والحاصل أنه يكفي في الاستثناء دخول المستثنى في حكم المستثنى منه بحسب دلالة اللفظ وإن لم يدخل فيه بحسب دليل خارج كما يقال: خلق الله تعالى كل شيء إلا ذاته سبحانه وصفاته العلى، قال العلامة: ويمكن الجواب عن هذا بأنه لا فائدة للاستثناء المتصل على هذا التقدير لأن خروج المستثنى من حكم المستثنى منه معلوم فيحمل على المنقطع المفيد لفائدة جديدة وهذا مراد فخر الإسلام بعدم دخول التائبين في صدر الكلام وبحث فيه بأن عدم التناول الشرعي مستفاد من الاستثناء المذكور في الآية والحديث أعني التائب من الذنب كمن لا ذنب له مبين له فلا وجه لمنع وجود الفائدة وبأن كون خروج المستثنى من حكم المستثنى منه معلوما هنا غير معلوم لمكان الخلاف في اشتراط بقاء الفعل وبأن الفائدة الجديدة في المنقطع التي يعرى عنها المتصل غير ظاهرة، وقال أيضا: لا يقال لم لا يجوز أن يكون المستثنى منه هو الفاسقون ويكون الاستثناء لإخراج التائبين منهم في الحكم الذي هو الحمل على أولئك القاذفين والإثبات له فإن الاستثناء كما يجوز من المحكوم به يجوز من غيره كما يقال: كرام أهل بلدتنا أغنياؤهم إلا زيدا بمعنى أن زيدا وإن كان غنيا لكنه خارج عن الحمل على الكرام لأنا نقول: فحينئذ يلزم أن يكون التائبون من الفاسقين ولا يكونوا من القاذفين والأمر بالعكس، وقد يقال: إن الاستثناء منقطع على معنى أنهم
Özetle, istisnada müstesnanın lafzın delaleti bakımından müstesnâ minhin hükmüne dahil olması yeterlidir; haricî bir delil bakımından ona dahil olmasa bile. Nitekim «Allah Teâlâ zâtı ve yüce sıfatları müstesna her şeyi yarattı» denilmesi böyledir. el-Allâme şöyle demiştir: Buna şu şekilde cevap verilmesi mümkündür: Bu takdire göre muttasıl istisnanın bir faydası kalmaz; çünkü müstesnanın müstesnâ minhin hükmünden hariç olduğu zaten malumdur, dolayısıyla yeni bir fayda ifade eden munkatı istisnaya hamledilir. Fahrulislâm'ın cümlenin başında tevbe edenlerin dahil olmaması ile kastettiği de budur. Buna karşı şu şekilde itiraz edilmiştir: Şer'î kapsam dışılığı ayette zikredilen istisnadan anlaşılmaktadır; «günahtan tevbe eden hiç günahı olmayan gibidir» hadisi de bunu açıklayıcıdır, dolayısıyla bir faydanın varlığını menetmenin bir gerekçesi yoktur. Ayrıca burada müstesnanın müstesnâ minhin hükmünden çıkışının malum olması, fiilin baki kalmasının şart koşulmasındaki ihtilaftan ötürü malum değildir; muttasılın yoksun olduğu munkatıdaki yeni fayda da açık değildir. Yine şöyle demiştir: «Müstesnâ minhin fâsıklar olması ve istisnanın da o iftiracı kimselere hamledilip isnat edilmesi şeklindeki hükümden tevbe edenleri çıkarmak için yapılması neden caiz olmasın? Zira istisna aleyhine hüküm verilenden caiz olduğu gibi diğerinden de caizdir; nitekim 'Zeyd müstesna beldemizin kerem sahipleri onların zenginleridir' denilir ki bu, Zeyd zengin olsa da kerem sahiplerine hamledilmekten hariçtir demektir» denilemez. Çünkü biz deriz ki: O takdirde tevbe edenlerin fâsıklardan olması ve iftiracılardan olmaması gerekir; oysa durum bunun tam tersidir. Bazen de şöyle denilir: İstisna munkatıdır, şu manadadır ki onlar
فاسقون في جميع الأحوال إلا حال التوبة، ولا يخفى أنه يحتاج إلى تكليف في التقدير أي إلا حال توبة الذين إلخ أو إلا توبة القاذفين أي وقت توبتهم على أن يجعل الَّذِينَ حرفا مصدريا لا اسما موصولا وضمير تابُوا عائدا على أُولئِكَ وبعد اللتيا والتي يكون الاستثناء مفرغا متصلا لا منقطعا انتهى فتأمل.
tevbe hali müstesna her halde fâsıktırlar. Ancak bunun takdirde bir külfete ihtiyaç duyduğu gizli değildir; yani «şu kimselerin tevbe hali müstesna...» yahut «iftiracıların tevbesi yani tevbe ettikleri vakit müstesna...» şeklinde takdir edilmesi gerekir; bu da { الَّذِينَ } lafzının ism-i mevsul değil harf-i masdarî kılınması ve { تابُوا } fiilindeki zamirin { أُولئِكَ } lafzına dönmesiyle olur. Binbir güçlükten sonra istisna munkatı değil, müferrağ ve muttasıl olur (İntihâ). İyi düşün!
وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ [النور: ٦. ٢٠] بيان لحكم الرامين لأزواجهم خاصة وهو ناسخ لعموم المحصنات وكانوا قبل نزول هذه الآية يفهمون من آية وَالَّذِينَ يَرْمُونَ إلخ أن حكم [النور: ٤] من رمى الأجنبية وحكم من رمى زوجته سواء
{ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ } “Eşlerine zina iftirasında bulunanlar...” ayeti, özellikle eşlerine iftira edenlerin hükmünün beyanıdır ve iffetli kadınlar [hakkındaki genel hükmü] nesh edicidir. Bu ayet inmeden önce onlar, { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” ayetinden yabancı bir kadına iftira eden ile eşine iftira edenin hükmünün eşit olduğunu anlıyorlardı.
فقد أخرج أبو داود وجماعة عن ابن عباس قال: لما نزلت والَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النور: ٤] الآية قال سعد بن عبادة وهو سيد الأنصار: أهكذا أنزلت يا رسول الله؟ فقال رسول الله ﷺ: «يا معشر الأنصار ألا تسمعون ما يقول سيدكم؟ قالوا: يا رسول الله لا تلمه فإنه رجل غيور والله ما تزوج امرأة قط إلا بكرا وما طلق امرأة فاجترأ رجل منا على أن يتزوجها من شدة غيرته فقال: سعد والله يا رسول الله إني لأعلم أنها حق وأنها من عند الله تعالى ولكني تعجبت أني لو وجدت لكاعا قد تفخذها رجل لم يكن لي أن أهيجه ولا أحركه حتى آتي بأربعة شهداء فو الله لا آتي بهم حتى يقضي حاجته قال: فما لبثوا يسيرا حتى جاء هلال بن أمية وهو أحد الثلاثة الذين تيب عليهم فغدا على رسول الله ﷺ فقال: يا رسول إني جئت أهلي عشاء فوجدت عندها رجلا فرأيت بعيني
Nitekim Ebû Dâvûd ve bir topluluk [muhaddis], İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etmiştir: { والَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara zina iftirasında bulunanlar...” [en-Nûr 24/4] ayeti indiğinde Ensâr'ın efendisi olan Sa'd b. Ubâde: «Ey Allah'ın Resûlü! [Ayet] böyle mi indirildi?» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ensâr topluluğu! Efendinizin ne söylediğini işitmiyor musunuz?» buyurdu. Onlar: «Ey Allah'ın Resûlü! Onu kınama; zira o pek kıskanç bir adamdır. Vallahi o şimdiye kadar bâkire dışında hiçbir kadınla evlenmemiştir; bir kadını boşadığında da aşırı kıskançlığından ötürü bizden hiçbir kimse onunla evlenmeye cesaret edememiştir» dediler. Sa'd [da] şöyle dedi: «Vallahi ey Allah'ın Resûlü! Elbette ben bunun hak olduğunu ve Allah Teâlâ katından geldiğini biliyorum. Lakin ben, alçak [bir kadının] üzerine bir adamın çıktığını görsem, dört şahit getirmedikçe ona dokunamayacak ve onu kımıldatamayacak mıyım diye şaştım kaldım! Vallahi ben o [şahitleri] getirene kadar o işini bitirmiş olur!» [İbn Abbâs] dedi ki: Aradan çok geçmemişti ki tevbeleri kabul edilen üç kişiden biri olan Hilâl b. Ümeyye çıkageldi. Sabah erkenden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna varıp: «Ey Allah'ın Resûlü! Yatsı vakti ailemin yanına geldim, yanında bir adam buldum; gözümle gördüm
وسمعت بأذني فكره رسول الله ﷺ ما جاء به واشتد عليه واجتمعت الأنصار فقالوا: قد ابتلينا بما قال سعد بن عبادة الآن يضرب رسول الله ﵊ هلال بن أمية وتبطل شهادته في المسلمين فقال هلال: والله إني لأرجو أن يجعل الله تعالى لي منها مخرجا فقال: يا رسول الله إني قد أرى ما اشتد عليك مما جئت به والله تعالى يعلم إني لصادق فو الله إن رسول الله ﷺ يريد أن يأمر بضربه إذ نزل على رسول الله ﵊ الوحي وكان إذا نزل عليه ﵊ الوحي عرفوا ذلك في تربد جلده فأمسكوا عنه حتى فرغ من الوحي فنزلت وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ الآية فسري عن رسول الله ﷺ فقال أبشر يا هلال قد كنت أرجو ذلك من ربي، وقال ﵊ أرسلوا إليها فجاءت فتلاها رسول الله ﷺ عليهما وذكرهما وأخبرهما أن عذاب الآخرة أشد من عذاب الدنيا فقال:
ve kulağımla işittim» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun getirdiği bu haberi hoş karşılamadı ve bu ona pek ağır geldi. Ensâr toplanıp: «Sa'd b. Ubâde'nin dediğiyle imtihan olunduk. Şimdi Resûlullah aleyhisselâm Hilâl b. Ümeyye'ye had cezası uygulayacak ve onun Müslümanlar arasındaki şahitliği iptal edilecek» dediler. Hilâl: «Vallahi ben Allah Teâlâ'nın bana bundan bir çıkış yolu kılacağını umuyorum» dedi ve: «Ey Allah'ın Resûlü, getirdiğim haberden dolayı sana ağır gelen durumu görüyorum. Allah Teâlâ biliyor ki ben kesinlikle doğru söylüyorum» dedi. Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tam ona had vurulmasını emretmek üzereydi ki o anda Resûlullah'a aleyhisselâm vahiy indi. Kendisine aleyhisselâm vahiy indiğinde bunu teninin renginin değişmesinden anlarlardı. Vahiy bitene kadar ondan el çektiler. Derken { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ } “Eşlerine zina iftirasında bulunanlar...” ayeti indi. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem o hal kalktı ve: «Müjde ey Hilâl! Rabbimden bunu umuyordum» buyurdu. Yine [Resûlullah] aleyhisselâm: «Kadına haber gönderin» buyurdu. Kadın geldi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [ayeti] onların ikisine okudu, onlara nasihat etti ve ahiret azabının dünya azabından daha çetin olduğunu haber verdi. Bunun üzerine:
هلال والله يا رسول الله لقد صدقت عليها فقالت: كذب فقال: رسول الله ﷺ: «لاعنوا بينهما» الحديث
Hilâl: «Vallahi ey Allah'ın Resûlü, ona karşı kesinlikle doğru söyledim» dedi. Kadın ise: «Yalan söyledi» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aralarında lian yapın» buyurdu (Hadis).
، ومنه وكذا من رواية أخرى ذكرها البخاري في صحيحه والترمذي: وابن ماجة يعلم أن قصة هلال سبب نزول الآية، وقيل: نزلت في عاصم بن عدي، وقيل: في عويمر بن نصر العجلاني وفي صحيح البخاري ما يشهد له بل قال السهيلي إن هذا هو الصحيح ونسب غيره للخطأ، والمشهور كما في البحر أن نازلة هلال قبل نازلة عويمر، وأخرج أبو يعلى. وابن مردويه عن أنس أنه قال: لأول لعان كان في الإسلام ما وقع بين هلال بن أمية وزوجته، ونقل الخفاجي هنا عن السبكي إشكالا وأنه قال: إنه إشكال صعب وارد على آية اللعان والسرقة والزنا وهو أن ما تضمن الشرط نص في العلية مع الفاء ومحتمل لها بدونها ولتنزيله منزلة الشرط يكون ما تضمنه من الحدث مستقبلا لا ماضيا فلا ينسحب حكمه على ما قبله ولا يشمل ما قبله من سبب النزول، وتعقبه بأنه لا صعوبة فيه بل هو أسهل من شرب الماء البارد في حر الصيف لأن هذا وأمثاله معناه إن أردتم معرفة هذا الحكم فهو كذا فالمستقبل معرفة حكمه وتنفيذه وهو مستقبل في سبب النزول وغيره، والقرينة على أن المراد هذا أنها نزلت في أمر ماض أريد بين حكمه ولذا قالوا: دخول سبب النزول قطعي.
Bundan ve Buhârî'nin Sahih'inde, Tirmizî'nin ve İbn Mâce'nin zikrettiği diğer bir rivayetten anlaşılmaktadır ki Hilâl'in kıssası ayetin iniş sebebidir. Ayetin Âsım b. Adiy hakkında indiği de söylenmiştir; Uveymir b. Nasr el-Aclânî hakkında indiği de söylenmiştir ve Sahîh-i Buhârî'de buna şahitlik eden rivayet vardır; hatta es-Süheylî doğru olanın bu olduğunu söylemiş ve diğerini hataya nispet etmiştir. el-Bahr'da belirtildiği üzere meşhur olan ise Hilâl hadisesinin Uveymir hadisesinden önce olduğudur. Ebû Ya'lâ ve İbn Merdûye Enes'ten rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: «İslam'da ilk lian, Hilâl b. Ümeyye ile hanımı arasında meydana gelen liandır.» Hafâcî burada es-Sübkî'den bir müşkil nakletmiş ve onun şöyle dediğini belirtmiştir: Bu, lian, hırsızlık ve zina ayetine varit olan çetin bir müşküldür; o da şudur: Şart içeren ifade fâ harfi ile birlikte illet bildirmede nasstır, fâ olmaksızın da illet olma ihtimali taşır. Şart makamına kaim kılındığı için de içerdiği hadise geçmişe değil geleceğe ait olur; binaenaleyh hükmü kendisinden öncekine sirayet etmez ve nüzul sebebi olan önceki hadiseyi kapsamaz. [Hafâcî] buna karşı çıkarak şöyle demiştir: Bunda hiçbir zorluk yoktur, bilakis bu, yaz sıcağında soğuk su içmekten daha kolaydır; çünkü bu ve benzerlerinin manası, «Şayet bu hükmü öğrenmek istiyorsanız o şöyledir» demektir. Geleceğe ait olan şey, hükmün bilinmesi ve uygulanmasıdır; bu ise nüzul sebebinde de başkasında da gelecektir. Bunun kastedildiğine dair karine, hükmü beyan edilmek istenen geçmiş bir mesele hakkında inmiş olmasıdır; bu sebeple «Nüzul sebebinin [hükme] dahil olması kat'îdir» demişlerdir.
ولا حاجة إلى القول بأن الشرط قد يدخل على الماضي ولا أن ما تضمن الشرط لا يلزمه مساواته لصريحه من كل وجه ولا أن دخول ما ذكر بدلالة النص لفساده هنا انتهى، ثم إن المراد هنا نظير ما مر والذين يرمون بالزنا أزواجهم المدخول بهن وغير المدخول بهن وكذا المعتدات في طلاق رجعي وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ أربعة يشهدون بما رموهن به من الزنا. وقرىء «تكن» بالتاء الفوقية وقراءة الجمهور أفصح إِلَّا أَنْفُسُهُمْ بدل من شُهَداءُ لأن الكلام غير موجب والمختار فيه الإبدال أو إلا بمعنى غير صفة لشهداء ظهر إعرابها على ما بعدها لكونها على صورة الحرف كما قالوا في أل الموصولة الداخلة على أسماء الفاعلين مثلا، وفي جعلهم من جملة الشهداء إيذان كما قيل من أول الأمر بعدم إلغاء قولهم بالمرة ونظمه في سلك الشهادة وبذلك ازداد حسن إضافة الشهادة إليهم في قوله تعالى:
Şartın bazen mazi üzerine dahil olabileceğini, şart içeren şeyin her yönden sarih şarta denk olmasının gerekmediğini ve zikredilen şeyin [hükme] dahil olmasının delalet-i nass ile olduğunu söylemeye hiç gerek yoktur; zira bu sonuncusu burada fasittir (İntihâ). Sonra burada kastedilen mana daha önce geçen mananın dengidir: Eşlerine -kendileriyle zifafa girilmiş olsun veya olmasın, keza ric'î talak iddeti bekleyenler de böyledir- zina isnadında bulunanlar { وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ } “ve kendilerinin şahitleri de bulunmayan kimseler...” yani onlara isnat ettikleri zinaya şahitlik edecek dört şahitleri bulunmayanlar. Kelime üstteki te ile «تكن» şeklinde de okunmuştur; cumhurun kıraati ise daha fasihtir. { إِلَّا أَنْفُسُهُمْ } “kendilerinden başka...” ibaresi { شُهَداءُ } kelimesinden bedeldir, çünkü kelam menfidir ve menfi kelamda muhtar olan bedel yapmaktır; yahut «إلا» [kelimesi] «gayr» manasında { شهداء } kelimesinin sıfatıdır; harf suretinde olduğu için i'rabı kendisinden sonrakinde zahir olmuştur; nitekim ism-i faillerin başına gelen mevsul elif-lamı hakkında da böyle demişlerdir. Onların şahitler cümlesinden kılınmasında, denildiği gibi, daha en baştan sözlerinin büsbütün hükümsüz sayılmayacağına ve şahitlik bağına dahil edildiğine dair bir işaret vardır; böylece Allah Teâlâ'nın şu kavlinde şahitliğin onlara izafe edilmesinin güzelliği daha da artmıştır:
فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أي شهادة كل واحد منهم وهو مبتدأ وقوله سبحانه: أَرْبَعُ شَهاداتٍ خبره أي فشهادتهم المشروعة أربع شهادات بِاللَّهِ متعلق بشهادات، وجوز بعضهم تعلقه بشهادة.
{ فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ } “onlardan her birinin şahitliği...”; bu mübtedadır. Cenâb-ı Hakk'ın { أَرْبَعُ شَهاداتٍ } “dört defa şahitlik etmesidir” kavli ise onun haberidir; yani onların meşru kılınan şahitliği dört şahitliktir. { بِاللَّهِ } “Allah adına” ibaresi { شَهاداتٍ } kelimesine müteallıktır; bazısı ise onun { شَهادَةُ } kelimesine müteallık olmasını caiz görmüştür.
وتعقب بأنه يلزم حينئذ الفصل بين المصدر ومعموله بأجنبي وهو الخبر، وأنت تعلم أن في كون الخبر أجنبيا كلاما وأن بعض النحويين أجاز الفصل مطلقا وبعضهم أجازه فيما إذا كان المعمول ظرفا كما هنا.
Buna karşı şu itiraz getirilmiştir: O takdirde masdar ile ma'mûlü arasının ecnebi bir lafızla, yani haberle ayrılması gerekir. Sen de bilirsin ki haberin ecnebi olması hususunda söz vardır; nitekim nahivcilerden bazıları aranın ayrılmasını mutlak olarak caiz görmüş, bazıları da ma'mûlün burada olduğu gibi zarf olması durumunda caiz görmüştür.
