre ayet, rivayetlerin çoğunun desteklediği üzere «muhsanât»ın hususi olduğu görüşüne binaen; şayet sıla cümlesinde yer alan muzari fiilin zahirinde olduğu gibi o hadiseden sonra mutlak olarak Âişe'ye veya Müminlerin Annelerinden birine iftira atan kimsenin hükmünü beyan etmek için ise, zikredilen tehdidin kâfirlere ve münafıklara mahsus olduğu görüşüne göre ayetteki tehdit meselesi açıktır; zira bundan sonra Müminlerin Annelerinden birine iftira atanın mutlak olarak kâfir olacağına dair görüşü işitmiştin. Şayet ayet daha önce iftira atan kimsenin hükmünü beyan için ise, bu tehdit meselesi, ism-i mevsûlle İbn Übey ve lânete uğrayası münafık kardeşleri gibi ırzını mubah sayarak ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ta'n etmeyi kastederek Âişe'ye radıyallâhu teâlâ anhâ iftira atan muayyen kimselerin kastedildiğini söylemeyi gerektirir. Buna göre muzari fiille ifade edilmesi, gariplerden en garip olan sahneyi canlandırmak (istihzâru's-sûre) yahut denildiği gibi onların şanının iftira atmak olduğunu ve bunun kendilerinden anbean yinelendiğini belirtmek içindir. Buradan hareketle kastedilenin, iftiradan tövbe etmeyen kimsenin hükmünü beyan etmek olduğu söylenebilir; zira bir fiilden tövbe eden kimse hakkında o fiilin onun şânı olduğu pek söylenmez. Dolayısıyla bu tehdit tövbe etmeyen kimseye mahsus olur.
والذي تقتضيه الأخبار أن كل من وقع في تلك المعصية تاب سوى اللعين ابن أبيّ وأشياعه من المنافقين. وعن ابن عباس أنها نزلت فيه خاصة ولا يخفى وجه الجمع عليه، وقيل المراد بيان حكم من رمى والوعيد مشروط بعدم التوبة ولم يذكر للعلم به من القواعد المستقرة إذ الذنب كيفما كان يغفر بالتوبة، فلا حاجة إلى أن يقال: المراد إن الذين شأنهم الرمي ليشعر بعدم التوبة، والظاهر أن من لم يتب بعد نزول هذه الآيات كافر وليس هو إلا اللعين وأشياعه المنافقين.
Haberlerin gerektirdiği şudur ki, o lânetli İbn Übey ve münafıklardan olan yandaşları hariç, bu günaha düşenlerin hepsi tövbe etmiştir. İbn Abbâs'tan bu ayetin bizzat onun hakkında indiği rivayet edilmiştir ki buna göre [rivayetleri] uzlaştırma ciheti gizli değildir. Kastedilenin iftira atan kimsenin hükmünü beyan etmek olduğu, tehdidin ise tövbe etmeme şartına bağlı bulunduğu, günah ne olursa olsun tövbe ile bağışlanacağına dair yerleşik kurallardan bilindiği için [tövbe etmeme şartının] zikredilmediği de söylenmiştir. Dolayısıyla tövbe etmeyişi hissettirsin diye «murat şânı iftira atmak olan kimselerdir» denilmesine gerek yoktur. Zahir olan şudur ki, bu ayetler indikten sonra tövbe etmeyen kimse kâfirdir; o da lânetli kimse ve münafık yandaşlarından başkası değildir.
واختار جمع وقال النحاس: هو أحسن ما قيل أن الحكم عام فيمن يرمي الموصوفات بالصفات المذكورة من نساء الأمة، ورميهن إن كان مع استحلال فهو كفر فيستحق فاعله الوعيد المذكور وإن لم يتب على ما علم من القواعد وإن كان بدون استحلال فهو كبيرة وليس بكفر، ويحتاج إلى منع اختصاص تلك العقوبات والأحوال بالكفار والمنافقين أو التزام القول بأن ذلك ثابت للجنس ويكفي في ثبوته لبعض أفراده ولا شك أن فيها من يموت كافرا. وفي البحر يناسب أن تكون هذه الآية كما قيل نزلت في مشركي مكة كانت المرأة إذا خرجت إلى المدينة مهاجرة قذفوها وقالوا: خرجت لتفجر قاله أبو حمزة اليماني، ويؤيده قوله تعالى: يَوْمَ تَشْهَدُ إلخ اهـ.
Bir topluluk ise hükmün, ümmetin kadınlarından zikredilen sıfatlarla nitelenen kimselere iftira atan herkes hakkında genel olduğunu tercih etmiştir ve en-Nehhâs: «Söylenenlerin en güzeli budur» demiştir. Onlara iftira atmak şayet [bunu] helal sayarak yapılmışsa küfürdür; dolayısıyla yerleşik kurallardan bilindiği üzere, tövbe etmediği takdirde bunu yapan kimse zikredilen tehdidi hak eder. Şayet helal saymaksızın yapılmışsa büyük günahtır ve küfür değildir. Bu durumda söz konusu cezaların ve hallerin kâfirlere ve münafıklara mahsus olmasını men etmeye yahut bunun cinse sabit olduğunu ve bazı fertlerinde sabit olmasının yeterli bulunduğunu iltizam etmeye ihtiyaç duyulur; kuşkusuz o [cins] içinde kâfir olarak ölenler de vardır. el-Bahr'da şöyle denilmektedir: Bu ayetin, denildiği üzere Mekke müşrikleri hakkında inmiş olması münasip düşmektedir; zira bir kadın Medine'ye hicret etmek üzere çıktığında ona iftira atar ve: «Fuhuş yapmak için çıktı» derlerdi. Bunu Ebû Hamza el-Yemânî söylemiştir; Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَشْهَدُ } «...o günde ki aleyhlerine şahitlik edecektir...» vb. buyruğu da bunu desteklemektedir.
وأنت تعلم أن الأوفق بالسياق والسباق ما عليه الأكثر من نزولها في شأن أم المؤمنين عائشة رضي الله تعالى عنها وحكم رمي سائر أمهاتهم حكم رميها وكذا حكم رمي سائر أزواج الأنبياء ﵈ وكذا أمهاتهم، وعندي أن حكم رمي بنات النبي ﵊ كذلك لا سيما بضعته الطاهرة الكريمة فاطمة الزهراء صلى الله تعالى
Sen de bilirsin ki bağlama ve öncesine en uygun olan, çoğunluğun benimsediği üzere ayetin Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hakkında inmiş olmasıdır. Diğer müminlerin annelerine iftira atmanın hükmü de ona iftira atmanın hükmü gibidir. Aynı şekilde peygamberlerin aleyhimüsselâm diğer hanımlarına ve keza annelerine iftira atmanın hükmü de böyledir. Bana göre Peygamber'in aleyhisselâm kızlarına, bilhassa onun tertemiz ve muhterem parçası Fâtımatü'z-Zehrâ'ya —Allah Teâlâ
على أبيها وعليها وسلم ولم أر من تعرض لذلك فتدبر، واعلم أنه لا خلاف في جواز لعن كافر معين تحقق موته على الكفر إن لم يتضمن إيذاء مسلم أو ذمي إذا قلنا باستوائه مع المسلم في حرمة الإيذاء أما إن تضمن ذلك حرم.
babasına ve ona salât ve selâm eylesin— iftira atmanın hükmü de böyledir. Buna değinen bir kimse görmedim, iyi düşün! Bil ki küfür üzere öldüğü kesinleşmiş muayyen bir kâfire, şayet bir Müslümana veya —eziyet edilmesinin haramlığı hususunda Müslümanla eşit olduğunu söylersek— bir zimmîye eziyet içermiyorsa lânet etmenin caiz olduğunda ihtilaf yoktur. Şayet bunu içerirse haram olur.
ومن الحرام لعن أبي طالب على القول بموته كافرا بل هو من أعظم ما يتضمن ما فيه إيذاء من يحرم إيذاؤه، ثم إن لعن من يجوز لعنه لا أرى أنه يعد عبادة إلا إذا تضمن مصلحة شرعية، وأما لعن كافر معين حي فالمشهور أنه حرام ومقتضى كلام حجة الإسلام الغزالي أنه كفر لما فيه من سؤال تثبيته على الكفر الذي هو سبب اللعنة وسؤال ذلك كفر ونص الزركشي على ارتضائه حيث قال عقبة: فتفطن لهذه المسألة فإنها غريبة وحكمها متجه وقد زل فيه جماعة، وقال العلامة ابن حجر في ذلك: ينبغي أن يقال: إن أراد بلعنه الدعاء عليه بتشديد الأمر أو أطلق لم يكفر وإن أراد سؤال بقائه على الكفر أو الرضى ببقائه عليه كفر: ثم قال: فتدبر ذلك حق التدبر فإنه تفصيل متجه قضت به كلماتهم اهـ.
