Binûn

Nûr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ولا يشكل على هذا صحة نكاحه إياها وعدم صحة نكاح المشرك سواء فسر بالوثني أو بالكتابي ليحتاج إلى الجواب وهو ظاهر والإشارة في قوله سبحانه: وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ يحتمل أن تكون للزنا المفهوم مما تقدم والتحريم عليه على ظاهره وكذا المؤمنين، ولعل هذه الجملة وما قبلها متضمنة لتعليل ما تقدم من الأمر والنهي ولذا لم يعطف قوله سبحانه: الزَّانِي لا يَنْكِحُ إلخ عليه كما عطف قوله ﷿ الآتي: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ إلخ، وأمر إشعار ما تقدم بالتحريم سهل، وتخصيص المؤمنين بالتحريم عليهم على رأي من يقول: إن الكفار غير مكلفين بالفروع ظاهر، وأما على رأي من يقول بتكليفهم بها كالأصول وإن لم تصح منهم إلا بعد الإيمان فتخصيصهم بالذكر لشرفهم، ويحتمل أن تكون لنكاح الزانية وعليه فالمراد من التحريم المنع وبالمؤمنين المؤمنون الكاملون، ومعنى منعهم عن نكاح الزواني جعل نفوسهم أبية عن الميل إليه فلا يليق ذلك بهم، ولا يأبى حمل الآية على ما قرر فيها ما

Cevaba ihtiyaç duyulacak şekilde, buna binaen [zina edenin] o [zina eden kadınla] nikâhının sahih olması ve ister putperest ister Ehl-i kitap olarak tefsir edilsin müşrikin nikâhının sahih olmaması bir müşkil teşkil etmez; bu açıktır. Yüce Allah'ın: { وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Bu, müminlere haram kılınmıştır.” buyruğundaki işaretin, önceki [ifadelerden] anlaşılan zinaya yönelik olması muhtemeldir; bu takdirde haram kılınma da müminler [lafzı] da zahiri üzeredir. Belki de bu cümle ve öncesi, daha önce geçen emir ve nehyin illetini içermektedir. Bu sebeple Yüce Allah'ın: { الزَّانِي لا يَنْكِحُ } “Zina eden erkek evlenmez...” buyruğu, Azîz ve Celîl olan [Allah'ın] ileride gelecek olan: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” buyruğunun atfedildiği gibi onun üzerine atfedilmemiştir. Önceki ifadelerin haramlığı hissettirmesi meselesi ise kolaydır. Müminlere haram kılınmasının tahsis edilmesi, kâfirlerin fürû ile mükellef olmadığını söyleyenlerin görüşüne göre açıktır. İman etmedikçe kendilerinden sahih olmasa bile usul gibi füru ile de mükellef olduklarını söyleyenlerin görüşüne göre ise, [müminlerin] zikrinin tahsis edilmesi onların şerefinden ötürüdür. [İşaretin] zina eden kadınla evlenmeye yönelik olması da muhtemeldir; buna göre haram kılınmaktan murat engellemedir, müminlerden murat ise kâmil müminlerdir. Onların zina eden kadınlarla evlenmekten engellenmelerinin manası, nefislerinin buna meyletmekten uzak tutulmasıdır, zira bu onlara yakışmaz. Ayetin onda kararlaştırılan [bu anlama] hamledilmesine engel değildir...

روي في سبب نزولها مما أخرج أبو داود والترمذي وحسنه والحاكم وصححه والبيهقي وابن المنذر وغيرهم عن عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده قال: «كان رجل يقال له مرثد يحمل الأسارى من مكة حتى يأتي بهم المدينة وكانت امرأة بغي بمكة يقال لها عناق وكانت صديقة له وأنه وعد رجلا من أسارى مكة بحمله قال فجئت حتى انتهيت إلى ظل حائط من حوائط مكة في ليلة مقمرة فجاءت عناق فأبصرت سواد ظل تحت الحائط فلما انتهت إلى غرفتي فقالت: مرثد؟ فقلت: مرثد فقالت: مرحبا وأهلا هلم فبت عندنا الليلة قلت: يا عناق حرم الله تعالى الزنا قالت: يا أهل الخيام هذا الرجل يحمل أسراكم قال فتبعني ثمانية وسلكت الخندمة فانتهيت إلى غار أو كهف فدخلت فجاؤوا حتى قاموا على رأسي فطل بولهم على رأسي وعماهم الله تعالى عني ثم رجعوا ورجعت إلى صاحبي فحملته حتى قدمت المدينة فأتيت رسول الله ﷺ فقلت: يا رسول الله أنكح عناق؟ فأمسك فلم يرد عليّ شيئا حتى نزل الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً الآية فقال رسول الله ﵊: يا مرثد الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فلا تنكحها

...nüzul sebebi hakkında rivayet edilen [şu hadis]: Ebû Dâvûd, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Hâkim (sahih olduğunu belirterek), Beyhakî, İbnü'l-Münzir ve başkalarının Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden [radıyallâhu anhüm] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Mersed adında bir adam vardı; Mekke'deki esirleri taşıyıp Medine'ye getirirdi. Mekke'de Inâk adında fahişe bir kadın vardı ve onun dostuydu. Mersed, Mekke esirlerinden bir adama onu taşıyacağına dair söz vermişti. [Mersed] dedi ki: Ay ışıklı bir gecede Mekke duvarlarından bir duvarın gölgesine varıncaya kadar geldim. Inâk geldi ve duvarın altında bir gölge karartısı gördü. Odama/bulunduğum yere varınca: “Mersed mi?” dedi. Ben: “Mersed'im” dedim. Dedi ki: “Merhaba, hoş geldin! Haydi gel, bu gece bizde gecele.” Dedim ki: “Ey Inâk! Yüce Allah zinayı haram kıldı.” Kadın: “Ey çadır halkı! Bu adam esirlerinizi kaçırıyor!” diye bağırdı. [Mersed] dedi ki: Sekiz kişi peşime düştü. Handeme yoluna saptım ve bir mağaraya veya kovuğa ulaşıp girdim. Gelip başımın ucunda durdular, hatta idrarları başıma damladı; fakat Yüce Allah beni onlara göstermedi. Sonra geri döndüler. Ben de arkadaşımın yanına dönüp onu taşıdım ve nihayet Medine'ye geldim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Inâk ile evleneyim mi?” dedim. Sustu ve: { الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir...” ayeti inene kadar bana hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine Resûlullah aleyhisselâm: “Ey Mersed! { الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً وَالزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } “Zina eden erkek ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir. Zina eden kadınla da ancak zina eden veya müşrik olan bir erkek evlenir. Bu, müminlere haram kılınmıştır.” [buyurdu ve] Onunla evlenme!» [dedi].

لأن تفريع النهي فيه عن نكاح تلك البغي مما لا شبهة في صحته على تقدير كون الآية المفرع عليها لتقبيح أمر الزاني والزانية فكأنه قيل: إذا علمت أمر الزانية وأنها بلغت في القبح إلى حيث لا يليق أن ينكحها إلا مثلها أو من هو أسوأ حالا فلا تنكحها.

Çünkü onda geçen o fahişe kadınla evlenmekten nehyedilmesi hükmünün çıkarılması, üzerine hüküm bina edilen ayetin zina eden erkek ve kadının durumunu çirkin gösterme amacına yönelik olduğu takdirde sıhhatinde şüphe bulunmayan bir husustur. Sanki şöyle denilmiştir: Zina eden kadının durumunu ve onun ancak dengi yahut hal bakımından daha kötüsüyle evlenmeye yakışacak derece bir çirkinliğe ulaştığını bildiğinde, artık onunla evlenme!

نعم في هذا الخبر ما هو أوفق بجعل الإشارة فيما مر إلى نكاح الزانية ويعلم منه وجه تقديم الزَّانِي والأخبار عن الزانية بأنه لا ينكحها إلا زان أو مشرك على خلاف ما تقتضيه المقابلة، هذا وللعلماء في هذه الآية الجليلة كلام كثير لا بأس بنقل ما تيسر منه وإبداء بعض ما قيل فيه ثم انظر فيه وفيما قدمناه واختر لنفسك ما يحلو فأقول: نقل عن الضحاك والقفال، وقال النيسابوري: إنه أحسن الوجوه في الآية أن قوله سبحانه: الزَّانِي لا

Evet, bu haberde, daha önce geçen işareti zina eden kadınla evlenmeye hamletmeye daha uygun olan bir yön vardır. Mukabelenin (karşılıklılığın) gerektirdiğinin aksine, { الزَّانِي } "zina eden erkek" ifadesinin öne alınmasının ve zina eden kadın hakkında onu ancak zina eden veya müşrik birinin nikâhlayacağının haber verilmesinin gerekçesi de bundan anlaşılır. Bu hususta âlimlerin bu yüce ayet hakkında pek çok sözü vardır; bunlardan kolay olanı aktarmakta ve hakkında söylenenlerin bir kısmını ortaya koymakta bir beis yoktur. Sonra bunda ve daha önce sunduğumuz hususlarda düşün ve kendin için hoşuna gideni seç. Şöyle derim: Dahhâk ve Kaffâl'den nakledildiğine ve Nîsâbûrî'nin de ayetteki en güzel vecih olduğunu söylediğine göre Yüce Allah'ın: { الزَّانِي لا }

يَنْكِحُ

{ يَنْكِحُ } “...evlenir...”

إلخ حكم مؤسس على الغالب المعتاد جيء به لزجر المؤمنين عن نكاح الزواني بعد زجرهم عن الزنا وذلك أن الفاسق الخبيث الذي من شأنه الزنا والتقحب لا يرغب غالبا في نكاح الصوالح من النساء اللاتي على خلاف صفته وإنما يرغب في فاسقة خبيثة من شكله أو في مشركة والفاسقة الخبيثة المسافحة كذلك لا يرغب في نكاحها الصلحاء من الرجال وينفرون عنها وإنما يرغب فيها من هو من شكلها من الفسقة والمشركين، ونظير هذا الكلام لا يفعل الخير إلا تقي فإنه جار مجرى الغالب، ومعنى التحريم على المؤمنين على هذا قيل التنزيه وعبر به عنه للتغليظ، ووجه ذلك أن نكاح الزواني متضمن التشبه بالفساق والتعرض للتهمة والتسبب لسوء القالة والطعن في النسب إلى كثير من المفاسد، وقيل: التحريم على ظاهره وذلك الفعل يتضمن محرمات والحرمة ليست راجعة إلى نفس العقد ليكون العقد باطلا وعلى القولين الآية محكمة، ولا يخفى أن حمل الزاني والزانية على من شأنهما الزنا والتقحب لا يخلو عن بعد لأنهما فيما تقدم لم يكونا بهذا المعنى والظاهر الموافقة، وأيضا لا يكاد يسلم أن الغالب عدم رغبة من شأنه الزنا في نكاح العفائف ورغبته في الزواني أو المشركات فكثيرا ما شاهدنا كثيرا من الزناة يتحرون في النكاح أكثر من تحري غيرهم فلا يكاد أحدهم ينكح من في أقاربها شبهة زنا فضلا عن أن تكون فيها وقليلا ما سمعنا برغبة الزاني في نكاح زانية أو مشركة، وأيضا في حمل التحريم على التنزيه نوع بعد وكذا حمله على ظاهره مع التزام أن الحرمة ليست راجعة إلى نفس العقد.

...hükmü, müminleri zinadan menettikten sonra zina eden kadınlarla evlenmekten men etmek için galip ve mutad olana bina edilmiş bir hükümdür. Şöyle ki: Âdeti zina ve fuhuş olan habis fâsık kimse, çoğunlukla kendi vasfının zıddı olan saliha kadınlarla evlenmeyi arzulamaz; ancak kendi dengi olan fâsık ve habis bir kadını yahut müşrik bir kadını arzular. Aynı şekilde fâhişe, habis ve zina eden kadınla da salih erkekler evlenmek istemez ve ondan nefret edip kaçınırlar; onu ancak fâsıklardan ve müşriklerden kendi dengi olan kimseler arzular. Bu sözün benzeri, galibe binaen söylenen "İyiliği ancak takva sahibi kimse yapar" sözüdür. Buna göre müminlere haram kılınmasının manasının tenzih olduğu ve durumun ağırlığını vurgulamak (tağlîz) için bu lafızla ifade edildiği söylenmiştir. Bunun gerekçesi ise şudur: Zina eden kadınlarla evlenmek; fâsıklara benzemeyi, töhmete maruz kalmayı, dedikoduya ve nesebin ta'n edilmesine sebep olmayı ve daha pek çok mefsedeti içermektedir. [Diğer bir görüşte ise] şöyle denilmiştir: Haramlık zahiri üzeredir; bu fiil haramları içermektedir ve haramlık, akdin bâtıl olmasını gerektirecek şekilde bizzat akde raci değildir. Her iki görüşe göre de ayet muhkemdir. Zina eden erkek ve kadını, âdeti zina ve fuhuş olan kimselere hamletmenin uzak bir ihtimal olmaktan uzak olmadığı gizli değildir; zira daha önce geçen ifadelerde bu anlamda değillerdi ve zahir olan uyumdur. Ayrıca âdeti zina olan kimsenin iffetli kadınlarla evlenmeyi arzulamazken zina eden veya müşrik kadınları arzulamasının galip [durum] olduğu da pek kabul edilemez; zira zina eden birçok kimsenin nikâhta başkalarından daha titiz davrandığını, akrabalarında zina şüphesi bulunan bir kadınla dahi evlenmeye yanaşmadığını, kadının bizzat kendisinde bulunmasını ise hiç kabul etmediğini çokça müşahede etmişizdir; zina edenin zina eden veya müşrik bir kadınla evlenmeyi arzuladığını ise pek az işitmişizdir. Keza haramlığı tenzihe hamletmekte bir tür uzaklık olduğu gibi, haramlığın bizzat akde raci olmadığını iltizam etmekle birlikte haramlığı zahiri üzerine hamletmekte de uzaklık vardır.