وقرأ الأكثر «أربع» بالنصب على المصدرية والعامل فيه «شهادة» وهي خبر مبتدأ محذوف أي فالواجب شهادة أو مبتدأ خبره محذوف أي فعليهم شهادة أو فشهادة أحدهم أربع شهادات بالله واجبة أو كافية، ولا خلاف في جواز تعلق الجار على هذه القراءة بكل من الشهادة والشهادات وإنما الخلاف في الأولى إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ أي فيما
Çoğunluk «أربع» kelimesini masdariyet üzere mensup okumuştur; buradaki amil «شهادة» kelimesidir, o da mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani «vacip olan şey şahitliktir» takdirindedir; yahut haberi mahzuf bir mübtedadır; yani «onların üzerine gereken şey şahitliktir» yahut «onlardan birinin Allah adına dört şahitlik yapması vaciptir veya yeterlidir» takdirindedir. Bu kıraate göre car-mecrurun hem «şehâdet» hem de «şehâdât» kelimelerinden her birine müteallık olmasının caiz olduğunda ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak ilk kıraattedir. { إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ } “kendisinin kesinlikle doğru söyleyenlerden olduğuna...” yani
رماها به من الزنا، والأصل على أنه إلخ فحذف الجار وكسرت إن وعلق العامل عنها باللام للتأكيد، ولا يختص التعليق بأفعال القلوب بل يكون فيما يجري مجراها ومنه الشهادة لإفادتها العلم، وجوز أن تكون الجملة جوابا للقسم بناء على أن الشهادة هنا بمعنى القسم حتى قال الراغب. إنه يفهم منها ذلك وإن لم يذكر بِاللَّهِ وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق ذلك وَالْخامِسَةُ أي والشهادة الخامسة للأربع المتقدمة أي الجاعلة لها خمسا بانضمامها إليهن، وإفرادها مع كونها شهادة أيضا لاستقلالها بالفحوى ووكادتها في إفادتها ما يقصده بالشهادة من تحقيق الخبر وإظهار الصدق، وهي مبتدأ خبره قوله تعالى: أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ فيما رماها به من الزنا وَيَدْرَؤُا أي يدفع عَنْهَا الْعَذابَ أي العذاب الدنيوي وهو الحبس عندنا والحد عند الشافعي، وسيأتي إن شاء الله تعالى تحقيق الكلام فيه أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ أي الزوج لَمِنَ الْكاذِبِينَ فيما رماها به من الزنا وَالْخامِسَةَ بالنصب عطفا على أَرْبَعَ شَهاداتٍ وقوله تعالى: أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ أي الزوج مِنَ الصَّادِقِينَ فيما رماها به من الزنا بتقدير حرف الجر أي بأن غضب إلخ، وجوز أن تكون أَنَّ وما بعدها بدلا من الْخامِسَةَ وتخصيص الغضب بجانب المرأة للتغليظ عليها لما أنها مادة الفجور ولأن النساء كثيرا ما يستعملن اللعن فربما يتجرين على التفوه به لسقوط وقعه عن قلوبهن بخلاف غضبه ﷻ.
kadına isnat ettiği zina hususunda [doğru söylediğine dairdir]. Aslı «على أنه» vb. şeklindedir; car hazfedilmiş, «إن» kesrelenmiş ve amil tekit için lâm ile ondan ta'lik edilmiştir. Ta'lik sadece kalp fiillerine mahsus olmayıp onların yerine geçen fiillerde de olur; ilim ifade ettiği için şahitlik de bunlardandır. Bu cümlenin, buradaki şahitliğin yemin manasında olmasına binaen kasemin cevabı olması da caiz görülmüştür; hatta er-Râgıb, { بِاللَّهِ } zikredilmese bile ondan bu mananın anlaşılacağını söylemiştir; inşâallahu teâlâ bunun tahkiki gelecektir. { وَالْخامِسَةُ } “Beşincisi ise...” yani geçen dörde eklenen, onlara katılmasıyla onları beşleyen beşinci şahitliktir. Kendisi de bir şahitlik olduğu halde tekil olarak getirilmesi, içerdiği anlamın bağımsızlığı ve şahitlik ile kastettiği haberi tahkik etme ve doğruluğu ortaya koyma hususundaki kuvvetinden ötürüdür. Bu mübtedadır; haberi ise Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “eğer yalan söyleyenlerden ise Allah'ın lanetinin kendi üzerine olmasıdır”, kadına isnat ettiği zina hususunda [yalan söylüyorsa]. { وَيَدْرَؤُا } “uzaklaştırır” yani defeder { عَنْهَا الْعَذابَ } “ondan cezayı...” yani dünyevî azabı ki o, biz [Hanefîler]e göre hapistir, Şâfiî'ye göre ise had cezasıdır; inşâallahu teâlâ bunun kelamı ileride tahkik edilecektir; { أَنْ تَشْهَدَ أَرْبَعَ شَهاداتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ } “Allah adına dört defa şahitlik etmesi, kocasının...” { لَمِنَ الْكاذِبِينَ } “kesinlikle yalan söyleyenlerden olduğuna” kadına isnat ettiği zina hususunda. { وَالْخامِسَةَ } nasb ile { أَرْبَعَ شَهاداتٍ } üzerine matuftur. Allah Teâlâ'nın { أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ } “eğer kocası... ise Allah'ın gazabının kendi üzerine olmasıdır” { مِنَ الصَّادِقِينَ } “doğru söyleyenlerden” kadına isnat ettiği zina hususunda; bu, harf-i cer takdiriyle böyledir, yani «gazabın kendi üzerine olması ile» demektir. { أَنَّ } ve sılasının { الْخامِسَةَ } lafzından bedel olması da caiz görülmüştür. Gazabın kadına tahsis edilmesi, kadının fücur maddesi olması ve kadınların laneti çokça kullanmaları sebebiyle kalplerindeki tesiri düştüğü için onu telaffuz etmeye cüret edebilecekleri, Cenâb-ı Hakk'ın gazabının ise böyle olmaması sebebiyle ona karşı şiddet göstermek içindir.
وقرأ طلحة والحسن والأعمش وخالد بن إياس بنصب الْخامِسَةُ في الموضعين وقد علمت وجه النصب في الثاني، وأما وجه النصب في الأول فهو عطف الْخامِسَةَ على أَرْبَعَ شَهاداتٍ على قراءة من نصب أَرْبَعَ وجعلها مفعولا لفعل محذوف يدل عليه المعنى على قراءة من رفع أَرْبَعَ أي ويشهد الخامسة، والكلام في أَنَّ لَعْنَتَ إلخ كما سمعت في أَنَّ غَضَبَ إلخ. وقرأ نافع أن لعنة بتخفيف أن ورفع لعنة وأن غضب بتخفيف أن وغضب فعل ماض والجلالة بعد مرفوعة، وأن في الموضعين مخففة من الثقيلة واسمها ضمير الشأن ولم يؤت بأحد الفواصل بين قد والسين ولا بينها وبين الفعل في الموضع الثاني لكون الفعل في معنى الدعاء فما هناك نظير قوله تعالى: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ [النمل: ٨] فلا غرابة في هذه القراءة خلافا لما يوهمه كلام ابن عطية.
Talha, el-Hasan, el-A'meş ve Hâlid b. İyâs her iki yerde de { الْخامِسَةُ } kelimesini nasb ile okumuşlardır. İkincisindeki nasbın vechini öğrendin; birincisindeki nasbın vechi ise, «أربع» kelimesini mensup okuyanın kıraatine göre { الْخامِسَةَ } lafzının { أَرْبَعَ شَهاداتٍ } üzerine atfedilmesidir; «أربع» kelimesini merfu okuyanın kıraatine göre ise mananın delalet ettiği mahzuf bir fiilin mef'ûlü kılınmasıdır, yani «beşincisine şahitlik eder» takdirindedir. { أَنَّ لَعْنَتَ } vb. hakkındaki açıklama ise { أَنَّ غَضَبَ } vb. hakkında işittiğin gibidir. Nâfi', «أن» harfini şeddesiz ve «لعنة» lafzını ref ile «أن لعنة» şeklinde; «أن» harfini şeddesiz, «غضب» kelimesini mazi fiil ve sonrasındaki lafza-i celâli merfu olarak «أن غضب» şeklinde okumuştur. Her iki yerdeki «أن» harfi şeddeli olandan hafifletilmiştir, ismi zamîr-i şândır; ikinci yerde fiil dua manasında olduğu için ne «قد» ve «سين» gibi fasılalar ne de onunla fiil arasına bir fasıla getirilmiştir; binaenaleyh orası Allah Teâlâ'nın { أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ } “Ateşte bulunan kimse mübarek kılınmıştır” kavlinin dengidir. İbn Atıyye'nin sözünün vehmettirdiğinin aksine bu kıraatte hiçbir gariplik yoktur.
وقرأ الحسن وأبو رجاء، وقتادة وعيسى وسلام وعمرو بن ميمون والأعرج ويعقوب بخلاف عنهما «أن لعنة» كقراءة نافع و «أن غضب» بتخفيف «أن» و «غضب» مصدر مرفوع، هذا ظاهر قوله تعالى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ العموم والمذكور في كتب الأصحاب أنه يشترط في القاذف وزوجته التي قذفها أن يكون لهما أهلية أداء الشهادة على المسلم فلا يجري اللعان بين الكافرين والمملوكين ولا إذا كان أحدهما مملوكا أو صبيا أو مجنونا أو محدودا في قذف، ويشترط في الزوجة كونها مع ذلك عفيفة عن الزنا وتهمته بأن لم توطأ حراما لعينه ولو مرة بشبهة أو بنكاح فاسد ولم يكن لها ولد بلا أب معروف في بلد القذف، واشتراط هذا لأن اللعان قائم مقام حد القذف في حق الزوج كما يشير إليه ما قدمناه من الخبر لكن بالنسبة إلى كل زوجة على حدة لا مطلقا ألا ترى أنه لو قذف بكلمة أو كلمات أربع وزوجات له بالزنا لا يجزيه لعان واحد لهن بل لا بد أن يلاعن كلا منهن، ولو قذف أربع أجنبيات كذلك حد حدا واحدا بهن، فمتى لم تكن الزوجة ممن يحد قاذفها كما إذا لم تكن عفيفة لم يتحقق في قذفها ما يوجب الحد ليقام اللعان مقامه، وأما اشتراط كونهما ممن له أهلية أداء الشهادة فلأن اللعان شهادات مؤكدات بالأيمان عندنا خلافا للشافعي فإنه عنده أيمان مؤكدة وهو الظاهر من قول مالك وأحمد فيقع ممن كان أهلا لليمين وهو ممن يملك الطلاق فكل من يملكه فهو أهل اللعان عنده فيكون من كل زوج عاقل وإن كان كافرا أو عبدا.
el-Hasan, Ebû Recâ, Katâde, Îsâ, Sellâm, Amr b. Meymûn, el-A'rec ve Ya'kûb (onlardan gelen bir rivayetle) Nâfi'nin kıraati gibi «أن لعنة» ve «أن» hafifletilerek «غضب» merfu bir masdar olmak üzere «أن غضب» şeklinde okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ } “Eşlerine zina iftirasında bulunanlar...” kavlinin zahiri umum ifade eder. Mezhep arkadaşlarımızın kitaplarında zikredilen ise şudur: İftira eden ile iftira edilen eşinde Müslümana karşı şahitlik etme ehliyetinin bulunması şart koşulur; dolayısıyla iki kâfir ve iki köle arasında, yahut taraflardan biri köle, çocuk, deli veya kaziften ötürü had cezası almış biri ise lian cereyan etmez. Eşin bununla birlikte zinadan ve zina töhmetinden iffetli olması, yani bir şüphe veya fasit nikahla da olsa bizzat haram olan bir cinsi münasebette bulunmamış olması ve kazif beldesinde bilinen bir babası olmaksızın bir çocuğunun bulunmaması şarttır. Bunun şart koşulması, lianın koca hakkında kazif haddi makamına kaim olmasındandır; nitekim daha önce zikrettiğimiz hadis de buna işaret etmektedir; ancak bu mutlak olarak değil, her bir eşe müstakil olarak nispetledir. Görmez misin ki bir kimse tek bir kelimeyle veya kelimelerle dört eşine birden zina isnadında bulunsa, hepsi için tek bir lian yeterli olmaz, bilakis her biriyle ayrı ayrı lian yapması gerekir. Şayet dört yabancı kadına bu şekilde iftira etseydi, onlar için tek bir had vurulurdu. Binaenaleyh kadın, kazifçisine had vurulacak kimselerden olmadığı zaman -örneğin iffetli olmadığında- lianın yerine geçeceği haddi gerektiren durum onun kazfinde tahakkuk etmez. Her ikisinin şahitlik ehliyetine sahip kimselerden olması şartına gelince; çünkü biz [Hanefîler]e göre lian, yeminlerle pekiştirilmiş şahitliklerdir. Şâfiî'ye göre ise lian pekiştirilmiş yeminlerdir; Mâlik ve Ahmed'in kavlinden zahir olan da budur. Dolayısıyla yemine ehil olan kimseden sâdır olur; bu da boşamaya malik olan kimsedir. Binaenaleyh ona malik olan herkes onun nezdinde liana ehildir; dolayısıyla kâfir veya köle de olsa akıl sahibi her kocadan sâdır olur.
واستدل على أن اللعان أيمان مؤكدة بقوله سبحانه: فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ وذلك أن قوله تعالى: بِاللَّهِ محكم في اليمين والشهادة محتملة لليمين ألا يرى أنه لو قال: أشهد ينوي به اليمين كان يمينا فيحمل المحتمل على المحكم لأن حمله على حقيقته متعذر لأن المعهود في الشرع عدم قبول شهادة الإنسان لنفسه بخلاف يمينه، وكذا المعهود شرعا عدم تكرر الشهادة في موضع بخلاف اليمين فإن تكرره معهود في القسامة، ولأن الشهادة محلها الإثبات واليمين للنفي فلا يتصور تعلق حقيقتهما بأمر واحد فوجب العمل بحقيقة أحدهما ومجاز الآخر فليكن المجاز لفظ الشهادة لما سمعت من الموجبين.
Lianın pekiştirilmiş yeminler olduğuna Cenâb-ı Hakk'ın { فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ أَرْبَعُ شَهاداتٍ بِاللَّهِ } “onlardan her birinin şahitliği Allah adına dört defa şahitlik etmesidir” kavliyle istidlal edilmiştir; zira Allah Teâlâ'nın { بِاللَّهِ } kavli yemin hususunda muhkemdir, şahitlik ise yemin ihtimali taşır. Görmez misin ki bir kimse yemin kastıyla «şahitlik ederim» dese bu bir yemin olur; binaenaleyh muhtemel olan muhkeme hamledilir, çünkü onu hakikatine hamletmek imkansızdır; zira şeriatta bilinen kural, insanın kendi lehine şahitliğinin kabul edilmemesidir, yemini ise böyle değildir. Keza şer'an bilinen kural, bir yerde şahitliğin tekerrür etmemesidir, yemin ise böyle değildir; zira onun tekerrürü kasâmede bilinmektedir. Ayrıca şahitliğin mahalli ispat, yeminin mahalli ise nefydir; dolayısıyla ikisinin hakikatinin tek bir meseleye taalluk etmesi tasavvur olunamaz. Bu sebeple birinin hakikatiyle diğerinin mecazıyla amel etmek vacip olmuştur; işittiğin gerekçelerden ötürü mecaz olan, şahitlik lafzı olmalıdır.
واستدل أصحابنا على أنه شهادات مؤكدة بأيمان بالآية أيضا لأن الحمل على الحقيقة يجب عند الإمكان وقوله ﷾: وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ أثبت أنهم شهداء لأن الاستثناء من النفي إثبات وجعل الشهداء مجازا عن الحالفين يصير المعنى ولم يكن لهم حالفون إلا أنفسهم وهو غير مستقيم لأنه يفيد أنه إذا لم يكن للذين يرمون أزواجهم من يحلف لهم يحلفون لأنفسهم وهذا فرع تصور حلف الإنسان لغيره ولا وجود له أصلا فلو كان معنى اليمين حقيقيا للفظ الشهادة كان هذا صارفا عنه إلى مجازه كيف وهو مجازي لها ولو لم يكن هذا كان إمكان العمل بالحقيقة موجبا لعدم الحمل على اليمين فكيف وهذا صارف عن المجاز وما توهم كونه صارفا مما ذكر غير لازم قوله قبول الشهادة لنفسه وتكرر الأداء لا عهد بهما قلنا: وكل من الحلف لغيره والحلف لإيجاب الحكم لا عهد به بل اليمين لرفع الحكم فإن جاز شرعية هذين الأمرين في محل بعينه ابتداء جاز أيضا شرعية ذلك ابتداء بل هي أقرب لعقلية كون التعدد في ذلك أربعا بدلا عما عجز عنه من إقامة شهود الزنا وهم أربع وعدم قبول الشهادة له عند التهمة ولذا تثبت عند عدمها أعظم ثبوت قال الله ﷿: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ [آل عمران: ١٨] فغير بعيد أن تشرع عند ضعفها بواسطة تأكيدها باليمين وإلزام اللعنة والغضب إن كان كاذبا مع عدم ترتب موجبها في حق كل من الشاهدين إذ موجب شهادة كل إقامة حد على الآخر وليس ذلك بثابت هنا بل الثابت عند الشهادتين هو الثابت بالأيمان وهو اندفاع موجب دعوى كل عن الآخر، وإنما قيل عندهما ولم يقل بهما لأن هذا الاندفاع ليس موجب الشهادتين بل هو موجب تعارضهما، وأما قوله: واليمين للنفي إلخ فمحله ما إذا وقعت في إنكار دعوى مدع وإلا فقد يحلف على إخبار بأمر نفي أو إثبات وهنا كذلك فإنها على صدقه في الشهادة، والحق أنها على ما وقعت الشهادة به وهو كونه من الصادقين فيما رماها به كما إذا جمع أيمانا على أمر واحد يخبر به فإن هذا هو حقيقة كونها مؤكدة للشهادة إذ لو اختلف متعلقهما لم يكن أحدهما مؤكدا للآخر.
Bizim mezhep arkadaşlarımız da onun yeminlerle pekiştirilmiş şahitlikler olduğuna yine ayetle istidlal etmişlerdir; çünkü imkan dahilinde hakikate hamletmek vaciptir ve Cenâb-ı Hakk'ın { وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَداءُ إِلَّا أَنْفُسُهُمْ } “kendilerinden başka şahitleri de bulunmayan...” kavli onların şahit olduklarını ispat etmiştir, zira nefiyden sonraki istisna ispattır. Şahitleri yemin edenlerden mecaz kılmak, manayı «kendilerinden başka yemin edenleri bulunmayan» şekline sokar ki bu da müstakim değildir; çünkü bu, eşlerine iftira edenlerin kendileri için yemin edecek kimseleri bulunmadığında bizzat kendilerinin yemin edecekleri manasını ifade eder; bu ise insanın başkası adına yemin etmesinin tasavvuruna dayanır ki bunun aslı yoktur. Yemin manası şahitlik lafzının hakikati olsaydı bile, bu durum onu mecazına sarf edici olurdu; kaldı ki yemin onun için mecazîdir. Bu olmasaydı bile hakikatle amelin mümkün olması yemine hamledilmemesini gerektirirdi; nitekim bu durum mecazdan sarf edicidir. Sayılan şeylerden sarf edici olduğu vehmedilen hususlar ise bağlayıcı değildir: «Kişinin kendi lehine şahitliğinin kabulü ve edanın tekerrürü bilinmemiştir» sözüne karşılık deriz ki: Başkası adına yemin etmek de hükmü vacip kılmak için yemin etmek de bilinmemiştir, bilakis yemin hükmü defetmek içindir. Şayet bu iki hususun bizzat tek bir mahalde ibtidaen meşruiyeti caiz ise, diğerinin de ibtidaen meşruiyeti caizdir; bilakis bu, zina şahitlerini getirmekten aciz kaldığı şeyin bedeli olarak bu sayıdaki tekaddüdün dört olmasının akla yatkınlığına daha yakındır, o şahitler de dörttür. Töhmet anında kişinin kendi lehine şahitliği kabul edilmez, bu yüzden töhmet bulunmadığında en büyük sübutla sabit olur; nitekim Allah Azze ve Celle: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah şahitlik etti ki O'ndan başka ilah yoktur” buyurmuştur. Şu halde zayıflığı anında yeminle tekit edilmesi, yalancı ise lanet ve gazabın ilzam edilmesi suretiyle, iki şahitten her biri hakkında gereğinin terettüp etmemesiyle birlikte meşru kılınması uzak değildir; zira her birinin şahitliğinin gereği diğerine had tatbik etmektir, bu ise burada sabit değildir; bilakis iki şahitlik anında sabit olan şey, yeminlerle sabit olan şeydir ki o da her birinin davasının gerektirdiği şeyin diğerinden defedilmesidir. «Onlar sebebiyle» denilmeyip «onların yanında» denilmesinin sebebi, bu defolmanın iki şahitliğin muktezası değil, onların tearuzunun muktezası olmasındandır. «Yemin nefy içindir...» sözüne gelince; bunun yeri, müddeinin davasını inkarda vuku bulduğu zamandır; aksi halde bazen nefy veya ispat olan bir işin haberi üzerine yemin edilir; burada da böyledir, zira şahitliğindeki doğruluğu üzerinedir. Hak olan şudur ki yemin, şahitliğin vuku bulduğu şey üzerinedir; o da kadına isnat ettiği şeyde doğru söyleyenlerden olmasıdır; nitekim haber verdiği tek bir mesele üzerine yeminleri topladığında böyledir; zira onun şahitliği pekiştirici olmasının hakikati budur, çünkü müteallakları farklı olsaydı biri diğerini pekiştirici olmazdı.
وأورد على اشتراط الأهلية لأداء الشهادة أنهم قالوا: إن اللعان يجري بين الأعميين والفاسقين مع أنه لا أهلية لهما لذلك. ودفع بأنهما من أهل الأداء إلا أنه لا يقبل للفسق ولعدم تمييز الأعمى بين المشهود له وعليه وهنا هو قادر على أن يفصل بين نفسه وزوجته فيكون أهلا لهذه الشهادة دون غيرها، وروى ابن المبارك عن أبي حنيفة أن الأعمى لا يلاعن وعمم القهستاني الأهلية فقال: ولو بحكم القاضي والفاسق يصح القضاء بشهادته وكذا الأعمى على القول بصحتها فيما يثبت بالتسامع كالموت والنكاح والنسب وهذا بخلاف المحدود بالقذف فإنه لا يصح القضاء بشهادته، ولعل مراد ابن كمال باشا بقوله: لو قضى بشهادة المحدود بالقذف نفذ نفاذ الحكم بصحتها ممن يراها كشافعي على ما قيل وهو خلاف ظاهر كلامه كما لا يخفى على من رجع إليه، ويشترط كون القذف في دار الإسلام وكونه بصريح الزنا فلا لعان بالقذف باللواط عند الإمام وعندهما فيه لعان ولا لعان بالقذف كناية وتعريضا والقذف بصريحه نحو أن يقال: أنت زانية أو يا زانية أو رأيتك تزنين، والمشهور عن مالك أن القذف بالأولين يوجب الحد
Şahitlik edası için ehliyet şartına şu itiraz getirilmiştir: Âlimler, ehliyetleri bulunmamasına rağmen iki âmâ ve iki fâsık arasında lianın cereyan edeceğini söylemişlerdir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Onlar eda ehlindendir; ancak fâsıkınki fıskından, âmânınki ise lehine ve aleyhine şahitlik edilen kimseyi ayırt edememesinden ötürü kabul edilmez; burada ise o, kendisi ile hanımını birbirinden ayırt etmeye muktedirdir, binaenaleyh başkasına değil bu şahitliğe ehil olur. İbnü'l-Mübârek Ebû Hanîfe'den âmânın lian yapamayacağını rivayet etmiştir. el-Kuhistânî ise ehliyeti umumileştirerek şöyle demiştir: «Kadının hükmüyle de olsa [böyledir]; nitekim fâsıkın şahitliğiyle hüküm vermek sahihtir; ölüm, nikah ve nesep gibi şayi haberle (tesâmü') sabit olan hususlarda caiz olduğu görüşüne göre âmânınki de böyledir; kaziften ötürü had vurulan kimse ise bunun hilafınadır, zira onun şahitliğiyle hüküm vermek sahih olmaz.» İbn Kemâl Paşa'nın «Kaziften had vurulanın şahitliğiyle hüküm verilse nafiz olur» sözüyle kastettiği, denildiği üzere Şâfiî gibi bunu caiz gören birinin sıhhat hükmü vermesiyle nafiz olmasıdır; ona müracaat eden kimseye gizli kalmayacağı üzere bu, onun sözünün zahirine aykırıdır. Kazfin Dârülislam'da olması ve sarih zina ile olması şarttır; binaenaleyh İmam'a göre livata isnadıyla lian olmaz; İmâmeyn'e göre ise bunda lian vardır. Kinaye ve tariz yoluyla kazifte lian olmaz; sarih kazif ise «sen zâniyesin», «ey zâniye» veya «seni zina ederken gördüm» denilmesidir. Mâlik'ten meşhur olan rivayete göre ilk ikisiyle kazif haddi gerektirir,
والذي يوجب اللعان القذف بالأخير وهو قول الليث وعثمان ويحيى بن سعيد، وضعف بأن الكل رمي بالزنا وهو السبب كما تدل عليه الآية فلا فرق، وبمنزلة القذف بالصريح نفي نسب ولدها منه أو من غيره.
lianı gerektiren ise sonuncusuyla kaziftir; bu, Leys, Osman ve Yahyâ b. Saîd'in de kavlidir. Bu görüş, hepsinin zinayla itham olduğu ve ayetin delalet ettiği üzere sebebin de bu olduğu, dolayısıyla aralarında fark bulunmadığı gerekçesiyle zayıf bulunmuştur. Çocuğunun nesebini kendisinden veya başkasından nefyetmek de sarih kazif hükmündedir.