Kâfir olarak öldüğü görüşüne göre Ebû Tâlib'e lânet etmek de haramdır; bilakis bu, eziyet edilmesi haram olan kimseye eziyet vermeyi içeren en büyük durumlardandır. Ayrıca lânet edilmesi caiz olan kimseye lânet etmenin, şer'î bir maslahat içermediği sürece bir ibadet sayılacağını da düşünmüyorum. Hayatta olan muayyen bir kâfire lânet etmeye gelince; meşhur olan görüş bunun haram olduğudur. Hüccetü'l-İslâm el-Gazâlî'nin kelamının gereği ise bunun küfür olduğudur; çünkü bunda, lânetin sebebi olan küfür üzere sabit kılınmasını istemek vardır ve bunu istemek küfürdür. ez-Zerkeşî de bunun ardından şöyle diyerek bunu benimsediğini açıkça belirtmiştir: «Bu meseleye dikkat et; zira bu garip bir meseledir, hükmü yerindedir ve bir topluluk bunda ayak sürçmüştür.» Allâme İbn Hacer bu hususta şöyle demiştir: «Şöyle denilmesi gerekir: Eğer ona lânet etmekle durumunun ağırlaşması için beddua etmeyi kastetmişse veya mutlak bırakmışsa kâfir olmaz; fakat küfür üzere kalmasını istemeyi yahut küfür üzere kalmasına rıza göstermeyi kastetmişse kâfir olur.» Ardından şöyle demiştir: «Bunu hakkıyla düşün; zira bu, [âlimlerin] sözlerinin gerektirdiği isabetli bir ayrımdır.»
وكلعن الكافر الحي المعين بالشخص في الحرمة لعن الفاسق كذلك، وقال السراج البلقيني: بجواز لعن العاصي المعين واحتج على ذلك
Şahsı muayyen olan yaşayan kâfire lânet etmek gibi, aynı şekilde fâsıka lânet etmek de haramdır. es-Sirâc el-Bulkînî ise muayyen günahkâra lânet etmenin caiz olduğunu söylemiş ve buna
بحديث الصحيحين «إذا دعا الرجل امرأته إلى فراشه فأبت أن تجيء فبات غضبان لعنتها الملائكة حتى تصبح»
Sahîhayn'daki şu hadisi delil getirmiştir: «Bir erkek karısını yatağına çağırdığında kadın gelmekten kaçınır da kocası ona öfkeli olarak gecelerse, melekler sabaha kadar o kadına lânet eder.»
وهو ظاهر فيما يدعيه وقول ولده الجلال البلقيني في بحثه معه: يحتمل أن يكون لعن الملائكة لها ليس بالخصوص بل بالعموم بأن يقولوا: لعن الله من دعاها زوجها إلى فراشه فأبت فبات غضبان بعيد جدا. ومما يؤيد قول السراج
Bu hadis onun iddia ettiği hususta açıktır. Oğlu el-Celâl el-Bulkînî'nin onunla müzakeresinde ileri sürdüğü: «Meleklerin kadına lânetinin hususi olarak değil de 'Kocası yatağına çağırdığı halde kaçınan ve kocası kendisine öfkeli olarak geceleyen kimseye Allah lânet etsin' demeleri suretiyle umumi olması muhtemeldir» sözü ise oldukça uzaktır. es-Sirâc'ın sözünü destekleyen delillerden biri de
خبر مسلم أنه ﷺ مرّ بحمار وسم في وجهه فقال: «لعن الله من فعل هذا»
Müslim'in rivayet ettiği şu haberdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüzü dağlanmış bir eşeğin yanından geçti ve: «Bunu yapana Allah lânet etsin!» buyurdu.
وهو أبعد عن الاحتمال الذي ذكره ولده،
Bu rivayet, oğlunun zikrettiği ihtimalden daha da uzaktır.
وقد صح أنه ﷺ لعن قبائل من العرب بأعيانهم فقال: «اللهم العن رعلا وذكوان وعصية عصوا الله تعالى ورسوله»
Sahih olarak sabittir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arap kabilelerinden bizzat isim belirterek lânet etmiş ve şöyle buyurmuştur: «Allahım! Ri'l, Zekvân ve Usayye kabilelerine lânet et; onlar Allah Teâlâ'ya ve Resûlü'ne isyan ettiler.»
، وفيه نوع تأييد لذلك أيضا، لكن قيل: إنه يجوز أن يكون قد علم ﵊ موتهم أو موت أكثرهم على الكفر فلم يلعن ﷺ إلا من علم موته عليه، ولا يخفى عليك الأحوط في هذا الباب،
Bunda da o görüşe bir nevi destek vardır; ancak şöyle denilmiştir: Resûlullah'ın aleyhisselâm onların veya çoğunun küfür üzere öleceğini bilmiş olması muhtemeldir; dolayısıyla o sallallâhu aleyhi ve sellem ancak küfür üzere öleceğini bildiği kimseye lânet etmiştir. Bu konuda en ihtiyatlı olan yol sana gizli değildir;
فقد صح «من لعن شيئا ليس له بأهل رجعت اللعنة عليه»
nitekim sahih olarak şöyle rivayet edilmiştir: «Kim lâyık olmayan bir şeye lânet ederse, o lânet kendisine döner.»
وأرى الدعاء للعاصي المعين بالصلاح أحب من لعنه على القول بجوازه، وأرى لعن من لعنه رسول الله ﷺ بالوصف أو بالشخص عبادة من حيث إن فيه اقتداء برسول الله ﵊، وكذا لعن من لعنه الله تعالى على الوجه الذي لعنه سبحانه به، هذا وقوله ﷿: يَوْمَ تَشْهَدُ إلخ إما متصل بما قبله مسوق لتقرير العذاب العظيم بتعيين وقت حلوله وتهويله ببيان ظهور جناية الرامين المستتبعة لعقوباتها على كيفية هائلة وهيئة خارقة للعادات فيوم ظرف لما في لَهُمْ من معنى الاستقرار لا لعذاب كما ذهب إليه الحوفي لما في جواز إعمال المصدر الموصوف من الخلاف، وقيل: لإخلاله بجزالة المعنى وفيه نظر، وإما منقطع عنه على أنه ظرف لا ذكر محذوفا أو ليوفيهم الآتي كما قيل بكل، واختير أنه ظرف لفعل مؤخر وقد ضرب عنه الذكر صفحا للإيذان بأن العبارة لا تكاد تحيط بتفصيل ما يقع فيه من العظائم والكلام مسوق لتهويل اليوم بتهويل ما يحويه كأنه قيل: يوم تشهد عليهم أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ يظهر من الأحوال والأهوال ما لا يحيط به نطاق المقال على أن الموصول المذكور عبارة عن جمع أعمالهم السيئة وجناياتهم القبيحة لا عن جناياتهم المعهودة فقط.
Muayyen günahkâr için ıslah duası yapmayı, caiz olduğu görüşüne göre bile ona lânet etmekten daha sevimli görmekteyim. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vasfıyla veya bizzat şahsıyla lânet ettiği kimseye lânet etmeyi ise, Resûlullah'a aleyhisselâm iktida bulunması cihetiyle bir ibadet olarak görmekteyim; aynı şekilde Allah Teâlâ'nın lânet ettiği kimseye, O'nun lânet ettiği veçhile lânet etmek de böyledir. İşte böyle; Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { يَوْمَ تَشْهَدُ } «...o günde ki aleyhlerine şahitlik edecektir...» vb. buyruğu, ya öncesine bitişiktir ve iftiracıların cezalarını gerektiren cinayetlerinin korkunç bir keyfiyette ve alışılmışın dışındaki fevkalade bir heyette açığa çıkacağını beyan ederek, vuku bulacağı vakti tayin etmek ve onu dehşet verici kılmak suretiyle o büyük azabı pekiştirmek için sevk edilmiştir. Buna göre «yevme» (يوم), sıfatlanmış masdarın amel etmesinin caizliği konusundaki ihtilaftan ötürü el-Hûfî'nin gittiği gibi «azâb» kelimesinin değil, { لَهُمْ } ifadesindeki istikrar (sabit olma) anlamının zarfıdır. Anlamın fesahatine halel getirdiği için [el-Hûfî'nin görüşü reddedilmiştir] de denilmiştir ki bunda inceleme payı vardır. Yahut [öncesinden] kopuktur; bu takdirde her iki görüşte de belirtildiği üzere ya mahzuf olan «üzkür» (hatırla) fiilinin zarfıdır ya da gelecek olan «yüveffîhim» fiilinin zarfıdır. Tercih edilen ise; ifadenin o günde vuku bulacak dehşetli halleri tafsilatıyla kuşatamayacağını bildirmek üzere zikri tamamen terk edilmiş müahhar (sonradan gelen) bir fiilin zarfı olmasıdır. Kelam, o günün ihtiva ettiği şeyleri dehşetli kılmak suretiyle bizzat o günü dehşetli göstermek üzere sevk edilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: { يوم تشهد عليهم أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } «O günde ki dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeyler hakkında aleyhlerine şahitlik edecektir», işte o gün söz sahasının kuşatamayacağı haller ve dehşetler açığa çıkacaktır. Kaldı ki zikredilen ism-i mevsûl, sadece onların bilinen cinayetlerini değil, kötü amellerinin ve çirkin cinayetlerinin tamamını ifade etmektedir.