وفي البحر روي عن ابن عمر وابن عباس وأصحابه أن الآية في قوم مخصوصين كانوا يزنون في جاهليتهم ببغايا مشهورات فلما جاء الإسلام وأسلموا لم يمكنهم الزنا فأرادوا لفقرهم زواج أولئك النسوة إذ كان من عادتهن الإنفاق على من تزوجهن فنزلت الآية لذلك، والإشارة بالزاني إلى أحد أولئك القوم أطلق عليه اسم الزنا الذي كان في الجاهلية للتوبيخ، ومعنى لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً لا يريد أن يتزوج إلا زانية أو مشركة أي لا تنزع نفسه إلا إلى هذه الخسائس لقلة انضباطها، والإشارة- بذلك- إلى نكاح أولئك البغايا والتحريم على ظاهره، ويرد على هذا التأويل أن الإجماع على أن الزانية لا يجوز أن يتزوجها مشرك انتهى.

el-Bahr'da şöyle denilmektedir: İbn Ömer, İbn Abbas ve onun ashabından rivayet edildiğine göre, ayet-i kerime cahiliye dönemlerinde meşhur fahişelerle zina eden muayyen bir topluluk hakkında inmiştir. İslam gelip de Müslüman olduklarında artık zina etmeleri mümkün olmadı; fakirlikleri sebebiyle bu kadınlarla evlenmek istediler, zira o kadınların âdeti kendileriyle evlenen kimselere infakta bulunmaktı. Ayet bu sebeple indi. { الزَّانِي } "Zina eden erkek" ile kastedilen, o topluluktan biridir ve azarlamak maksadıyla ona cahiliyede bulunduğu zinanın ismi verilmiştir. { لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً أَوْ مُشْرِكَةً } “...ancak zina eden veya müşrik olan bir kadınla evlenir...” ifadesinin anlamı ise: Zina eden veya müşrik bir kadından başkasıyla evlenmek istemez, yani nefsinin ضبط (kontrol) azlığından ötürü ancak bu bayağılıklara meyleder demektir. «Bununla» yapılan işaret o fahişelerle evlenmeydir ve haramlık zahiri üzeredir. Bu tefsire karşı, zina eden kadının bir müşrikle evlenmesinin caiz olmadığına dair icmâ olduğu itirazı getirilmiştir. İktibas sona erdi.

وأنت تعلم أن هذا لا يرد بعد حمل نفي النكاح على نفي إرادة التزوج إذ يكون المعنى حينئذ الزانية لا يريد أن يتزوجها إلا زان أو مشرك وليس في الإجماع ما يأباه، وفيه أيضا كلام ستعلمه قريبا إن شاء الله تعالى، نعم كون الزَّانِي إشارة إلى أحد أولئك القوم وهم من المهاجرين رضوان الله تعالى عليهم أجمعين كما جاء في آثار كثيرة وقد أسلموا وتابوا من الزنا محل تردد إذ يبعد كل البعد أن يسم الله ﷿ بالزنا صحابيا كان قد زنى قبل إسلامه ثم أسلم وتاب فخرج من ذنوبه كيوم ولدته أمه ويطلق سبحانه عليه هذا الوصف الشنيع الذي غفره ﵎ له بمجرد أنه مال إلى نكاح زانية بسبب ما به من الفقر قبل العلم بحظر ذلك مع أنهم كانوا نادين على فراق من ينكحونهن إذا وجدوا عنهن غنى.

Sen de bilirsin ki, nikâhın nefiy edilmesini (olumsuzlanmasını) evlenme iradesinin nefiy edilmesine hamlettikten sonra bu itiraz varid olmaz; zira bu takdirde mana: "Zina eden kadınla ancak zina eden veya müşrik bir kimse evlenmek ister" şeklinde olur ve icmâda buna aykırı bir husus yoktur. Bu konuda inşâallahu teâlâ yakında öğreneceğin başka değerlendirmeler de vardır. Evet, { الزَّانِي } "Zina eden erkek" ifadesinin o topluluktan birine işaret olması -ki pek çok eserde geldiği üzere onlar Muhacirlerdendir (Allah Teâlâ hepsinden razı olsun)- ve onların İslam'a girip zinadan tövbe etmiş olmaları tereddüt mahallidir. Zira Yüce Allah'ın, İslam'ından önce zina etmiş, sonra Müslüman olup tövbe ederek günahlarından anasından doğduğu günkü gibi arınmış olan bir sahabîyi zina ile isimlendirmesi ve sırf fakirlik sebebiyle bunun yasak olduğunu bilmeden önce zina eden bir kadınla evlenmeye meyletti diye, Azîz ve Celîl olan [Allah'ın] kendisini bağışladığı bu çirkin vasfı ona mutlak olarak vermesi son derece uzaktır; üstelik onlar, kendilerine yetecek bir zenginlik bulduklarında nikâhladıkları kadınlardan ayrılmaya niyetliydiler.

فقد أخرج ابن أبي حاتم عن مقاتل أنه قال: لما قدم المهاجرون المدينة قدموها وهم بجهد إلا قليل منهم والمدينة غالية السعر شديدة الجهد وفي السوق زوان متعالنات من أهل الكتاب وإماء لبعض الأنصار قد رفعت كل امرأة منهن على بابها علامة لتعرف أنها زانية وكن من أخصب أهل المدينة وأكثرهم خيرا فرغب أناس من مهاجري المسلمين فيما يكتسبن للذي فيهم من الجهد فأشار بعضهم على بعض لو تزوجنا بعض هؤلاء الزواني فنصيب من فضول ما يكتسبن فقال بعضهم: نستأمر رسول الله ﷺ فأتوه فقالوا: يا رسول الله قد شق علينا الجهد ولا نجد ما نأكل وفي السوق بغايا نساء أهل الكتاب وولائدهن وولائد الأنصار يكتسبن لأنفسهن فيصلح لنا أن نتزوج منهن

Nitekim İbn Ebî Hâtim Mukâtil'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Muhacirler Medine'ye geldiklerinde, pek azı müstesna büyük bir darlık içindeydiler. Medine'de fiyatlar pahalı, darlık şiddetliydi. Çarşıda Ehl-i kitaptan açıktan açığa zina eden kadınlar ve Ensâr'dan bazılarının cariyeleri vardı. Bu kadınlardan her biri, zina eden biri olduğu bilinsin diye kapısının üzerine bir işaret koymuştu. Bunlar Medine ehlinin en varlıklı ve hayrı en bol olanlarındandı. Müslüman muhacirlerden bazı kimseler, içinde bulundukları darlık sebebiyle onların kazandıklarına rağbet ettiler. Birbirlerine: "Bu zina eden kadınlardan bazılarıyla evlensek de kazandıklarının fazlasından faydalansak" diye teklifte bulundular. Bazıları da: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e danışalım" dediler. Yanına gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Darlık bize çok ağır geldi, yiyecek bir şey bulamıyoruz. Çarşıda Ehl-i kitaptan fahişe kadınlar ve onların cariyeleri ile Ensâr'ın cariyeleri var, kendileri için kazanıyorlar; onlarla evlenmemiz bizim için uygun olur mu?...

فنصيب من فضول ما يكتسبن فإذا وجدنا عنهن غنى تركناهن فأنزل الله تعالى الآية

...Böylece kazandıklarının fazlasından faydalanırız, onlara muhtaç olmayacak bir zenginliğe kavuştuğumuzda da onları bırakırız" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ ayeti indirdi.

، وأيضا إطلاق الزاني عليه بهذا المعنى لا يوافق إطلاق الزانية على إحدى صاحبات الرايات، وكذا لا يوافق إطلاق الزاني على من أطلق عليه في قوله سبحانه: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا إلخ.

Ayrıca "zâni" (zina eden erkek) isminin bu anlamda ona ıtlak edilmesi, "zâniye" (zina eden kadın) isminin bayrak sahibi fahişelerden birine ıtlak edilmesine uygun düşmez. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine vurun...” buyruğunda kime ıtlak edildiyse, "zâni" isminin ona ıtlak edilmesine de uymaz.

وقال أبو مسلم وأبو حيان وأخرجه أبو داود في ناسخه والبيهقي في سننه، والضياء في المختارة وجماعة من طريق ابن جبير عن ابن عباس أن النكاح بمعنى الوطء أي الزنا وذلِكَ إشارة إليه، والمعنى الزاني لا يطأ في وقت زناه إلا زانية من المسلمين أو أخس منها وهي المشركة والزانية لا يطؤها حين زناها إلا زان من المسلمين أو أخس منه وهو المشرك وحرم الله تعالى الزنا على المؤمنين.

Ebû Müslim ve Ebû Hayyân -ve Ebû Dâvûd Nâsih'inde, Beyhakî Sünen'inde, Ziyâ el-Muhtâre'de ve bir cemaat İbn Cübeyr yoluyla İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre- nikâhın vat' (cinsel ilişki) yani zina anlamında olduğunu ve { ذلِكَ } “bu” ifadesinin de buna işaret ettiğini söylemişlerdir. Mana şöyledir: Zina eden erkek, zina ettiği esnada ancak Müslümanlardan zina eden bir kadınla veya ondan daha aşağısı olan müşrik bir kadınla ilişkiye girer; zina eden kadınla da zina ettiği esnada ancak Müslümanlardan zina eden bir erkek veya ondan daha aşağısı olan müşrik bir erkek ilişkiye girer; Allah Teâlâ zinayı müminlere haram kılmıştır.

وتعقب بأنه لا يعرف النكاح في كتاب الله تعالى إلا بمعنى التزويج وبأنه يؤدي إلى قولك الزاني لا يزني إلا بزانية والزانية لا تزني إلا بزان وهو غير مسلم إذ قد يزني الزاني بغير زانية يعلم أحدهما بالزنا والآخر جاهل به يظن الحل، وإذا ادعى أن ذلك خارج مخرج الغالب كان من الأخبار بالواضحات، وإن حمل النفي على النهي كان المعنى نهي الزاني عن الزنا إلا بزانية وبالعكس وهو ظاهر الفساد.

Bu görüş şu gerekçelerle tenkit edilmiştir: Allah Teâlâ'nın kitabında nikâh ancak evlenme (nikâh akdi) anlamında bilinmektedir. Ayrıca bu durum, "Zina eden erkek ancak zina eden kadınla zina eder, zina eden kadın da ancak zina eden erkekle zina eder" sözüne çıkar ki bu kabul edilemez; zira zina eden kişi zina etmeyen biriyle de zina edebilir; nitekim biri zinanın farkındadır, diğeri ise helal zannederek bundan habersizdir. Eğer bunun galip duruma binaen vaki olduğu iddia edilirse, bu durum malumu ilam (açık şeyleri haber verme) kabilinden olur. Eğer nefiy (olumsuzluk) nehiy (yasaklama) anlamına hamledilirse, mana zina eden erkeğin zina eden bir kadından başkasıyla zina etmesinin yasaklanması ve aksi olur ki bunun bozukluğu açıktır.

وأجيب عن الأول بأن جل العلماء على أن النكاح في قوله تعالى: حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [البقرة: ٢٣٠] بمعنى الوطء دون العقد وردوا على من فسره بالعقد وزعم أن المطلقة ثلاثا تحل لزوجها الأول بعقد الثاني عليها دون وطء، وعن الثاني بأنه إخبار خارج مخرج الغالب أريد به تشنيع أمر الزنا ولذلك زيدت المشركة، والاعتراض بالوضوح ليس بشيء.

Birinci [itiraza] şöyle cevap verilmiştir: Âlimlerin çoğunluğu, Yüce Allah'ın: { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “...başka bir koca ile evlenmedikçe...” buyruğundaki nikâhın akit değil vat' (cinsel ilişki) anlamında olduğu görüşündedir ve bunu akit ile tefsir edip üç talakla boşanmış kadının vat' olmaksızın ikinci kocanın nikâh akdiyle birinci kocasına helal olacağını iddia edenleri reddetmişlerdir. İkinci [itiraza] ise şöyle cevap verilmiştir: Bu, zinanın çirkinliğini vurgulamak amacıyla galip duruma binaen getirilmiş bir haberdir ve müşrik kadın da bu sebeple ziyade kılınmıştır. Malumu ilam itirazı ise bir değer taşımaz.

وللفاضل سري الدين المصري كلام طويل في ذلك، وما قيل: إنه حينئذ يكون كقوله تعالى: الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ [النور: ٢٦] إلخ فيحصل التكرار ستعلم إن شاء الله تعالى أنه لا يتم إلا في قول، وقيل: النكاح بمعنى التزوج والنفي بمعنى النهي وعبر به عنه للمبالغة، وأيد بقراءة عمرو بن عبيد «لا ينكح» بالجزم والتحريم على ظاهره.

Faziletli Sırriyyüddîn el-Mısrî'nin bu hususta uzun bir kelamı vardır. Bu takdirde Yüce Allah'ın: { الْخَبِيثاتُ لِلْخَبِيثِينَ } “Kötü kadınlar kötü erkeklere...” buyruğu gibi olacağı ve tekrar hasıl olacağı şeklindeki söze gelince, inşâallahu teâlâ bunun ancak bir kavle göre tam olacağını öğreneceksin. [Başka bir görüşte] şöyle denilmiştir: Nikâh evlenmek anlamındadır, nefiy ise nehiy anlamındadır ve mübalağa için bu şekilde ifade edilmiştir. Amr b. Ubeyd'in cezimle okuduğu «لَا يَنْكِحْ» (Lâ yenkih) kıraati de bunu desteklemektedir ve haramlık zahiri üzeredir.