وفي المحيط والمبتغى إذا نفى الولد فقال: ليس هذا بابني ولم يقذفها بالزنا لا لعان بينهما لأن النفي ليس بقذف لها بالزنا يقينا لاحتمال أن يكون الولد من غيره بوطء شبهة وهو احتمال ساقط لا يلتفت إليه كما حققه زين في البحر، ويشترط في وجوب اللعان طلب الزوجة في مجلس القاضي كما في البدائع إذا كان القذف بصريح الزنا لأن اللعان حقها فإنه لدفع العار عنها وبذلك قالت الأئمة الثلاثة أيضا، وإذا كان القذف بنفي الولد فيشترط طلب القاذف لأنه حقه أيضا لاحتياجه إلى نفي من ليس ولده عنه ويجب عليه هذا النفي إذا تيقن أن الولد ليس منه لما في السكوت أو الإقرار من استلحاق نسب من ليس منه وهو حرام كنفي نسب من هو منه، فقد روى أبو داود والنسائي أنه ﵊ قال حين نزلت آية الملاعنة: «أيما امرأة أدخلت على قوم من ليس منهم فليست من الله تعالى في شيء ولن يدخلها الله تعالى جنته وأيما رجل جحد ولده وهو ينظر إليه احتجب الله ﷿ عنه يوم القيامة وفضحه على رؤوس الأولين والآخرين» وإن احتمل أن يكون الولد منه فلا يجب بل قد يباح وقد يكون خلاف الأولى بحسب قوة الاحتمال وضعفه، وقد يضعف الاحتمال إلى حد لا يباح معه النفي كأن أتت امرأته المعروفة بالعفاف بولد لا يشبهه
el-Muhît ve el-Mübtegâ'da belirtildiğine göre, çocuğu nefyedip «Bu benim oğlum değildir» dese ve kadına zina isnadında bulunmasa aralarında lian olmaz; çünkü nefy, kadına kesin olarak zina isnadı değildir; zira çocuğun şüphe yoluyla cinsi münasebetle başkasından olma ihtimali vardır; ancak Zeyn'in el-Bahr'da tahkik ettiği üzere bu, iltifat edilmeyecek derecede zayıf bir ihtimaldir. el-Bedâi'de geçtiği üzere, kazif sarih zina ile olduğunda lianın vücubunda kadının hâkim meclisinde talepte bulunması şarttır; çünkü lian onun hakkıdır, zira lian arı ondan defetmek içindir; üç mezhep imamı da böyle demiştir. Kazif çocuğun nefyi ile olduğunda ise kazifçinin talebi şarttır; zira çocuğu olmayan kimseyi kendisinden nefyetmeye muhtaç olduğu için bu aynı zamanda onun da hakkıdır. Çocuğun kendisinden olmadığını kesin olarak bildiğinde bu nefiy ona vacip olur; çünkü susmakta veya ikrarda kendisinden olmayanın nesebini bağlama durumu vardır ki bu, kendisinden olanın nesebini nefyetmek gibi haramdır. Nitekim Ebû Dâvûd ve Nesâî rivayet etmişlerdir ki lian ayeti indiğinde Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Hangi kadın bir kavme onlardan olmayan birini sokarsa, onun Allah Teâlâ katında hiçbir yeri yoktur ve Allah Teâlâ onu asla cennetine girdirmez. Hangi adam da gözü önünde durup dururken çocuğunu inkar ederse, Allah Azze ve Celle kıyamet gününde ondan perdelenir ve öncekilerin ve sonrakilerin huzurunda onu rezil rüsvay eder.» Çocuğun kendisinden olma ihtimali varsa nefyetmek vacip olmaz; bilakis ihtimalin kuvvetine ve zayıflığına göre mübah olabilir veya evlâ olana aykırı olabilir. İhtimal bazen nefyin mübah olmayacağı bir dereceye kadar zayıflar; örneğin iffetiyle bilinen hanımının kendisine benzemeyen bir çocuk dünyaya getirmesi gibi.
فعن أبي هريرة «أن رجلا قال للنبي ﷺ إن امرأتي ولدت غلاما أسود فقال: هل لك من إبل؟ قال: نعم قال ما ألوانها؟ قال: حمر قال: فهل فيها أورق؟ قال: نعم قال: فكيف ذلك؟ قال: نزعه عرق قال: فلعل هذا نزعه عرق»
Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre: «Bir adam Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: 'Benim hanımım siyah bir erkek çocuk doğurdu' dedi. [Resûlullah]: 'Senin develerin var mı?' buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. [Resûlullah]: 'Onların renkleri nasıldır?' buyurdu. Adam: 'Kırmızıdır' dedi. [Resûlullah]: 'Aralarında boz renkli olanı var mı?' buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. [Resûlullah]: 'Peki bu nasıl oldu?' buyurdu. Adam: 'Damarı çekmiştir' dedi. [Resûlullah]: 'Bunu da belki bir damarı çekmiştir' buyurdu.»
وذكروا فيما إذا كانت متهمة برجل فأتت بولد يشبهه وجهين إباحة النفي وعدمها، وأما القذف بصريح الزنا فمع التحقق يباح ويجوز أن يستر عليها ويمسكها لظاهر ما
Kadının bir adamla töhmet altında bulunup da ona benzeyen bir çocuk dünyaya getirmesi durumunda ise nefyin mübah olması ve olmaması şeklinde iki görüş zikretmişlerdir. Sarih zina ile kazfe gelince; bu durum kesinleştiğinde [nefiy veya kazif] mübah olur; kadını örtbas edip nikahında tutması da caizdir; nitekim şu rivayetin zahiri de buna delildir:
روي من «أن رجلا قال: يا رسول الله إن امرأتي لا ترديد لامس قال طلقها قال: إني أحبها قال فأمسكها»
Rivayet edildiğine göre «Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, hanımım dokunan hiçbir eli geri çevirmiyor' dedi. [Resûlullah]: 'Onu boşa' buyurdu. Adam: 'Ben onu seviyorum' dedi. [Resûlullah]: 'O halde onu tut' buyurdu.»
وفيه احتمال آخر ذكره شراح الحديث مع عدم التحقق لا يباح ذلك، والأفضل للزوجة أن لا تطالب باللعان وتستر الأمر وللحاكم أن يأمرها وإذا طلبت وقد أقر الزوج بقذفها أو ثبت بالبينة وهي رجلان لا رجل وامرأتان إذ لا شهادة للنساء في الحدود، وما في النهر والدر المنتقى من جواز ذلك سبق قلم لاعن إن كان مصرا وعجز عن البينة على زناها أو على إقرارها به أو على تصديقها له أو أقام البينة على ذلك ثم عمي الشاهدان أو فسقا أو ارتدا وهذا بخلاف ما إذا ماتا أو غابا بعد ما عدلا فإنه حينئذ لا يقضى باللعان فإن امتنع حد حد القذف وكذا إذا لاعن فامتنعت تحد عنده حد الزنا وعندنا تحبس حتى تلاعن أو تصدقه فيرتفع سبب وجوب لعانهما وهو التكاذب على ما قيل، والأوجه كون السبب القذف والتكاذب شرطه: وكما لا لعان مع التصديق إذا كان بلفظ صدقت لا حد عليها ولو أعادت ذلك أربع مرات في مجالس متفرقة لأن التصديق المذكور ليس بإقرار قصدا وبالذات فلا يعتبر في وجوب الحد بل في درئه فيندفع به اللعان ولا يجب به الحد وكذا يندفع بذلك كما في كافي الحاكم الحد عن قاذفها بعد ولو صدقته في نفي الولد فلا حد ولا لعان أيضا وهو ولدهما لأن النسب إنما ينقطع بحكم اللعان ولم يوجد وهو حق الولد فلا يصدقان في إبطاله وما في شرحي الوقاية والنقاية من أنها إذا صدقته ينتفي غير صحيح كما نبه عليه في شرح الدرر والغرر.
Hadis şarihlerinin zikrettiği başka bir ihtimal de vardır. Durum tahakkuk etmediğinde ise bu mübah olmaz. Kadın için efdal olan lian talep etmeyip meseleyi örtbas etmektir; hâkimin de ona bunu emretme hakkı vardır. Kadın talep ettiğinde koca iftirasını ikrar etmişse veya beyyine ile sabit olmuşsa -ki o da iki erkektir, bir erkek iki kadın değil; zira hadlerde kadınların şahitliği yoktur; en-Nehr ve ed-Dürrü'l-Müntekâ'da bunun caiz olduğuna dair geçen ifade bir zelle-i kalemdir- koca iftirasında ısrarcı ise ve kadının zinasına, yahut zinasını ikrarına veya kendisini tasdikine dair beyyineden aciz kalmışsa, yahut buna dair beyyine getirip de sonra iki şahit kör olmuş, fâsıklaşmış veya dinden dönmüşse lian yapar. Şahitlerin adil oldukları anlaşıldıktan sonra ölmeleri veya kaybolmaları durumu ise böyle değildir; zira o zaman liana hükmedilmez. Koca imtina ederse kazif haddi vurulur. Keza koca lian yapar da kadın imtina ederse, Şâfiî'ye göre kadına zina haddi vurulur; biz [Hanefîler]e göre ise kadın lian yapana veya kocasını tasdik edene kadar hapsedilir; böylece denildiğine göre ikisinin lianının vücup sebebi olan karşılıklı yalanlama ortadan kalkmış olur. Daha kuvvetli görüşe göre ise sebep kaziftir, karşılıklı yalanlama ise onun şartıdır. Kadının tasdiki «doğru söyledin» lafzıyla olduğunda lian düşeceği gibi, ayrı ayrı meclislerde bunu dört kere tekrar etse dahi kadına had cezası da gerekmez; çünkü söz konusu tasdik kasten ve bizzat ikrar değildir; binaenaleyh haddin vücubunda değil defedilmesinde itibar edilir, böylece lian defolur ve had vacip olmaz. el-Kâfî li'l-Hâkim'de geçtiği üzere, bundan sonra kadına iftira eden kimseden de had cezası bununla düşer. Kadın çocuğun nefyedilmesinde kocasını tasdik etse yine had de lian da gerekmez; çocuk ise onların çocuğudur; çünkü nesep ancak lian hükmüyle kesilir, bu ise bulunmamıştır ve bu çocuğun hakkıdır, dolayısıyla onu iptal etmede ikisinin sözü tasdik olunmaz. Şerhu'l-Vikâye ve en-Nikâye'de kadının tasdik etmesi durumunda nesebin nefyolacağına dair geçen ifade sahih değildir; nitekim Şerhu'd-Dürer ve'l-Gurer'de buna dikkat çekilmiştir.
ووجه قول الشافعي بالحد عند الامتناع أن الواجب بالقذف مطلقا الحد لعموم قوله سبحانه: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ إلخ إلا أنه يتمكن من دفعه فيما إذا كانت المقذوفة زوجة باللعان تخفيفا عليه فإذا لم يدفعه به يحد وكذا المرأة تلاعن بعد ما أوجب الزوج عليها اللعان بلعانه فإذا امتنعت حدت للزنا ويشير إليه قوله ﷾:
Şâfiî'nin imtina anında haddi gerekli görmesinin gerekçesi şudur: Cenâb-ı Hakk'ın { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” ayetinin umumundan ötürü kazifte vacip olan mutlak olarak haddir; ancak iftira edilen kadın eş olduğunda, kocaya bir hafifletme olarak lian ile o haddi defetmeye muktedir olur. Onu lianla defetmediği takdirde had vurulur. Keza kadın da, koca lianıyla kadına lianı vacip kıldıktan sonra lian yapar; imtina ettiği takdirde zinadan ötürü had vurulur. Allah Azze ve Celle'nin şu kavli de buna işaret eder:
وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ ووجه قولنا إن قوله تعالى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ إلى قوله تعالى: فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ
{ وَيَدْرَؤُا عَنْهَا الْعَذابَ } “Ondan cezayı savar...”. Bizim görüşümüzün gerekçesi ise şudur: Allah Teâlâ'nın { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ } “Eşlerine zina iftirasında bulunanlar...” kavlinden { فَشَهادَةُ أَحَدِهِمْ } “onlardan birinin şahitliği...” kavline kadar olan kısımdan,
إلخ يفهم منه كيفما كانت القراءة أن الواجب في قذف الزوجات اللعان ولا ينكر ذلك إلا مكابر فإما أن يكون ناسخا أو مخصصا لعموم ذلك العام والظاهر عندنا كونه ناسخا لتراخي نزوله كما تشهد له الأخبار الصحيحة والمخصص لا يكون متراخي النزول وعلى التقديرين يلزم كون الحكم الثابت في قذف الزوجات إنما هو ما تضمنته الآية من اللعان حال قيام الزوجية كما هو الظاهر فلا يجب غيره عند الامتناع عن إيفائه بل يحبس لإيفائه كما في كل حق امتنع من هو عليه عن إيفائه ولم يتعين كون المراد من العذاب في الآية الحد لجواز كونه الحبس وإذا قام الدليل على أن اللعان هو الواجب وجب حمله عليه.
kıraat her nasıl olursa olsun, eşlere iftirada vacip olanın lian olduğu anlaşılmaktadır; bunu ancak inatçı bir kimse inkar eder. Dolayısıyla bu ayet, o umumi nassı ya nesh edicidir yahut tahsis edicidir. Sahih haberlerin şehadet ettiği üzere nüzulünün sonra olması sebebiyle bize göre nâsih olduğu açıktır; zira muhassısın nüzulü sonra olmaz. Her iki takdire göre de, eşlere iftirada sabit olan hükmün -zahiri üzere- ancak evlilik devam ederken ayetin içerdiği lian olması gerekir; binaenaleyh onu ifadan imtina edildiğinde başka bir şey vacip olmaz, bilakis üzerindeki hakkı ifa etmekten kaçınan her kimsede olduğu gibi onu ifa etmesi için hapsedilir. Ayetteki azaptan kastın had olması muayyen değildir, hapis olması da caizdir. Vacip olanın lian olduğuna dair delil ikame edilince, [azap lafzını] ona hamletmek vacip olmuştur.
قيل: والعجب من الشافعي عليه الرحمة لا يقبل شهادة الزوج عليها بالزنا مع ثلاثة عدول ثم يوجب الحد عليها بقوله وحده وإن كان عبدا فاسقا، وأعجب منه أن اللعان يمين عنده وهو لا يصلح لإيجاب المال ولا لإسقاطه بعد الوجوب وأسقط به كل من الرجل والمرأة الحد عن نفسه وأوجب به الرجم الذي هو أغلظ الحدود على المرأة، فإن قال: إنما يوجب عليها لنكولها بامتناعها عن اللعان قلنا: هو أيضا من ذلك العجب فإن كون النكول إقرارا فيه شبهة والحد مما يندفع بها مع أنه غاية ما يكون بمنزلة إقراره مرة، ثم إن هذه الشبهة أثرت عنده في منع إيجاب المال مع أنه يثبت مع الشبهة فكيف يوجب الرجم به وهو أغلظ الحدود وأصعبها إثباتا وأكثرها شروطا انتهى، وليراجع في ذلك كتب الشافعية. وفي النهر نقلا عن الأسبيجابي أنهما يحبسان إذا امتنعا عن اللعان بعد الثبوت، ثم قال: وينبغي حمله على ماذا لم تعف المرأة كما في البحر، وعندي في حبسها بعد امتناعه نوع إشكال لأن اللعان لا يجب عليها إلا بعد لعانه فقبله ليس امتناعا لحق وجب عليها انتهى.
Şöyle denilmiştir: Şâfiî'ye -Allah ona rahmet eylesin- şaşılır; üç adil şahitle birlikte kocanın kadın aleyhindeki zina şahitliğini kabul etmez, sonra fâsık bir köle de olsa yalnızca kocanın tek başına sözüyle kadına haddi vacip kılar! Bundan daha şaşırtıcı olanı ise lianın onun nezdinde yemin olmasıdır; yemin ise ne malı vacip kılmaya ne de vücubundan sonra onu düşürmeye elverişlidir; oysa lian ile hem erkek hem kadın haddi kendisinden düşürmüş, kadın aleyhine de hadlerin en ağırı olan recmi vacip kılmıştır. Şayet «Liandan kaçınarak nükûl etmesi sebebiyle kadına vacip olur» derse biz deriz ki: Bu da aynı şekilde şaşılacak bir durumdur; zira nükûlün ikrar olmasında şüphe vardır, had ise şüphelerle defedilen şeylerdendir; üstelik bu en fazla bir defalık ikrar mesabesindedir. Sonra bu şüphe, şüpheyle sabit olan malın vücubunu engellemede onun nezdinde tesir etmiştir; şu halde hadlerin en ağırı, ispatı en zor ve şartları en çok olan recmi onunla nasıl vacip kılar? (İntihâ). Bu hususta Şâfiî kitaplarına müracaat edilsin. en-Nehr'de el-İsbîcâbî'den naklen, sübuttan sonra liandan imtina ettikleri takdirde her ikisinin de hapsedileceği belirtilmiş, sonra şöyle denilmiştir: «el-Bahr'da geçtiği üzere bu, kadının affetmemesi haline hamledilmelidir. Bana göre kocanın imtinasından sonra kadının hapsedilmesinde bir nevi müşkillik vardır; çünkü kadına lian ancak kocanın lianından sonra vacip olur, ondan önce ise üzerine vacip olmuş bir haktan imtina söz konusu değildir» (İntihâ).
وأجاب الطحاوي بأنه بعد الترافع منهما صار إمضاء اللعان حق الشرع فإذا لم تعف وأظهرت الامتناع تحبس بخلاف ما إذا أبى هو فقط فلا تحبس انتهى.
et-Tahâvî buna şöyle cevap vermiştir: İkisinin mahkemeye başvurmasından sonra lianın icrası şer'in hakkı olmuştur; kadın affetmeyip imtina gösterdiğinde hapsedilir; sadece koca imtina ettiğinde ise durum böyle değildir, kadın hapsedilmez (İntihâ).
وقيل: ليس المراد امتناعهما في آن واحد بل المراد امتناعه بعد المطالبة به وامتناعها بعد لعانه فتأمل.
Şöyle de denilmiştir: Kastedilen aynı anda ikisinin birden imtinası değildir; bilakis kastedilen, talep edildikten sonra kocanın imtinası ve koca lian yaptıktan sonra da kadının imtinasıdır. İyi düşün!
والمتبادر من الشهادة ما كان قولا حقيقة، ولذا قالوا: لا لعان لو كانا أخرسين أو أحدهما لفقد الركن وهو لفظ أشهد، وعلل أيضا بأن هناك شبهة احتمال تصديق أحدهما للآخر لو كان ناطقا والحد يدرأ بالشبهة وكتابة الأخرس في هذا الفصل كإشارته لا يعول عليها، وذكروا لو طرأ الخرس بعد اللعان قبل التفريق فلا تفريق ولا حد، ويشعر ظاهر الآية بتقديم لعان الزوج وهو المأثور في السنة فلو بدأ القاضي بأمرها فلاعنت قبله فقد أخطأ السنة ولا يجب كما في الغاية أن تعيد لعانها بعد وبه قال مالك.
Şahitlikten ilk akla gelen, hakikatte sözlü olanıdır. Bu sebeple şöyle demişlerdir: Her ikisi veya biri dilsiz olsa, rükün olan «şahitlik ederim» lafzı bulunmadığından lian olmaz. Şöyle de gerekçelendirilmiştir: Şayet konuşabilseydi birinin diğerini tasdik etme ihtimali şüphesi vardır, had ise şüpheyle defedilir; bu bahiste dilsizin yazması da işareti gibi olup ona itibar edilmez. Şunu da zikretmişlerdir: Lian yapıldıktan sonra tefrikten önce dilsizlik arız olsa, ne tefrik yapılır ne de had uygulanır. Ayetin zahiri, sünnette vârit olduğu üzere kocanın lianının öne alınmasını ihsas ettirmektedir. Şayet hâkim kadına emretmekle başlayıp kocasından önce kadın lian yapsa sünnete muhalefet etmiş olur; el-Gâye'de belirtildiği üzere sonradan lianını iade etmesi gerekmez; Mâlik de böyle demiştir.