ومعنى شهادة الجوارح المذكورة بها أنه ﷿ ينطقها بقدرته فتخبر كل جارحة منها بما صدر عنها من أفاعيل صاحبها لا أن كلا منها يخبر بجنايتهم المعهودة فحسب. والموصول المحذوف عبارة عنها وعن فنون العقوبات المترتبة عليها كافة لا عن إحداها خاصة ففيه من ضروب التهويل بالإجمال والتفصيل ما لا مزيد عليه قاله شيخ الإسلام، ثم قال: وجعل الموصول المذكور عبارة عن جناياتهم المعودة وحمل شهادة الجوارح على إخبار الكل
Zikredilen uzuvların bu amellere şahitlik etmesinin anlamı şudur: Azîz ve Celîl olan Allah kudretiyle onları konuşturur; böylece o uzuvlardan her biri, sadece bilinen o iftira cinayetini değil, sahibinden kendisi vasıtasıyla sadır olan fiilleri haber verir. Mahzuf olan ism-i mevsûl ise, özellikle bunlardan birini değil, o amellerin tümünü ve bunlara terettüp eden ceza çeşitlerinin hepsini ifade eder. Dolayısıyla bu ifadede icmal ve tafsil yoluyla dehşetlendirmenin son derece üstün örnekleri vardır. Bunu Şeyhu'l-İslâm söylemiş, ardından da şöyle demiştir: «Zikredilen ism-i mevsûlü sadece onların bilinen cinayetlerine hasretmek ve uzuvların şahitliğini hepsinin
بها فقط تحجير للواسع وتهوين للأمر الرادع. والجمع بين صيغتي الماضي والمستقبل للدلالة على استمرارهم على هاتيك الأعمال في الدنيا وتجددها منهم آنا فآنا. وتقديم عَلَيْهِمْ على الفاعل للمسارعة إلى كون الشهادة ضارة لهم مع ما فيه من التشويق إلى المؤخر اهـ ولا يخلو عن حسن.
yalnızca o cinayeti haber vermesi şeklinde yorumlamak, geniş olanı daraltmak ve caydırıcı olan hususu basitleştirmektir. Geçmiş ve gelecek zaman kiplerinin birlikte kullanılması, onların dünyada bu amelleri işlemeyi sürdürdüklerine ve bunların kendilerinden anbean yinelendiğine delalet etmek içindir. { عَلَيْهِمْ } ifadesinin fâilin önüne geçirilmesi ise, şahitliğin onların aleyhine ve zararına olduğuna süratle dikkat çekmekle birlikte sonraya bırakılan ögeye karşı bir iştiyak uyandırmaktadır.» Bu açıklama güzellikten uzak değildir.
وجوز أن تكون الشهادة بما ذكر مجازا عن ظهور آثاره على هاتيك الأعضاء بحيث يعلم من يشاهدهم ما عملوه وذلك بكيفية يعلمها الله تعالى. واعترض بأنه معارض بقوله تعالى: أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ [فصلت:
Zikredilen şeylerle şahitlik etmenin; onları gören kimsenin yaptıklarını bileceği şekilde, mahiyetini Allah Teâlâ'nın bildiği bir keyfiyetle o amellerin eserlerinin bu uzuvlar üzerinde belirmesinden kinaye ve mecaz olması da caiz görülmüştür. Buna karşılık, bu görüşün Yüce Allah'ın şu buyruğuna aykırı olduğu ileri sürülmüştür: { أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ } «Her şeyi konuşturan Allah bizi de konuşturdu» [Fussilet:
٢١] .
21].
وأجيب بأن مجوز ما ذكر يجعل النطق مجازا عن الدلالة الواضحة كما قيل به في قولهم نطقت الحال أو يقول: هذا في حال وذاك في حال أو كل منهما في قوم.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu görüşü caiz gören kimse, 'hal dili konuştu' sözünde denildiği gibi konuşmayı açık delaletten mecaz yapar yahut: 'Bu bir durumda, şu ise başka bir durumdadır veya her biri ayrı bir topluluk hakkındadır' der.
ولا يخفى أن الظاهر بقاء الشهادة على حقيقتها إلا أنه استشكل ذلك بأنه حينئذ يلزم التعارض بين ما هنا وقوله تعالى في سورة يس الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ الآية [يس: ٦٥] لأن الختم على الأفواه ينافي شهادة الألسن.
Zahir olanın, şahitliğin hakikati üzere kalması olduğu gizli değildir. Ancak bu takdirde buradaki ayet ile Yâsîn sûresindeki Yüce Allah'ın: { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } «O gün onların ağızlarını mühürleriz...» [Yâsîn: 65] ayeti arasında bir çelişkinin gerekeceği ileri sürülerek bu husus müşkül görülmüştür; çünkü ağızların mühürlenmesi dillerin şahitliğiyle bağdaşmaz.
وأجيب بأن المراد من الختم على الأفواه منعهم عن التكلم بالألسنة التي فيها وذلك لا ينافي الألسنة نفسها الذي هو المراد من الشهادة كما أشرنا إليها فإن الألسنة في الأول آلة للفعل وفي الثاني فاعلة له فيجتمع الختم على الأفواه وشهادة الألسن بأن يمنعوا عن التكلم بالألسنة وتجعل الألسنة نفسها ناطقة متكلمة كما جعل سبحانه الذراع المسموم ناطقا متكلما حتى أخبر النبي ﷺ بأنه مسموم وللمعتزلة في ذلك كلام، وقيل في التوفيق يجوز أن يكون كل من الختم والشهادة في موطن وحال، وأن يكون الشهادة في حق الرامين والختم في حق الكفرة، وكأنه لما كانت هذه الآية في حق القاذف بلسانه وهو مطالب معه بأربعة شهداء ذكر فيها خمسة أيضا وصرح باللسان الذي به عمله ليفضحه جزاء له من جنس عمله قاله الخفاجي وقال: إنها نكتة سرية والله تعالى أعلم بأسرار كتابه فتدبر.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Ağızların mühürlenmesinden murat, onların ağızlarındaki dillerle konuşmaktan men edilmeleridir; bu ise işaret ettiğimiz üzere şahitlikten kastedilen olan dillerin bizzat kendilerinin konuşmasına mani değildir. Zira diller birincisinde fiilin aleti, ikincisinde ise failidir; dolayısıyla onların dillerle konuşmaktan men edilip dillerin bizzat kendilerinin nâtık ve mütekellim kılınmasıyla ağızların mühürlenmesi ile dillerin şahitliği bir arada toplanır; tıpkı Yüce Allah'ın zehirli kol etini nâtık ve mütekellim kılıp Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem zehirli olduğunu haber verdirdiği gibi. Mûtezile'nin bu hususta birtakım sözleri vardır. İki ayeti uzlaştırma konusunda şöyle de denilmiştir: Mühürleme ve şahitliğin her birinin farklı bir makamda ve halde olması yahut şahitliğin iftiracılar hakkında, mühürlemenin ise kâfirler hakkında olması caizdir. Sanki bu ayet diliyle iftira atan kimse hakkında olup kendisinden dört şahit istendiği için, burada da beş şey zikredilmiş ve ameli onunla gerçekleştiği için amelinin cinsinden bir ceza olarak onu rezil etmek maksadıyla bizzat dil açıkça belirtilmiştir. Bunu el-Hafâcî söylemiş ve: «Bu ince bir sırdır; Allah Teâlâ kitabının sırlarını en iyi bilendir» demiştir; iyi düşün!
وقرأ الأخوان والزعفراني وابن مقسم وابن سعدان «يشهد» بالياء آخر الحروف ووجهه ظاهر.
el-Ahaveyn (Hamza ve Kisâî), ez-Za'ferânî, İbn Miksem ve İbn Sa'dân harflerin sonuncusu olan yâ ile «yeşhedü» (يشهد) şeklinde okumuşlardır; bunun vechi açıktır.