قال ابن المسيب: وكان الحكم عاما في الزناة أن لا يتزوج أحدهم إلا زانية ثم جاءت الرخصة ونسخ ذلك بقوله تعالى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ [النور: ٣٢] وقوله سبحانه: فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٣] وروي القول بالنسخ عن مجاهد، وإلى ذلك ذهب الإمام الشافعي قال في الأم: اختلف أهل التفسير في قوله تعالى:

İbnü'l-Müseyyeb şöyle demiştir: Zina edenler hakkındaki hüküm, onlardan birinin ancak zina eden bir kadınla evlenebilmesi şeklinde geneldi; sonra ruhsat geldi ve bu hüküm Yüce Allah'ın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “Aranızdaki bekârları evlendirin...” buyruğu ile Yüce Allah'ın: { فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “...kadınlardan size helal olanları nikâhlayın...” buyruğuyla neshedildi. Nesh kavli Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. İmam Şâfiî de bu görüşe meyletmiştir; el-Ümm'de şöyle demiştir: Tefsir ehli, Yüce Allah'ın:

الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً إلخ اختلافا متباينا، قيل: هي عامة ولكنها نسخت أخبرنا سفيان عن يحيى عن سعيد بن المسيب أنه قال: هي منسوخة نسختها وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ فهي أي الزانية من أيامي المسلمين كما قال ابن المسيب إن شاء الله تعالى، ولنا دلائل من الكتاب والسنة على فساد غير هذا القول وبسط الكلام، وقد نقل هذا عن الإمام الشافعي البقاعي ثم قال: إن الشافعي لم يرد أن هذا الحكم نسخ بآية الأيامى فقط بل مع ما انضم إليها من الإجماع وغيره من الآيات والأحاديث بحيث صير ذلك دلالتها على ما تناولته متيقنا كدلالة الخاص على ما تناوله فلا يقال: إنه خالف أصله في أن الخاص لا ينسخ بالعام بل العام المتأخر محمول على الخاص لأن ما تناوله الخاص متيقن وما تناوله العام مظنون اهـ.

{ الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً } “Zina eden erkek ancak zina eden bir kadınla evlenir...” buyruğunda birbirinden oldukça farklı görüşler ileri sürmüşlerdir. Şöyle denilmiştir: Bu ayet geneldir ancak neshedilmiştir. Bize Süfyân Yahyâ'dan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den onun şöyle dediğini haber verdi: "Bu ayet mensuhtur; onu { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } “Aranızdaki bekârları evlendirin...” ayeti neshetmiştir. İbnü'l-Müseyyeb'in inşâallahu teâlâ dediği gibi, o -yani zina eden kadın- da Müslümanların bekârlarındandır." Bizim bu görüşün dışındakilerin geçersizliğine dair Kitap ve Sünnet'ten delillerimiz vardır [diyerek] sözü genişletmiştir. Bunu İmam Şâfiî'den Bikâî nakletmiş ve sonra şöyle demiştir: Şâfiî bu hükmün yalnızca bekârlar ayeti ile neshedildiğini kastetmemiş, buna eklenen icmâ ve diğer ayetler ve hadislerle birlikte nesh edildiğini kastetmiştir; öyle ki bu durum, onun kapsadığı şey üzerindeki delaletini, tıpkı hassın kapsadığı şey üzerindeki delaleti gibi kesin kılmıştır. Dolayısıyla onun, "Hass olan nass, âmm olan nass ile neshedilmez; bilakis sonraki âmm nass hâssa hamledilir" şeklindeki kendi aslına muhalefet ettiği söylenemez; çünkü hassın kapsadığı şey kat'î, âmmın kapsadığı şey ise zannîdir. İktibas sona erdi.

والجبائي يزعم أن النسخ بالإجماع ولعله أراد أنه كاشف عن ناسخ وإلا فالإجماع لا يكون ناسخا كما بين في علم الأصول، نعم في تحقق الإجماع هنا كلام، واعترض هذا الوجه بأنه يلزم عليه حل نكاح المشرك للمسلمة، وأقول: إن نكاح الكافر للمسلمة كان حلالا قبل الهجرة وبعدها إلى سنة الست وفيها بعد الحديبية نزلت آية التحريم كما صرح بذلك العلامة ابن حجر الهيتمي وغيره، وقد صح أن النبي ﷺ زوج بنته زينب رضي الله تعالى عنها لأبي

Cübbâî ise neshin icmâ ile olduğunu iddia etmektedir. Herhalde o, icmâın bir nâsihe (hükmü kaldıran delile) işaret ettiğini kastetmiştir; aksi takdirde fıkıh usulünde açıklandığı üzere icmâ bizzat nâsih olamaz. Evet, burada icmâın gerçekleşip gerçekleşmediği hususunda tartışma vardır. Bu veche, Müslüman bir kadının müşrik bir erkekle evlenmesinin helal olmasını gerektireceği itirazı yapılmıştır. Ben derim ki: Kâfirin Müslüman kadınla evlenmesi hicretten önce ve hicretten sonra altıncı yıla kadar helaldi. O yılda Hudeybiye'den sonra haramlık ayeti indi; nitekim allâme İbn Hacer el-Heytemî ve başkaları bunu açıkça belirtmiştir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberlikten önce kızı Zeyneb'i (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Ebû...

العاص بن الربيع قبل البعثة وبعث ﵊ ثم هاجر وهاجرت معه وهي في نكاح أبي العاص ولم يكن مؤمنا إذ ذاك واستمر الأمر على ذلك إلى سنة الست فلما نزلت آية التحريم لم يلبث إلا يسيرا حتى جاء وأظهر إسلامه رضي الله تعالى عنه فردها ﷺ له بنكاحه الأول.

...el-Âs b. er-Rebî' ile evlendirdiği, sonra aleyhisselâm'a peygamberlik verildiği, ardından hicret ettiği ve Zeyneb'in de onunla hicret ettiği, Ebû'l-Âs'ın ise o sırada mümin olmadığı halde onun nikâhında kaldığı ve bu durumun altıncı yıla kadar devam ettiği sahih olarak sabittir. Haram kılma ayeti inince çok geçmeden Ebû'l-Âs (Allah Teâlâ ondan razı olsun) gelip İslam'ını açıkladı; bunun üzerine sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb'i ilk nikâhıyla ona geri verdi.

فيحتمل أن يكون النكاح المذكور حلالا عند نزول الآية التي من فيها بأن يكون نزولها قبل سنة الست ثم نسخ، وفي هذه السورة آيات نصوا على أن نزولها كان قبل ذلك وهي قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ [النور:

Zikredilen bu nikâhın, içinde bulunduğu ayetin indiği esnada helal olması muhtemeldir; şöyle ki onun nüzulü altıncı yıldan önce olup sonra neshedilmiş olabilir. Bu surede nüzulünün bundan önce olduğunu açıkça belirttikleri ayetler vardır; bunlar Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ } “O iftirayı getirenler...” buyruğudur...

١١] إلخ قال: إنها نزلت عام غزوة بني المصطلق وكانت سنة خمس لليلتين خلتا من شعبان فلعل هذه الآية من هذا القبيل بل في أثر رواه ابن أبي شيبة عن ابن جبير وذكره العراقي وابن حجر ما ظاهره أن هذه الآية مكية فإذا انضم هذا إلى ما روي عن ابن المسيب وقال به الشافعي يكون فيها نسخان لكن لم أر من نبه على ذلك، وإذا صح كان هذا الوجه أقل من الأوجه السابقة مؤنة وكأني بك لا تفضل عليه غيره.

...[Müfessirler] bu ayetin Benî Mustalik gazvesi yılında indiğini, bunun da beşinci yılın Şaban ayının bitimine iki gece kala olduğunu söylemişlerdir. Belki de bu ayet bu kabildendir; hatta İbn Ebî Şeybe'nin İbn Cübeyr'den rivayet ettiği, Irâkî ve İbn Hacer'in de zikrettiği bir eserde zahir olan, bu ayetin Mekkî olduğudur. Eğer bu rivayet, İbnü'l-Müseyyeb'den rivayet edilen ve Şâfiî'nin de söylediği görüşe eklenirse, ayette iki nesh gerçekleşmiş olur; fakat buna dikkat çeken birini görmedim. Eğer bu sahih ise, bu vecih önceki vecihlerden daha az külfetlidir ve öyle sanıyorum ki sen de buna başkasını tercih etmezsin.

وذهب قوم إلى أن حرمة التزوج بالزانية أو من الزاني إن لم تظهر التوبة من الزنا باقية إلى الآن، وعندهم أنه إن زنى أحد الزوجين يفسد النكاح بينهما، وقال بعضهم: لا ينفسخ إلا أن الرجل يؤمر بطلاق زوجته إذا زنت فإن أمسكها أثم، وعند بعض من العلماء أن الزنا عيب من العيوب التي يثبت بها الخبار فلو تزوجت برجل فبان لها أنه ممن يعرف بالزنا ثبت لها الخيار في البقاء معه أو فراقه، وعن الحسن أن حرمة نكاح الزاني للعفيفة إنما هي فيما إذا كان مجلودا وكذا حرمة نكاح العفيف للزانية إنما هي إذا كانت مجلودة فالمجلود عنده لا يتزوج إلا مجلودة والمجلودة لا يتزوجها إلا مجلود وهو موافق لما في بعض الأخبار.

Bir topluluk, zinadan tövbe açıkça ortaya çıkmadıkça zina eden kadınla veya zina eden erkekle evlenmenin haramlığının günümüze kadar baki olduğu görüşüne gitmiştir. Onlara göre eşlerden biri zina ederse aralarındaki nikâh fâsid olur. Bazıları ise şöyle demiştir: Nikâh bozulmaz, ancak kadın zina ettiğinde adama karısını boşaması emredilir; eğer onu nikâhında tutarsa günahkâr olur. Bazı âlimlere göre ise zina, kendisiyle muhayyerliğin (hıyâr) sabit olduğu ayıplardan biridir; şayet bir kadın bir adamla evlenir de onun zina ile tanınan biri olduğu ortaya çıkarsa, kadının onunla kalma veya ondan ayrılma konusunda muhayyerlik hakkı sabit olur. Hasen'den [nakledildiğine göre], zina eden erkeğin iffetli kadınla evlenmesinin haramlığı ancak celde cezası uygulanmış (kırbaçlanmış) olması halindedir; aynı şekilde iffetli erkeğin zina eden kadınla evlenmesinin haramlığı da ancak kadına celde cezası uygulanmış olması halindedir. Ona göre celde cezası görmüş erkek ancak celde cezası görmüş kadınla evlenebilir, celde cezası görmüş kadınla da ancak celde cezası görmüş erkek evlenebilir; bu da bazı rivayetlerde geçen hususlara uygundur.

فقد أخرج أبو داود وابن المنذر وجماعة عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ: لا ينكح الزاني المجلود إلا مثله»

Nitekim Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir ve bir cemaat Ebû Hüreyre'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Celde vurulmuş zina eden erkek ancak kendi gibisiyle evlenir” buyurdu.»

وأخرج سعيد بن منصور وابن المنذر «أن رجلا تزوج امرأة ثم إنه زنى فأقيم عليه الحد فجاؤوا به إلى عليّ كرم الله تعالى وجهه ففرق بينه وبين امرأته وقال له: لا تتزوج إلا مجلودة مثلك

Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir şunu rivayet etmişlerdir: «Bir adam bir kadınla evlendi, sonra zina etti ve ona had cezası uygulandı. Onu Ali'ye (Allah Teâlâ yüzünü ak etsin) getirdiler; o da adam ile karısının arasını ayırdı ve adama: “Sen ancak senin gibi celde vurulmuş bir kadınla evlenebilirsin” dedi.»

، وعن ابن مسعود والبراء بن عازب أن من زنى بامرأة لا يجوز له أن يتزوجها أصلا، وأبو بكر الصديق وابن عمر وابن عباس وجابر وجماعة من التابعين والأئمة على خلافه.

İbn Mes'ûd ve Berâ b. Âzib'den rivayet edildiğine göre, bir kadınla zina eden kimsenin onunla asla evlenmesi caiz değildir. Ebû Bekir es-Sıddîk, İbn Ömer, İbn Abbas, Câbir ile tâbiîn ve imamlardan bir topluluk ise bunun aksine hükmetmişlerdir.

واستدل على ذلك بما

Buna dair şu rivayet delil getirilmiştir:...

أخرجه الطبراني والدارقطني من حديث عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «سئل رسول الله ﷺ عن رجل زنى بامرأة وأراد أن يتزوجها فقال: الحرام لا يحرم الحلال»

...Taberânî ve Dârekutnî'nin Hz. Âişe'den (Allah Teâlâ ondan razı olsun) rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir kadınla zina edip de onunla evlenmek isteyen bir adam hakkında soruldu. O da: “Haram olan, helal olanı haram kılmaz” buyurdu.»

هذا ومن أضعف ما قيل في الآية: إنه يجوز أن يكون معناها ما في الحديث من أن من زنى تزني امرأته ومن زنت يزني زوجها فتأمل جميع ذاك والله ﷿ يتولى سداك.

Ayet hakkında söylenen en zayıf sözlerden biri de şudur: Ayetin manasının, hadiste geçen "Kim zina ederse karısı da zina eder, hangi kadın zina ederse kocası da zina eder" anlamında olması caizdir. Bütün bunları etraflıca düşün; Azîz ve Celîl olan Allah senin istikametini üstlensin.