وفي البدائع ينبغي أن تعيد لأن اللعان شهادة المرأة وشهادتها تقدح في شهادة الزوج فلا تصح إلا بعد وجود شهادته ولهذا يبدأ بشهادة المدعي في باب الدعوى ثم بشهادة المدعى عليه بطريق الدفع له، ونقل ذلك عن الشافعي وأحمد عليهما الرحمة وأشهب من المالكية، والوجه ما تقدم فقد أعقب في الآية الرمي بشهادة أحدهم وشهادتها الدارئة عنها العذاب فيكون هذا المجموع بعد الرمي، وليس في الآية ما يدل على الترتيب بين أجزاء المجموع، وهذا نظير ما قرره بعض أجلّة الأصحاب في قوله تعالى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ [المائدة: ٦] الآية في بيان أنه لا يدل على فرضية الترتيب كما يقوله الشافعية، وظاهر الآية أنه لا يجب في لعانه أن يأتي بضمير المخاطبة ولا في لعانها أن تأتي بضمير المخاطب، ففي الهداية صفة للعان أن يبتدىء به القاضي فيشهد أربع مرات يقول في كل مرة: أشهد بالله إني لمن الصادقين فيما رميتها به من الزنا ويقول في الخامسة: لعنة الله عليه إن كان من الكاذبين فيما رميتها به من الزنا يشير في جميع ذلك ثم تشهد المرأة أربع مرات تقول في كل مرة أشهد
el-Bedâi'de şöyle denilmektedir: [Lianı] iade etmesi gerekir; çünkü lian kadının şahitliğidir, onun şahitliği ise kocanın şahitliğini cerh eder; dolayısıyla ancak kocanın şahitliği vücut bulduktan sonra sahih olur; nitekim dava bahsinde de önce müddeinin şahitliğiyle, sonra onu defetmek maksadıyla müddeâ aleyhin şahitliğiyle başlanır. Bu görüş Şâfiî ve Ahmed'den -Allah ikisine de rahmet eylesin- ve Mâlikîlerden Eşheb'den nakledilmiştir. Doğru olan ise daha önce geçendir: Zira ayette isnadın hemen akabinde onlardan birinin şahitliği ve kadından azabı defeden şahitlik getirilmiştir; binaenaleyh bu mecmu, isnattan sonra olur. Ayette bu mecmuun cüzleri arasında tertibe delalet eden bir şey yoktur. Bu durum, bazı büyük mezhep arkadaşlarımızın Şâfiîlerin iddia ettiği gibi tertibin farziyetine delalet etmediğini beyan sadedinde Cenâb-ı Hakk'ın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın...” ayetinde takrir ettikleri hususun dengidir. Ayetin zahirine göre kocanın lianında muhataba zamiri getirmesi, kadının lianında da muhatap zamiri getirmesi vacip değildir. el-Hidâye'de şöyle geçer: Lianın keyfiyeti, hâkimin kocayla başlamasıdır; koca dört defa şahitlik eder, her defasında: «Allah adına şahitlik ederim ki ben, ona isnat ettiğim zina hususunda kesinlikle doğru söyleyenlerdenim» der; beşincisinde ise: «Ona isnat ettiğim zina hususunda eğer yalan söyleyenlerden isem Allah'ın laneti kendi üzerine olsun» der; bütün bunlarda kadına işaret eder. Sonra kadın dört defa şahitlik eder, her defasında şöyle der: «Şahitlik ederim
بالله إنه لمن الكاذبين فيما رماني به من الزنا وتقول في الخامسة: غضب الله عليها إن كان من الصادقين فيما رماني به من الزنا والأصل فيه الآية، وروى الحسن عن أبي حنيفة أنه يأتي بلفظة المواجهة ويقول فيما رميتك به من الزنا أي وتأتي هي بذلك أيضا وتقول: إنك لمن الكاذبين فيما رميتني به من الزنا لأنه أقطع للاحتمال وهو احتمال إضمار مرجع للضمير الغائب غير المراد، ووجه الأول أن لفظة المغايبة إذا انضمت إليها الإشارة انقطع الاحتمال، وعن الليث أنه يكتفى في اللعان بالكيفية المذكورة في الآية ويأتي الملاعن مكان ضمير الغائب بضمير المتكلم في شهادته مطلقا وتأتي الملاعنة بذلك في شهادتها الخامسة فتدخل على (علي) ياء الضمير، والمراد من الاكتفاء بالكيفية المذكورة أنه لا يحتاج إلى زيادة فيما رميتها به من الزنا في شهادته وإلى زيادة فيما رماني به من الزنا في شهادتها، وما ذكر من الإتيان بضمير المتكلم هو الظاهر ولم يؤت به في النظم الكريم لتتسق الضمائر وتكون في جميع الآية على طرز واحد مع ما في ذلك من نكتة رعاية التالي على ما قيل، وليس في الآية التفات أصلا كما توهم بعض من أدركناه من فضلاء العصر، وأما ما أشير من عدم الاحتياج إلى زيادة ما تقدم فالظاهر أن الأحوط خلافه وقد جاءت تلك الزيادة فيما وقع في زمانه ﷺ من اللعان بين هلال وزوجته على ما في بعض الروايات، وذكر الأصحاب أنه يزيد في صورة اللعان بالقذف بنفي الولد بعد قوله: لمن الصادقين قوله فيما رميتك به من نفي الولد وأنها تزيد بعد لمن الكاذبين قولها: فيما رميتني به من نفي الولد: ولو كان القذف بالزنا ونفي الولد ذكر في اللعان الأمران، ونقل أبو حيان عن مالك أن الملاعن يقول: أشهد بالله إني رأيتها تزني والملاعنة تقول أشهد بالله ما رآني أزني وعن الشافعي أن الزوج يقول: أشهد بالله إني لصادق فيما رميت به زوجتي فلانة بنت فلان ويشير إليها إن كانت حاضرة أربع مرات ثم يقعده الإمام ويذكره الله تعالى فإن رآه يريد أن يمضي أمر من يضع يده على فيه فإن لم يمتنع تركه وحينئذ يقول الخامسة ويأتي بياء الضمير مع (على) وإن كان قد قذفها بأحد يسميه بعينه واحدا أو اثنين في كل شهادة، وإن نفى ولدها زاد وإن هذا الولد ولد زنا ما هو مني، والتخويف بالله ﷿ مشروع في حق المتلاعنين، فقد صح في قصة هلال أنه لما كان الخامسة قيل له: اتق الله تعالى واحذر عقابه فإن عذاب الدنيا أسهل من عذاب الآخرة وإن هذه هي الموجبة التي توجب عليك العقاب، وقيل: نحو ذلك لامرأته عند الخامسة أيضا.
Allah adına ki o, bana isnat ettiği zina hususunda kesinlikle yalan söyleyenlerden biridir»; beşincisinde ise: «Bana isnat ettiği zina hususunda eğer doğru söyleyenlerden ise Allah'ın gazabı kendi üzerine olsun» der; bunun aslı ayettir. el-Hasan Ebû Hanîfe'den, muvâcehe (hitap) lafzı getirerek «Sana isnat ettiğim zina hususunda...» diyeceğini, yani kadının da bunu getirerek «Bana isnat ettiğin zina hususunda kesinlikle yalancılardansın» diyeceğini rivayet etmiştir; çünkü bu, kastedilmeyen gayb zamirine bir merci gizlenmesi ihtimalini ortadan kaldırmada daha kesindir. Birincisinin vechi ise şudur: Gaib lafzına işaret eklendiğinde bu ihtimal kesilir. el-Leys'ten rivayet edildiğine göre liyanda ayette zikredilen keyfiyetle yetinilir; mülâin şahitliğinde mutlak olarak gaib zamiri yerine mütekellim zamiri getirir, mülâine de beşinci şahitliğinde bunu yapar ve (عَلَى) lafzına mütekellim yâ'sı dahil eder. Zikredilen keyfiyetle yetinilmesinden kasıt, kocanın şahitliğinde «ona isnat ettiğim zina hususunda» ve kadının şahitliğinde «bana isnat ettiği zina hususunda» ziyadelerine ihtiyaç olmamasıdır. Mütekellim zamirinin getirilmesi hususunda zikredilen şey zahir olandır; nass-ı celîlde bunun getirilmemesi ise zamirlerin intizamlı olması ve ayetin tamamında tek bir tarz üzere bulunması içindir; bununla birlikte denildiğine göre bunda ardı ardına geleni gözetme nüktei de vardır. Zamanımızın fazilet sahiplerinden bazısının vehmettiği gibi ayette hiçbir şekilde iltifat yoktur. Daha önce geçen ziyadeye ihtiyaç olmadığına dair işaret edilen hususa gelince; zahir olan, ihtiyata uygun olanın bunun hilafı olduğudur; nitekim bazı rivayetlerde geçtiği üzere Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Hilâl ile hanımı arasında vuku bulan lianda bu ziyade varit olmuştur. Mezhep arkadaşlarımız zikretmişlerdir ki nesebin nefyi suretiyle yapılan kazifte lian yapılırken koca «doğru söyleyenlerdenim» sözünden sonra «sana isnat ettiğim nesep nefyi hususunda» sözünü ziyade eder; kadın da «yalan söyleyenlerdendir» sözünden sonra «bana isnat ettiği nesep nefyi hususunda» sözünü ekler. Kazif hem zina hem nesep nefyi ile olursa lianda iki husus birden zikredilir. Ebû Hayyân Mâlik'ten nakletmiştir ki mülâin: «Allah adına şahitlik ederim ki ben onu zina ederken gördüm» der; mülâine de: «Allah adına şahitlik ederim ki o beni zina ederken görmedi» der. Şâfiî'den nakledildiğine göre koca: «Allah adına şahitlik ederim ki ben eşim falan kızı falan hakkında isnat ettiğim hususta kesinlikle doğru söylemekteyim» der ve kadın hazırsa dört defa ona işaret eder; sonra imam onu oturtur ve ona Allah Teâlâ'yı hatırlatır; devam etmek istediğini görürse elini ağzının üzerine koyacak birini görevlendirir; vazgeçmezse onu bırakır, o zaman beşincisini söyler ve (عَلَى) ile birlikte mütekellim yâ'sını getirir; şayet kadına birini isnat etmişse her şahitlikte onun adını bir veya iki olarak açıkça tayin eder; çocuğunu nefyetmişse «Ve muhakkak ki bu çocuk zina çocuğudur, benden değildir» diye ekler. Lianlaşanlar hakkında Allah Azze ve Celle ile korkutmak meşrudur; nitekim Hilâl'in kıssasında sahih olarak sabittir ki beşincisine gelindiğinde ona: «Allah Teâlâ'dan kork ve O'nun azabından sakın; zira dünya azabı ahiret azabından daha kolaydır ve muhakkak ki bu [söz], üzerine azabı vacip kılan bağlayıcı sözdür» denilmiştir; beşincisinde hanımına da benzeri söylenmiştir.
وفي ظاهر الآية رد على الشافعي عليه الرحمة حيث قال إنه بمجرد لعان الزوج تثبت الفرقة بينهما وذلك لأن المتبادر أنها تشهد الشهادات وهي زوجة ومتى كانت الفرقة بلعان الزوج لم تبق زوجة عند لعانها، والذي ذهب إليه أبو حنيفة عليه الرحمة أنه إذا وقع التلاعن تثبت حرمة الوطء ودواعيه عن الملاعن فإن طلقها فذاك وإن لم يطلقها بانت بتفريق الحاكم وإن لم يرضيا بالفرقة، ولو فرق خطأ بعد وجود الأكثر من كل منهما صح، ويشترط كون التفريق بحضورهما وحضور الوكيل كحضور الأصيل ويتوارثان قبله، ولو زالت أهلية اللعان بعده فإن كان بما يرجى زواله كجنون فرق وإلّا لا، وقال زفر: تقع الفرقة بتلاعنهما وإن أكذب نفسه من بعد اللعان والتفريق وحد أم لم يحد يحل له تزوجها عند أبي حنيفة ومحمد وقال أبو يوسف إذا افترق المتلاعنان فلا يجتمعان أبدا وتثبت بينهما حرمة كحرمة الرضاع وبه قالت الأئمة الثلاثة، وأدلة هذه الأقوال وما لها وما عليها تطلب من كتب الفقه المبسوطة، واستدل بمشروعية اللعان على جواز الدعاء باللعن على كاذب معين فإن قوله: لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ دعاء على نفسه باللعن على تقدير كذبه وتعليقه على ذلك لا يخرجه عن التعيين، نعم يقال إن مشروعيته إن كان صادقا فلو كان كاذبا فلا يحل له، واستدل الخوارج على أن الكذب كفر لاستحقاق من يتصف به اللعن وكذا الزنا كفر لاستحقاق فاعله الغضب فإن كلا من اللعن والغضب لا يستحقه إلا الكافر لأن اللعن الطرد عن الرحمة وهو لا يكون
Ayetin zahirinde, sadece kocanın lianıyla aralarındaki ayrılığın sabit olacağını söyleyen Şâfiî'ye -Allah ona rahmet eylesin- bir ret vardır; çünkü ilk anlaşılan, kadının bu şahitlikleri yaparken onun eşi olmasıdır; ayrılık kocanın lianıyla olduğunda kadın lianı esnasında artık eş olarak kalmamış olur. Ebû Hanîfe'nin -Allah ona rahmet eylesin- benimsediği görüşe göre ise karşılıklı lian vuku bulduğunda mülâin için cinsi münasebet ve bunun vesilelerinin haramlığı sabit olur; koca kadını boşarsa ne âlâ, boşamazsa razı olmasalar dahi hâkimin ayırmasıyla bâin talak meydana gelir. Hâkim her birinden çoğunluk vuku bulduktan sonra sehven ayırsa bu tefrik sahih olur. Tefrikin onların huzurunda olması şarttır; vekilin huzuru asilin huzuru gibidir ve tefrikten önce birbirlerine mirasçı olurlar. Lian ehliyeti tefrikten sonra zail olsa, şayet delilik gibi zevali umulan bir şeyse ayrılırlar, aksi halde ayrılmazlar. Züfer şöyle demiştir: Ayrılık onların karşılıklı lianıyla meydana gelir. Koca lian ve tefrikten sonra kendini yalanlasa ve had vurulsa veya vurulmasa, Ebû Hanîfe ve Muhammed'e göre onunla evlenmesi helal olur; Ebû Yûsuf ise «Lianlaşanlar ayrıldıklarında bir daha asla birleşemezler ve aralarında süt haramlığı gibi bir ebedî haramlık sabit olur» demiştir; üç mezhep imamı da bu görüşü benimsemiştir. Bu kavillerin delilleri, lehteki ve aleyhteki hususları geniş fıkıh kitaplarından aranmalıdır. Lianın meşru kılınmasından, muayyen bir yalancıya lanet ile dua etmenin caiz olduğuna istidlal edilmiştir; zira { لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “eğer yalan söyleyenlerden ise Allah'ın laneti kendi üzerine olsun” kavli, yalancı olması takdirinde kişinin kendi aleyhine lanetle duasıdır ve bunu o şarta bağlaması onu muayyen olmaktan çıkarmaz. Evet, denilir ki bunun meşruiyeti doğru söylemesi halindedir; şayet yalancı ise bu ona helal olmaz. Hâricîler, laneti hak eden kimsenin vasfından ötürü yalanın küfür olduğuna ve fâili gazabı hak ettiği için zinanın da küfür olduğuna istidlal etmişlerdir; zira lanet ve gazabın her birini ancak kâfir hak eder; çünkü lanet rahmetten kovulmaktır, bu ise
إلا لكافر والغضب أعظم منه، وفيه أنه لا يسلم أن اللعن في أي موضع وقع بمعنى الطرد عن الرحمة فإنه قد يكون بمعنى الإسقاط عن درجة الأبرار وقد يقصد به إظهار خساسة الملعون، وكذا لا يسلم اختصاص الغضب بالكافر وإن كان أشد من اللعن والله تعالى أعلم.
ancak kâfire olur, gazap ise ondan daha büyüktür. Bu istidlale karşı şu denilir: Lanetin geçtiği her yerde rahmetten kovulma manasında olduğu kabul edilmez; zira bazen ebrâr mertebesinden düşürülme manasında olabilir ve bazen de onunla mel'ûnun alçaklığını ortaya koymak kastedilebilir. Keza lanetten daha şiddetli olsa da gazabın kâfire has olduğu da kabul edilmez. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ التفات إلى خطاب الرامين والمرميات بطريق التغليب لتوفية مقام الامتنان حقه، وجواب لَوْلا محذوف لتهويله حتى كأنه لا توجد عبارة تحيط ببيانه، وهذا الحذف شائع في كلامهم.
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ حَكِيمٌ } “Ya Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve merhameti bulunmasaydı ve Allah tevbeleri kabul eden, hikmet sahibi olmasaydı!” ayeti, minnet makamının hakkını vermek üzere tağlîb yoluyla iftira edenlerin ve iftira edilenlerin hitabına bir iltifattır. { لَوْلا } edatının cevabı, dehşetini ifade etmek ve sanki onu kuşatacak bir ifade bulunamazmışçasına mahzuftur; bu tür bir hazif onların kelamında yaygındır.