وقوله تعالى: يَوْمَئِذٍ ظرف لقوله سبحانه: يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ والتنوين عوض عن الجملة المضافة إليها، والتوفية إعطاء الشيء وافيا، والدين هنا الجزاء ومنه كما تدين تدان، والحق الموجد بحسب مقتضى الحكمة، وقريب منه تفسيره بالثابت الذي يحق أن يثبت لهم لا محالة أي يومئذ تشهد عليهم أعضاؤهم المذكورة بأعمالهم القبيحة يعطيهم الله تعالى جزاءهم المطابق لمقتضى الحكمة وافيا تاما، والكلام استئناف مسوق لبيان ترتيب حكم الشهادة عليها متضمن لبيان ذلك المبهم المحذوف فيما سبق على وجه الإجمال، وجوز أن يكون يَوْمَئِذٍ بدلا من يَوْمَ تَشْهَدُ من جوز تعلق ذاك بيوفيهم. وقرأ زيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «يوفيهم» مخففا، وقرأ عبد الله ومجاهد وأبو روق وأبو حيوة «الحقّ» بالرفع على أنه صفة للاسم الجليل، ويجوز الفصل بالمفعول بين الموصوف وصفته، ومعنى الحق على هذه القراءة على ما قال الراغب الموجد للشيء بحسب ما تقتضيه الحكمة، وفسره بعضهم بالعادل، والأكثرون على تفسيره بالواجب لذاته، وكذا في قوله سبحانه: وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ والمبين إما من أبان اللازم أي الظاهر حقيته على تقدير جعله نعتا للحق أو الظاهر ألوهيته ﷿ على تقدير جعله خبرا ثانيا أو من أبان المعتدي أي المظهر للأشياء كما هي في أنفسها، وجملة يَعْلَمُونَ معطوفة على جملة يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ فإن كانت مقيدة بما قيدت به الأولى فالمعنى يوم إذ تشهد عليهم أعضاؤهم المذكورة بأعمالهم القبيحة يعلمون أن الله إلخ، وإن لم تكن مقيدة بذلك جاز أن يكون المعنى ويعلمون عند معاينتهم الأهوال والخطوب أن الله إلخ، والظاهر أن الشهادة على الأول وللمعاينة على الثاني دخلا في حصول العلم بمضمون ما في حيز
Yüce Allah'ın: { يَوْمَئِذٍ } «O gün...» buyruğu, Yüce Allah'ın: { يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ } «...Allah onlara hak olan cezalarını tamı tamına verecektir...» buyruğunun zarfıdır; tenvin ise kendisine izafe edilen cümlenin ivazıdır (yerine gelmiştir). Tevfiye, bir şeyi eksiksiz ve tam olarak vermektir. Buradaki «dîn» ise cezadır; 'Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün' (kemâ tedînü tüdân) sözü de bundandır. «Hak» ise hikmetin gereğine uygun olarak var edilen şeydir; bunun, kaçınılmaz olarak lehlerine gerçekleşmesi gereken 'sabit şey' olarak tefsir edilmesi de buna yakındır. Yani zikredilen organları çirkin amellerine aleyhlerinde şahitlik ettiği o günde, Allah Teâlâ onlara hikmetin gereğine uygun olan cezalarını tastamam, eksiksiz olarak verecektir. Bu kelam, şahitlik hükmünün ona terettüp ettiğini beyan etmek için sevk edilmiş bir istînâf (başlangıç) cümlesi olup daha önce geçen o mübhem ve mahzuf şeyi icmâlî olarak açıklamayı içermektedir. Şunun «yüveffîhim» fiiline taallukunu caiz gören kimse, { يَوْمَئِذٍ } ifadesinin { يَوْمَ تَشْهَدُ } ifadesinden bedel olmasını da caiz görmüştür. Zeyd b. Alî radıyallâhu teâlâ anhümâ şeddesiz olarak «yüfîhim» şeklinde okumuştur. Abdullah, Mücâhid, Ebû Ravk ve Ebû Hayve ise lafza-i celâlin sıfatı olarak merfû bir şekilde «el-Hakku» (الحقُّ) okumuşlardır; mevsûl ile sıfatı arasına mef'ûlün girmesi caizdir. er-Râgıb'ın belirttiğine göre bu kıraate göre «Hak»kın anlamı, bir şeyi hikmetin gerektirdiği şekilde var edendir. Bazıları bunu 'Âdil' olarak tefsir etmiş, çoğunluk ise 'Zâtı gereği zorunlu olan' (vâcibü'l-vücûd) şeklinde tefsir etmiştir. Yüce Allah'ın: { وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } «Ve onlar Allah'ın apaçık hak olduğunu bileceklerdir» buyruğunda da böyledir. «el-Mübîn» ise; şayet 'Hak' kelimesinin sıfatı kılınırsa lâzım fiil olan 'ebâne'den gelip 'hakikati apaçık olan' yahut ikinci haber kılınması takdirinde 'uluhiyeti apaçık olan' demektir; ya da müteaddi olan 'ebâne'den gelip 'şeyleri hakikatleri üzere açığa çıkaran' demektir. { يَعْلَمُونَ } cümlesi { يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ } cümlesine matuftur. Şayet ilkiyle mukayyet kılınırsa anlam: Zikredilen organları çirkin amellerine aleyhlerinde şahitlik ettiği o gün Allah'ın... olduğunu bileceklerdir, şeklinde olur. Şayet bununla mukayyet kılınmazsa anlamın: Korkunç halleri ve dehşetleri müşahede ettikleri sırada Allah'ın... olduğunu bileceklerdir, şeklinde olması caizdir. Zahir olan şudur ki; birincisine göre şahitliğin, ikincisine göre ise müşahedenin
يَعْلَمُونَ فتأمل لتعرف كيفية الاستدلال على ذلك فإن فيه خفاء لا سيما مع ملاحظة الحصر المأخوذ من تعريف الطرفين وضمير الفصل، وقيل: إن علم الخلق بصفاته تعالى يوم القيامة ضروري: وإن تفاوتوا في ذلك من بعض الوجوه فيعلمون ما ذكر من غير مدخلية أحد الأمرين، ولعل فائدة هذا العلم يأسهم من إنقاذ أحد إياهم مما هم فيه أو انسداد باب الاعتراض المروح للقلب في الجملة عليهم أو تبين خطئهم في رميهم حرم رسول الله ﷺ بالباطل لما أن حقيته تأبى كونه ﷿ حقا أي موجدا للأشياء بحسب ما تقتضيه الحكمة لما قدمنا من أن فجور زوجات الأنبياء ﵈ مخل بحكمة البعثة، وكذا تأبى كونه ﷿ حقا أي واجبا لذاته بناء على أن الوجوب الذاتي يستتبع الإنصاف بالحكمة بل بجميع الصفات الكاملة، وهذه الجملة ظاهرة جدا في أن الآية في ابن أبيّ وأضرابه من المنافقين الرامين حرم الرسول ﷺ لأن المؤمن عالم أن الله تعالى هو الحق المبين منذ كان في الدنيا لا أنه يحدث له علم ذلك يوم القيامة. ومن ذهب إلى أنها في الرامين من المؤمنين أو فيهم وفي غيرهم من المنافقين قال: يحتمل أن يكون المراد من العلم بذلك التفات الذهن وتوجهه إليه ولا يأبى ذلك كونه حاصلا قبل. قد حمل السيد السند قدس سره في حواشي المطالع العلم في قولهم في تعريف الدلالة كون الشيء بحالة يلزم من العلم به العلم بشيء آخر على ذلك لئلا يرد أنه يلزم على الظاهر أن لا يكون للفظ دلالة عند التكرار لامتناع علم المعلوم ويحتمل أن يكون قد نزل علمهم الحاصل قبل منزلة غير الحاصل لعدم ترتب ما يقتضيه من الكف عن الرمي عليه ومثل هذا التنزيل شائع في الكتاب الجليل، ويحتمل أن يكون المراد يعلمون عيانا مقتضى أن الله هو الحق المبين. أعني الانتقام من الظالم للمظلوم. ويحتمل غير ذلك.
{ يَعْلَمُونَ } ifadesinin kapsamında yer alan mananın bilgisinin hâsıl olmasında bir tesiri vardır. Buna nasıl istidlal edildiğini anlamak için iyi düşün; zira özellikle iki tarafın marife kılınmasından ve fasıl zamirinden çıkarılan hasr (kasıt/vurgu) dikkate alındığında bunda bir kapalılık vardır. Şöyle de denilmiştir: Mahlûkâtın kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın sıfatlarına dair bilgisi zarurîdir; bazı yönlerden bunda farklılık gösterseler de bu iki husustan birinin tesiri olmaksızın zikredilen şeyi bilirler. Bu bilginin faydası; belki de içinde bulundukları durumdan birinin kendilerini kurtarmasından ümit kesmeleri yahut kalbe bir nebze ferahlık veren itiraz kapısının yüzlerine kapanması veya Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ırzına batılca iftira atmakla düştükleri hatanın açığa çıkmasıdır; zira O'nun hak oluşu, daha önce peygamberlerin aleyhimüsselâm eşlerinin fuhuş yapmasının peygamberlik gönderme hikmetine aykırı olduğunu belirttiğimiz üzere Azîz ve Celîl olan Allah'ın 'Hak' yani şeyleri hikmetin gerektirdiği şekilde var eden olmasını meneder. Aynı şekilde O'nun hak oluşu, zâtî vücûbiyetin hikmetle ve bilakis bütün kâmil sıfatlarla nitelenmeyi gerektirdiği esasına binaen Azîz ve Celîl olan Allah'ın 'Hak' yani zâtı gereği vâcip olmasını da meneder. Bu cümle, ayetin Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem ırzına iftira atan İbn Übey ve münafıklardan benzerleri hakkında olduğunda gayet açıktır; zira mümin kimse Allah Teâlâ'nın apaçık hak olduğunu dünyada bulunduğu andan itibaren bilir, bu bilgi ona kıyamet gününde sonradan hâsıl olacak değildir. Ayetin iftira atan müminler hakkında yahut hem onlar hem de münafıklardan başkaları hakkında olduğunu savunan kimse ise şöyle demiştir: Bunun bilinmesinden muradın zihnin buna yönelmesi ve dikkat kesilmesi olması muhtemeldir; bu durum bilginin daha önce mevcut olmasına mani değildir. Seyyid es-Sened —kuddise sirruh— el-Metâli' hâşiyesinde, delaletin tarifinde geçen 'bir şeyin öyle bir durumda bulunmasıdır ki onun bilinmesinden başka bir şeyin bilinmesi lazım gelir' sözündeki bilmeyi, zahire göre malumun bilinmesinin imkânsızlığı sebebiyle lafzın tekrarında delaletin bulunmaması lazım gelmesin diye buna hamletmiştir. Onların daha önce hâsıl olan bilgilerinin, gerektirdiği iftiradan el çekme sonucunu doğurmaması sebebiyle hâsıl olmamış mesabesine indirilmiş olması da muhtemeldir; böylesi bir tenzil yüce Kitap'ta yaygındır. Muradın, Allah'ın apaçık hak olmasının gereğini —yani zalimden mazlumun intikamının alınmasını— bizzat müşahede ederek bilmeleri olması da muhtemeldir. Başka ihtimaller de vardır.