وقرأ أبو البرهسم «وحرّم» بالبناء للفاعل وهو الله تعالى، وزيد بن علي رضي الله تعالى عنهما «وحرم» بفتح الحرم وضم الراء وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ شروع في بيان حكم من نسب الزنا إلى غيره بعد بيان حكم من فعله، والموصول على ما اختاره العلامة الثاني في التلويح منصوب بفعل محذوف يدل فعل الأمر بعد عليه أي اجلدوا الذين، ويجوز أن يكون في محل رفع على الابتداء ولا يخفى عليك خبره والآية نزلت في امرأة عويمر كما في صحيح البخاري، وعن سعيد بن جبير أنها نزلت بسبب قصة الإفك والرمي مجاز عن الشتم.

Ebû'l-Berhesm faile bina ederek (malum olarak) Yüce Allah'ı kastederek «ve harrame» şeklinde okumuştur. Zeyd b. Ali (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) ise hâ'nın fethası ve râ'nın dammesiyle «ve hurume» okumuştur. { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar...” [buyruğu], zinayı fiilen işleyen kimsenin hükmünün beyanından sonra, zinayı başkasına nispet eden kimsenin hükmünün beyanına bir başlangıçtır. et-Telvîh'te Sânî Allâme'nin tercih ettiğine göre mevsûl (ellezîne), sonraki emir fiilinin delalet ettiği mahzuf bir fiille mensuptur; yani "o kimselere celde vurun" demektir. İbtidâ üzere merfû mahalde olması da caizdir ve haberi sana gizli değildir. Bu ayet, Sahîh-i Buhârî'de geçtiği üzere Uveymir'in hanımı hakkında inmiştir. Saîd b. Cübeyr'den ise ifk hadisesi sebebiyle indiği rivayet edilmiştir. Remiy (atmak), sövmekten mecazdır.

وجرح اللسان كجرح اليد والمراد الرمي بالزنا كما يدل عليه إيراد ذلك عقيب الزواني مع جعل المفعول الْمُحْصَناتِ الدال على النزاهة عن الزنا وهذا كالصريح في ذلك، وربما يدعى أن اشتراط أربعة من الشهود يشهدون بتحقق ما رمي به كما يدل عليه قوله تعالى: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً قرينة

Dil yarası el yarası gibidir. Burada murat zina iftirasında bulunmaktır; nitekim bunun zina edenlerin hemen peşinden zikredilmesi ve zinadan uzaklığı (nezâheti) ifade eden { الْمُحْصَناتِ } “iffetli kadınlar” kelimesinin mef'ûl kılınması buna delalet eder; bu da bu hususta neredeyse sarîhtir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَداءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً } “...sonra dört şahit getiremeyenlere seksen celde vurun...” buyruğunun delalet ettiği üzere, iftira atılan şeyin gerçekleştiğine şahitlik edecek dört şahidin şart koşulmasının...

على المراد بناء على العلم بأنه لا شيء يتوقف ثبوته بالشهادة على شهادة أربعة إلا الزنا، والظاهر أن المراد النساء المحصنات وعليه يكون ثبوت وجوب جلد رامي المحصن بدلالة النص للقطع بإلغاء الفارق وهو صفة الأنوثة واستقلال دفع عار ما نسب إليه بالتأثير بحيث لا يتوقف فهمه على ثبوت أهلية الاجتهاد، وكذا ثبوت وجوب جلد رامية المحصن أو المحصنة بتلك الدلالة وإلا فالذين يرمون للجمع المذكر، وتخصيص الذكور في جانب الرامي والإناث في جانب المرمي لخصوص الواقعة، وقيل المراد الفروج المحصنات وفيه أن إسناد الرمي يأباه مع ما فيه من التوصيف بالمحصنات من مخالفة الظاهر.

...şahitlikle sübutu dört şahidin şahitliğine bağlı olan zinanın dışında hiçbir şeyin bulunmadığı bilgisine binaen muradın bu olduğuna bir karine olduğu iddia edilebilir. Zahir olan, muradın iffetli kadınlar olduğudur; buna göre iffetli bir erkeğe iftira atanın da celdeye çarptırılmasının gerekliliğinin sübutu, nassın delaleti (delâletü'n-nass) iledir; zira aradaki farkın -ki dişilik vasfıdır- mülga olduğu ve isnat edilen arın giderilmesinin bağımsız bir tesire sahip olduğu kesindir; öyle ki bunun anlaşılması ictihad ehliyetinin sübutuna bağlı değildir. Aynı şekilde iffetli bir erkeğe veya iffetli bir kadına iftira atan bir kadının da celdeye çarptırılmasının gerekliliğinin sübutu bu delaletledir; aksi takdirde { الَّذِينَ يَرْمُونَ } ifadesi müzekker çoğuldur. İftira atan tarafında erkeklerin, iftira edilen tarafında ise kadınların tahsis edilmesi olayın hususiliğinden kaynaklanmaktadır. [Bir görüşe göre] muradın iffetli ferciler (cinsel organlar) olduğu söylenmiştir; ancak remiy (iftira atma) fiilinin buna isnat edilmesi buna engel olduğu gibi, fercilerin muhsanât (iffetli kadınlar) olarak vasıflandırılmasında da zahire muhalefet vardır.

وقال ابن حزم وحكاه الزهراوي: المراد الأنفس المحصنات واستدل له أبو حيان بقوله تعالى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٢٤] فإنه لولا أن المحصنات صالح للعموم لم يقيد وتعقب بأن من النساء هناك قرينة على العموم ولا قرينة هنا، وجعل كون حكم الرجال كذلك قرينة لا يخلو عن شيء فالأولى الاعتماد على ما تقدم والإحصان هنا، وجعل كون حكم الرجال كذلك قرينة لا يخلو عن شيء فالأولى الاعتماد على ما تقدم والإحصان هنا لا يتحقق إلا بتحقق العفة عن الزنا وهو معناه المشهور وبالحرية والبلوغ والعقل والإسلام.

İbn Hazm, Zehrâvî'nin de aktardığı üzere şöyle demiştir: Murad, iffetli nefislerdir. Ebû Hayyân buna Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } “...kadınlardan iffetli (evli) olanlar da...” buyruğunu delil getirmiştir; zira eğer "muhsanât" lafzı umuma elverişli olmasaydı takyit edilmezdi. Ancak buna şöyle itiraz edilmiştir: Oradaki "kadınlardan" ifadesi umum için bir karinedir, burada ise böyle bir karine yoktur. Erkeklerin hükmünün de aynı olmasını bir karine kılmak ise birtakım itirazlardan uzak değildir; dolayısıyla en evla olanı daha önce geçene itimat etmektir. Buradaki ihsan (iffetli sayılma), ancak zinadan iffetli olmakla gerçekleşir -ki meşhur manası da budur- ve hürriyet, büluğ, akıl ve İslam ile tahakkuk eder.

قال أبو بكر الرازي: ولا نعلم خلافا بين الفقهاء في ذلك، ولعل غيره علم كما ستعلم إن شاء الله تعالى، وثبوته بإقرار القاذف أو شهادة رجلين أو رجل وامرأتين خلافا لزفر، ووجه اعتبار العفة عن الزنا ظاهر لكن في شرح الطحاوي في الكلام على العفة عدم الاقتصار على كونها عن الزنا حيث قال فيها: بأن لم يكن وطئ امرأة بالزنا ولا بشبهة ولا بنكاح فاسد في عمره فإن كان فعل ذلك مرة يريد النكاح الفاسد تسقط عدالته ولا حد على قاذفه، وكذا لو وطئ في غير الملك كما إذا وطئ جارية مشتركة بينه وبين غيره سقطت عدالته، ولو وطئ في الملك إلا أنه محرم فإنه ينظر إن كانت الحرمة مؤقتة لا تسقط عدالته كما إذا وطئ امرأته في الحيض أو أمته المجوسية، وإن كانت مؤبدة سقطت عدالته كما إذا وطئ أمته وهي أخته من الرضاعة.

Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Fakihler arasında bu hususta bir ihtilaf bilmiyoruz. Herhalde başkası, inşâallahu teâlâ bileceğin üzere ihtilafı bilmiştir. Bunun sübutu, iftira edenin (kâzifin) ikrarı yahut -Züfer'in hilafına- iki erkeğin veya bir erkek ile iki kadının şahitliği iledir. Zinadan iffetli olmanın muteber sayılmasının gerekçesi açıktır; ancak Şerhu't-Tahâvî'de iffet bahsinde yalnızca zinadan uzak olmakla yetinilmemiş ve şöyle denilmiştir: "Ömründe bir kadınla ne zina yoluyla, ne şüpheyle ne de fâsid bir nikâhla ilişkide bulunmamış olmasıdır. Eğer bunu bir defa fâsid nikâh kastıyla yapmışsa adaleti düşer ve ona iftira edene had cezası gerekmez. Aynı şekilde mülk olmayan bir ilişkide bulunursa, meselâ kendisi ile başkası arasında ortak olan bir cariyeyle ilişkide bulunursa adaleti düşer. Şayet mülkiyetinde olan bir cariyeyle fakat haram olduğu halde ilişkide bulunursa bakılır: Eğer haramlık geçici ise -karısıyla hayız halinde veya Mecûsî cariyesiyle ilişkide bulunması gibi- adaleti düşmez. Eğer haramlık ebedî ise -sütkardeşi olan cariyesiyle ilişkide bulunması gibi- adaleti düşer."

ولو مس امرأة أو نظر إلى فرجها بشهوة ثم تزوج بنتها فدخل بها أو أمها لا يسقط إحصانه عند أبي حنيفة عليه الرحمة (١) وعندهما يسقط، ولو وطئ امرأة بالنكاح ثم تزوج بها سقط إحصانه انتهى.

Bir kimse bir kadına şehvetle dokunsa veya şehvetle fercine baksa, sonra onun kızıyla evlenip zifafa girse yahut annesiyle evlense, Ebû Hanîfe'ye (Allah'ın rahmeti üzerine olsun) göre ihsanı düşmez (1); İmâmeyn'e (Ebû Yûsuf ve Muhammed'e) göre ise düşer. Bir kimse bir kadınla [önce fâsid] nikâhla ilişkide bulunsa, sonra onunla [sahih olarak] evlense ihsanı düşer. İktibas sona erdi.

والمذكور في غير كتاب أن أبا حنيفة يشترط في سقوط الحد عن قاذف الواطئ في الحرمة المؤبدة كون تلك الحرمة ثابتة بحديث مشهور كحرمة وطء المنكوحة بلا شهود الثابتة

Birden çok kitapta zikredildiğine göre Ebû Hanîfe, ebedî haramlıkta ilişkide bulunan kimseye iftira edenden haddin düşmesi için, o haramlığın meşhur bir hadisle sabit olmasını şart koşar; tıpkı şahitsiz nikâhlanan kadınla cinsel ilişkinin haramlığının...

بقوله ﵊: «لا نكاح إلا بشهود»

...Aleyhisselâm'ın: «Şahitler olmaksızın nikâh olmaz» buyruğu ile sabit olması gibi.

وهو حديث مشهور أو ثابتة بالإجماع كموطوءة أبيه بالنكاح أو بملك اليمين لو تزوجها الابن أو اشتراها فوطئها، ومثل ذلك عنده وطء مزنيته فإنه لا يعتبر الخلاف عند ثبوت الحرمة بالنص وهنا قد ثبتت به لقوله تعالى:

Bu meşhur bir hadistir; yahut haramlığın, babasının nikâhla veya mülk-i yemîn ile ilişkide bulunduğu bir kadını oğlunun evlenmesi veya satın alıp onunla ilişkide bulunması örneğinde olduğu gibi icmâ ile sabit olması gerekir. Ona göre kendi zina ettiği kadının [kızı veya annesiyle] ilişkide bulunması da böyledir; zira haramlık nass ile sabit olduğunda ihtilafı dikkate almaz; burada da haramlık Yüce Allah'ın:

وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٢٢] وإنما يعتبره إذا ثبتت بقياس أو احتياط كثبوتها بالنظر إلى الفرج والمس بشهوة فإن ثبوتها فيما ذكر لإقامة السبب مقام المسبب احتياطا، ومن هذا يعلم حال فروع كثيرة فليحفظ، وما ذكر من سقوط إحصان من وطئ أمته وهي أخته من الرضاع فيه خلاف الكرخي فإنه قال: لا يسقط الإحصان بوطئها وهو قول الشافعي ومالك وأحمد لقيام الملك فكان كوطء أمته المجوسية، وفيه أن الحرمة في وطء المجوسية يمكن ارتفاعها فتكون مؤقتة وحرمة الرضاع لا يمكن ارتفاعها فلم يكن المحل قابلا للحل أصلا، واشترط في الملك أن لا يظهر فساده بالاستحقاق فلو اشترى جارية فوطئها ثم استحقت فقذفه إنسان لا يحد. وفي كافي

Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” [en-Nisâ: 22] buyruğu sebebiyle [nass ile] sabit olmuştur. O [Ebû Hanîfe], [bu tür bir] ihtilafı ancak haramlığın kıyasla yahut -ihtiyat gereği sebebin müsebbeb yerine ikame edilmesinden ötürü- ferce bakmak ve şehvetle dokunmakla sabit olması gibi ihtiyat yoluyla sabit olduğu durumlarda dikkate alır. Bundan birçok fer'î meselenin hükmü anlaşılır; binaenaleyh iyi hıfzedilsin! Sütkardeşi olan cariyesiyle cinsel ilişkide bulunan kimsenin ihsanının düşeceğine dair zikredilen hususta el-Kerhî'nin muhalefeti vardır; nitekim o: «Onunla cinsel ilişkide bulunmasıyla ihsan düşmez» demiştir. Bu, mülkiyetin mevcudiyetinden ötürü Şâfiî, Mâlik ve Ahmed'in de görüşüdür; dolayısıyla Mecûsî cariyesiyle ilişkide bulunması gibidir. Buna karşı [şöyle] denilmiştir: Mecûsî [cariye] ile ilişkideki haramlığın ortadan kalkması mümkündür, dolayısıyla geçicidir; süt haramlığının ise ortadan kalkması mümkün değildir, dolayısıyla mahal asla helalliği kabul edici değildir. Mülkiyette ise istihkak (başkasına ait olduğunun ortaya çıkması) sebebiyle fesadının zahir olmaması şart koşulmuştur. Şayet bir kimse bir cariye satın alıp onunla ilişkide bulunsa, ardından cariyenin bir başkasına ait olduğu ortaya çıksa ve bir adam da o kimseye [zina] iftirasında bulunsa, iftira edene had cezası uygulanmaz. [Mervezî'nin] el-Kâfî'sinde...