قال جرير:
Cerîr şöyle demiştir:
كذب العواذل لو رأين مناخنا ... بحزيز رامة والمطي سوام
Kınayanlar yalan söyledi; bir görselerdi bizim konakladığımız yeri... Râme'nin engebeli taşlığında, develer otlarken,
ومن أمثالهم لو ذات سوار لطمتني فكأنه قيل: لولا تفضله تعالى عليكم ورحمته سبحانه وأنه تعالى مبالغ في قبول التوبة حكيم في جميع أفعاله وأحكامه التي من جملتها ما شرع لكم من حكم اللعان لكان مما لا يحيط به نطاق البيان، ومن جملته أنه تعالى لو لم يشرع لهم ذلك لوجب على الزوج حد القذف مع أن الظاهر صدقه لأنه أعرف بحال زوجته وأنه لا يفتري عليها لاشتراكهما في الفضاحة، وبعد ما شرع لهم لو جعل شهاداته موجبة لحد الزنا عليها لفات النظر إليها، ولو جعل شهاداته موجبة لحد القذف عليه لفات النظر له، ولا ريب في خروج الكل عن سنن الحكمة والفضل والرحمة، فجعل شهادات كل منهما مع الجزم بكذب أحدهما حتما دارئة لما توجه إليه من الغائلة الدنيوية، وقد ابتلي الكاذب منهما في تضاعيف شهاداته من العذاب بما هو أتم مما درأته عنه وأطم وفي ذلك من أحكام الحكم البالغة وآثار التفضل والرحمة ما لا يخفى أما على الصادق فظاهر وأما على الكاذب فهو إمهاله والستر عليه في الدنيا ودرء الحد عنه وتعريضه للتوبة حسبما ينبىء عنه التعرض لعنوان توابيته تعالى فسبحانه ما أعظم شأنه وأوسع رحمته وأدق حكمته قال شيخ الإسلام، وعن ابن سلام تفسير الفضل بالإسلام ولا يخفى أنه مما لا يقتضيه المقام، وعن أبي مسلم أنه أدخل في الفضل النهي عن الزنا ويحسن ذلك لو جعلت الجملة تذييلا لجميع ما تقدم من الآيات وفيه من البعد ما فيه إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ أي بأبلغ ما يكون من الكذب والافتراء وكثيرا ما يفسر بالكذب مطلقا، وقيل: هو البهتان لا تشعر به حتى يفجأك، وجوز فيه فتح الهمزة والفاء وأصله من الأفك بفتح فسكون وهو القلب والصرف لأن الكذب مصروف عن الوجه الذي يحق، والمراد به ما افك به الصديقة أم المؤمنين رضي الله تعالى عنها على أن اللام فيه للعهد، وجوز حمله على الجنس قيل فيفيد القصر كأنه لا إفك إلا ذلك الإفك، وفي لفظ المجيء إشارة إلى أنهم أظهروه من عند أنفسهم من غير أن يكون له أصل، وتفصيل القصة ما
Onların darb-ı mesellerinden biri de: «Bana tokat atan bilezikli bir kadın olsaydı [gam yemezdim]» sözüdür. Sanki şöyle denilmiştir: Şayet Allah Teâlâ'nın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti, tevbeleri pek çok kabul edici oluşu ve -sizin için meşru kıldığı lian hükmü de dahil olmak üzere- bütün fiillerinde ve hükümlerinde hikmet sahibi olması bulunmasaydı, beyan sınırlarının kuşatamayacağı [büyük felaketler olurdu]. Bu lütfun bir parçası da şudur: Şayet Allah Teâlâ onlara bunu meşru kılmasaydı, koca karısının halini en iyi bilen kimse olduğu ve rezillikte ortak olacakları için ona iftira etmeyeceği cihetle zahiren doğru söylediği halde kocaya kazif haddi vacip olurdu. Bunu onlar için meşru kıldıktan sonra şayet kocanın şahitliklerini kadın aleyhine zina haddini gerektirici kılsaydı kadını gözetme maslahatı kaçardı; şayet onun şahitliklerini koca aleyhine kazif haddini gerektirici kılsaydı kocayı gözetme maslahatı kaçardı. Şüphe yok ki bunların tamamı hikmet, lütuf ve rahmet yolunun dışına çıkmaktır. Böylece kesin olarak birinin yalancı olduğu bilinmekle beraber her birinin şahitliklerini, kendisine yönelecek dünyevî musibeti defedici kılmıştır. İkisinden yalancı olanı, şahitliklerinin arasında, defettiği şeyden daha tam ve daha büyük bir azapla imtihan olunmuştur. Bunda açık hikmetlerin incelikleri ile gizli kalmayacak lütuf ve rahmet eserleri vardır. Doğru söyleyen hakkındaki kısmı açıktır; yalancı hakkındaki kısmı ise dünyada ona mühlet verilmesi, ayıbının örtülmesi, haddin ondan savılması ve Allah Teâlâ'nın tevvâbiyet unvanının zikredilmesinin bildirdiği üzere tevbe etmeye yönlendirilmesidir. Şânı ne yüce, rahmeti ne geniş ve hikmeti ne kadar incedir! Şeyhulislâm böyle demiştir. İbn Selâm'dan lütfun İslam ile tefsir edildiği nakledilmiştir; bunun makamın gerektirmediği bir tefsir olduğu gizli değildir. Ebû Müslim'den ise lütfun içine zinanın nehyedilmesini dahil ettiği nakledilmiştir; bu cümle geçen bütün ayetlere fezleke kılındığında güzel olur, ancak bunda da bir hayli uzaklık vardır. { إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ } “O iftirayı uyduranlar...” yani yalan ve iftiranın en ileri derecesini getirenler; bu kelime çoğunlukla mutlak yalan ile tefsir edilir. Bir görüşe göre ise ansızın seni basıveren, farkında olmadığın iftiradır. Hemzenin ve fâ'nın fethasıyla da okunması caiz görülmüştür. Aslı, fetha ve sükûn ile çevirmek ve meylettirmek demek olan «el-efk» (el-efk) kökündendir; çünkü yalan, hak olan cihetten çevrilmiştir. Bundan kastedilen, Müminlerin Annesi es-Sıddîka'ya radıyallâhu teâlâ anhâ atılan iftiradır; buradaki lâm harf-i ta'rifinin ahd için olduğu takdire göredir. Cins manasına hamledilmesi de caiz görülmüştür; denildiğine göre sanki o iftiradan başka hiçbir iftira yokmuş gibi bir hasr ifade eder. «Gelme» (mecî') lafzında, onların hiçbir aslı olmaksızın bunu kendiliklerinden ortaya çıkardıklarına bir işaret vardır. Kıssanın tafsilatı şöyledir:
أخرجه البخاري وغيره عن عروة عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «كان رسول الله ﷺ إذا أراد أن يخرج أقرع بين أزواجه فأيتهن خرج سهمها خرج بها رسول الله ﷺ معه. قالت عائشة. فأقرع بيننا في غزوة غزاها فخرج سهمي فخرجت مع رسول الله ﷺ بعد ما نزل الحجاب فأنا أحمل في هودجي وأنزل فيه فسرنا حتى إذا فرغ رسول الله ﷺ من تلك وقفل ودنونا من المدينة قافلين آذن ليلة بالرحيل فمشيت حتى جاوزت الجيش فلما قضيت شأني أقبلت إلى رحلي فإذا عقد لي من جزع ظفار قد انقطع فالتمست عقدي وحبسني ابتغاؤه وأقبل الرهط الذين كانوا يرحلون لي فاحتملوا هودجي فرحلوه على بعيري الذي كنت ركبت وهم يحسبون أني فيه وكان النساء إذ ذاك خفافا لم يثقلهن اللحم إنما
Buhârî ve diğerleri, Urve tarikiyle Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [sefere] çıkmak istediğinde hanımları arasında kura çekerdi; hangisinin oku çıkarsa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu kendisiyle birlikte [sefere] çıkarırdı.» Âişe [sözlerine şöyle devam etti]: «Girdiği bir gazvede aramızda kura çekti ve benim okum çıktı. Bunun üzerine örtünme [emri] indirildikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktım. Ben hevdecimin içinde taşınıyor ve hevdecimin içinde konaklatılıyordum. Yol aldık; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o [gazvesini] bitirip geri döndüğünde ve biz Medine'ye dönmek üzere yaklaştığımızda, bir gece yola çıkılacağını ilan ettirdi. Ben de yürüdüm, nihayet orduyu geçtim. İhtiyacımı giderdiğimde binek yerime yöneldim; bir de baktım ki Zafâr boncuklarından kolyem kopmuş! Kolyemi aradım ve onu aramak beni alıkoydu. Benim [binek ve hevdecimi] yükleyen topluluk geldi, hevdecimi kaldırıp binmekte olduğum devemin üzerine bağladılar. Onlar benim onun içinde olduğumu sanıyorlardı; o devirde kadınlar pek hafiftiler, onları et ağırlaştırmamıştı, sadece
نأكل العلقة من الطعام فلم يستنكر القوم خفة الهودج حين رفعوه وكنت جارية حديثة السن فبعثوا الجمل وساروا فوجدت عقدي بعد ما استمر الجيش فجئت منازلهم وليس بها داع ولا مجيب فأممت منزلي الذي كنت به وظننت أنهم سيفقدوني فيرجعون إليّ فبينا أنا جالسة في منزلي غلبتني عيني فنمت وكان صفوان بن المعطل السلمي ثم الذكواني من وراء الجيش فأدلج فأصبح عند منزلي فرأى سواد إنسان نائم فأتاني فعرفني وكان يراني قبل الحجاب فاستيقظت باسترجاعه حين عرفني فخمرت وجهي بجلبابي والله ما كلمني كلمة ولا سمعت منه كلمة غير استرجاعه حين أناخ راحلته فوطئ على يديها فركبتها فانطلق يقود بي الراحلة حتى أتينا الجيش بعد ما نزلوا موغرين في نحر الظهيرة فهلك فيّ من هلك وكان الذي تولى الإفك عبد الله بن أبيّ ابن سلول فقدمنا المدينة فاشتكيت حين قدمت شهرا والناس يفيضون في قول أصحاب الإفك لا أشعر بشيء من ذلك وهو يريبني في وجعي أني لا أعرف من رسول الله ﷺ اللطف الذي كنت أرى منه حين أشتكي إنما يدخل علي رسول الله ﷺ فيسلم ثم يقول: كيف تيكم؟ ثم ينصرف فذاك الذي يريبني ولا أشعر بالشر حتى خرجت بعد ما نقهت فخرجت معي أم مسطح قبل المناصع وهو متبرزنا وكنا لا نخرج إلا ليلا إلى ليل، وذلك قبل أن نتخذ الكنف قريبا من بيوتنا وأمرنا أمر العرب الأول في التبرز قبل الغائط فكنا نتأذى بالكنف أن نتخذها عند بيوتنا فانطلقت أنا وأم مسطح وهي ابنة أبي رهم بن عبد مناف وأمها بنت صخر بن عامر خالة أبي بكر الصديق وابنها مسطح بن أثاثة فأقبلت أنا وأم مسطح قبل بيتي قد فرغنا من شأننا فعثرت أم مسطح في مرطها فقالت: تعس مسطح فقلت لها: بئس ما قلت أتسبين رجلا شهد بدرا؟ قالت: أي هنتاه أولم تسمعي ما قال؟ قالت: قلت وما قال؟ فأخبرتني بقول أهل الإفك فازددت مرضا على مرضي فلما رجعت إلى بيتي ودخل عليّ رسول الله ﷺ ثم قال: كيف تيكم؟ فقلت: أتأذن لي أن آتي أبوي؟ قالت: وأنا حينئذ أريد أن أستيقن الخبر من قبلهما قالت: فأذن لي رسول الله ﷺ فجئت أبوي فقلت لأمي (١) : يا أمتاه ما يتحدث الناس؟ قالت: يا بنية هوني عليك فو الله لقلما كانت امرأة قط وضيئة عند رجل ولها ضرائر إلا كثرن عليها قالت: فقلت سبحان الله ولقد تحدث الناس بهذا قالت: فبكيت تلك الليلة حتى أصبحت لا يرقأ لي دمع ولا أكتحل بنوم حتى أصبحت أبكي فدعا رسول الله ﷺ علي بن أبي طالب وأسامة بن زيد حين استلبث الوحي يستأمرهما في فراق أهله قالت: فأما أسامة بن زيد فأشار على رسول الله ﷺ بالذي يعلم من براءة أهله وبالذي يعلم لهم في نفسه من الود فقال: يا رسول الله أهلك وما نعلم إلا خيرا وأما عليّ بن أبي طالب فقال: يا رسول الله لم يضيق الله عليك والنساء سواها كثير وإن تسأل الجارية تصدقك قالت: فدعا رسول الله ﷺ بريرة فقال: أي بريرة هل رأيت من شيء يريبك؟ قالت بريرة: لا والذي بعثك بالحق إن رأيت عليها أمرا أغمصه عليها أكثر من أنها جارية حديثة السن تنام عن عجين أهلها فتأتي الداجن فتأكله فقام رسول الله ﷺ فاستعذر يومئذ من عبد الله بن أبي ابن سلول قالت: فقال رسول الله ﷺ وهو على المنبر: يا معشر المسلمين من يعذرني من رجل قد بلغني أذاه في أهل بيتي؟ فو الله ما علمت على أهلي إلا خيرا ولقد ذكروا رجلا ما علمت عليه إلا خيرا وما كان يدخل على أهلي إلا معي فقام سعد بن معاذ الأنصاري فقال: يا رسول الله أنا أعذرك منه إن كان من الأوس ضربت عنقه وإن كان من إخواننا من الخزرج أمرتنا ففعلنا أمرك قالت: فقام سعد بن عبادة وهو سيد الخزرج وكان قبل ذلك رجلا صالحا ولكن احتملته الحمية فقال لسعد: كذبت لعمر الله لا تقتله ولا تقدر على قتله فقام أسيد بن حضير وهو ابن عم سعد فقال لسعد بن عبادة: كذبت لعمر الله لنقتلنه فإنك منافق تجادل عن
az bir yiyecek yerdik. Bu sebeple adamlar hevdeci kaldırırken onun hafifliğini yadırgamadılar; ben de yaşı küçük genç bir kadındım. Deveyi kaldırıp yürüdüler. Ordu gittikten sonra kolyemi buldum; konak yerlerine geldim, orada ne çağıran vardı ne de cevap veren! Bunun üzerine bulunduğum konak yerime yöneldim ve beni kaybettiklerini anlayınca bana geri döneceklerini zannettim. Konak yerimde otururken gözlerim ağırlaştı ve uyuyakaldım. Safvân b. el-Muattal es-Sülemî ez-Zekvânî ise ordunun gerisindeydi; geceleyin yürüyüp sabahleyin benim bulunduğum yere ulaştı. Uyuyan bir insanın karaltısını gördü; yanıma gelip beni tanıdı; hicap ayetinden önce beni görürdü. Beni tanıdığında istircâ getirmesiyle (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn demesiyle) uyandım; hemen cilbâbımla yüzümü örttüm. Vallahi bana tek bir kelime konuşmadı ve devesini ıhtırıp ön ayaklarına basarak beni bindirene kadar istircâından başka ondan tek bir kelime bile işitmedim. Ben bindim; o da deveyi önden çekerek yürüdü; nihayet öğle sıcağında ordu konaklamışken onlara yetiştik. Bu sırada benim hakkımda helak olanlar helak oldu; iftiranın elebaşılığını yapan ise Abdullah b. Übey b. Selûl idi. Medine'ye geldik; geldiğimde bir ay boyunca hastalandım; insanlar iftiracıların laflarını yayıp duruyorlardı, ben ise bunlardan hiçbir şeyin farkında değildim. Hastalığımda beni şüphelendiren şey, hastalandığımda Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem görmeye alışık olduğum lütuf ve şefkati göremememdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadece yanıma giriyor, selam veriyor, sonra: 'Şu nasıldır?' diyor ve dönüp gidiyordu. Beni şüphelendiren buydu; iyileştikten sonra dışarı çıkıncaya kadar kötülüğün farkında değildim. İyileştikten sonra Ümmü Mıstah ile birlikte abdest bozma yerimiz olan Menâsı' tarafına çıktım; biz ancak geceden geceye çıkardık; bu da evlerimizin yanına helalar yapmamızdan önceydi. Bizim durumumuz hela ihtiyacını gidermede ilk Arapların durumu gibiydi; evlerimizin yanında helalar edinmekten rahatsız olurduk. Ben ve Ümmü Mıstah yürüdük -o, Ebû Ruhm b. el-Muttalib b. Abdimenâf'ın kızıydı; annesi Sahr b. Âmir'in kızı olup Ebû Bekir es-Sıddîk'ın teyzesiydi; oğlu ise Mıstah b. Üsâse idi-. İhtiyacımızı bitirip ben ve Ümmü Mıstah evime doğru yöneldik. Ümmü Mıstah çarşafına basıp tökezledi ve: 'Mıstah kahrolsun!' dedi. Ben ona: 'Ne kötü söyledin! Bedir'de bulunmuş bir adama mı sövüyorsun?' dedim. O: 'Ey hanımefendi! Onun ne söylediğini işitmedin mi?' dedi. 'Ne söylemiş ki?' dedim. Bunun üzerine iftiracıların sözünü bana haber verdi. Hastalığımın üstüne hastalığım arttı. Evime dönüp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdiğinde selam verdi ve: 'Şu nasıldır?' dedi. 'Anne babamın yanına gitmeme izin verir misin?' dedim. O sırada haberi onların tarafından kesinleştirmek istiyordum. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana izin verdi; anne babamın yanına geldim ve anneme: 'Anneciğim! İnsanlar ne konuşup duruyor?' dedim. Annem: 'Kızcağızım, kendini üzme! Vallahi bir erkeğin yanında güzel ve sevimli olup da ortakları bulunan pek az kadın vardır ki o ortaklar aleyhine çok söz söylemesinler' dedi. Ben: 'Sübhânallâh! İnsanlar gerçekten bunu mu konuştular?' dedim. O gece sabaha kadar ağladım; gözümün yaşı dinmedi ve gözüme uyku girmedi. Ağlayarak sabahladım. Vahiy gecikince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hanımından ayrılma hususunda istişare etmek üzere Ali b. Ebî Tâlib ile Üsâme b. Zeyd'i çağırdı. Üsâme b. Zeyd, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ehlinin beraatine dair bildiği şeyle ve kendi içinde onlara beslediği sevgiyle işaret ederek: 'Ey Allah'ın Resûlü, onlar senin ehlindir ve biz hayırdan başka bir şey bilmiyoruz' dedi. Ali b. Ebî Tâlib ise şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah sana dünyayı dar etmemiştir; ondan başka kadın çoktur. Cariyeye sorarsan sana doğruyu söyler.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Berîre'yi çağırdı ve: 'Ey Berîre! Seni şüphelendiren herhangi bir şey gördün mü?' buyurdu. Berîre: 'Hayır, seni hak ile gönderene yemin olsun ki, onun hakkında ayıplayabileceğim hiçbir şey görmedim; ancak o yaşı küçük genç bir kadındır, ailesinin hamurunu bırakıp uyur da evcil hayvan gelip onu yer' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün ayağa kalktı ve Abdullah b. Übey b. Selûl'e karşı yardım istedi; minberin üzerindeyken şöyle buyurdu: 'Ey Müslümanlar topluluğu! Ehl-i beytim hakkında bana eziyeti ulaşan bir adama karşı bana kim yardım eder? Vallahi ben ehlim hakkında hayırdan başka bir şey bilmiş değilim. Bir adamın da adını andılar ki onun hakkında da hayırdan başka bir şey bilmiş değilim; ehlimin yanına ancak benimle birlikte girerdi.' Sa'd b. Muâz el-Ensârî kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, ona karşı sana ben yardım ederim; şayet Evs'ten ise boynunu vururum, şayet Hazrec'den kardeşlerimizden ise bize emredersin, emrini yerine getiririz' dedi. Hazrec'in efendisi olan Sa'd b. Ubâde ayağa kalktı -bundan önce salih bir adamdı, fakat kabile taassubu onu sürükledi- ve Sa'd'a: 'Allah'ın ömrüne yemin olsun ki yalan söyledin! Sen onu öldüremezsin ve onu öldürmeye güç yetiremezsin!' dedi. Sa'd'ın amcaoğlu Üseyd b. Hudayr kalkıp Sa'd b. Ubâde'ye: 'Allah'ın ömrüne yemin olsun ki sen yalan söyledin! Biz onu kesinlikle öldürürüz! Şüphesiz sen münafıklar adına mücadele eden bir münafıksın!' dedi. Bunun üzerine
المنافقين فثار الحيان
münafıklar[ın iftirası yayıldı]. Bunun üzerine iki kabile galeyana geldi
من الأوس والخزرج حتى هموا أن يقتتلوا ورسول الله ﷺ قائم على المنبر فلم يزل رسول الله ﷺ يخفضهم حتى سكتوا وسكت قالت: فمكثت يومي ذلك لا يرقأ لي دمع ولا أكتحل بنوم قالت: فأصبح أبواي عندي قد وبكيت ليلتين ويوما لا أكتحل بنوم ولا يرقأ لي دمع يظناني أن البكاء فالق كبدي قالت: فبينما هما جالسان عندي وأنا أبكي فاستأذنت عليّ امرأة من الأنصار فأذنت لها فجلست تبكي معي قالت: فبينا نحن على ذلك دخل علينا رسول الله ﷺ فسلم ثم جلس قالت: ولم يجلس عندي منذ قيل فيّ ما قيل قبلها وقد لبث شهرا لا يوحى إليه في شأني قالت:
öyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberde ayakta dururken neredeyse birbirleriyle savaşacaklardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar susuncaya kadar onları teskin etmeye devam etti, onlar susunca kendisi de sustu. Âişe dedi ki: O gün boyunca gözümün yaşı dinmeksizin ve gözüme uyku girmeksizin kaldım. Sabahleyin anne babam yanıma geldiler; iki gece bir gündüz ağlamıştım; ne gözüme uyku giriyor ne de gözümün yaşı diniyordu; ağlamaktan ciğerimin parçalanacağını sanıyorlardı. Onlar yanımda otururken ve ben ağlarken Ensâr'dan bir kadın içeri girmek için izin istedi, ben de ona izin verdim; oturup benimle birlikte ağlamaya başladı. Biz bu haldeyken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çıkageldi, selam verdi ve oturdu. Benim hakkımda o söylenenler söylendiğinden beri yanımda hiç oturmamıştı; benim meselem hakkında kendisine vahiy inmeksizin bir ay beklemişti. Âişe dedi ki:
فتشهد رسول الله ﷺ حين جلس ثم قال: أما بعد يا عائشة فإنه قد بلغني عنك كذا وكذا فإن كنت بريئة فسيبرئك الله وإن كنت ألممت بذنب فاستغفري الله وتوبي إليه فإن العبد إذا اعترف بذنبه ثم تاب إلى الله تاب الله عليه قالت: فلما قضى رسول الله ﷺ مقالته قلص دمعي حتى ما أحس منه قطرة فقلت لأبي: أجب رسول الله ﷺ فيما قال قال: والله ما أدري ما أقول لرسول الله فقلت لأمي: أجيبي رسول الله قالت: ما أدري ما أقول لرسول الله ﷺ قالت: فقلت وأنا جارية حديثة السن لا أقرأ كثيرا من القرآن: إني والله لقد علمت أنكم سمعتم هذا الحديث حتى استقر في أنفسكم وصدقتم به فلئن قلت لكم: إني برية والله يعلم أني برية لا تصدقوني ولئن اعترفت لكم بأمر والله يعلم أني منه برية لتصدقني والله لا أجد لي ولكم مثلا إلا قول أبي يوسف فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ [يوسف:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturduğunda kelime-i şehadet getirdi, sonra şöyle buyurdu: 'Emmâ ba'd; ey Âişe, senin hakkında bana şöyle şöyle sözler ulaştı. Şayet sen suçsuz isen Allah seni mutlaka temize çıkaracaktır; şayet bir günaha bulaştın ise Allah'tan mağfiret dile ve O'na tevbe et; zira kul günahını itiraf edip sonra Allah'a tevbe ederse Allah onun tevbesini kabul buyurur.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sözünü bitirince gözümün yaşı öyle bir kesildi ki ondan tek bir damla bile hissetmez oldum. Babama: 'Resûlullah'a söylediği şey hususunda cevap ver' dedim. Babam: 'Vallahi Resûlullah'a ne diyeceğimi bilmiyorum' dedi. Anneme: 'Resûlullah'a cevap ver' dedim. Annem: 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ne diyeceğimi bilmiyorum' dedi. Ben de Kur'an'dan pek fazla okuyamayan genç bir kadın olduğum halde dedim ki: 'Vallahi ben kesinlikle bildim ki siz bu sözü işitmişsiniz, öyle ki içinize yerleşmiş ve ona inanmışsınız. Şimdi ben size suçsuzum desem -ki Allah benim kesinlikle suçsuz olduğumu bilmektedir- bana inanmazsınız; şayet Allah benim ondan beri olduğumu bildiği halde size bir şeyi itiraf etsem bana inanırsınız! Vallahi kendimle sizin için Yûsuf'un babasının şu sözünden başka bir misal bulamıyorum: { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ } “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Sizin anlattıklarınıza karşı yardımı istenecek olan ancak Allah'tır.”'
١٨] فاضطجعت على فراشي وأنا حينئذ أعلم أني برية وأن الله مبرئني ببراءتي ولكن ما كنت أظن أن الله منزل في شأني وحيا يتلى ولشأني في نفسي كان أحقر من أن يتكلم الله فيّ بأمر يتلى ولكن كنت أرجو أن يرى رسول الله ﷺ في النوم رؤيا يبرئني الله بها قالت: فو الله ما رام رسول الله ﷺ ولا خرج أحد من أهل البيت حتى أنزل عليه فأخذه ما كان يأخذه من البرحاء حتى إنه ليتحدر منه مثل الجمان من العرق وهو في يوم شات من ثقل القول الذي ينزل عليه قالت: فلما سري عن رسول الله ﷺ سري عنه وهو يضحك فكان أول كلمة تكلم بها: يا عائشة أما الله فقد برأك فقالت أمي: قومي إليه فقلت: والله لا أقوم ولا أحمد إلا الله وأنزل الله إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ العشر الآيات كلها،
Yatağımın üzerine uzandım; o sırada suçsuz olduğumu ve Allah'ın suçsuzluğum sebebiyle beni temize çıkaracağını pekala biliyordum. Fakat Allah'ın benim hakkımda tilavet edilecek bir vahiy indireceğini hiç zannetmiyordum; zira kendi nefsimde konumum, Allah'ın benim hakkımda okunacak bir kelam buyurmasından çok daha değersizdi. Lakin Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem uykusunda Allah'ın beni temize çıkaracağı bir rüya göreceğini umuyordum. Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oturduğu yerden kalkmamış ve ev halkından hiç kimse dışarı çıkmamıştı ki kendisine vahiy indirildi. Vahiy inerken kendisini saran o şiddetli hal onu sardı; öyle ki üzerine inen kelamın ağırlığından, kış gününde olduğu halde kendisinden inci taneleri gibi ter boşanıyordu. Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem o hal kalktığında gülerek açıldı; konuştuğu ilk kelime şu oldu: 'Ey Âişe! Allah'a gelince, O seni temize çıkardı.' Annem: 'Ona doğru kalk' dedi. Ben: 'Vallahi ne ona kalkarım ne de Allah'tan başkasına hamdederim!' dedim. Allah Teâlâ { إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ } “O iftirayı uyduranlar...” ayetiyle başlayan on ayetin tamamını indirdi.»