وأنت تعلم أن الكل خلاف الظاهر فتدبر، وقوله تعالى: الْخَبِيثاتُ إلخ كلام مستأنف مؤسس على السنة الجارية فيما بين الخلق على موجب أن لله تعالى ملكا يسوق الأهل إلى الأهل، وقول القائل: «إن الطيور على أشباهها تقع» أي الخبيثات من النساء لِلْخَبِيثِينَ من الرجال أي مختصات بهم لا يتجاوزنهم إلى غيرهم على أن اللام للاختصاص وَالْخَبِيثُونَ أيضا لِلْخَبِيثاتِ لأن المجانسة من دواعي الانضمام وَالطَّيِّباتُ منهن لِلطَّيِّبِينَ منهم وَالطَّيِّبُونَ أيضا لِلطَّيِّباتِ منهن بحيث لا يتجاوزونهن إلى من عداهن وحيث كان رسول الله ﷺ أطيب الأطيبين وخيرة الأولين والآخرين تبين كون الصديقة رضي الله تعالى عنها من أطيب الطيبات بالضرورة واتضح بطلان ما قيل فيها من الخرافات حسبما نطق به قوله سبحانه: أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ على أن الإشارة إلى أهل البيت النبوي رجالا ونساء ويدخل في ذلك الصديقة رضي الله تعالى عنها دخولا أوليا، وقيل: إلى رسول الله ﷺ والصديقة وصفوان وقال الفراء: إشارة إلى الصديقة وصفوان والجمع يطلق على ما زاد على الواحد.
Sen de bilirsin ki bunların hepsi zahire aykırıdır, iyi düşün! Yüce Allah'ın: { الْخَبِيثاتُ } «Kötü kadınlar...» vb. buyruğu; Allah Teâlâ'nın ehlini ehline sevk eden bir meleği bulunduğu hükmünce mahlûkat arasında cari olan sünnet ve «Kuşlar kendi cinsleriyle uçar» diyenin sözü üzerine bina edilmiş yeni bir başlangıç kelamıdır. Yani kadınların kötüleri erkeklerin { لِلْخَبِيثِينَ } «kötülerine» mahsustur; lâm harfi tahsis için olduğundan onları aşıp başkalarına geçmezler. { وَالْخَبِيثُونَ } «Kötü erkekler» de aynı şekilde { لِلْخَبِيثاتِ } «kötü kadınlara» mahsustur; çünkü aynı cinsten olmak kaynaşmanın sebeplerindendir. Onlardan { وَالطَّيِّباتُ } «temiz kadınlar» onlardan { لِلطَّيِّبِينَ } «temiz erkeklere» mahsustur; { وَالطَّيِّبُونَ } «temiz erkekler» de aynı şekilde onlardan { لِلطَّيِّباتِ } «temiz kadınlara» mahsustur; öyle ki onları aşıp başkalarına geçmezler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem en temizlerin en temizi, öncekilerin ve sonrakilerin en hayırlısı olduğuna göre, es-Sıddîka'nın radıyallâhu teâlâ anhâ en temiz kadınlardan olduğu zorunlu olarak ortaya çıkmış ve Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ مُبَرَّؤُنَ مِمَّا يَقُولُونَ } «İşte onlar, onların söylediklerinden tamamen uzaktırlar» buyruğunun beyan ettiği üzere onun hakkında söylenen hurafelerin batıl olduğu açıklığa kavuşmuştur. Buradaki işaret, erkek ve kadınlarıyla peygamber hâne halkınadır; es-Sıddîka radıyallâhu teâlâ anhâ da buna öncelikle dâhildir. İşaretin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, es-Sıddîka ve Safvân'a yönelik olduğu da söylenmiştir. el-Ferrâ ise: «es-Sıddîka ve Safvân'a işarettir; çoğul sîgası birden fazlasına da ıtlak olunur» demiştir.
وفي الآية على جميع الأقوال تغليب أي أولئك منزهون مما يقوله أهل الإفك في حقهم من الأكاذيب الباطلة.
Bütün görüşlere göre ayette bir tağlîb vardır; yani onlar, iftira ehlinin kendileri hakkında söyledikleri batıl yalanlardan uzaktırlar.
وجعل الموصوف للصفات المذكورة النساء والرجال حسبما سمعت رواه الطبراني عن ابن عباس ضمن خبر طويل ورواه الإمامية عن أبي جعفر وأبي عبد الله رضي الله تعالى عنهما واختاره أبو مسلم والجبائي وجماعة وهو الأظهر عندي وجاء في رواية أخرى عن ابن عباس أخرجها الطبراني أيضا وابن مردويه وغيرهما أن الْخَبِيثاتُ والطَّيِّباتُ صفتان للكلم وَالْخَبِيثُونَ والطَّيِّبُونَ صفتان للخبيثين من الناس وروي ذلك عن الضحاك والحسن والْخَبِيثُونَ عليه شامل للرجال والنساء على سبيل التغليب وكذا الطَّيِّبُونَ وأُولئِكَ إشارة إلى الطيبين وضمير يَقُولُونَ للخبيثين، وقيل للآفكين أي الخبيثات من الكلم للخبيثين من الرجال والنساء أي مختصة ولا صقة بهم لا ينبغي أن تقال في حق غيرهم وكذا الخبيثون من الفريقين أحقاء بأن يقال في حقهم خبائث الكلم
İşittiğin üzere zikredilen sıfatların mevsûfunun kadınlar ve erkekler kılınmasını et-Taberânî uzun bir haber içerisinde İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; İmâmiyye de bunu Ebû Ca'fer ve Ebû Abdillâh'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet etmiştir. Ebû Müslim, el-Cübbâî ve bir topluluk da bunu tercih etmiştir ve bana göre en zahir olan da budur. İbn Abbâs'tan gelen, et-Taberânî, İbn Merdûye ve başkalarının da tahric ettiği diğer bir rivayette ise { الْخَبِيثاتُ } ve { الطَّيِّباتُ } kelimelerinin sözlerin sıfatı, { وَالْخَبِيثُونَ } ve { الطَّيِّبُونَ } kelimelerinin ise insanların kötülerinin sıfatı olduğu belirtilmiştir. Bu görüş ed-Dahhâk ve el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Buna göre { الْخَبِيثُونَ } tağlîb yoluyla erkekleri ve kadınları kapsar, { الطَّيِّبُونَ } da böyledir. { أُولئِكَ } ifadesi temiz olanlara işarettir; { يَقُولُونَ } fiilindeki zamir ise kötülere aittir, iftiracılara ait olduğu da söylenmiştir. Yani kötü sözler kadın ve erkeklerin kötü olanlarına aittir; onlara mahsustur ve onlara yapışır, başkaları hakkında söylenmesi uygun olmaz. Aynı şekilde bu iki zümrenin kötüleri de haklarında kötü sözlerin söylenmesine lâyıktırlar;
والطيبات من الكلم للطيبين من الفريقين مختصة وحقيقة بهم وهم أحقاء بأن يقال في شأنهم طيبات الكلم أولئك الطيبون مبرؤون عن الاتصاف مما يقول الخبيثون وقيل الآفكون في حقهم فمآله تنزيه الصديقة رضي الله تعالى عنها أيضا.
güzel sözler de bu iki zümrenin temiz olanlarına aittir; onlara mahsustur ve haklarıdır, onlar da haklarında güzel sözlerin söylenmesine lâyıktırlar. İşte o temiz kimseler, kötülerin —iftiracıların da denilmiştir— haklarında söyledikleri şeylerle nitelenmekten uzaktırlar. Neticede bu da es-Sıddîka'nın radıyallâhu teâlâ anhâ tenzih edilmesine varır.
وقيل: المراد الخبيثات من القول مختصة بالخبيثين من فريقي الرجال والنساء لا تصدر عن غيرهم والخبيثون من الفريقين مختصون بالخبيثات من القول متعرضون لها والطيبات من القول للطيبين من الفريقين أي مختصة بهم لا تصدر عن غيرهم والطيبون من الفريقين مختصون بالطيبات من القول لا يصدر عنهم غيرها أولئك الطيبون مبرؤون مما يقول الخبيثون أي لا يصدر عنهم مثل ذلك، وروي ذلك عن مجاهد، والكلام عليه على حذف مضاف إلى ما، ومآله الحط على الآفكين وتنزيه القائلين سبحانك هذا بهتان عظيم لَهُمْ مَغْفِرَةٌ عظيمة لما لا يخلو البشر عنه من الذنب، وحسنات الأبرار سيئات المقربين وَرِزْقٌ كَرِيمٌ هو الجنة كما قاله أكثر المفسرين، ويشهد له قوله تعالى في سورة الأحزاب في أمهات المؤمنين وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً [الأحزاب: ٣١] فإن المراد به ثمت الجنة بقرينة أَعْتَدْنا والقرآن يفسر بعضه بعضا، وفي هذه الآيات من الدلالة على فضل الصديقة ما فيها، ولو قلبت القرآن كله وفتشت عما أوعد به العصاة لم تر الله ﷿ قد غلظ في شيء تغليظه في الإفك وهو دال على فضلها أيضا، وكانت رضي الله تعالى عنها تتحدث بنعمة الله تعالى عليها بنزول ذلك في شأنها.