الحاكم والقهستاني والفتح أن الوطء في الشراء الفاسد يسقط الحد عن القاذف وحمله بعضهم على ما ذكرنا، وقال بعض الأجلة: كما يشترط العفة عن الزنا يشترط السلامة عن تهمته ويحترز به عن قذف ذات ولد ليس له أب معروف فإنهم ذكروا أنه لا يحد قاذفها لمكان التهمة، وقد ذكر ذلك الحصكفي في باب اللعان من شرح تنوير الأبصار، ولا تقاس اللواطة على الزنا فلو قذف بها لا يحد القاذف خلافا لأبي يوسف ومحمد وقد اختلفا في أحكام كثيرة ذكرها زين الدين في بحره، وأما اعتبار الحرية فلأنها يطلق عليها اسم الإحصان قال الله تعالى: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ فإن المراد بالمحصنات فيه الحرائر فالرقيق ليس محصنا بهذا المعنى وكونه محصنا بمعنى آخر كالإسلام وغيره فيكون محصنا من وجه دون وجه وذلك شبهة في إحصانه فوجب درء الحد عن قاذفه فلا يحد حتى يكون محصنا بجميع المفهومات التي يطلق عليها لفظ الإحصان إلا ما أجمع على عدم اعتباره في تحقق الإحصان وهو كون المقذوفة زوجة أو كون المقذوف زوجا فإنه جاء بمعناه في قوله تعالى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٢٤] أي المتزوجات ولا يعتبر في إحصان القذف بل في إحصان الرجم، ثم لا شك في أن الإحصان أطلق بمعنى الحرية كما سمعت وبمعنى الإسلام في قوله ﷿: فَإِذا أُحْصِنَّ [النساء: ٢٥] قال ابن مسعود:

...el-Hâkim, Kahistânî ve el-Feth'te fâsid satın almadaki cinsel ilişkinin iftira edenden haddi düşüreceği belirtilmiş, bazısı bunu zikrettiğimiz hususa hamletmiştir. Büyük âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Zinadan iffetli olmak şart koşulduğu gibi, onun töhmetinden salim olmak da şart koşulur; bununla da bilinen bir babası olmayan çocuk sahibi kadına iftira etmekten sakınılır. Nitekim fakihler töhmet sebebiyle ona iftira edene had vurulmayacağını belirtmişlerdir; Haskefî de Tenvîrü'l-Ebsâr şerhinin Liân bahsinde bunu zikretmiştir. Livata ise zinaya kıyas edilmez; binaenaleyh onunla iftira edilirse -Ebû Yûsuf ve Muhammed'in hilafına- iftira edene had uygulanmaz. Onlar bu hususta pek çok hükümde ihtilaf etmişlerdir; Zeyneddin bunları Bahr'ında zikretmiştir. Hürriyetin muteber olmasına gelince; çünkü ihsan ismi hürriyete de ıtlak olunur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ } “...o takdirde onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı gerekir...” Zira buradaki muhsanâttan murat hür kadınlardır; köle ise bu manada muhsan değildir. İslam vb. başka bir anlamda muhsan olması durumunda ise bir yönden muhsan olup diğer yönden muhsan olmamış olur ki bu da onun ihsanında bir şüphedir; bu sebeple ona iftira edenden haddi savmak vacip olmuştur. Dolayısıyla ihsan lafzının ıtlak olunduğu bütün mefhumlarla muhsan olmadıkça had uygulanmaz; ihsanın tahakkukunda muteber olmadığına icmâ edilen durumlar müstesnadır; o da iftira edilen kadının zevce veya erkeğin zevç olması durumudur. Zira bu mana Yüce Allah'ın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } “...kadınlardan iffetli (evli) olanlar da...” yani evli kadınlar buyruğunda gelmiştir ve bu, kazf (iftira) ihsanında değil, recm ihsanında muteberdir. Sonra hiç şüphe yoktur ki ihsan, işittiğin gibi hürriyet manasına ıtlak olunduğu gibi, Azîz ve Celîl olan [Allah'ın]: { فَإِذا أُحْصِنَّ } “Evlendiklerinde (İslam'a girdiklerinde)...” buyruğunda İslam manasına da ıtlak olunmuştur; İbn Mes'ûd:...

أسلمن وهذا يكفي في إثبات اعتبار الإسلام في الإحصان، وعن داود عدم اشتراط الحرية وأنه يحد قاذف العبد وأما اعتبار العقل والبلوغ ففيه إجماع إلا ما روي عن أحمد عليه الرحمة من أن الصبي الذي يجامع مثله محصن فيحد قاذفه، والأصح عنه موافقة الجماعة، وقول مالك في الصبية التي يجامع مثلها يحد قاذفها خصوصا إذا كانت مراهقة فإن الحد لعلة إلحاق العار ومثلها يلحقه العار، وكذا قوله وقول الليث: إنه يحد قاذف المجنون لذلك والجماعة يمنعون كون الصبي والمجنون يلحقهما العار بنسبتهما إلى الزنا بل ربما يضحك من ناسبهما إليه إما لعدم صحة قصده منهما وإما لعدم مخاطبتهما بالمحرمات وما أشبه ذلك، ولو فرضنا لحوق عار بالمراهق فليس ذلك على الكمال فيندرئ الحد، ومثل الصبي والمجنون في أنه ربما يضحك من نسبة الزنا إليهما الرتقاء والمجبوب بل هما أولى بذلك لعدم تصوره فيهما ولذا لا يحد بقذفهما، وإلا ما روي عن سعيد وابن أبي ليلى من أنه يحد بقذف الذمية إذا كان لها ولد مسلم، وكذا ما قيل: إنه يحد بقذفها إذا كانت تحت مسلم، ثم إن الإسلام والحرية إذا لم يكونا موجودين وقت الزنا المقذوف به بل كانا موجودين وقت القذف لا يفيدان شيئا فلو قذف امرأة مسلمة زنت في نصرانيتها أو رجلا مسلما زنى في نصرانيته وقال: زنيت وأنت كافرة أو زنيت وأنت كافر أو قذف معتقا زنى وهو عبد أو معتقة زنت وهي أمة وقال: زنيت أو زنيت وأنت عبد أو أنت أمة لا يحد، وكذا المكاتب والمكاتبة والكافر الحربي إذا زنى في دار الحرب ثم أسلم، ويفهم من كلامهم أن البلوغ والعقل كالإسلام والحرية في ذلك، فقد صرحوا فيما إذا قال: زنيت وأنت صغيرة أو زنيت وأنت مجنون بأنه لا يحد، وكان المدار في درء الحد الصدق في كل ذلك، ومن هنا قال في المبسوط: إن الموطوءة إذا كانت مكرهة يسقط إحصانها ولا يحد قاذفها كما يسقط إحصان المكره الواطئ ولا يحد قاذفه لأن الإكراه يسقط الإثم ولا يخرج الفعل به من أن يكون زنى، لكن ذكر فيه أن من قذف زانيا لا حد عليه سواء قذفه بذلك الزنا بعينه أو بزنى آخر من جنسه أو أبهم في حالة القذف، ووجه أن الله تعالى أوجب الحد على من رمى المتصف بالإحصان وبالزنا لا يبقى إحصان فلا يثبت الحد خلافا لإبراهيم وابن أبي ليلى، نعم إذا كان القذف بزنا تاب عنه المقذوف يعزر القاذف، وهذا يقتضي أنه لا يحتاج سقوط الحد في المسائل السابقة إلى التقييد فليتأمل، ولو تزوج مجوسي بأمه أو بنته ثم أسلم ففسخ النكاح فقذفه مسلم في حال إسلامه يحد عند أبي حنيفة عليه الرحمة بناء على ما يراه من أن أنكحة المجوس لها حكم الصحة.

..."Müslüman olduklarında" demiştir; bu da ihsanda İslam'ın muteber olduğunu ispat için yeterlidir. Dâvûd'dan ise hürriyetin şart olmadığı ve köleye iftira edene had vurulacağı rivayet edilmiştir. Akıl ve büluğun muteber olmasına gelince, bu hususta icmâ vardır; ancak Ahmed'den (Allah'ın rahmeti üzerine olsun) cinsel ilişkiye muktedir olan çocuğun muhsan olduğu ve ona iftira edene had uygulanacağı rivayeti müstesnadır; ondan gelen en sahih rivayet çoğunluğa (cumhura) muvafık olandır. Mâlik'in cinsel ilişkiye muktedir olan kız çocuğu -özellikle de mürâhika (büluğ çağına yaklaşmış) ise- hakkındaki ona iftira edene had vurulacağı kavli de böyledir; zira had cezası arın/utancın bulaşması illetine binaendir ve onun gibisine de ar bulaşır. Aynı şekilde Mâlik ile Leys'in bu sebeple mecnuna iftira edene de had vurulacağı yönündeki görüşleri de böyledir. Çoğunluk ise çocuğa ve mecnuna zinanın nispet edilmesiyle ar bulaşacağını kabul etmez; bilakis bunlara zinayı isnat eden kimseye belki de gülünür; ya kendilerinden kastın sahih olmaması sebebiyle yahut haramlarla muhatap kılınmamış olmaları ve benzeri sebeplerle. Mürâhik çocuğa bir arın bulaştığını farz etsek bile bu tam anlamıyla değildir; dolayısıyla had cezası düşer. Zinanın kendilerine isnat edilmesine gülünebilmesi hususunda çocuk ve mecnun gibi olanlar ratkâ (ferci kapalı) kadın ve mecbûb (erkeklik uzvu kesik) erkektir; hatta bunlarda zinanın tasavvur edilememesi sebebiyle ar bulaşmaması daha evladır ve bu sebeple bunlara iftira etmekle had cezası gerekmez. Ancak Saîd ve İbn Ebî Leylâ'dan, Müslüman bir çocuğu olan zimmî kadına iftira edildiğinde had vurulacağı rivayeti ile Müslüman bir erkeğin nikâhı altındaki zimmî kadına iftira edildiğinde had vurulacağı şeklindeki söz müstesnadır. Sonra, İslam ve hürriyet, iftira edilen zinanın vaki olduğu vakitte mevcut olmayıp sadece iftira vaktinde mevcut olsalar hiçbir fayda vermez. Şayet bir kimse, Hristiyan iken zina etmiş Müslüman bir kadına veya Hristiyan iken zina etmiş Müslüman bir erkeğe iftira atıp: "Sen kâfirken zina ettin" dese, yahut köle iken zina etmiş âzatlı bir erkeğe veya cariye iken zina etmiş âzatlı bir kadına iftira atıp: "Sen köleyken/cariyeyken zina ettin" dese, had vurulmaz. Aynı şekilde mükâteb erkek, mükâtebe kadın ve dârülharpte zina edip sonra Müslüman olan harbî kâfir de böyledir. Fakihlerin sözlerinden anlaşıldığına göre büluğ ve akıl da bu hususta İslam ve hürriyet gibidir; nitekim: "Sen çocukken zina ettin" yahut "Sen deliyken zina ettin" demesi durumunda had vurulmayacağını açıkça belirtmişlerdir. Bütün bunlarda haddin düşmesinde dayanak doğruluk payıdır. Buradan hareketle el-Mebsût'ta şöyle denilmiştir: İlişkide bulunulan kadın zorlanmış (mükrehe) ise ihsanı düşer ve zorlanan erkeğin ihsanı düşüp ona iftira edene had vurulmadığı gibi bu kadına iftira edene de had vurulmaz; çünkü ikrah günahı düşürür, fiili zina olmaktan çıkarmaz. Ancak yine orada zikredildiğine göre, zina eden birine iftira eden kimseye -ister bizzat o zina ile ister cinsinden başka bir zina ile iftira etsin, isterse iftira anında müphem bıraksın- had cezası yoktur. Bunun gerekçesi şudur: Allah Teâlâ haddi ihsan vasfını taşıyan kimseye iftira atana vacip kılmıştır; zina ile ise ihsan kalmaz, dolayısıyla -İbrâhim ve İbn Ebî Leylâ'nın hilafına- had sabit olmaz. Evet, şayet iftira, iftira edilenin tövbe ettiği bir zina sebebiyle ise iftira eden tazir edilir. Bu durum, önceki meselelerde haddin düşmesinin takyide muhtaç olmadığını gerektirir; etraflıca düşünülsün. Şayet bir Mecûsî annesiyle veya kızıyla evlense, sonra Müslüman olup nikâh feshedilse ve bir Müslüman da onun İslam halindeyken ona iftira etse, Mecûsîlerin nikâhlarının sahihlik hükmüne sahip olduğu görüşüne binaen Ebû Hanîfe'ye (Allah'ın rahmeti üzerine olsun) göre had vurulur.