والظاهر أن قوله تعالى:
Zahir olan şudur ki Allah Teâlâ'nın:
عُصْبَةٌ مِنْكُمْ خبر إن وإليه ذهب الحوفي وأبو البقاء، وقال ابن عطية: هو بدل من ضمير «جاؤوا» والخبر جملة قوله تعالى: لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ والتقدير إن فعل الذين وهذا أنسق في المعنى وأكثر فائدة من أن يكون عُصْبَةٌ الخبر انتهى، ولا يخفى أنه تكلف، والفائدة في الاخبار على الأول قيل: التسلية بأن الجائين بذلك الإفك فرقة متعصبة متعاونة وذلك من أمارات كونه إفكا لا أصل له، وقيل: الأولى أن تكون التسلية بأن ذلك مما لم يجمع عليه بل جاء به شرذمة منكم، وزعم أبو البقاء أنه بوصف العصبة بكونها منهم أفاد الخبر، وفيه نظر.
{ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ } “içinizden bir gruptur” kavli «إن» harfinin haberidir; el-Havfî ve Ebü'l-Bekâ da bu görüşe gitmişlerdir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «جاؤوا» fiilindeki zamirden bedeldir, haber ise Allah Teâlâ'nın { لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ } “onu sizin için bir şer sanmayın” cümlesidir; takdiri de «O kimselerin fiili...» şeklindedir; bu, mana bakımından daha intizamlıdır ve { عُصْبَةٌ } kelimesinin haber olmasından daha faydalıdır (İntihâ). Bunun bir külfet olduğu gizli değildir. İlk görüşe göre haber vermedeki faydanın şu olduğu söylenmiştir: Bu iftirayı getirenlerin taassup içinde yardımlaşan bir fırka olmasıyla teselli vermektir; zira bu, onun aslı astarı olmayan bir iftira olduğunun alametlerindendir. Denildi ki: Evlâ olan, bunun üzerinde icma edilmiş bir şey olmayıp bilakis içinizden bir azınlığın getirdiği bir şey olmasıyla teselli verilmesidir. Ebü'l-Bekâ, grubun onlardan olmakla nitelenmesiyle haberin fayda sağladığını ileri sürmüştür ki bu görüş tartışmalıdır.
والخطاب في مِنْكُمْ على ما أميل إليه لمن ساءه ذلك من المؤمنين ويدخل فيه رسول الله ﷺ وأبو بكر وأم رومان وعائشة وصفوان دخولا أوليا، وأصل العصبة الفرقة المتعصبة قلت أو كثرت وكثر إطلاقها على العشرة فما فوقها إلى الأربعين وعليه اقتصر في الصحاح، وتطلق على أقل من ذلك ففي مصحف حفصة عصبة أربعة. وقد صح أن عائشة رضي الله تعالى عنها عدت المنافق عبد الله بن أبي ابن سلول وحمنة بنت جحش أخت أم المؤمنين زينب رضي الله تعالى عنها وزوجة طلحة بن عبيد الله ومسطح بن أثاثة. وحسان بن ثابت، ومن الناس من برأ حسان وهو خلاف ما في صحيح البخاري وغيره.
{ مِنْكُمْ } “içinizden” ibaresindeki hitap, meylettiğim görüşe göre bu durumdan üzüntü duyan müminleredir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir, Ümmü Rûmân, Âişe ve Safvân öncelikli olarak buna dahildir. «Usbe» kelimesinin aslı, az olsun çok olsun taassupla birleşen gruptur; çoğunlukla on kişiden kırk kişiye kadar olan topluluğa ıtlak olunur, es-Sıhâh'ta da bununla yetinilmiştir; bundan daha azına da ıtlak edilir; nitekim Hafsa'nın mushafında «dört kişilik bir usbe» şeklindedir. Âişe'nin radıyallâhu teâlâ anhâ münafık Abdullah b. Übey b. Selûl'ü, Müminlerin Annesi Zeyneb'in radıyallâhu teâlâ anhâ kız kardeşi ve Talha b. Ubeydillâh'ın hanımı Hamne bnt. Cahş'ı, Mıstah b. Üsâse'yi ve Hassân b. Sâbit'i saydığı sahih olarak sabittir. İnsanlardan bazıları Hassân'ı temize çıkarmıştır ki bu, Sahîh-i Buhârî ve diğerlerindeki rivayetlere aykırıdır.
نعم الظاهر أنه رضي الله تعالى عنه لم يتكلم به عن صميم قلب وإنما نقله عن ابن أبيّ لعنه الله تعالى، وقد جاء أنه رضي الله تعالى عنه اعتذر عما نسب إليه في شأن عائشة رضي الله تعالى عنها فقال:
Evet, zahir olan şudur ki o radıyallâhu teâlâ anh bunu gönülden söylememiş, ancak Allah Teâlâ'nın lanet olasıca İbn Übey'den nakletmiştir. Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hakkında kendisine nispet edilen şeyden ötürü onun radıyallâhu teâlâ anh özür beyan ettiği ve şöyle dediği vârit olmuştur:
حصان رزان ما تزنّ بريبة ... وتصبح غرثى من لحوم الغوافل
O, iffetli, vakur bir kadındır, hiçbir töhmetle itham olunmaz; gafil [mümin kadınların] etlerini yemekten (gıybet etmekten) uzak olarak sabahlar,
حليلة خير الناس دينا ومنصبا ... نبي الهدى ذي المكرمات الفواضل
Din ve mevki bakımından insanların en hayırlısının, yüce faziletler ve keremler sahibi hidayet Peygamberi'nin helalidir.
عقيلة حي من لؤي بن غالب ... كرام المساعي مجدهم غير زائل
Lüey b. Gâlib kabilesinin soylu kadınıdır; gayretleri pek şerefli, şanları zeval bulmaz bir topluluktur.
مهذبة قد طيب الله خيمها ... وطهرها من كل سوء وباطل
Terbiye edilmiş [tertemizdir], Allah onun tabiatını güzelleştirmiş ve onu her türlü kötülükten ve batıldan arındırmıştır.
فإن كنت قد قلت الذي قد زعمتمو ... فلا رفعت سوطي إليّ أناملي
Eğer sizin iddia ettiğiniz o şeyi söylemişsem, parmaklarım kamçımı bana doğru kaldırmasın (elim tutmaz olsun)!
وكيف وودي ما حييت ونصرتي ... لآل رسول الله زين المحافل
Nasıl [söyleyebilirim ki], yaşadığım müddetçe sevgim ve yardımım meclislerin ziyneti olan Resûlullah'ın ehl-i beytinedir!
له رتب عال على الناس كلهم ... تقاصر عنه سورة المتطاول
Bütün insanlara üstün yüce dereceleri vardır; haddini aşmaya kalkışanın hamlesi ona erişemez, kısa kalır.
فإن الذي قد قيل ليس بلائط ... ولكنه قول امرئ بي (١) ماحل
Şüphesiz söylenmiş olan o söz [bana] yapışmaz; o ancak bana tuzak kuran bir kimsenin sözüdür. (١)
وكانت عائشة رضي الله تعالى عنها تكرمه بعد ذلك وتذكره بخير وإن صح أنها قالت له حين أنشدها أول هذه الأبيات: لكنك لست كذلك، فقد أخرج ابن سعد عن محمد بن سيرين أن عائشة رضي الله تعالى عنها كانت تأذن لحسان وتدعو له بالوسادة وتقول: لا تؤذوا حسانا فإنه كان ينصر رسول الله ﷺ بلسانه.
Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ bundan sonra ona ikramda bulunur ve kendisini hayırla anardı. Her ne kadar bu beyitlerin ilkini okuduğunda ona: «Fakat sen böyle değilsin» dediği rivayet edilmiş olsa da, İbn Sa'd'ın Muhammed b. Sîrîn'den naklettiğine göre Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ Hassân'a [yanına girmesi için] izin verir, onun için minder getirilmesini ister ve şöyle derdi: «Hassân'ı incitmeyin; zira o, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle yardım ederdi.»
وأخرج ابن جرير من طريق الشعبي عنها أنها قالت: ما سمعت بشيء أحسن من شعر حسان وما تمثلت به إلا رجوت له الجنة قوله لأبي سفيان بن الحارث بن عبد المطلب:
İbn Cerîr, Şa'bî tarikiyle Âişe'den [radıyallâhu anhâ] şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Hassân'ın şiirinden daha güzel bir şey duymadım. Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib'e söylediği şu sözünü ne zaman terennüm etsem, onun için mutlaka cenneti ümit etmişimdir:
هجوت محمدا وأجبت عنه ... وعند الله في ذاك الجزاء
Sen Muhammed'i hicvettin, ben ise ona cevap verdim; bunun mükafatı da Allah katındadır.
فإن أبي ووالدتي وعرضي ... لعرض محمد منكم وقاء
Muhakkak ki babam, annem ve ırzım (onurum), sizden gelecek [saldırılara karşı] Muhammed'in ırzına kalkandır.
أتشتمه ولست له بكفء ... فشركما لخيركما الفداء
Onun dengi olmadığın halde ona sövüyor musun? İkinizin şerlisi, ikinizin hayırlısına feda olsun!
لساني صارم لا عيب فيه ... وبحري لا تكدره الدلاء
Dilim kusursuz keskin bir kılıçtır; benim denizimi kovalar bulandıramaz.»
وعد بعضهم مع الأربعة المذكورين زيد بن رفاعة ولم نر فيه نقلا صحيحا، وقيل إنه خطأ، ومعنى «منكم» من أهل ملتكم وممن ينتمي إلى الإسلام سواء كان كذلك في نفس الأمر أم لا فيشمل ابن أبيّ لأنه ممن ينتمي إلى الإسلام ظاهرا وإن كان كافرا في نفس الأمر: وقيل إن قوله تعالى: مِنْكُمْ خارج مخرج الأغلب وأغلب أولئك العصبة مؤمنون مخلصون، وكذا الخطاب في لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ وقيل: الخطاب في الأول للمسلمين وفي هذا لسيد المخاطبين رسول الله ﷺ ولأبي بكر وعائشة وصفوان رضي الله تعالى عنهم والكلام مسوق لتسليتهم.
Bazıları zikredilen dört kişiyle birlikte Zeyd b. Rifâa'yı da saymıştır; ancak bu konuda sahih bir nakil görmedik, bunun bir hata olduğu da söylenmiştir. { مِنْكُمْ } ifadesinin manası; 'milletinizden ve işin aslında öyle olsun ya da olmasın İslâm'a mensup olanlardan' demektir; dolayısıyla bu, İbn Übey'i de kapsar; zira o, gerçekte kâfir olsa bile zahiren İslâm'a mensup olanlardandı. Denildi ki: Allah Teâlâ'nın { مِنْكُمْ } “içinizden” buyruğu ekseriyete binaen vârit olmuştur ve o grubun ekserisi ihlaslı müminlerdir. Aynı şekilde { لا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ } “Onu sizin için bir şer sanmayın” buyruğundaki hitap da böyledir. Denildi ki: Birincideki hitap Müslümanlara, bundaki ise muhatapların efendisi Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'e, Âişe'ye ve Safvân'a radıyallâhu teâlâ anhüm yöneliktir ve söz onları teselli etmek amacıyla sevk edilmiştir.
وأخرج ابن أبي حاتم والطبراني عن سعيد بن جبير أن الخطاب في الثاني لعائشة وصفوان، وأبعد عن الحق من زعم أنه للذين جاؤوا بالإفك وتكلف للخيرية ما تكلف، ولعل نسبته إلى الحسن لا تصح، والظاهر أن ضمير الغائب في لا تَحْسَبُوهُ عائد على الإفك.
İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre ikincideki hitap Âişe ve Safvân'adır. Bunun iftirayı getirenlere yönelik olduğunu iddia edip hayır olma vasfı için türlü külfetlere katlanan kimse ise haktan uzaklaşmıştır; bu görüşün Hasan'a nispeti de muhtemelen sahih değildir. Zahir olan, { لا تَحْسَبُوهُ } “onu sanmayın” ifadesindeki gaib zamirinin iftiraya raci olmasıdır.
وجوز أن يعود على القذف وعلى المصدر المفهوم من جاؤُ وعلى ما نال المسلمين من الغم والكل كما ترى، وعلى ما ذهب إليه ابن عطية يعود على المحذوف المضاف إلى اسم إن الذي هو الاسم في الحقيقة ونهوا عن حسبان ذلك شرا لهم إراحة لبالهم بإزاحة ما يوجب استمرار بلبالهم، وأردف سبحانه النهي عن ذلك بالإضراب بقوله ﷿: بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ اعتناء بأمر التسلية، والمراد بل هو خير عظيم لكم لنيلكم بالصبر عليه الثواب العظيم وظهور كرامتكم على الله ﷿ بإنزال ما فيه تعظيم شأنكم وتشديد الوعيد فيمن تكلم بما أحزنكم، والآيات
[Bu zamirin] kazfe (iftiraya), { جاؤُ } 'geldiler' [fiilinden] anlaşılan masdara ve Müslümanların maruz kaldığı kedere raci olması da caiz görülmüştür; [fakat bu ihtimallerin] hepsi gördüğün gibidir. İbn Atiyye'nin benimsediği görüşe göre ise hakikatte isim olan 'inne'nin ismine muzâf durumdaki mahzûf [kelimeye] racidir. Gönüllerini rahatlatmak ve zihin karışıklıklarının sürüp gitmesini gerektiren sebebi ortadan kaldırmak için bunu kendileri hakkında bir şer saymaları yasaklanmıştır. Sübhânehu [ve Teâlâ], teselli etme işine ehemmiyet vererek bu nehyin hemen ardından { بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Aksine o, sizin için bir hayırdır” buyurarak idrabta bulunmuştur (sözü bir önceki hükmü düzeltme yönüne çevirmiştir). Kastedilen mana şudur: Aksine bu olay, sabretmeniz sayesinde büyük bir mükâfata erişmeniz, şanınızı yücelten ve sizi üzen lafları eden kimseler hakkındaki tehdidi şiddetlendiren [ayetlerin] indirilmesiyle Allah Azze ve Celle katındaki değerinizin açığa çıkması bakımından sizin için büyük bir hayırdır. Bu hususta inen ayetler...
المنزلة في ذلك على ما سمعت آنفا عن عائشة رضي الله تعالى عنها عشر.
Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ az önce işittiğin üzere on tanedir.
وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير أنه قال: نزلت ثماني عشرة آية متواليات بتكذيب من قذف عائشة وبراءتها. وأخرج الطبراني عن الحكم بن عتيبة قال: إنه سبحانه أنزل فيها خمس عشرة آية من سورة النور ثم قرأ حتى بلغ الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ [النور: ٢٦] وكأن الخلاف مبني على الخلاف في رؤوس الآي، وفي كتاب العدد للداني ما يوافق المروي عن ابن جبير.
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Âişe'ye iftira atanları yalanlayan ve onun suçsuzluğunu bildiren peş peşe on sekiz ayet indi.» Taberânî'nin Hakem b. Uteybe'den rivayet ettiğine göre ise o şöyle demiştir: «Allah Sübhânehu onun hakkında Nûr sûresinden on beş ayet indirdi.» Sonra { الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ } “Kötü kadınlar kötü erkeklere...” [Nûr: 26] ayetine kadar okudu. Bu ihtilaf sanki ayet sonları (fâsılalar) konusundaki ihtilafa dayanmaktadır. Dânî'nin Kitâbü'l-Aded adlı eserinde İbn Cübeyr'den rivayet edilene muvafık bilgi bulunmaktadır.
لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ أي من الذين جاؤوا بالإفك مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ أي جزاء ما اكتسب وذلك بقدر ما خاض فيه فإن بعضهم تكلم وبعضهم ضحك كالمعجب الراضي بما سمع وبعضهم أكثر وبعضهم أقل.
{ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ } “Onlardan her bir kişi için”, yani o iftirayı getirenlerden [her biri için], { مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ } “kazandığı günahtan [ötürü bir ceza] vardır”, yani kazandığı şeyin cezası vardır. Bu da onun içine daldığı miktar nispetindedir; zira onlardan kimi bizzat konuştu, kimi duyduğundan hoşnut ve razı olmuş gibi güldü, kimi çok ileri gitti, kimi de daha azında kaldı.
وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ بكسر الكاف. وقرأ الحسن والزهري وأبو رجاء ومجاهد والأعمش وأبو البرهسم وحميد وابن أبي عبلة وسفيان الثوري ويزيد بن قطيب ويعقوب والزعفراني وابن مقسم وعمرة بنت عبد الرحمن وسورة عن الكسائي ومحبوب عن أبي عمرو «كبره» بضم الكاف وهو ومكسورها مصدران لكبر الشيء عظم ومعناهما واحد، وقيل: الكبر بالضم المعظم وبالكسر البداءة بالشيء، وقيل: الإثم، والجمهور على الأول أي والذي تحمل معظمه مِنْهُمْ أي من الجائين به لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ في الدنيا والآخرة أو في الآخرة فقط، وفي التعبير بالموصول وتكرير الإسناد وتنكير العذاب ووصفه بالعظم من تهويل الخطب ما لا يخفى، والمراد بالذي تولى كبره كما في صحيح البخاري عن الزهري عن عروة عن عائشة رضي الله تعالى عنها عبد الله بن أبي عليه اللعنة وعلى ذلك أكثر المحدثين.
{ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ } Kâf harfinin kesresiyle (kibrehû) okunmuştur. Hasan, Zührî, Ebû Recâ, Mücâhid, A'meş, Ebü'l-Berhesm, Humeyd, İbn Ebî Able, Süfyân es-Sevrî, Yezîd b. Kutayb, Ya'kûb, Za'ferânî, İbn Miksem, Amre bnt. Abdirrahmân, Kisâî'den rivayetle Sûre ve Ebû Amr'dan rivayetle Mahbûb, kâf harfinin zammesiyle «kubrehû» okumuşlardır. Zammeli ve kesreli okunuşları, bir şeyin büyümesi/büyük olması anlamındaki mastardır ve manaları birdir. Zammeli olan 'kübr'ün bir şeyin en büyüğü/çoğu, kesreli olan 'kibr'in ise bir şeye ilk başlama anlamına geldiği de söylenmiştir; 'günah' anlamına geldiği de söylenmiştir. Cumhur birinci görüş üzeredir; yani 'o iftiranın büyüğünü yüklenen kimse için', { مِنْهُمْ } “onlardan”, yani onu getirenlerden [en büyüğünü yüklenen kimse için], { لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap vardır”; dünyada ve ahirette yahut sadece ahirette. İsm-i mevsulle ifade edilmesinde, isnadın tekrarlanmasında, azabın nekire getirilip büyüklükle nitelenmesinde meselenin vehametini ortaya koyan boyutlar gizli değildir. Sahîh-i Buhârî'de Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ rivayet edildiği üzere, onun büyüğünü üstlenen kimseden murat, lanet olası Abdullah b. Übey'dir; muhaddislerin çoğunluğu da bu görüştedir.
وكان لعنه الله تعالى يجمع الناس عنده ويذكر لهم ما يذكر من الإفك وهو أول من اختلقه وأشاعه لإمعانه في عداوة رسول الله ﷺ، وعذابه في الآخرة بعد جعله في الدرك الأسفل من النار لا يقدر قدره إلا الله ﷿، وأما في الدنيا فوسمه بميسم الذل وإظهار نفاقه على رؤوس الأشهاد وحده حدين على ما أخرج الطبراني وابن مردويه عن ابن عمر رضي الله تعالى عنهما من أنه ﷺ بعد أن نزلت الآيات خرج إلى المسجد فدعا أبا عبيدة بن الجراح فجمع الناس ثم تلا عليهم ما أنزل الله تعالى من البراءة لعائشة وبعث إلى عبد الله بن أبيّ فجيء به فضربه ﵊ حدين وبعث إلى حسان ومسطح وحمنة فضربوا ضربا وجيعا ووجئوا في رقابهم، وقيل: حد حدا واحدا، فقد أخرج الطبراني عن ابن عباس أنه فسر العذاب في الدنيا بجلد رسول الله ﷺ إياه ثمانين جلدة وعذابه في الآخرة بمصيره إلى النار، وقيل: إنه لم يحد أصلا لأنه لم يقر ولم يلتزم إقامة البينة عليه تأخيرا لجزائه إلى يوم القيامة كما أنه لم يلتزم إقامة البينة على نفاقه وصدور ما يوجب قتله لذلك وفيه نظر.
Allah Teâlâ'nın lanet olasıca bu şahıs, insanları yanında toplar ve onlara iftiradan bahsederdi; Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlıkta aşırı gittiği için bunu ilk uyduran ve yayan oydu. Onun ahiretteki azabının büyüklüğünü -cehennemin en alt derekesine konulduktan sonra- ancak Allah azze ve celle takdir edebilir. Dünyadaki azabına gelince; zillet damgasıyla damgalanması, nifakının herkesin gözü önünde açığa vurulması ve Taberânî ile İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den radıyallâhu teâlâ anhümâ naklettiği rivayete göre iki had cezasına çarptırılmasıdır; zira rivayette Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ayetler indikten sonra mescide çıkıp Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ı çağırdığı, onun da insanları topladığı, sonra Hz. Peygamber'in Allah Teâlâ'nın Âişe'nin beraatine dair indirdiği ayetleri onlara okuduğu, Abdullah b. Übey'e haber gönderip getirtilerek ona [sallallâhu aleyhi ve sellem] iki had vurduğu, Hassân, Mıstah ve Hamne'ye de haber gönderip onların da can yakıcı bir şekilde dövüldükleri ve enselerine vurulduğu zikredilmiştir. Ona tek bir had uygulandığı da söylenmiştir; nitekim Taberânî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, dünyadaki azabı Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ona seksen celde vurmasıyla, ahiretteki azabını ise ateşe gitmesiyle tefsir etmiştir. İtiraf etmediği ve cezasının kıyamet gününe tehir edilmesi gayesiyle aleyhine delil ikamesine girişilmediği için kendisine hiç had uygulanmadığı da söylenmiştir; tıpkı nifakı ve bu sebeple öldürülmesini gerektiren fiillerin sadır oluşu üzerine delil ikamesine girişilmediği gibi. Fakat bu görüş tartışmalıdır.