Şöyle de denilmiştir: Murad; sözlerin kötülerinin erkek ve kadın zümrelerinin kötü olanlarına mahsus olduğu, başkalarından sadır olmayacağıdır; bu iki zümrenin kötüleri de kötü sözlere mahsusturlar ve onlara yönelirler. Sözlerin güzelleri de bu iki zümrenin temiz olanlarına mahsustur; yani onlara aittir ve başkalarından sadır olmaz; bu iki zümrenin temizleri de güzel sözlere mahsusturlar ve onlardan başkası kendilerinden sadır olmaz. İşte o temiz kimseler kötülerin söylediklerinden uzaktırlar; yani onlardan böylesi şeyler sadır olmaz. Bu görüş Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Buna göre kelamda 'mâ' kelimesine bir muzaf takdiri vardır. Neticede bu yorum iftiracıları yermeye ve «Hâşâ, bu büyük bir iftiradır!» diyenleri tenzih etmeye varır. İnsanoğlunun hali kalamayacağı günahlar için { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ } «onlar için büyük bir bağışlanma» vardır; iyilerin sevapları mukarreblerin günahları sayılır. { وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } «Ve cömertçe bir rızık» ise müfessirlerin çoğunun söylediği gibi cennettir. Buna Ahzâb sûresinde Müminlerin Anneleri hakkında geçen Yüce Allah'ın: { وَأَعْتَدْنا لَها رِزْقاً كَرِيماً } «Ve ona cömertçe bir rızık hazırlamışızdır» [el-Ahzâb: 31] buyruğu şahittir; zira oradaki «a'tednâ» (hazırladık) karinesiyle muradın cennet olduğu anlaşılmaktadır ve Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir eder. Bu ayetlerde es-Sıddîka'nın faziletine dair nice açık deliller vardır. Bütün Kur'an'ı çevirip inceleseniz ve günahkârlara vaad edilen tehditleri araştırsanız, Azîz ve Celîl olan Allah'ın hiçbir şeyde iftira hadisesindeki kadar sert ve şiddetli davrandığını göremezsiniz; bu da onun faziletine delalet eder. Kendisi radıyallâhu teâlâ anhâ da bu ayetlerin kendi hakkında inmesiyle Allah Teâlâ'nın üzerindeki nimetini anlatırdı.
فقد أخرج ابن أبي شيبة عنها أنها قالت: خلال فيّ لم تكن في أحد من الناس إلا ما آتى الله تعالى مريم ابنة عمران والله ما أقول هذا اني أفتخر على صواحباتي قيل: وما هن؟ قالت: نزل الملك بصورتي وتزوجني رسول الله ﷺ لسبع سنين وأهديت له لتسع سنين وتزوجني بكرا لم يشركه فيّ أحد من الناس وأتاه الوحي وأنا وإياه في لحاف واحد وكنت من أحب الناس إليه ونزل فيّ آيات من القرآن كادت الأمة تهلك فيهن ورأيت جبريل ﵇ ولم يره أحد من نسائه غيري وقبض في بيتي لم يله أحد غير الملك وأنا.
Nitekim İbn Ebî Şeybe ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bende insanlardan hiçbirinde bulunmayan hasletler vardır; ancak İmran kızı Meryem'e Allah Teâlâ'nın verdikleri müstesnadır. Vallahi bunu diğer hanımlara karşı övünmek için söylemiyorum.» 'Onlar nelerdir?' denildi. Dedi ki: «Melek benim sûretimle indi, yedi yaşımdayken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benimle evlendi, dokuz yaşımdayken ona gelin edildim. Benimle bakire olarak evlendi, insanlardan hiç kimse bende ona ortak olmadı. O ve ben aynı örtü altındayken ona vahiy gelirdi, insanların ona en sevimlisiydim. Hakkımda neredeyse ümmetin helak olacağı Kur'an ayetleri indi. Cebrail'i aleyhisselâm gördüm, hanımlarından benden başka hiçbiri onu görmedi. Benim odamda vefat etti; melek ve benden başka hiç kimse onun cenazesiyle ilgilenmedi.»
وأخرج ابن مردويه عنها أنها قالت: لقد نزل عذري من السماء ولقد خلقت (١) طيبة عند طيب ولقد وعدت مغفرة وأجرا عظيما، وفي قوله سبحانه: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ بناء على شموله عائشة رضي الله تعالى عنها رد على الرافضة القائلين بكفرها وموتها على ذلك وحاشاها لقصة وقعة الجمل مع أشياء افتروها ونسبوها إليها، ومما يرد زعم ذلك أيضا قول عمار بن ياسر في خطبته حين بعثه الأمير كرّم الله تعالى وجهه مع الحسن رضي الله تعالى عنه يستنفران أهل المدينة وأهل الكوفة: إني لأعلم أنها زوجة نبيكم ﵊ في الدنيا والآخرة ولكن الله تعالى ابتلاكم ليعلم أتطيعونه أم تطيعونها، ومما يقضى منه العجب ما رأيته في بعض كتب الشيعة من أنها خرجت من أمهات المؤمنين بعد تلك الوقعة لأن
İbn Merdûye ondan şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Beraatim semadan indi. Ben temiz bir kimsenin yanında temiz olarak yaratıldım; bana bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vaad edildi.» Yüce Allah'ın: { لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ } «Onlar için bir bağışlanma ve cömertçe bir rızık vardır» buyruğu, Âişe'yi radıyallâhu teâlâ anhâ kapsamasına binaen; Cemel vakası hadisesi ile uydurup ona isnat ettikleri birtakım şeylerden ötürü onun kâfir olduğunu ve bu halde öldüğünü iddia eden Râfizîlere —hâşâ ondan— bir reddir. Bu iddiayı reddeden hususlardan biri de Emîr'in —Allah Teâlâ yüzünü ak etsin— Medine ve Kûfe halkını cihada çağırmak üzere Hasan radıyallâhu teâlâ anh ile birlikte gönderdiği sırada Ammâr b. Yâsir'in hutbesindeki şu sözüdür: «Ben kesinlikle biliyorum ki o, dünyada da ahirette de Peygamberinizin aleyhisselâm zevcesidir; fakat Allah Teâlâ O'na mı itaat edeceksiniz yoksa kadına mı itaat edeceksiniz diye bilsin diye sizi imtihan etmiştir.» Şaşılacak şeylerden biri de Şiî kitaplarının bazısında gördüğüm şu iddiadır: O hadiseden sonra o, Müminlerin Anneleri arasından çıkmıştır; çünkü
النبي ﷺ قال للأمير كرم الله تعالى وجهه: قد أذنت لك أن تخرج بعد وفاتي من الزوجية من شئت من أزواجي
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Emîr'e —Allah Teâlâ yüzünü ak etsin—: «Vefatımdan sonra zevcelerimden dilediğini nikâhtan çıkarmana izin verdim» demiştir;
فأخرجها كرم الله تعالى وجهه من ذلك لما صدر منها معه ما صدر، ولعمري إنّ هذا مما يكاد يضحك الثكلى، وفي حسن معاملة الأمير كرم الله تعالى وجهه إياها رضي الله تعالى عنها بعد استيلائه على العسكر الذي صحبها الثابت عند الفريقين ما يكذب ذلك، ونحن لا نشك في فضلها رضي الله تعالى عنها لهذه الآيات ولما جاء في مدحها عن رسول الله ﷺ، ولو لم يكن من ذلك سوى ما
bunun üzerine o da —Allah Teâlâ yüzünü ak etsin— kendisine karşı sergilediği tutumdan ötürü onu bundan çıkarmıştır. Ömrüme yemin olsun ki bu, evladını kaybetmiş anayı bile güldürecek cinstendir! Emîr'in —Allah Teâlâ yüzünü ak etsin— beraberindeki orduya galip geldikten sonra ona radıyallâhu teâlâ anhâ gösterdiği, her iki fırkaca da sabit olan güzel muamelesi bunu yalanlamaktadır. Bizler bu ayetler ve Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem onun övgüsüne dair gelen rivayetler sebebiyle onun radıyallâhu teâlâ anhâ faziletinde asla şüphe etmeyiz. Bu konuda sadece
أخرجه ابن أبي شيبة وأحمد والبخاري ومسلم والترمذي والنسائي وابن ماجة عن أنس رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ إن فضل عائشة على
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce'nin Enes'ten radıyallâhu teâlâ anh rivayet ettiği şu hadistir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Âişe'nin
النساء كفضل الثريد على الطعام»
tiridin diğer yemeklere üstünlüğü gibidir.»
لكني مع هذا لا أقول بأنها أفضل من بضعته ﷺ الكريمة فاطمة الزهراء رضي الله تعالى عنها والوجه لا يخفى، وفي هذا المقام أبحاث تطلب من محلها، ثم إن الذي أراه أن إنزال هذه الآيات في أمرها لمزيد الاعتناء بشأن الرسول ﵊ ولجبر قلب صاحبه الصديق رضي الله تعالى عنه وكذا قلب زوجته أم رومان فقد اعتراهما من ذلك الإفك ما الله تعالى أعلم به. ولمزيد انقطاع عائشة رضي الله تعالى عنها إليه ﷿ مع فضلها وطهارتها في نفسها.
Fakat bununla birlikte ben, onun Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem muhterem parçası Fâtımatü'z-Zehrâ'dan radıyallâhu teâlâ anhâ daha faziletli olduğunu söylemiyorum; bunun vechi de gizli değildir. Bu makamda kendi yerinden talep edilecek birtakım tahliller vardır. Benim kanaatime göre bu ayetlerin onun hakkında indirilmesi; Resûl'ün aleyhisselâm şânına verilen fazladan ihtimamdan, dostu es-Sıddîk'ın radıyallâhu teâlâ anh ve keza eşi Ümmü Rûmân'ın gönlünü teselli etmek içindir; nitekim bu iftira sebebiyle onların başına Allah Teâlâ'nın bildiği kederler gelmişti. Ayrıca bizzat kendisinin fazileti ve paklığıyla birlikte Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ Azîz ve Celîl olan Allah'a tam yöneliş ve ilticasından dolayıdır.