وقال الإمامان: لا يحد بناء على أن ليس لها حكم الصحة وهو قول الأئمة الثلاثة، ولا يعلم خلاف بين من يعتبر الحرية في الإحصان في أنه لا حد على من قذف مكاتبا مات وترك وفاء لتمكن الشبهة في شرط الحد وهو الإحصان لاختلاف الصحابة رضي الله تعالى عنهم في أنه مات حرا أو عبدا وذلك يوجب درء الحد ولأنه يدرأ بالشبهة، لا يحد من قذف أخرس فإن هناك احتمال أن يصدقه لو نطق ولا يعول على إشارته هنا وإن قالوا: إنها تقوم مقام عبارته في بعض الأحكام لقيام الاحتمال فيها، واشترطوا أيضا أن يوجد الإحصان وقت الحد حتى لو ارتد المقذوف سقط الحد ولو أسلم بعد، وكذا لو زنى أو وطئ وطأ حراما أو صار معتوها أو أخرس وبقي ذلك لم يحد كما في كافي الحاكم، واشترطوا أيضا أن لا يموت قبل أن يحد القاذف لأن الحد لا يورث، وأن لا يكون المقذوف ولد القاذف أو ولد ولده فلا يحد من قذف أحدهما إلى غير ذلك مما ستعلم بعضه إن شاء الله تعالى، ولم يصرح أكثر الفقهاء بشروط القاذف، ويفهم من كلامهم أنه يشترط فيه أن يكون- بالغا- فلا يحد الصبي إذا قذف ويعزر- عاقلا- فلا يحد المجنون ولا لسكران إلا إذا سكر بمحرم- ناطقا- فلا يحد الأخرس لعدم التصريح بالزنا، وصرح بهذا ابن الشلبي عن النهاية- طائعا- فلا يحد المكره- قاذفا- في دار العدل. فلا يحد القاذف في دار

İmâmeyn ise nikâhlarının sahihlik hükmüne sahip olmadığı görüşüne binaen had vurulmayacağını söylemişlerdir ki bu üç imamın da kavlidir. İhsanda hürriyeti şart koşanlar arasında, borcunu ödeyecek mal bırakarak vefat eden bir mükâtebe iftira eden kimseye had gerekmeyeceği hususunda bir ihtilaf bilinmemektedir; zira haddin şartı olan ihsanda şüphe bulunmaktadır; çünkü sahabe (Allah Teâlâ onlardan razı olsun) onun hür olarak mı yoksa köle olarak mı öldüğü konusunda ihtilaf etmişlerdir ve bu da haddin düşmesini gerektirir, zira hadler şüphelerle düşer. Dilsiz birine iftira edene had vurulmaz; çünkü şayet konuşsaydı onu doğrulama ihtimali vardır; bazı hükümlerde işaretinin sözü yerine geçtiğini söyleseler de, şüphe ihtimali bulunması sebebiyle burada onun işaretine itimat edilmez. Yine had anında ihsanın mevcut olmasını da şart koşmuşlardır; hatta iftira edilen kimse irtidat etse -sonradan tekrar Müslüman olsa bile- had düşer. Aynı şekilde zina etse, haram bir ilişkide bulunsa yahut ma'tûh (akıl zayıfı) veya dilsiz olsa ve bu durum devam etse Kâfî el-Hâkim'de belirtildiği üzere had vurulmaz. Yine iftira edene had uygulanmadan önce [iftira edilenin] ölmemesini de şart koşmuşlardır; zira had tevarüs edilmez (miras kalmaz). Ayrıca iftira edilenin, iftira edenin çocuğu veya torunu olmamasını da şart koşmuşlardır; dolayısıyla bu ikisinden birine iftira edene had uygulanmaz; inşâallahu teâlâ bir kısmını öğreneceğin diğer şartlar da böyledir. Fakihlerin çoğu iftira edenin (kâzifin) şartlarını açıkça belirtmemiştir. Ancak sözlerinden anlaşıldığına göre onda şu şartlar aranır: Bâliğ olması; binaenaleyh çocuk iftira ettiğinde had vurulmaz, tazir edilir. Âkil olması; binaenaleyh mecnuna ve haram bir şeyle sarhoş olması müstesna sarhoşa had vurulmaz. Konuşabilen (nâtık) olması; zira zinayı açıkça telaffuz etmediği için dilsiz kimseye had uygulanmaz; İbnü'ş-Şelebî Nihâye'den bunu açıkça nakletmiştir. Kendi isteğiyle (tâi') olması; binaenaleyh zorlanan kimseye had vurulmaz. İftirayı adalet diyarında (İslam yurdunda) yapmış olması; binaenaleyh dârülharpte veya...

الحرب أو البغي، وفي الآية إشارة إلى بعض ذلك، ويحتمل أن يعد من الشروط كونه عالما بالحرمة حقيقة أو حكما بأن يكون ناشئا في دار الإسلام، لكن في كافي الحاكم حربي دخل دار الإسلام بأمان فقذف مسلما يحد في قوله الأخير وهو قول صاحبيه، وظاهره أنه يحد ولو كان قذفه في فور دخوله، ولعل وجهه أن الزنا حرام في كل ملة فيحرم القذف به أيضا فلا يصدق بالجهل، ويشترط أن يكون القذف بصريح الزنا بأي لسان كان كما صرح به جمع من الفقهاء وألحقوا به بعض ألفاظ ثبت الحد بها بالأثر والإجماع فيحد بقوله: زنيت أو زاني بياء ساكنة وكذا يا زانىء بهمزة مضمومة عند أبي حنيفة وأبي يوسف خلافا لمحمد فلا يحد بذلك عنده لأنه حقيقة عنده في الصعود. وتعقب بأن ذلك إنما يفهم منه إذا ذكر مقرونا بمحل الصعود، على أنه ينبغي أن يكون المذهب أنه لو قيل مع ذكر محل الصعود في حالة الغضب والسباب يكون قذفا، فقد جزم في المبسوط بالحد فيما إذا قال: زنأت في الجبل أو على الجبل في حالة الغضب ولو قال لامرأة: يا زاني حد اتفاقا، وعلله في الجوهرة بأن الأصل في الكلام التذكير، ولو قال للرجل: يا زانية لا يحد عند الإمام وأبي يوسف لأنه أحال كلامه فوصف الرجل بصفة المرأة، وقال محمد: يحد لأن الهاء تدخل للمبالغة كما في علامة، وأجيب بأن كونها للمبالغة مجاز بل هي لما عهد لها من التأنيث ولو كانت في ذلك حقيقة فالحد لا يجب للشك، ويحد بقوله: أنت أزنى من فلان أو مني على ما في الظهيرية وهو الظاهر، لكن في الفتح عن المبسوط أنه لا حد في أنت أزنى من فلان أو أزنى الناس، وعلله في الجوهرة بأن معناه أنت أقدر على الزنا، وفي الفتح بأن أفعل في مثله يستعمل للترجيح في العلم فكأنه قال: أنت أعلم بالزنا، ولا يخفى أن قصد ذلك في حالة السباب بعيد، وفي الخانية في أنت أزنى الناس أو أزنى من فلان الحد، وفي أنت أزنى مني لا حد، ولا يخفى أن التفرقة غير ظاهرة، وقد يقال: إن قوله: أنت أزنى من فلان فيه نسبة فلان إلى الزنا وتشريك المخاطب معه في ذلك بخلاف أنت أزنى مني لأن فيه نسبة نفسه إلى الزنا وذلك غير قذف فلا يكون قذفا للمخاطب لأنه تشريك له فيما ليس بقذف، ويحد بلست لأبيك لما فيه من نسبة الزنا إلى الأم ولما جاء في الأثر عن ابن مسعود لا حد إلا في قذف محصنة أو نفي رجل من أبيه، وقيد بكونه في حالة الغضب إذ هو في حالة الرضا يراد به المعاتبة بنفي مشابهته له، وذكر أن مقتضى القياس أن لا حد به مطلقا لجواز أن ينفى النسب من أبيه من غير أن تكون الأم زانية من كل وجه بأن تكون موطوءة بشبهة ولدت في عدة الواطئ لكن ترك ذلك للأثر، ولا حد بالتعريض كأن يقول ما أنا بزان أو ليست أمي زانية وبه قال الشافعي وسفيان الثوري وابن شبرمة والحسن بن صالح وهو الرواية المشهورة عن أحمد، وقال مالك وهو رواية عن أحمد: يحد

...dârülbağyde iftira edene had vurulmaz. Ayette bunlardan bazılarına işaret vardır. Hakikaten veya hükmen -İslam diyarında neşet etmiş olmak gibi- haramlığı biliyor olmasının da şartlardan sayılması muhtemeldir. Fakat Kâfî el-Hâkim'de [şöyle geçer]: İslam diyarına eman ile giren bir harbî bir Müslümana iftira etse, Ebû Hanîfe'nin son kavlinde ve iki arkadaşının (Ebû Yûsuf ve Muhammed) kavlinde had vurulur. Bunun zahiri, girişinin hemen akabinde iftira etmiş olsa bile haddin uygulanacağıdır. Bunun gerekçesi belki de zinanın her dinde haram olması, dolayısıyla onunla iftira etmenin de haram olmasıdır; bu sebeple cehalet iddiası kabul edilmez. İftiranın, fakihlerden bir cemaatin açıkça belirttiği üzere hangi dilde olursa olsun açık (sarîh) zina lafzıyla olması şarttır; eser ve icmâ ile kendisiyle haddin sabit olduğu bazı lafızları da buna ilhak etmişlerdir. Buna göre: "Zina ettin" veya sâkin yâ ile "Ey zânî" demesiyle had vurulur. Aynı şekilde Ebû Hanîfe ve Ebû Yûsuf'a göre zammeli hemze ile "Yâ zânî'" demesiyle de had vurulur; Muhammed'in hilafına, zira ona göre bununla had vurulmaz; çünkü bu lafız ona göre hakikatte tırmanmak/yükselmek demektir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu mana ancak tırmanılan yer ile birlikte zikredildiğinde anlaşılır. Kaldı ki mezhebin görüşü, tırmanılan yer zikredilerek öfke ve sövme halinde söylense bile iftira olması gerektiği yönündedir; nitekim el-Mebsût'ta öfke halinde "Dağa tırmandın (zene'te fi'l-cebel)" veya "Dağın üzerine tırmandın" dediğinde had vurulacağı kesin olarak ifade edilmiştir. Bir kadına "Ey zânî (müzekker lafızla)" dese ittifakla had vurulur; el-Cevhere'de bunun gerekçesi kelâmda aslolanın tezkîr (erillik) olması şeklinde açıklanmıştır. Bir erkeğe "Ey zâniye (müennes lafızla)" dese, İmam'a ve Ebû Yûsuf'a göre had vurulmaz; çünkü sözünü imkânsız kılmış ve erkeği kadının sıfatıyla nitelemiştir. Muhammed ise: "Had vurulur; çünkü hâ harfi allâme kelimesinde olduğu gibi mübalağa için dahil olur" demiştir. Buna da onun mübalağa için olmasının mecaz olduğu, bilakis onun bilinen dişilik için olduğu; bunda hakikat olsa bile haddin şüphe ile vacip olmayacağı şeklinde cevap verilmiştir. ez-Zahîriyye'de geçtiği üzere ve zahir olana göre: "Sen falandan veya benden daha çok zina edensin" demesiyle had vurulur. Ancak el-Feth'te el-Mebsût'tan nakledildiğine göre "Sen falandan daha çok zina edensin" veya "İnsanların en çok zina edenisin" sözünde had yoktur. el-Cevhere'de bunun gerekçesi, bunun manasının "Sen zinaya daha muktedirsin" demek olduğu şeklinde; el-Feth'te ise böylesi bir yerde ef'al kalıbının ilimde üstünlük için kullanıldığı, sanki "Sen zinayı daha iyi bilirsin" dediği şeklinde açıklanmıştır. Sövme halinde bunun kastedilmesinin uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir. el-Hâniyye'de: "Sen insanların en çok zina edenisin" veya "Falandan daha çok zina edensin" sözünde haddin olduğu; "Benden daha çok zina edensin" sözünde ise haddin olmadığı belirtilmiştir. Bu ayrımın açık olmadığı gizli değildir. Şöyle de denilebilir: "Sen falandan daha çok zina edensin" sözünde falan kimseyi zinaya nispet etmek ve muhatabı da bu hususta ona ortak kılmak vardır; "Benden daha çok zina edensin" sözü ise böyle değildir, zira onda kendi nefsini zinaya nispet etmek vardır ve bu iftira sayılmaz; dolayısıyla muhatabı iftira olmayan bir şeye ortak kılmak olduğundan muhataba yönelik bir iftira olmaz. "Sen babanın oğlu değilsin" sözüyle de had vurulur; zira bunda anneye zina nispeti vardır ve İbn Mes'ûd'dan gelen eserde: "İffetli bir kadına iftira yahut bir adamı babasından nefyetmek dışında had yoktur" buyrulmuştur. Bu, öfke halinde olmasıyla kayıtlanmıştır; zira rıza halinde bundan maksat, babasına benzememesini nefyederek sitem etmektir. Kıyasın gereğinin buna mutlak olarak had gerekmemesi olduğu zikredilmiştir; zira annenin her yönden zina eden biri olmaksızın, şüpheli ilişkide bulunulan bir kadın olup ilişkide bulunanın iddetinde doğurmuş olması yoluyla nesebin babasından nefyedilmiş olması caizdir; ancak esere binaen bu kıyas terk edilmiştir. İftirayı ima etmekle (ta'riz ile) had gerekmez; meselâ "Ben zina eden biri değilim" yahut "Benim annem zina eden biri değildir" demesi gibi. Şâfiî, Süfyân es-Sevrî, İbn Şübrüme ve Hasen b. Sâlih bu görüştedir; Ahmed'den meşhur olan rivayet de budur. Mâlik -ki Ahmed'den bir rivayet de böyledir- ise şöyle demiştir:...