وزعم بعضهم أنه لم يحد مسطح، وآخرون أنه لم يحد أحدا ممن جاء بالإفك إذ لم يكن إقرار ولم يلتزم إقامة بينة. وفي البحر أن المشهور حد حسان ومسطح وحمنة، وقد أخرجه البزار وابن مردويه بسند حسن عن أبي هريرة، وقد جاء ذلك في أبيات ذكرها ابن هشام في ملخص السيرة لابن إسحاق وهي:
Bazıları Mıstah'a had uygulanmadığını, diğerleri ise itiraf bulunmadığı ve delil ikamesine girişilmediği için iftirayı getirenlerden hiçbirine had uygulanmadığını ileri sürmüştür. el-Bahr'da, meşhur olanın Hassân, Mıstah ve Hamne'ye had uygulanması olduğu belirtilmiştir; bunu Bezzâr ve İbn Merdûye hasen bir senetle Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Bu durum İbn Hişâm'ın, İbn İshâk'ın es-Sîre'sinin muhtasarında zikrettiği şu beyitlerde de yer almıştır:
لقد ذاق حسان الذي كان أهله ... وحمنة إذ قالوا هجيرا ومسطح
Çirkin ve hezeyan dolu söz söylediklerinde, müstahak oldukları şeyi Hassân, Hamne ve Mıstah tatmıştır.
تعاطوا برجم الغيب أمر نبيهم ... وسخطة ذي العرش الكريم فأنزحوا
Peygamberlerinin durumuna gaybı taşlayarak (körü körüne) giriştiler ve kerim Arş'ın Sahibinin gazabına uğrayıp helak oldular/uzaklaştırıldılar.
وآذوا رسول الله فيها فجللوا ... مخازي بغي يمحوها وفضحوا
Âişe konusunda Resûlullah'ı incittiler; bu yüzden onları örtecek azgınlığın rüsvalıklarına büründüler ve rezil oldular.
وصب عليهم محصدات كأنها ... شآبيب قطر من ذرى المزن تسفح
Üzerlerine, sanki bulutların zirvesinden dökülen sağanak yağmurlar gibi sağlam bükülmüş [kırbaçlar] indirildi.
وقيل: الذي تولى كبره حسان واستدل بما في صحيح البخاري أيضا عن مسروق قال: دخل حسان على عائشة فشبب وقال: حصان «البيت» قالت: لكنك لست كذلك قلت: تدعين مثل هذا يدخل عليك وقد أنزل الله
İftiranın büyüğünü yüklenenin Hassân olduğu da söylenmiş ve yine Sahîh-i Buhârî'de Mesrûk'tan nakledilen şu rivayet delil getirilmiştir: Mesrûk dedi ki: «Hassân, Âişe'nin yanına girdi ve gazel tarzında: 'O, iffetli, vakur bir kadındır...' beytini okudu. Âişe: 'Fakat sen böyle değilsin' dedi. Ben de: 'Bunun gibi birinin yanına girmesine izin mi veriyorsun? Halbuki Allah
تعالى وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ فقالت: وأي عذاب أشد من العمى، وجاء في بعض الأخبار أنها قيل لها: أليس الله تعالى يقول: وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ الآية؟ فقالت: أليس أصابه عذاب عظيم أليس قد ذهب بصره وكسع بالسيف؟ تعني الضربة التي ضربها إياه صفوان حين بلغه عنه أنه يتكلم في ذلك، فإنه يروى أنه ضربه بالسيف على رأسه لذلك والأبيات (١) عرض فيها به وبمن أسلم من العرب من مضر وأنشد:
Teâlâ: { وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Onlardan onun büyüğünü üstlenen kimse için büyük bir azap vardır” buyurmuştur' dedim. Âişe: 'Körlükten daha şiddetli hangi azap vardır?' dedi.» Bazı rivayetlerde de Âişe'ye: «Allah Teâlâ { وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ } ayetini buyurmadı mı?» denildiği, onun da: «Ona büyük bir azap isabet etmedi mi? Gözleri gitmedi mi ve kılıçla yaralanmadı mı?» dediği nakledilmiştir. Bununla, Safvân'ın, kendisi hakkında konuştuğunu işittiğinde ona vurduğu darbeyi kastetmektedir; nitekim bu sebeple onun başına kılıçla vurduğu rivayet edilir. O beyitlerde (١) Safvân'a ve Mudar kabilesinden Müslüman olan Araplara tarizde bulunmuş ve şöyle demiştir:
تلقّ ذباب السيف مني فإنني ... غلام إذا هوجيت لست بشاعر
Benden kılıcın keskin ucunu al; zira ben, hicvedildiğimde sadece şairlikle yetinen bir delikanlı değilim.
ولكنني أحمي حماي وأتقي ... من الباهت الرأي البريء الظواهر
Lakin ben korumam gerekeni korur, iftira atan ve zahiren suçsuz görünen kimselerden sakınırım.
وكاد يقتله بتلك الضربة.
Bu darbeyle onu neredeyse öldürüyordu.
فقد روى ابن إسحاق أنه لما ضربه وثب عليه ثابت بن قيس بن شماس فجمع يديه إلى عنقه بحبل ثم انطلق به إلى دار بني الحارث بن الخزرج فلقيه عبد الله بن رواحة فقال: ما هذا؟ قال: أما أعجبك ضرب حسان بالسيف والله ما أراه إلا قد قتله فقال له عبد الله: هل علم رسول الله ﷺ بذلك وبما صنعت؟ قال: لا والله قال: لقد اجترأت أطلق الرجل فأطلقه فأتوا رسول الله ﵊ فذكروا ذلك له فدعا حسان وصفوان فقال صفوان: يا رسول الله آذاني وهجاني فاحتملني الغضب فضربته فقال ﷺ: يا حسان أتشوهت على قومي بعد أن هداهم الله تعالى للإسلام ثم قال: أحسن يا حسان في الذي أصابك فقال: هي لك يا رسول الله فعوضه رسول الله ﷺ منها بيرحاء وكان أبو طلحة بن سهل أعطاها إياه ﵊ ووهبه أيضا سيرين أمة قبطية فولدت له عبد الرحمن بن حسان.
Nitekim İbn İshâk'ın rivayet ettiğine göre Safvân ona vurduğunda, Sâbit b. Kays b. Şemmâs onun üzerine atılıp ellerini bir iple boynuna bağladı, sonra onu Benî Hâris b. el-Hazrec'in yurduna doğru götürdü. Yolda Abdullah b. Revâha ile karşılaştı. Abdullah: «Bu nedir?» dedi. Sâbit: «Hassân'ı kılıçla vurması seni şaşırtmadı mı? Vallahi onu öldürdüğünü sanıyorum» dedi. Abdullah ona: «Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem bundan ve senin yaptığından haberi var mı?» diye sordu. O da: «Hayır vallahi» dedi. Abdullah: «Çok cüretkâr davranmışsın, adamı serbest bırak» dedi. O da serbest bıraktı. Bunun üzerine Resûlullah'a aleyhisselâm gelip durumu anlattılar. Hz. Peygamber, Hassân ile Safvân'ı çağırdı. Safvân: «Ey Allah'ın Resûlü! O beni incitti ve hicvetti; öfke beni kapladı da ona vurdum» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Hassân! Allah Teâlâ onları İslâm'a hidayet ettikten sonra kavmime çirkin sözler mi söylüyorsun?» buyurdu. Sonra da: «Sana isabet eden bu şey konusunda bağışlayıcı ve ihsan sahibi ol ey Hassân!» dedi. Hassân: «O [hakkım] sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü!» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu yaralanmaya karşılık ona Beyruhâ'yı bağışladı -ki Ebû Talha b. Sehl onu Resûlullah'a aleyhisselâm vermişti- ve ayrıca ona Kıptî bir cariye olan Sîrîn'i hibe etti; o da Hassân'a Abdurrahman b. Hassân'ı doğurdu.
وفي رواية في صحيح البخاري عن عائشة أيضا رضي الله تعالى عنها أنها قالت في الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ هو أي المنافق ابن أبيّ وحمنة، وقيل: هو وحسان ومسطح، وعذاب المنافق الطرد وظهور نفاقه وعذاب الأخيرين بذهاب البصر، ولا يأبى إرادة المتعدد إفراد الموصول لما في الكشف من أن الَّذِي يكون جمعا وإفراد ضميره جائز باعتبار إرادة الجمع أو الفوج أو الفريق أو نظرا إلى أن صورته صورة المفرد، وقد جاء إفراده في قوله تعالى: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ [الزمر: ٣٣] وجمعه في قوله سبحانه: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا [التوبة: ٦٩] والمشهور جواز استعمال «الذي» جمعا مطلقا. واشترط ابن مالك في التسهيل أن يراد به الجنس لا جمع مخصوص فإن أريد الخصوص قصر على الضرورة هذا ولا يخفى أن إرادة الجمع هنا لا تخلو عن بعد، والذي اختاره إرادة الواحد وأن ذلك الواحد هو عدو الله تعالى ورسوله ﷺ والمؤمنين ابن أبيّ، وقد روى ذلك الزهري عن سعيد بن المسيب وعروة بن الزبير وعلقمة بن أبي وقاص وعبد الله بن عتبة وكلهم سمع عائشة تقول: الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ عبد الله بن أبي، وقد تظافرت روايات كثيرة على ذلك، والذاهبون إليه من المفسرين أكثر من الذاهبين منهم إلى غيره. ومن الإفك الناشئ من النصب قول هشام بن عبد الملك عليه من الله تعالى ما يستحق حين سئل الزهري عن الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ فقال له: هو ابن أبيّ كذبت هو علي. يعني به أمير المؤمنين علي بن أبي طالب كرم الله تعالى وجهه. وقد روى ذلك عن هشام البخاري والطبراني وابن مردويه والبيهقي في الدلائل، ولا بدع من أمويّ الافتراء على أمير المؤمنين عليّ كرم الله تعالى وجهه ورضي عنه. وأنت تعلم أن قصارى ما روي عن الأمير رضي الله تعالى عنه أنه قال لأخيه وابن عمه رسول الله ﷺ حين استشاره يا رسول الله لم يضيق الله تعالى عليك والنساء سواها كثير وإن تسأل الجارية تصدقك.
Sahîh-i Buhârî'deki bir rivayette yine Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ nakledildiğine göre o, { الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ } “Onlardan [iftiranın] büyüğünü üstlenen kimse” [ifadesi] hakkında şöyle demiştir: «O, yani münafık İbn Übey ve Hamne'dir.» Bir görüşe göre de: «O, Hassân ve Mıstah'tır.» Münafığın azabı [rahmetten] kovulması ve nifakının açığa çıkması; diğer ikisinin azabı ise gözlerinin kör olmasıdır. el-Keşşâf'ta 'ellezî' (الَّذِي) ism-i mevsûlünün çoğul için de kullanılabileceği, zamirinin tekil gelmesinin ise cem' (topluluk), fevc (grup) veya ferîk (fırka) manasının kastedilmesi ya da lafzının müfred (tekil) sûretinde olması bakımından caiz olduğu zikredildiğine göre; mevsûlün tekil olması birden çok kişinin kastedilmesine engel değildir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden ise...” [Zümer: 33] kavlinde tekil olarak, { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خاضُوا } “ve [batıla] dalanlar gibi siz de daldınız” [Tevbe: 69] kavlinde ise çoğul olarak gelmiştir. Meşhur olan görüş, 'ellezî' kelimesinin mutlak olarak çoğul manasında kullanılmasının caiz olduğudur. İbn Mâlik ise et-Teshîl'de, bununla muayyen bir çoğulun değil cinsin kastedilmiş olmasını şart koşmuş; eğer muayyen bir çoğul kastediliyorsa bunun şiir zaruretine hasredileceğini belirtmiştir. Bununla birlikte burada çoğulun kastedilmesinde bir uzaklık bulunduğu gizli değildir. Tercih ettiğim görüş ise tek bir kişinin kastedildiğidir ki o tek kişi de Allah Teâlâ'nın, Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin düşmanı olan İbn Übey'dir. Zührî bunu Saîd b. el-Müseyyeb, Urve b. ez-Zübeyr, Alkame b. Ebî Vakkâs ve Abdullah b. Utbe'den rivayet etmiştir; onların hepsi Âişe'nin şöyle dediğini işitmiştir: «{ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ } 'Onun büyüğünü üstlenen' kişi, Abdullah b. Übey'dir.» Bu hususta pek çok rivayet birbirini desteklemiştir ve müfessirlerden bu görüşe gidenler, diğer görüşe gidenlerden daha çoktur. Nâsıbîlikten (Hz. Ali düşmanlığından) kaynaklanan iftiralardan biri de, Zührî'ye { الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ } ayeti sorulduğunda Zührî'nin ona: «O, İbn Übey'dir» demesi üzerine Hişâm b. Abdilmelik'in -Allah Teâlâ'dan hak ettiğini bulsun- söylediği: «Yalan söyledin, o Ali'dir!» sözüdür. Bununla Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib'i kerremallâhu teâlâ vecheh kastetmektedir. Bunu Hişâm'dan Buhârî, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî rivayet etmiştir. Bir Emevî'nin Müminlerin Emîri Ali'ye kerremallâhu teâlâ vecheh ve radıyallâhu anh iftira atması şaşılacak bir şey değildir. Sen de bilirsin ki, Emîr'den radıyallâhu teâlâ anh rivayet edilen şeylerin en nihayeti, kardeşi ve amcasının oğlu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine danıştığında ona: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ sana darlık vermemiştir; ondan başka kadın çoktur. Cariyeye sorarsan sana doğruyu söyler» demesinden ibarettir.
وفي رواية أنه قال: يا رسول الله قد قال الناس وقد حل لك طلاقها، وفي رواية أنه رضي الله تعالى عنه ضرب بريرة وقال: اصدقي رسول الله ﷺ وليس في ذلك شيء مما يصلح مستندا لذلك الأموي الناصبي، وجل غرض الأمير مما ذكر أن يسري عن رسول الله ﷺ ما هو فيه من الغم غاية ما في الباب أنه لم يسلك في ذلك مسلك أسامة وهو أمر غير متعين، ومن دقق النظر عرف مغزى الأمير كرم الله تعالى وجهه وأنه بعيد عما يزعمه النواصب بعد ما بين المشرق والمغرب فليتدبر لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ التفات إلى خطاب الخائضين ما عدا من تولى كبره منهم، واستظهر أبو حيان كون الخطاب للمؤمنين دونه، واختير الخطاب لتشديد ما في لولا التحضيضية من التوبيخ، ولتأكيد التوبيخ عدل إلى الغيبة في قوله تعالى: ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً لكن لا بطريق الإعراض عن المخاطبين وحكاية جناياتهم لغيرهم بل بالتوسل بذلك إلى وصفهم بما يوجب الإتيان بالمحضض عليه ويقتضيه اقتضاء تاما ويزجرهم عن ضده زجرا بليغا وهو الإيمان وكونه مما يحملهم على إحسان الظن ويكفهم عن إساءته بأنفسهم أي بأبناء جنسهم وأهل ملتهم النازلين منزلة أنفسهم كقوله تعالى: وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ [الحجرات: ١١] وقوله سبحانه:
Bir rivayette onun şöyle dediği geçer: «Ey Allah'ın Resûlü, insanlar konuştu; artık onu boşamak sana helal olmuştur.» Diğer bir rivayette ise o radıyallâhu teâlâ anh Berîre'ye vurup: «Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem doğruyu söyle!» demiştir. Bunların hiçbirinde o Nâsıbî Emevî için dayanak olabilecek bir taraf yoktur. Emîr'in bu sözlerden asıl maksadı, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem içinde bulunduğu kederi hafifletmektir. İşin nihayeti, onun bu hususta Üsâme'nin tuttuğu yolu tutmamış olmasıdır ki bu da zorunlu bir tutum değildir. Dikkatle bakan kimse Emîr'in kerremallâhu teâlâ vecheh maksadını ve Nâsıbîlerin iddialarından doğu ile batı arası kadar uzak olduğunu anlar; öyleyse iyi düşünülsün. { لَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ } “Onu işittiğiniz zaman...” ifadesi, iftiranın büyüğünü üstlenen müstesna, lafa dalanlara yönelik bir iltifattır (hitaba dönüştür). Ebû Hayyân hitabın onun haricindeki müminlere olduğunu kuvvetle muhtemel görmüştür. Tahdîd (teşvik/sitem) bildiren levlâ edatındaki azarlamayı şiddetlendirmek için hitap kipi seçilmiştir. Azarlamayı pekiştirmek için de Allah Teâlâ'nın: { ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً } “mümin erkekler ve mümin kadınlar kendileri hakkında hayır zannında bulunsalardı ya!” buyruğunda gāib kipine dönülmüştür. Fakat bu, muhataplardan yüz çevirmek ve onların cürümlerini başkalarına anlatmak yoluyla değil; bilakis bu vesileyle onları teşvik edilen şeyi yapmayı gerektiren, bunu tam manasıyla iktiza eden ve zıddından beliğ bir şekilde sakındıran bir vasıfla nitelemek içindir ki o vasıf da imandır; zira iman, onları hüsn-i zanda bulunmaya sevk eden, bizzat kendileri mesabesinde olan kendi cinslerine ve din kardeşlerine suizan beslemekten alıkoyan bir şeydir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ } “Birbirinizi karalamayın/ayıplamayın” [Hucurât: 11] ve Sübhânehu'nun:
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [البقرة: ٨٥] ولا حاجة إلى تقدير مضاف أي ظن بعض المؤمنين والمؤمنات بأنفس بعضهم الآخر وإن قيل بجوازه مما لا ريب فيه فإخلالهم بموجب ذلك الوصف أقبح وأشنع والتوبيخ عليه أدخل مع ما فيه من التوسل به إلى توبيخ الخائضات والمشهور منهن حمنة ثم إن كان المراد بالإيمان الإيمان الحقيقي فإيجابه لما ذكر واضح والتوبيخ خاص بالمتصفين به، وإن كان مطلق الإيمان الشامل لما يظهره المنافقون أيضا فإيجابه له من حيث إنهم كانوا يحترزون عن إظهار ما ينافي مدعاهم فالتوبيخ حينئذ متوجه إلى الكل، والنكتة في توسيط معمول الفعل المحضض عليه بينه وبين أداة التخصيص وإن جاز ذلك مطلقا أي سواء كان المعمول الوسط ظرفا أو غيره تخصيص التخضيض بأول وقت السماع وقصر التوبيخ واللوم على تأخير الإتيان بالمحضض عليه عن ذلك الآن والتردد فيه ليفيد أن عدم الإتيان به رأسا في غاية ما يكون من القباحة والشناعة أي كان الواجب على المؤمنين والمؤمنات أن يظنوا أول ما سمعوا ذلك الإفك ممن اخترعه بالذات أو بالواسطة من غير تلعثم وتردد بأهل ملتهم من آحاد المؤمنين والمؤمنات خيرا وَقالُوا في ذلك الآن هذا إِفْكٌ مُبِينٌ أي ظاهر مكشوف كونه إفكا فكيف بأم المؤمنين حليلة رسول الله ﷺ بنت المهاجرين رضي الله تعالى عنهما.
{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Sonra sizler kendinizi (birbirinizi) öldürüyorsunuz” [Bakara: 85] buyruklarında olduğu gibidir. 'Mümin erkek ve kadınların bir kısmı diğer bir kısmı hakkında hayır zannında bulunsaydı' şeklinde takdiri caiz görülmüş olsa da muzâf takdir etmeye ihtiyaç yoktur; bunda şüphe yoktur. Zira bu vasfın gereğini yerine getirmemeleri daha çirkin ve daha kötüdür; buna yönelik azarlama da daha tesirlidir. Bununla birlikte bu üslup, dedikoduya dalan kadınları -ki bunların en meşhuru Hamne'dir- azarlamaya da bir vesiledir. Şayet imandan murat hakiki iman ise, zikredilen şeyi gerektirmesi açıktır ve azarlama da bu vasfa sahip olanlara hastır. Eğer münafıkların izhar ettiğini de kapsayan mutlak iman ise, bunun gerekliliği, iddialarına aykırı olan şeyi açığa vurmaktan sakınmaları gerektiği cihetiyledir; o vakit azarlama herkese yöneliktir. Teşvik edilen fiilin ma'mûlünün (tümlecinin), fiil ile tahsis/tahdîd edatı arasına alınmasındaki nükte ise -ki ortadaki ma'mûl zarf olsun veya olmasın bu mutlak olarak caizdir- teşviki işitmenin ilk anına tahsis etmek; azarlama ve kınamayı, teşvik edilen fiilin o andan sonraya tehir edilmesine ve bu hususta tereddüt gösterilmesine hasretmektir; ta ki onu tamamen terk etmenin son derece çirkin ve fena olduğunu ifade etsin. Yani mümin erkek ve kadınların yapması gereken şey; bizzat uydurandan veya vasıtasıyla uydurulandan bu iftirayı ilk işittikleri anda hiç kekelemeden ve tereddüt etmeden kendi milletlerinden olan mümin fertler hakkında hayır zannında bulunmaları { وَقالُوا } “ve” o anda “şöyle demeleriydi:” { هذا إِفْكٌ مُبِينٌ } “Bu apaçık bir iftiradır.” Yani iftira olduğu açık ve meydandadır; kaldı ki söz konusu olan Müminlerin Annesi, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem helali ve iki muhacirin kızıdır radıyallâhu teâlâ anhümâ.