وقد جاء في خبر غريب ذكره ابن النجار في تاريخ بغداد بسنده عن أنس بن مالك رضي الله تعالى عنه قال: «كنت جالسا عند أم المؤمنين عائشة رضي الله تعالى عنها لأقر عينها بالبراءة وهي تبكي فقالت: هجرني القريب والبعيد حتى هجرتني الهرة وما عرض عليّ طعام ولا شراب فكنت أرقد وأنا جائعة ظامئة فرأيت في منامي فتى فقال لي: ما لك؟ فقلت: حزينة مما ذكر الناس فقال: ادعي بهذه الدعوات يفرج الله تعالى عنك فقلت: وما هي؟ فقال قولي: يا سابغ النعم ويا دافع النقم ويا فارج الغمم ويا كاشف الظلم يا أعدل من حكم يا حسب من ظلم يا ولي من ظلم يا أول بلا بداية ويا آخر بلا نهاية يا من له اسم بلا كنية اللهم اجعل لي من أمري فرجا ومخرجا قالت: فانتبهت وأنا ريانة شبعانة وقد أنزل الله تعالى فرجي
İbnü'n-Neccâr'ın Târîhu Bağdâd'ında senediyle Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu teâlâ anh zikrettiği garip bir haberde şöyle gelmiştir: «Beraatiyle gözü aydın olsun diye Müminlerin Annesi Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ yanında oturuyordum, o ise ağlıyordu. Dedi ki: 'Yakın uzak herkes benden uzaklaştı, hatta kedi bile benden kaçtı; bana ne bir yiyecek ne de bir içecek sunuldu. Aç ve susuz bir halde uyuyakalırdım. Rüyamda bir genç gördüm, bana: 'Neyin var?' dedi. 'İnsanların söylediklerinden dolayı hüzünlüyüm' dedim. Dedi ki: 'Şu dualarla dua et, Allah Teâlâ sana bir ferahlık versin.' Ben de: 'Onlar nedir?' dedim. Dedi ki: 'De ki: Ey nimetleri bol bol veren, ey intikamları/musibetleri defeden, ey kederleri gideren, ey zulümleri/karanlıkları kaldıran, ey hükmedenlerin en âdili, ey zulme uğrayanın sığınağı, ey zulme uğrayanın velîsi/dostu, ey başlangıcı olmayan evvel, ey sonu olmayan âhir, ey künyesi olmayan bir isme sahip bulunan! Allahım, işimde bana bir ferahlık ve bir çıkış yolu ihsan eyle!' Âişe dedi ki: 'Uyandığımda suya kanmış ve doymuş durumdaydım; Allah Teâlâ da ferahlığımı indirmişti.'»
، ويسمى هذا الدعاء دعاء الفرج فليحفظ وليستعمل، ثم إنه ﷿ إثر ما فصل الزواجر عن الزنا وعن رمي العفائف عنه شرع في تفصيل الزواجر عما عسى يؤدي إلى أحدهما من مخالطة الرجال بالنساء ودخولهم عليهن في أوقات الخلوات وتعليم الآداب الجميلة والأفاعيل المرضية المستتبعة لسعادة الدارين فقال سبحانه: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ إلخ، وسبب النزول على ما أخرج الفريابي وغيره من طريق عدي بن ثابت عن رجل من الأنصار أن امرأة قالت: يا رسول الله إني أكون في بيتي على الحالة التي لا أحب أن يراني عليها أحد لا ولد ولا والد فيأتيني آت فيدخل عليّ فكيف أصنع؟
Bu duaya 'ferahlık duası' (duâü'l-ferec) denir; ezberlenmeli ve okunmalıdır. Sonra Azîz ve Celîl olan Allah, zinadan ve iffetli kadınlara zina iftirasında bulunmaktan men eden hükümleri tafsilatıyla açıkladıktan hemen sonra, bunlardan birine yol açabilecek olan erkeklerin kadınlarla içli dışlı olması ve tenha vakitlerde yanlarına girmesini men eden hükümleri detaylandırmaya ve iki cihan saadetini getirecek güzel edepleri ve beğenilen fiilleri öğretmeye başladı ve şöyle buyurdu: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ } «Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere girmeyin...» vb. Nüzul sebebi, el-Firyâbî ve başkalarının Adiyy b. Sâbit yoluyla Ensardan bir adamdan tahric ettiğine göre şudur: Bir kadın: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben evimde ne bir çocuğun ne de bir babanın beni o halde görmesini istemediğim bir durumda bulunuyorum; derken bana birisi gelip içeri giriveriyor, ne yapayım?» dedi.
فنزلت يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ، وإضافة البيوت إلى ضمير المخاطبين لامية اختصاصية، والمراد عند بعض الاختصاص الملكي، ووصف البيوت بمغايرة بيوتهم بهذا المعنى خارج مخرج العادة التي هي سكنى كل أحد في ملكه وإلا فالآجر والمعير أيضا منهيان عن الدخول بغير إذن.
Bunun üzerine: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } «Ey iman edenler!...» vb. ayeti indi. Evlerin muhatapların zamirine izafe edilmesi lâm-ı ihtisâs (aidiyet bildiren lâm) iledir. Bazılarına göre murat mülkiyet ihtisasıdır. Evlerin bu anlamda kendi evlerinin gayrısı olarak nitelenmesi, herkesin kendi mülkünde oturması şeklindeki âdet üzere gelmiştir; aksi takdirde kiraya veren ile ödünç veren de izinsiz girmekten nehyedilmiştir.
وقال بعضهم: المراد اختصاص السكنى أي غير بيوتكم التي تسكنونها لأن كون الآجر والمعير منهيين كغيرهما عن الدخول بغير إذن دليل على عدم إرادة الاختصاص الملكي فيحمل ذلك على الاختصاص المذكور فلا حاجة إلى القول بأن ذاك خارج مخرج العادة، وقرىء بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ بكسر الباء لأجل الياء حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا أي تستأذنوا من يملك الإذن من أصحابها، وتفسيره بذلك أخرجه ابن أبي حاتم وابن الأنباري في المصاحف وابن جرير وابن مردويه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ويخالفه ما روى الحاكم وصححه والضياء في المختارة والبيهقي في شعب الإيمان وناس آخرون عنه أنه قال في حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا أخطأ الكاتب وإنما هي «حتى تستأذنوا» لكن قال أبو حيان: من روى عن ابن عباس أنه قال ذلك فهو طاعن في الإسلام ملحد في الدين وابن عباس بريء من ذلك القول انتهى.
Bazıları ise şöyle demiştir: Murat oturma (süknâ) ihtisasıdır; yani oturduğunuz evlerinizin gayrısıdır. Çünkü kiraya veren ile ödünç verenin de başkaları gibi izinsiz girmekten nehyedilmiş olmaları, mülkiyet ihtisasının kastedilmediğine delildir; bu yüzden ifade söz konusu [oturma] ihtisasına hamledilir ve bunun âdet üzere geldiğini söylemeye gerek kalmaz. «Büyûten gayra büyûtiküm» ifadesi yâ harfi sebebiyle bâ harfinin kesresiyle [«biyûten gayra biyûtiküm» şeklinde] de okunmuştur. { حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } «...izin isteyinceye kadar...» yani sahiplerinden izin verme yetkisine sahip olan kimseden izin isteyinceye kadar demektir. Bunun bu şekilde tefsirini İbn Ebî Hâtim, Kitâbü'l-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ tahric etmiştir. Hâkim'in rivayet edip sahihlediği, ed-Dıyâ'nın el-Muhtâre'de, el-Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da ve diğer birtakım kimselerin ondan aktardığı; onun { حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } hakkında: «Kâtip hata etmiştir, doğrusu 'hattâ teste'zinû' (حتى تستأذنوا) şeklindedir» dediği rivayeti ise buna aykırıdır. Ancak Ebû Hayyân şöyle demiştir: «İbn Abbâs'ın böyle dediğini rivayet eden kimse İslâm'a ta'n eden, dinde mülhid bir kimsedir; İbn Abbâs bu sözden beridir.»
وأنت تعلم أن تصحيح الحاكم لا يعول عليه عند أئمة الحديث لكن للخبر المذكور طرق كثيرة، وكتاب الأحاديث المختارة للضياء كتاب معتبر، فقد قال السخاوي في فتح المغيث في تقسيم أهل المسانيد ومنهم من يقتصر على الصالح للحجة كالضياء في مختارته، والسيوطي بعد ما عد في ديباجة جمع الجوامع الكتب الخمسة
Sen de bilirsin ki Hâkim'in tashihi (hadisi sahih kabul etmesi), hadis imamları nezdinde itimat edilir [bir durum] değildir; fakat zikredilen haberin pek çok tariki (kanalı) vardır. ed-Dıyâ'nın el-Ehâdîsü'l-muhtâre kitabı da muteber bir kitaptır. Nitekim Sehâvî, Fethu'l-muğîs'te müsned sahiplerinin taksiminde şöyle demiştir: «Onlardan hüccet olmaya elverişli [hadislerle] yetinenler de vardır; Dıyâ'nın el-Muhtâre'sinde yaptığı gibi.» Süyûtî de Cem'u'l-cevâmi'in mukaddimesinde beş kitabı saydıktan sonra
وهي صحيح البخاري وصحيح مسلم وصحيح ابن حبان والمستدرك والمختارة للضياء قال وجميع ما في هذه الكتب الخمسة صحيح.
ki bunlar Sahîh-i Buhârî, Sahîh-i Müslim, Sahîh-i İbn Hibbân, el-Müstedrek ve ed-Dıyâ'nın el-Muhtâre'sidir— «Bu beş kitaptakilerin tamamı sahihtir» demiştir.