بالتعريض لما روى الزهري عن سالم عن ابن عمر قال: كان عمر رضي الله تعالى عنه يضرب الحد بالتعريض،

...Ta'riz ile had vurulur; zira Zührî'nin Sâlim'den, onun da İbn Ömer'den [radıyallâhu anhüm] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Ömer (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ta'riz sebebiyle had vururdu.»

وعن علي كرّم الله تعالى وجهه أنه جلد رجلا بالتعريض

Ali'den de (Allah Teâlâ yüzünü ak etsin) bir adama ta'riz sebebiyle celde vurduğu rivayet edilmiştir.

، ولأنه إذا عرف المراد بدليله من القرينة صار كالصريح، وللجماعة أن الشارع لم يعتبر مثله فإنه حرم صريح خطبة المتوفى عنها زوجها في العدة وأباح التعريض فقال سبحانه: وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا [البقرة: ٢٣٥] وقال تعالى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ [البقرة:

Ayrıca murat edilen mana karine deliliyle bilindiğinde açık (sarîh) gibi olur. Çoğunluğun (cumhurun) delili ise Şâri'in bunun benzerini muteber saymamasıdır; zira Şâri', vefat iddeti bekleyen kadına evlenme teklifini açıkça yapmayı haram kılmış, ima (ta'riz) yoluyla yapmayı ise mubah kılmıştır. Nitekim Yüce Allah: { وَلكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } “...fakat onlarla gizlice sözleşmeyin...” buyurmuş; yine Yüce Allah: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ } “Kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda veya içinizde tutmanızda sizin için bir günah yoktur...” buyurmuştur.

٢٣٥] فإذا ثبت من الشرع عدم اتحاد حكمهما في غير الحد لم يجز أن يعتبر مثله على وجه يوجب الحد المحتاط في درئه، وهو أولى من الاستدلال بأنه ﷺ لم يلزم الحد للذي قال: يا رسول الله إن امرأتي ولدت غلاما أسود يعرض بنفسه لأن إلزام حد القذف متوقف على الدعوى والمرأة لم تدع ذلك، ولا حد بوطئك فلان وطأ حراما أو جامعك حراما أو فجرت بفلانة أو يا حرام زاده أو اذهب فقل لفلان: إنك زان فذهب الرسول فقال له ذلك عنه بأن قال: فلان يقول إنك زان لا إذا قال له: إنك زان فإنه يحد الرسول حينئذ، واستيفاء ما فيه حد وما لا حد فيه في كتب الفقه، وقولنا في كذا حد على إرادة إذا تحقق الشرط المفهوم من قوله سبحانه: ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا إلخ، واشترط الإتيان بأربعة شهداء تشديدا على القاذف، ويشترط كونهم رجالا لما صرحوا به من أنه لا مدخل لشهادة النساء في الحدود، وظاهر إتيان التاء في العدد مشعر باشتراط كونهم كذلك، ولا يشترط فيهم العدالة ليلزم من عدم الإتيان بأربعة شهداء عدول الجلد لما صرح به في الملتقط من أنه لو أتى بأربعة فساق فشهدوا أن الأمر كما قال درىء الحد عن القاذف والمقذوف والشهود، ووجه ذلك أن في الفاسق نوع قصور وإن كان من أهل الأداء والتحمل ولذا لو قضى بشهادته نفذ عندنا فيثبت بشهادتهم شبهة الزنا فيسقط الحد عنهم وعن القاذف وكذا عن المقذوف لاشتراط العدالة في الثبوت، ولو كانوا عميانا أو عبيدا أو محدودين في قذف فإنهم يحدون للقذف دون المشهود عليه لعدم أهلية الشهادة فيهم كما قيل.

Şeriatça bunların hükmünün haddin dışındaki yerlerde bir olmadığı sabit olduğuna göre, savuşturulmasında ihtiyat gösterilen had cezasını gerektirecek şekilde bunun benzerinin muteber sayılması caiz olmaz. Bu delil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Ey Allah'ın Resûlü! Hanımım siyah bir çocuk doğurdu" diyerek imada bulunan kişiye had cezası vermemiş olmasıyla istidlal etmekten daha evladır; çünkü kazf haddinin uygulanması davaya bağlıdır ve kadın ise böyle bir davada bulunmamıştır. "Falan kimse seninle haram bir ilişkide bulundu", "Seninle haram olarak cima etti", "Falan kadınla fuhuş yaptın", "Ey haramzâde" yahut "Git falana 'Sen zina edensin' de" demesi ve elçinin gidip bunu onun adına: "Falan kimse senin zina eden biri olduğunu söylüyor" diyerek ona iletmesi durumunda had uygulanmaz; ancak eğer ona doğrudan "Sen zina edensin" derse, bu takdirde elçiye had vurulur. Haddi gerektiren ve gerektirmeyen durumların tam dökümü fıkıh kitaplarındadır. "Şunda had vardır" sözümüz, Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا } “...sonra getiremeyenler...” buyruğundan anlaşılan şart gerçekleştiğinde demektir. İftira edene zorluk çıkarmak (teşdid) amacıyla dört şahit getirmesi şart koşulmuştur. Fakihlerin hadlerde kadınların şahitliğine yer olmadığını açıkça belirtmelerinden ötürü şahitlerin erkek olması şarttır; sayıdaki tâ (dişilik tası) lafzının zahiri de onların erkek olmasının şart koşulduğunu hissettirmektedir. Dört âdil şahit getirilmemesinden ötürü celdenin gerekmesi için şahitlerde adalet şart değildir; zira el-Mültekat'ta açıkça belirtildiğine göre bir kimse dört fâsık getirse ve onlar da durumun onun dediği gibi olduğuna şahitlik etseler; iftira edenden, iftira edilenden ve şahitlerden had düşer. Bunun gerekçesi, fâsık kimsenin edâ ve tahammül ehlinden olsa bile kendisinde bir tür kusur bulunmasıdır; bu sebeple onun şahitliği ile hüküm verilirse bizce geçerli olur; böylece onların şahitliği ile zina şüphesi sabit olur ve şahitlerden, iftira edenden ve sübut için adalet şart olduğundan iftira edilenden had cezası düşer. Şayet şahitler kör, köle yahut kazf sebebiyle had vurulmuş kimseler olsalar, kendilerinde şahitlik ehliyeti bulunmadığından söylendiği üzere aleyhine şahitlik edilen kimseye değil bu şahitlere iftira haddi vurulur.

والظاهر أن القاذف يحد أيضا لأن الشهود إذا حدوا مع أنهم إنما تكلموا على وجه الشهادة دون القذف فحد القاذف أولى، والظاهر أن المراد ثم لم يأتوا بأربعة شهداء يشهدون على من رمي بأنه زنى، والمتبادر أن يكون ذلك عن معاينة لكن قال في الفتح: لو شهد رجلان أو رجل وامرأتان على إقرار المقذوف بالزنا يدرأ عن القاذف الحد وكذا عن الثلاثة أي الرجل والمرأتين لأن الثابت بالبينة كالثابت فكأنا سمعنا إقراره بالزنا انتهى.

Zahir olan, iftira edene de had vurulacağıdır; zira şahitler iftira maksadıyla değil sadece şahitlik amacıyla konuştukları halde kendilerine had vuruluyorsa, iftira edene had vurulması öncelikle gerekir. Zahir olan mana; sonra iftira edilen kimsenin zina ettiğine dair şahitlik edecek dört şahit getiremezlerse demektir. İlk akla gelen, bunun bizzat gözle görmeye (muâyeneye) dayalı olmasıdır; ancak el-Feth'te şöyle denilmiştir: Şayet iki erkek yahut bir erkek ile iki kadın, iftira edilen kimsenin zinayı ikrar ettiğine şahitlik etseler, iftira edenden ve bu üç kişiden (yani bir erkek ve iki kadından) had düşer; çünkü beyyine ile sabit olan şey bizzat sabit gibidir, dolayısıyla sanki biz onun zinayı ikrarını bizzat işitmiş gibi oluruz. İktibas sona erdi.

وأنت تعلم أن البينة على الإقرار لا تعتبر بالنسبة إلى حد المقذوف لأنه إن كان منكرا فقد رجع بالإنكار عن الإقرار وهو موجب لدرء الحد فتلغو البينة، وإن أقر بشرطه لا تسمع فإنها إنما تسمع مع الإقرار في سبعة مواضع ليس هذا الموضع منها، ويشترط اجتماع شهود الزنا في مجلس الحاكم بأن يأتوا إليه مجتمعين أو فرادى ويجتمعوا فيه ويقوم منهم إلى الحاكم واحد بعد واحد فإن لم يأتوا كذلك بأن أتوا متفرقين أو اجتمعوا خارج مجلس الحاكم ودخلوا واحدا بعد واحد لم تعتبر شهادتهم وحدوا حد القذف.

Sen de bilirsin ki ikrar üzerine getirilen beyyine, iftira edilenin haddi bakımından muteber değildir; zira şayet inkâr ediyorsa, inkâr etmekle ikrardan dönmüş olur ki bu da haddin düşmesini gerektirir, dolayısıyla beyyine hükümsüz kalır. Şayet şartına uygun olarak ikrar ederse zaten [beyyine] dinlenmez; zira beyyine ikrar ile birlikte ancak yedi yerde dinlenir ki bu yer onlardan biri değildir. Zina şahitlerinin hâkimin meclisinde toplanmaları şarttır; şöyle ki ya hâkimin huzuruna topluca gelirler yahut tek tek gelip mecliste toplanırlar ve hâkimin karşısına birer birer çıkarlar. Şayet böyle gelmezlerse, meselâ dağınık olarak gelirlerse yahut hâkimin meclisinin dışında toplanıp içeriye birer birer girerlerse şahitlikleri muteber sayılmaz ve kendilerine iftira (kazf) haddi vurulur.

والظاهر أنه يجوز أن يكون أحد الشهود زوج المقذوفة لاندراجه في أربعة شُهَداءَ وبه قال أبو حنيفة وأصحابه وروي ذلك عن الحسن والشعبي وقال مالك والشافعي: يلاعن الزوج وتحد الثلاثة، وروي مثله عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وظاهر الآية أنه إذا لم يأت القاذف بتمام العدة بأن أتى باثنين أو ثلاثة منها جلد وحده ولا يجلد الشاهد إلا أن المأثور جلده، فقد روي أنه شهد على المغيرة بالزنا شبل بن معبد البجلي وأبو بكرة وأخوه نافع وتوقف زياد فحد الثلاثة عمر رضي الله تعالى عنه بمحضر من الصحابة رضي الله تعالى عنهم ولم ينكروا عليه وهم هم وفي كلمة ثُمَّ إشعار بجواز تأخير الإتيان بالشهود كما أن في كلمة لَمْ إشارة إلى تحقق العجز عن الإتيان بهم وتقرره.

Zahir olan, { أَرْبَعَةِ شُهَداءَ } “dört şahit” ifadesine dahil olduğundan şahitlerden birinin iftira edilen kadının kocası olmasının caiz olduğudur; Ebû Hanîfe ve ashabı bu görüştedir; Hasen ve Şa'bî'den de böyle rivayet edilmiştir. Mâlik ve Şâfiî ise: "Koca mülâane yapar ve diğer üç kişiye had vurulur" demişlerdir; benzer bir görüş İbn Abbas'tan da (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) rivayet edilmiştir. Ayetin zahiri, iftira eden kimsenin sayıyı tam getiremeyip bunlardan iki veya üç şahit getirmesi durumunda yalnızca kendisinin celde edileceği ve şahidin celde edilmeyeceği yönündedir; ancak rivayetlerde nakledilen (me'sûr) olan, şahidin de celde edilmesidir. Nitekim rivayet edildiğine göre Mugīre aleyhine zina şahitliğinde Şibl b. Ma'bed el-Becelî, Ebû Bekre ve kardeşi Nâfi' bulunmuş, Ziyâd ise duraksamıştır; bunun üzerine Ömer (Allah Teâlâ ondan razı olsun) sahabenin (Allah Teâlâ onlardan razı olsun) huzurunda o üçüne had vurmuş ve onlar sahabe oldukları halde Ömer'e itiraz etmemişlerdir. { ثُمَّ } "Sonra" kelimesinde şahitleri getirmeyi tehir etmenin caiz olduğuna dair bir hissettirme bulunduğu gibi, { لَمْ } edatında da onları getirmekten âciz olmanın gerçekleştiğine ve kesinleştiğine bir işaret vardır.

وفي غير كتاب من كتب الفروع لأصحابنا أن القاذف إذا عجز عن الشهود للحال واستأجل لإحضارهم زاعما أنهم في المصر يؤجل مقدار قيام الحاكم من مجلسه فإن عجز حد ولا يكفل ليذهب لطلبهم بل يحبس ويقال: ابعث إليهم من يحضرهم عند الإمام، وأبي يوسف في أحد قوليه لأن سبب وجوب الحد ظهر عند الحاكم فلا يكون له أن يؤخر الحد لتضرر المقذوف بتأخير دفع العار عنه والتأخير مقدار قيامه من المجلس قليل لا يتضرر به، وفي قول أبي يوسف الآخر وهو قول محمد يكفل أي بالنفس إلى ثلاثة أيام.