ويجوز أن يكون المعنى هلا ظن المؤمنون والمؤمنات أول ما سمعوا ذلك خيرا بأهل ملتهم عائشة وصفوان وقالوا إلخ لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ إما من تمام القول المحضض عليه مسوق لتوبيخ السامعين على ترك الزام الخائضين أي هلا جاء الخائضون بأربعة شهداء يشهدون على ثبوت ما قالوا: فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ الأربعة، وكان الظاهر فإذا لم يأتوا بهم إلا أنه عدل إلى ما في النظم الجليل لزيادة التقرير فَأُولئِكَ إشارة إلى الخائضين، وما فيها من معنى البعد للإيذان ببعد منزلتهم في الفساد أي فأولئك المفسدون عِنْدَ اللَّهِ أي في حكمه وشريعته هُمُ الْكاذِبُونَ أي المحكوم عليهم بالكذب شرعا أي بأن خبرهم لم يطابق في الشرع الواقع، وقيل: المعنى فأولئك في علم الله تعالى هم الكاذبون الذين لم يطابق خبرهم الواقع في نفس الأمر لأن الآية في خصوص عائشة رضي الله تعالى عنها وخبر أهل الإفك فيها غير مطابق للواقع في نفس الأمر في علمه ﷿.
Mananın şöyle olması da caizdir: Mümin erkekler ve mümin kadınlar bunu ilk işittiklerinde kendi milletlerinden olan Âişe ve Safvân hakkında hayır zannında bulunup şöyle deselerdi ya... { لَوْلا جاؤُ عَلَيْهِ بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “Ona dört şahit getirselerdi ya!” Bu ifade ya teşvik edilen sözün devamıdır ve lafa dalanları bağlayıcı delil getirmeye mecbur bırakmayı terk ettikleri için dinleyenleri azarlamak amacıyla sevk edilmiştir; yani 'dedikoduya dalanlar söylediklerinin sabit olduğuna şahitlik edecek dört şahit getirselerdi ya!' demektir. { فَإِذْ لَمْ يَأْتُوا بِالشُّهَداءِ } “Mademki şahitleri getiremediler”, yani o dört şahidi getiremediler. Zahir olan «onları getirmediklerine göre» denmesiydi; ancak ifadenin pekişmesi için yüce nazımdaki bu şekle başvurulmuştur. { فَأُولئِكَ } “işte onlar” lafzı dedikoduya dalanlara işarettir; bundaki uzaklık manası onların fesattaki derekelerinin uzaklığını bildirmek içindir; yani 'işte o bozguncular', { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında”, yani O'nun hükmünde ve şeriatında, { هُمُ الْكاذِبُونَ } “yalancıların ta kendileridirler”, yani şer'an yalancı olduklarına, verdikleri haberin şeriat nazarında vakıaya uygun düşmediğine hükmedilenlerdir. Denildi ki: Mana, 'Allah Teâlâ'nın ilminde onlar, verdikleri haber gerçekte vakıaya uygun düşmeyen yalancılardır' demektir; zira ayet bizzat Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ hakkındadır ve iftira ehlinin onun hakkındaki haberi O'nun azze ve celle ilminde gerçekte vakıaya mutabık değildir.
وتعقب بأن خصوص السبب لا ينافي عموم الحكم مع أن ظاهر التقييد بالظرف يأبى ذلك، وجعله من قبيل قوله تعالى: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً [الأنفال: ٦٦] خلاف الظاهر، وأيا ما كان فالحصر للمبالغة، وإما كلام مبتدأ مسوق من جهته ﷾ تقريرا لكون ذلك إفكا وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ أي تفضله سبحانه
Sebebin hususi oluşunun hükmün umumiliğine mani olmadığı, ayrıca zarfla mukayyet kılınışın zahirinin de bunu reddettiği belirtilerek bu görüş eleştirilmiştir. Bunun Allah Teâlâ'nın: { الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً } “Şimdi Allah sizden yükü hafifletti ve sizde bir zaaf olduğunu bildi” [Enfâl: 66] buyruğu kabilinden sayılması zahire aykırıdır. Her ne olursa olsun hasr mübalağa içindir. Yahut da bu, [söz konusu iddiaların] bir iftira olduğunu tescil etmek üzere Allah azze ve celle tarafından müstakil olarak sevk edilmiş yeni bir kelamdır. { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ } “Eğer Allah'ın lütfu olmasaydı”, yani Sübhânehu'nun fazlı/lütfu,
عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ إياكم فِي الدُّنْيا بفنون النعم التي من جملتها الإمهال للتوبة وَفي الْآخِرَةِ بضروب الآلاء التي من جملتها العفو والمغفرة بعد التوبة، وفي الكلام نشر على ترتيب اللف، وجوز أن يتعلق فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ بكل من فضل الله تعالى ورحمته، والمعنى لولا الفضل العام والرحمة العامة في كلا الدارين لَمَسَّكُمْ عاجلا فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ أي بسبب ما خضتم فيه من حديث الإفك.
{ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “ve O'nun rahmeti sizin üzerinizde [olmasaydı]”; tövbe için mühlet vermenin de aralarında bulunduğu türlü nimetlerle { فِي الدُّنْيا } “dünyada”, tövbeden sonra af ve mağfiretin de aralarında bulunduğu çeşitli lütuflarla { وَفي الْآخِرَةِ } “ve ahirette” [olmasaydı]. Bu ifadede leff ü neşr-i müretteb vardır. { فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } car ve mecrurunun hem Allah Teâlâ'nın fazlına hem de rahmetine müteallık olması da caiz görülmüştür. Mana şöyledir: Eğer her iki yurtta da genel lütuf ve genel rahmet olmasaydı, { لَمَسَّكُمْ } “size mutlaka dokunurdu”, hemen çarpar/dokunurdu, { فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ } “içine daldığınız o şeyden dolayı”, yani içine daldığınız iftira sözü sebebiyle.
والإبهام لتهويل أمره واستهجان ذكره يقال أفاض في الحديث وخاض وهضب واندفع بمعنى، والإفاضة في ذلك مستعارة من إفاضة الماء في الإناء، ولَوْلا امتناعية وجوابها لَمَسَّكُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ يستحقر دونه التوبيخ والجلد، والخطاب لغير ابن أبي من الخائضين، وجوز أن يكون لهم جميعا.
[Mebhem/kapalı bırakma], meselenin vahametini ve anılmasının çirkinliğini vurgulamak içindir. 'Söze daldı/içine girdi' manasında 'efâda fi'l-hadîs', 'hâda', 'hadaba' ve 'indefaa' aynı manada kullanılır. Buradaki 'ifâda' (dalma/yayılma), suyun kaba boşalmasından istiaredir. { لَوْلا } imtina (engel olma) bildirir; cevabı ise { لَمَسَّكُمْ } lafzıdır; { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap” ki bunun yanında azarlama ve kırbaçlama cezası hafif kalır. Hitap, dedikoduya dalanlar arasından İbn Übey dışındakileredir; hepsine birden olması da caiz görülmüştür.
وتعقب بأن ابن أبي رأس المنافقين لا حظ له من رحمة الله تعالى في الآخرة لأنه مخلد في الدرك الأسفل من النار إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ بحذف إحدى التاءين وإِذْ ظرف للمس، وجوز أن يكون ظرفا لأفضتم وليس بذاك، والضمير المنصوب لما أي لمسكم ذلك العذاب العظيم وقت تلقيكم ما أفضتم فيه من الإفك وأخذ بعضكم إياه من بعض بالسؤال عنه، والتلقي والتلقف والتلقن متقاربة المعاني إلا أن في التلقي معنى الاستقبال وفي التلقف معنى الخطف والأخذ بسرعة وفي التلقن معنى الحذق والمهارة. وقرأ أبيّ رضي الله تعالى عنه: «تتلقونه» على الأصل، وشد التاء البزي، وأدغم الذال في التاء النحويان وحمزة.
Münafıkların başı olan İbn Übey'in ahirette Allah Teâlâ'nın rahmetinden hiçbir nasibi olmadığı, zira cehennemin en alt derekesinde ebedî kalacağı belirtilerek bu görüş eleştirilmiştir. { إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ } “O vakit siz onu dillerinizle alıyordunuz”; iki te harfinden biri hazfedilmiştir. { إِذْ } dokunma (mess) eyleminin zarfıdır. { أَفَضْتُمْ } fiilinin zarfı olması da caiz görülmüştür ancak bu isabetli değildir. Mansub zamir { ما } lafzına racidir; yani 'hakkında dedikoduya daldığınız iftirayı dillerinizle karşıladığınız ve birbirinize sorarak aldığınız vakit o büyük azap size dokunurdu' demektir. 'Telakkî', 'telakkuf' ve 'telekkun' kelimeleri yakın anlamlıdır; ancak telakkîde karşılama/alma, telakkufte kapıp hızlıca alma, telekkunde ise maharet ve kavrayış manası vardır. Übey radıyallâhu teâlâ anh aslı üzere «tetelakkavnehû» şeklinde okumuştur. Bezzî te harfini şeddeli okumuş, iki nahivci (Ebû Amr ve Kisâî) ile Hamza ise zâl harfini te harfine idgam etmiştir.
وقرأ ابن السميفع «تلقونه» بضم التاء والقاف وسكون اللام مضارع ألقى، وعنه «تلقونه» بفتح التاء والقاف وسكون اللام مضارع لقي، وقرأت عائشة وابن عباس رضي الله تعالى عنهما وعيسى وابن يعمر وزيد بن علي بفتح التاء وكسر اللام وضم القاف من ولق الكلام كذبه حكاه السرقسطي، وفيه رد على من زعم أن ولق إذا كان بمعنى كذب لا يكون متعديا وهو ظاهر كلام ابن سيده وارتضاءه أبو حيان ولذا جعل ذلك من باب الحذف والإيصال والأصل تلقون فيه، وروي عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها كانت تقرأ ذلك وتقول: الولق الكذب، وقال ابن أبي مليكة:
İbnü's-Sümeyfa', «elkâ» fiilinin muzarisi olarak te ve kâf'ın zammesi, lâm'ın sükûnu ile «tülkûnehû» şeklinde; ondan diğer bir rivayette ise «lekiye» fiilinin muzarisi olarak te ve kâf'ın fethası, lâm'ın sükûnu ile «telkavnehû» şeklinde okumuştur. Âişe ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ, Îsâ, İbn Ya'mer ve Zeyd b. Ali, sözü yalanlamak manasındaki 'velaka' fiilinden te'nin fethası, lâm'ın kesresi ve kâf'ın zammesi ile «telikûnehû» okumuşlardır; bunu Serakustî nakletmiştir. Bu kıraatte, 'velaka' fiilinin yalan söylemek manasına geldiğinde müteaddî (geçişli) olamayacağını iddia edenlere bir reddiye vardır ki bu İbn Sîde'nin sözünün zahiridir ve Ebû Hayyân da bunu benimsemiştir; bu sebeple Ebû Hayyân bunu hazif ve îsal babından saymış ve aslının «telikûne fîh» olduğunu söylemiştir. Âişe'den radıyallâhu teâlâ anhâ onun böyle okuduğu ve: «Veleg yalandır» dediği rivayet edilmiştir. İbn Ebî Müleyke şöyle demiştir:
وكانت أعلم بذلك من غيرها لأنه نزل فيها.
O, bu hususu başkalarından daha iyi bilmekteydi; çünkü ayet onun hakkında inmişti.
وقال ابن الأنباري: من ولق الحديث أنشأه واخترعه، وقيل: من ولق الكلام دبره، وحكى الطبري وغيره أن هذه اللفظة مأخوذة من الولق الذي هو الإسراع بالشيء بعد الشيء كعدد في أثر عدد وكلام في أثر كلام ويقال: ناقة ولقى سريعة، ومنه الأولق للمجنون لأن العقل باب من السكون والتماسك والجنون باب من السرعة والتهافت.
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Sözü velak etti» denmesi, 'onu ortaya çıkarıp uydurdu' demektir. «Sözü velak etti» ifadesinin 'onu evirip çevirdi/düzenledi' manasına geldiği de söylenmiştir. Taberî ve diğerleri bu lafzın; peş peşe saymak veya söz ardına söz getirmek gibi bir şeyi diğerinin peşinden aceleyle sürdürmek manasındaki 'veleg'den alındığını nakletmişlerdir. Hızlı deveye «nâkatün velekâ» denir. Delilik için kullanılan «evlak» da bundandır; zira akıl sükûnet ve temkinden bir kapı, delilik ise acelecilik ve savrulmaktan bir kapıdır.
وعن ابن جني أنه فسر ما في الآية بما ذكر يكون ذلك من باب الحذف والإيصال والأصل تسرعون فيه أو إليه، قرأ زيد بن أسلم وأبو جعفر «تألقونه» بفتح التاء وهمزة ساكنة بعدها لام ساكنة من الألق وهو الكذب. وقرأ يعقوب في رواية المازني «تيلقونه» بتاء فوقانية مكسورة بعدها ياء ولام مفتوحة كأنه مضارع ولق بكسر اللام كما قالوا تيجل مضارع وجل، وعن سفيان بن عيينة سمعت أمي تقرأ «إذ تثقفونه» من ثقفت الشيء إذا طلبته فأدركته جاء مثقلا ومخففا أي تتصيدون الكلام في الإفك من هاهنا ومن هاهنا.
İbn Cinnî'den, ayetteki lafzı bu zikredilen manayla tefsir ettiği, dolayısıyla bunun hazif ve îsal kabilinden olup aslının 'onda veya ona acele ediyorsunuz' şeklinde olduğu nakledilmiştir. Zeyd b. Eslem ve Ebû Ca'fer, yalan manasındaki «el-elk» kökünden te'nin fethası, sakin hemze ve ardından sakin lâm ile «te’lekûnehû» okumuşlardır. Ya'kûb, Mâzinî rivayetinde üstten iki noktalı kesreli te, ardından yâ ve fethalı lâm ile «teylikûnehû» okumuştur; sanki 'vecile'nin muzarisine 'teycelu' dedikleri gibi lâm'ın kesresiyle 'velika' fiilinin muzarisidir. Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediği nakledilmiştir: Annemin «O vakit siz onu dillerinizle yakalıyordunuz» manasında «iz teskafûnehû» şeklinde okuduğunu işittim; bu, bir şeyi arayıp yakalamak manasındaki «sekaftü'ş-şey'» tabirinden gelir; şeddeli ve şeddesiz olarak gelmiştir; yani iftira sözünü oradan buradan avlıyordunuz.
وقرىء «تقفونه» من قفاه إذا تبعه أي تتبعونه.
Ayrıca birinin izini sürmek manasındaki «kafâhu» kökünden 'izini sürüyordunuz/peşine düşüyordunuz' manasında «tekfûnehû» şeklinde de okunmuştur.
وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ أي تقولون قولا مختصا بالأفواه من غير أن يكون له مصداق ومنشأ في القلوب لأنه ليس تعبيرا عن علم به في قلوبكم فهذا كقوله تعالى: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ [آل عمران: ١٦٧] .
{ وَتَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ ما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } “ve hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyi ağızlarınızla söylüyordunuz”; yani kalplerinizde buna dair bir bilgiye tercüman olmadığı için kalplerde bir dayanağı ve kaynağı bulunmaksızın sadece ağızlara mahsus bir söz söylüyorsunuz. Bu, Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlar” [Âl-i İmrân: 167] buyruğu gibidir.
وقال ابن المنير: يجوز أن يكون قوله سبحانه: تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ توبيخا كقولك: أتقول ذلك بملء فيك فإن القائل ربما رمز وعرض وربما تشدق جازما كالعالم، وقد قيل هذا في قوله سبحانه: بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [آل عمران: ١١٨] وقال صاحب الفرائد: يمكن أن يقال فائدة ذكر بِأَفْواهِكُمْ أن لا يظن أنهم قالوا ذلك بالقلب لأن القول يطلق على غير الصادر من الأفواه كما في قوله تعالى: قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] وقول الشاعر:
İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: Sübhânehu'nun { تَقُولُونَ بِأَفْواهِكُمْ } “ağızlarınızla söylüyorsunuz” buyruğunun, tıpkı senin «Bunu ağız dolusu mu söylüyorsun?» demen gibi bir azarlama olması caizdir; zira konuşan kimse bazen ima ve tarizde bulunur, bazen de bilen biri gibi kesin bir dille lafı geveleyip savurur. Bu husus Sübhânehu'nun: { بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Kinleri ağızlarından dökülmüştür” [Âl-i İmrân: 118] buyruğu hakkında da söylenmiştir. Ferâid sahibi ise şöyle demiştir: { بِأَفْواهِكُمْ } “ağızlarınızla” ifadesinin zikredilmesindeki faydanın, bunu kalpleriyle söylediklerinin zannedilmemesi olduğu söylenebilir; zira söz (kavl), Allah Teâlâ'nın: { قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “İkisi de 'İsteyerek geldik' dediler” [Fussilet: 11] ayetinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi ağızdan çıkmayan şeyler için de kullanılır:
امتلأ الحوض وقال قطني ... مهلا رويدا قد ملأت بطني
«Havuz doldu ve 'Yeter bana!' dedi, / Yavaş olun, durun, karnımı doldurdunuz!»
فهو تأكيد لدفع المجاز. وأنت تعلم أن السياق يقتضي الأول وإليه ذهب الزمخشري، وكان الظاهر وتقولونه بأفواهكم إلا أنه عدل عنه إلى ما في النظم الجليل لما لا يخفى وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً سهلا لا تبعة له: وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ أي والحال أنه عند الله ﷿ أمر عظيم لا يقادر قدره في الوزر واستجرار العذاب، والجملتان الفعليتان معطوفتان على جملة تَلَقَّوْنَهُ داخلتان معها في حيز إِذْ فيكون قد علق مس العذاب العظيم بتلقي الإفك بألسنتهم والتحدث به من غير روية وفكر وحسبانهم ذلك مما لا يعبأ به وهو عند الله ﷿ عظيم.
Dolayısıyla bu, mecazı bertaraf etmek için bir tekittir. Bilirsin ki bağlam birinci ihtimali gerektirmektedir ve Zemahşerî de buna gitmiştir. Zahir olan «ve onu ağızlarınızla söylüyorsunuz» denmesiydi; ancak gizli olmayan sebeplerle yüce nazımdaki bu şekle başvurulmuştur. { وَتَحْسَبُونَهُ هَيِّناً } “ve siz onu önemsiz / kolay, vebali olmayan bir şey sanıyordunuz”, { وَهُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمٌ } “halbuki o, Allah katında büyüktür”; yani durum şu ki o, günah bakımından ve azap celbetme yönünden Allah azze ve celle katında derecesi takdir edilemeyecek kadar büyük bir iştir. Bu iki fiil cümlesi { تَلَقَّوْنَهُ } cümlesine matuftur ve onunla birlikte { إِذْ } zarfının kapsamına dahildir. Böylece büyük azabın dokunması; iftirayı dillerle karşılamaya, düşünmeden ve tartmadan onun hakkında konuşmaya ve Allah azze ve celle katında pek büyük olduğu halde onu önemsiz saymaya bağlanmış olmaktadır.
وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ممن اخترعه أو المتابع له قُلْتُمْ تكذيبا له وتهويلا لما ارتكبه ما يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ أي ما يمكننا وما يصدر عنا بوجه من الوجوه التكلم بِهذا إشارة إلى القول الذي سمعوه باعتبار شخصه.
{ وَلَوْلا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ } “Onu işittiğiniz zaman”, yani onu uydurandan veya ona tâbi olandan [duyduğunuzda], onu yalanlamak ve irtikâp ettiği cürmün vahametini belirtmek üzere: { قُلْتُمْ } “şöyle deseydiniz ya:” { ما يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا } “Bunu konuşmak bize yakışmaz / bizim haddimiz değildir!”, yani hiçbir şekilde bu sözü konuşmamız mümkün değildir ve bizden böyle bir şey sadır olamaz. { بِهذا } “bunu” lafzı, bizzat işittikleri o söze işarettir.
وجوز أن يكون إشارة إلى نوعه فإن قذف آحاد الناس المتصفين بالإحصان محرم شرعا، وجاء عن حذيفة مرفوعا أنه يهدم عمل مائة سنة فضلا عن تعرض الصديقة حرمة رسول الله ﷺ، والكلام في توسيط الظرف على نحو ما مر سُبْحانَكَ تعجب ممن تفوه به، وأصله أن يذكر عند معاينة العجيب من صنائعه تعالى شأنه تنزيها له سبحانه من أن يصعب عليه أمثاله ثم كثر حتى استعمل في كل متعجب منه واستعماله فيما ذكر مجاز متفرع على الكناية، ومثله في استعماله للتعجب لا إله إلا الله، والعوام يستعملون الصلاة على النبي ﷺ في ذلك المقام أيضا ولم يسمع في لسان الشرع بل قد صرح بعض الفقهاء بالمنع منه.
Bunun sözün türüne işaret olması da caiz görülmüştür; zira iffet vasfına sahip olan herhangi bir kimseye iftira atmak şer'an haramdır. Nitekim Huzeyfe'den merfû olarak, bunun yüz yıllık ameli yıktığı rivayet edilmiştir; nerede kaldı ki Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem muhterem zevcesi es-Sıddîka'ya dil uzatmak olsun! Zarfın ortaya alınmasına dair kelam daha önce geçtiği gibidir. { سُبْحانَكَ } “Hâşâ! Seni tenzih ederiz!” ifadesi, bu iftirayı telaffuz eden kimseye karşı bir hayret ve şaşkınlık ifadesidir. Aslı, Allah Teâlâ'nın şanı yüce sanatındaki şaşırtıcı şeyleri müşahede ederken, benzerlerini yaratmanın O Sübhânehu'ya zor gelmesinden O'nu tenzih etmek maksadıyla zikredilmesidir; daha sonra yaygınlaşarak şaşılacak her şey hakkında kullanılır olmuştur. Zikredilen yerde kullanılması kinayeden doğan bir mecazdır. Şaşkınlık için kullanımında «Lâ ilâhe illallâh» sözü de bunun gibidir. Avam halk bu makamda Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salavat getirmeyi de kullanır; fakat bu şeriat lisanında işitilmemiştir, hatta bazı fakihler bundan nehyedildiğini açıkça belirtmişlerdir.