ونقل الحافظ ابن رجب في طبقات الحنابلة عن بعض الأئمة أنه قال: كتاب المختارة خير من صحيح الحاكم فوجود هذا الخبر هناك مع ما ذكر من تعدد طرقه يبعد ما قاله أبو حيان، وابن الأنباري أجاب عن هذا الخبر ونحوه من الأخبار الطاعنة بحسب الظاهر في تواتر القرآن المروية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وسيأتي في تفسير هذه السورة إن شاء الله تعالى بعضها أيضا. بأن الروايات ضعيفة ومعارضة بروايات أخر عن ابن عباس أيضا وغيره وهذا دون طعن أبي حيان. وأجاب ابن اشته عن جميع ذلك بأن المراد الخطأ في الاختيار وترك ما هو الأولى بحسب ظنه رضي الله تعالى عنه لجمع الناس عليه من الأحرف السبعة لا أن الذي كتب خطأ خارج عن القرآن.
Hâfız İbn Receb Tabakâtü'l-Hanâbile'de bazı imamlardan naklen şöyle demiştir: «el-Muhtâre kitabı, Hâkim'in Sahîh'inden (Müstedrek'inden) daha hayırlıdır.» Dolayısıyla bu haberin orada bulunması, zikredilen tariklerinin çokluğuyla birlikte Ebû Hayyân'ın söylediği sözü uzak kılmaktadır. İbnü'l-Enbârî ise İbn Abbâs'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edilen, zahiren Kur'an'ın tevâtürüne ta'n eden bu ve benzeri haberlere —inşâallahu teâlâ bu sûrenin tefsirinde bunlardan bazıları daha gelecektir— şu cevabı vermiştir: Rivayetler zayıftır ve yine İbn Abbâs'tan ve başkalarından gelen diğer rivayetlerle çelişkilidir. Bu açıklama Ebû Hayyân'ın ta'nından daha hafiftir. İbn Eşte ise bütün bunlara şöyle cevap vermiştir: Kastedilen; yazılan şeyin Kur'an dışı bir hata olması değil, İbn Abbâs'ın radıyallâhu teâlâ anh kendi zannınca yedi harften insanların üzerinde birleştiği metin için daha evla olanı terk etmek ve tercihte hata etmektir.
واختار الجلال السيوطي هذا الجواب وقال: هو أولى وأقعد من جواب ابن الأنباري، ولا يخفى عليك أن حمل كلام ابن عباس على ذلك لا يخلو عن بعد لما أن ما ذكر خلاف ظاهر كلامه، وأيضا ظن ابن عباس أولوية ما أجمع سائر الصحابة رضي الله تعالى عنهم على خلافه مما سمع من رسول الله ﷺ في العرضة الأخيرة بعيده وكأنهم رأوا أن التزام ذلك أهون من إنكار ثبوت الخبر عن ابن عباس مع تعدد طرقه وإخراج الضياء إياه في مختارته، ويشجع على هذا الإنكار اعتقاد جلالة ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وثبوت الإجماع على تواتر خلاف ما يقتضيه ظاهر كلامه فتأمل.
Celâl es-Süyûtî bu cevabı tercih etmiş ve: «İbnü'l-Enbârî'nin cevabından daha evla ve daha sağlamdır» demiştir. İbn Abbâs'ın sözünü buna hamletmenin uzaklıktan hâli olmadığı sana gizli değildir; zira zikredilen husus onun sözünün zahirine aykırıdır. Ayrıca İbn Abbâs'ın, son arzada (el-Ardatü'l-Ahîra) Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittiği şeylerden hareketle diğer sahâbîlerin radıyallâhu teâlâ anhüm üzerinde icma ettiği şeyin hilafının daha evla olduğunu zannetmesi de uzaktır. Sanki onlar; tariklerinin çokluğu ve ed-Dıyâ'nın bunu el-Muhtâre'sinde tahric etmesi karşısında İbn Abbâs'tan bu haberin sübûtunu inkâr etmektense bunu iltizam etmeyi daha ehven görmüşlerdir. Bu inkâra cesaret veren husus ise İbn Abbâs'ın radıyallâhu teâlâ anhümâ yüceliğine olan itikat ve onun sözünün zahirinin gerektirdiğinin hilafına tevatürün sübût bulmuş olmasıdır; iyi düşün!
واستعمال الاستئناس بمعنى الاستئذان بناء على أنه استفعال من آنس الشيء بالمد علمه أو أبصره وإبصاره طريق إلى العلم فالاستئناس استعلام والمستأذن طالب العلم بالحال مستكشف أنه هل يراد دخوله أو لا.
«İsti'nâs» kelimesinin «isti'zân» (izin istemek) anlamında kullanılması; bunun med ile olan ve bir şeyi bilmek veya görmek anlamına gelen «ânese» (آنَسَ) fiilinden istif'âl babında olmasına dayanır; zira bir şeyi görmek onu bilmeye giden yoldur. Dolayısıyla «isti'nâs» bilgi edinmeye çalışmaktır; izin isteyen kimse de içeri girmesinin istenip istenmediğini araştırıp durum hakkında bilgi talep eden kimsedir.
وقيل الاستئناس خلاف الاستيحاش فهو من الأنس بالضم خلاف الوحشة. والمراد به المأذونية فكأنه قيل:
«İsti'nâs»ın «istîhâş»ın (yabancılık/yalnızlık hissetme) zıddı olduğu da söylenmiştir; yani vahşetin zıddı olan ötre ile «üns» (أُنْس) kökündendir. Bununla murat izinli olma durumudur; sanki şöyle denilmiştir:
حتى يؤذن لكم فإن من يطرق بيت غيره لا يدري أيؤذن له أم لا؟ فهو كالمستوحش من خفاء الحال عليه فإذا أذن له استأنس، وهو في ذلك كناية أو مجاز، وقيل: الاستئناس من الإنس بالكسر بمعنى الناس أي حتى تطلبوا معرفة من في البيوت من الإنس. وضعف بأن فيه اشتقاقا من جامد كما في المسرج أنه مشتق من السراج وبأن معرفة من في البيت لا تكفي بدون الإذن فيوهم جواز الدخول بلا إذن. ومن الناس من رجحه بمناسبته لقوله تعالى: فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً ولا يكافىء التضعيف بما سمعت.
Size izin verilinceye kadar [girmeyin]. Zira başkasının kapısını çalan kimse kendisine izin verilip verilmeyeceğini bilemez; dolayısıyla durumun kapalılığından ötürü yabancılık/yalnızlık hisseden kimse gibidir; kendisine izin verilince ünsiyet bulur (rahatlar). Bu kelime bu manada bir kinaye veya mecazdır. Şöyle de denilmiştir: «İsti'nâs», insan anlamına gelen esre ile «ins» (إِنْس) kökündendir; yani evlerdeki insanlardan kimlerin olduğunu öğrenmeyi talep edinceye kadar demektir. Bu görüş, kandillik anlamına gelen «mesrece»nin «sirâc»dan türemesi gibi câmidden (türemiş olmayan kelimeden) bir iştikak içermesi ve evde kimin olduğunu bilmenin izin olmaksızın yeterli olmayıp izinsiz girmenin caiz olduğu vehmini vermesi sebebiyle zayıf bulunmuştur. İnsanlardan bazıları, Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً } «Eğer orada kimseyi bulamazsanız...» buyruğuna uygunluğu sebebiyle bunu tercih etmişse de bu, işittiğin zayıflatma gerekçelerine denk gelemez.
وذهب الطبري إلى أن المعنى حتى تؤنسوا أهل البيت من أنفسكم بالاستئذان ونحوه وتؤنسوا أنفسكم بأن تعلموا أن قد شعر بكم ولا يخفى ما فيه، وقيل: المعنى حتى تطلبوا علم أهل البيت، والمراد حتى تعلموهم على أتم وجه، ويرشد إلى ذلك ما
et-Taberî, anlamın: 'İzin istemek ve benzeri şeylerle ev halkına kendinizi hissettirip alıştırıncaya ve onların da sizin farkınıza vardığını bilip kendinizi rahatlatıncaya kadar' şeklinde olduğu görüşüne gitmiştir ki bundaki zorlama gizli değildir. Anlamın 'Ev halkının bilgisini talep edinceye kadar' olduğu ve muradın 'Onlara en mükemmel şekilde kendinizi bildirinceye kadar' olduğu da söylenmiştir. Buna
روي عن أبي أيوب الأنصاري أنه قال: قلنا يا رسول الله ما الاستئناس؟ فقال: «يتكلم الرجل بالتسبيحة والتكبيرة والتحميدة يتنحنح يؤذن أهل البيت»
Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet edilen şu hadis işaret etmektedir: «'Ey Allah'ın Resûlü! İsti'nâs nedir?' dedik. Buyurdu ki: 'Kişinin tesbih, tekbir ve tahmid getirmesi, öksürüp boğazını temizleyerek ev halkına haber vermesidir.'»
وما
Ve yine buna
أخرجه ابن المنذر وجماعة عن مجاهد أنه قال: تستأنسوا تنحنحوا وتنخموا،
İbnü'l-Münzir ve bir topluluğun Mücâhid'den tahric ettiği şu söz de işaret etmektedir: «'Teste'nisû', öksürüp boğazınızı temizleyin ve ses çıkarın [demektir].»