Ashabımızın furû kitaplarının birçoğunda belirtildiğine göre; iftira eden kimse o anda şahitleri getirmekten âciz kalır ve onların şehirde olduğunu iddia ederek getirmek için mühlet isterse, hâkimin meclisinden kalkacağı süre kadar mühlet verilir; eğer getirmekten âciz kalırsa had vurulur. Onları aramaya gitmesi için kefile bağlanmaz, bilakis hapsedilir ve kendisine: "İmamın huzuruna onları getirecek birini gönder" denilir. Ebû Yûsuf'un iki görüşünden birinde de böyledir; çünkü haddin vacip olma sebebi hâkimin nezdinde zahir olmuştur; binaenaleyh arın giderilmesinin gecikmesiyle iftira edilenin zarar görmesinden ötürü hâkimin haddi geciktirme yetkisi yoktur; meclisten kalkma süresi kadar tehir ise azdır ve bununla zarar verilmiş olmaz. Ebû Yûsuf'un diğer kavlinde ve Muhammed'in kavlinde ise üç güne kadar nefisle kefil olunur (kefâlet-i bi'n-nefs yapılır).

وكان أبو بكر الرازي يقول: مراد أبي حنيفة أن الحاكم لا يجبره على إعطاء الكفيل فأما إذا سمحت نفسه به فلا بأس لأن تسليم نفسه مستحق عليه والكفيل بالنفس إنما يطالب بهذا القدر، وذكر ابن رستم عن محمد أنه إذا لم يكن له من يأتي بالشهود يبعث معه الحاكم واحدا ليرده عليه، والأمر في قوله سبحانه: فَاجْلِدُوهُمْ لولاة الأمر ونوابهم.

Ebû Bekir er-Râzî şöyle derdi: Ebû Hanîfe'nin muradı, hâkimin onu bir kefil vermeye zorlayamayacağıdır. Şayet kendi rızasıyla verirse bir sakınca yoktur; zira bizzat kendisini teslim etmesi onun üzerine bir haktır ve nefse kefil olan kimseden de ancak bu kadarı talep edilir. İbn Rüstem, Muhammed'den; şahitleri getirecek kimsesi bulunmadığında hâkimin, onu kendisine geri getirmesi için yanına bir görevli göndereceğini nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { فَاجْلِدُوهُمْ } “onlara celde vurun” buyruğundaki emir ise yöneticilere ve onların naiblerinedir.

والظاهر وجوب الجلد إن لم يطالب المقذوف وبه قال ابن ليلى، وقال أبو حنيفة وأصحابه والأوزاعي والشافعي: لا يحد إلا بمطالبته. وقال مالك: كذلك إلا أن يكون الإمام سمعه يقذفه فيحده إن كان مع الإمام شهود عدول وإن لم يطالب المقذوف كذا قال أبو حيان وللمقذوف المطالبة وإن كان آمرا للقاذف بقذفه لأن بالأمر لا يسقط الحد كما نقل الحصكفي ذلك عن شرح التكملة ثم لا يخفى أن القول بأن القاذف لا يحد إلا بمطالبة المقذوف ظاهر في أن الحد حق العبد ويشهد لذلك أحكام كثيرة ذكرها أصحابنا. منها أنه لا تبطل الشهادة على ما يوجبه بالتقادم، ومنها أنه لا يدفعه الرجوع عن الإقرار بموجبه. ومنها أنه يقام على المستأمن وإنما يؤاخذ المستأمن بما هو من حقوق العباد، ومنها أنه يقدم استيفاؤه على استيفاء حد الزنا وحد السرقة وشرب الخمر ومنها أنه يقيمه القاضي بعلمه إذا علمه في أيام قضائه ولذا لو قذف بحضرته يحده.

Zahir olan [görüşe göre], iftira edilen kimse talepte bulunmasa dahi celde vurulması vaciptir; İbn Ebî Leylâ bu görüştedir. Ebû Hanîfe, ashabı, Evzâî ve Şâfiî ise: «Ancak onun talep etmesiyle had vurulur» demişlerdir. Mâlik de şöyle demiştir: «Hâkimin iftirada bulunduğunu bizzat işitmesi durumu müstesna, hüküm böyledir; iftira edilen talepte bulunmasa bile hâkimin yanında adil şahitler varsa haddi uygular.» Ebû Hayyân böyle aktarmıştır. İftira edilen kimse, iftira edene kendisine iftira etmesini emretmiş olsa bile talepte bulunma hakkına sahiptir; zira el-Haskefî'nin Şerhu't-Tekmile'den naklettiği üzere emir ile had düşmez. Sonra gizli değildir ki; iftira edene ancak iftira edilenin talebiyle had vurulacağı görüşü, haddin kul hakkı olduğu hususunda açıktır. Ashabımızın zikrettiği pek çok hüküm de buna şahitlik etmektedir: Bunlardan biri, haddi gerektiren fiile dair şahitliğin mürûr-ı zaman ile (zaman aşımıyla) batıl olmamasıdır. Bir diğeri, haddi gerektiren ikrardan dönmenin onu düşürmemesidir. Bir diğeri, müstemin (eman verilmiş gayrimüslim) üzerine ikame edilmesidir; zira müstemin ancak kullara ait haklardan ötürü muaheze olunur. Bir diğeri, bu haddin infazının zina, hırsızlık ve şarap içme hadlerinin infazına takdim edilmesidir. Bir diğeri de kadının, kadılık yaptığı günlerde öğrendiği takdirde bunu kendi bilgisiyle ikame edebilmesidir; nitekim kendi huzurunda iftira edilse ona had uygular.

وعندنا أحكام تشهد بأنه حق الله ﷿. منها أن استيفاءه إلى الإمام وهو إنّما يتعين نائبا في استيفاء حق الله تعالى وأما حق العبد فاستيفاؤه إليه. ومنها أنه لا يحلف القاذف إذا أنكر سببه وهو القذف ولم تقم عليه بينة. ومنها أنه لا ينقلب مالا عند السقوط. ومنها أنه يتصف بالرق كسائر العقوبات الواجبة حقا له ﷿، وذكر ابن الهمام أنه لا خلاف في أن فيه حق الله تعالى وحق العبد إلا أن الشافعي مال إلى تغليب حق العبد باعتبار حاجته وغنى الحق ﷾ ونحن صرنا إلى تغليب حق الله تعالى لأن ما للعبد من الحقوق يتولى استيفاءه مولاه فيصير حق العبد موجبا لتغليب حق الله تعالى لا مهدرا ولا كذلك عكسه أي لو غلب حق العبد لزم أن لا يستوفي حق الله ﷿ إلا بأن يجعل ولاية استيفائه إليه وذلك لا يجوز إلا بدليل ينصبه الشرع على إنابة العبد في الاستيفاء ولم يثبت ذلك بل الثابت هو استنابة الإمام حتى كان هو الذي يستوفيه كسائر الحدود التي هي حقه ﷾. ويتفرع على الخلاف أن من ثبت أنه قذف فمات قبل إقامة الحد على القاذف لا يورث عنه إقامة الحدّ عندنا إذ الإرث يجري في حقوق العباد بشرط كونها مالا أو ما يتصل بالمال أو ما ينقلب إليه وتورث عنده، وأن الحد لا يسقط عندنا بعد ثبوته إلا أن يقول المقذوف: لم يقذفني أو كذب شهودي وحينئذ يظهر أن القذف لم يقع موجبا للحد لا أنه وقع ثم سقط بقوله ذلك وهو كما إذا صدقه المقذوف، وقال زين الدين: إن المقذوف إذا عفا لم يكن للإمام استيفاء الحد

Bizim nezdimizde [Hanefîlerde], bunun [kazf haddinin] Allah Azze ve Celle'nin hakkı olduğuna tanıklık eden hükümler vardır. Bunlardan biri; infazının imama (devlet başkanına) ait olmasıdır. O ise ancak Allah Teâlâ'nın hakkını infaz etmede nâib (vekil) olarak tayin edilir; kul hakkına gelince, onun infazı ise bizzat kendisine aittir. Bir diğeri; iftira eden kimse [had cezasının] sebebi olan kazfi inkâr ettiğinde ve aleyhine bir delil (beyyine) bulunmadığında kendisine yemin teklif edilmemesidir. Bir diğeri; cezanın düşmesi durumunda mala dönüşmemesidir. Bir diğeri de Allah Azze ve Celle'nin hakkı olarak vacip kılınan diğer cezalar gibi kölelik sebebiyle [yarıya inme] vasfı taşımasıdır. İbnü'l-Hümâm; bu cezada hem Allah Teâlâ'nın hem de kulun hakkının bulunduğu hususunda görüş ayrılığı olmadığını, ancak Şâfiî'nin kulun [şerefini korumaya olan] ihtiyacını ve Hak Teâlâ'nın da müstağnî oluşunu göz önünde bulundurarak kul hakkını galip kılma cihetine gittiğini, bizim ise Allah Teâlâ'nın hakkını galip kılma görüşünü benimsediğimizi zikretmiştir. Zira kula ait hakların infazını bizzat onun Mevlâsı üstlenir; böylece kulun hakkı, Allah Teâlâ'nın hakkını galip kılmayı gerektiren bir sebep halini alır, büsbütün heba edilmiş olmaz. Bunun aksi ise böyle değildir; yani şayet kul hakkı galip kılınsaydı, infaz yetkisinin bizzat kula verilmesi dışında Allah Azze ve Celle'nin hakkının infaz edilememesi gerekirdi. Bu ise ancak şeriatın, infaz hususunda kulu nâib kıldığına dair ortaya koyacağı bir delille caiz olur ki böyle bir delil sabit olmamıştır. Bilakis sabit olan, O'nun [Azze ve Celle] hakkı olan diğer had cezalarında olduğu gibi, infazı bizzat yerine getirebilmesi için imamın nâib kılınmış olmasıdır. Bu ihtilaftan şu hüküm dallanıp budaklanır: Kendisine iftira edildiği sabit olup da iftira eden kimseye had cezası uygulanmadan önce vefat eden kimsenin ardından -bizim nezdimizde- haddin infazı talep hakkı miras kalmaz. Zira miras, kul haklarında ancak o hakkın mal olması, malla irtibatlı bulunması yahut mala dönüşebilir olması şartıyla cereyan eder. Şâfiî'ye göre ise miras bırakılır. Yine bizim nezdimizde had cezası, sabit olduktan sonra ancak iftiraya uğrayan kimsenin: «Bana iftira etmedi» yahut «Şahitlerim yalan söyledi» demesiyle hükümsüz kalır. Bu durumda kazf fiilinin haddi gerektirecek şekilde gerçekleşmediği açığa çıkmış olur; yoksa bu söz sebebiyle fiil önce gerçekleşip ardından cezanın düşmesi söz konusu değildir. Bu durum, iftiraya uğrayanın onu doğrulaması (tasdik etmesi) gibidir. Zeynüddîn şöyle demiştir: İftiraya uğrayan kimse affettiğinde, imam için haddi infaz etme yetkisi bulunmaz

لعدم الطلب فإذا عاد وطلب يقيمه ويلغو العفو، وعند الشافعي يصح العفو وعن أبي يوسف مثله، وكأن المراد أنه إذا عفا سقط الحد ولا ينفع العود إلى المطالبة وأنه لا يجوز الاعتياض عنه عندنا وبه قال مالك، وعنده يجوز وهو قول أحمد وأنه يجري فيه التداخل عندنا لا عنده وبقولنا قال مالك والثوري والشعبي والنخعي والزهري وقتادة وطاوس وحماد وأحمد في رواية حتى إذا حد إلا سوطا فقذف آخر فإنه يتم الأول ولا شيء للثاني.

fakat tekrar dönüp talep ederse haddi ikame eder ve yapılan af hükümsüz kalır. Şâfiî'ye göre ise af sahihtir; Ebû Yûsuf'tan da benzeri nakledilmiştir. Sanki bundan murat, affettiği takdirde haddin düşeceği ve yeniden talepte bulunmanın fayda vermeyeceğidir. Yine bizim mezhebimize göre bu haddin yerine bedel almak caiz değildir; Mâlik de bu görüştedir. Şâfiî'ye göre ise caizdir ki bu aynı zamanda Ahmed'in bir kavlidir. Yine onda tedâhül (cezaların birbirine girmesi) ona göre değil, bizim mezhebimize göre cereyan eder. Bizim kavlimizle Mâlik, Sevrî, Şa'bî, Nehaî, Zührî, Katâde, Tâvûs, Hammâd ve bir rivayette Ahmed de hükmetmiştir; hatta bir kırbaç müstesna had vurulmuşken bir başkasına iftira etse, birincisi tamamlanır ve ikinciye bir şey gerekmez.

وكذا إذا قذف واحدا مرات أو جماعة بكلمة مثل أنتم زناة أو بكلمات مثل أنت يا زيد زان وأنت يا عمرو زان وأنت يا بشر زان في يوم أو أيام يحد حدا واحدا إذا لم يتخلل حد بين القذفين.

Aynı şekilde bir kimseye defalarca yahut bir topluluğa «Sizler zinasınız» gibi tek bir kelimeyle veya aynı günde yahut farklı günlerde «Sen ey Zeyd zinasın, sen ey Amr zinasın, sen ey Bişr zinasın» gibi ayrı kelimelerle iftira etse, iki iftira arasına bir had cezası girmemişse tek bir had vurulur.

ووافقنا الشافعي في الحد الواحد لقاذف جماعة بكلمة مرة واحدة، وفي الظهيرية من قذف إنسانا فحد ثم قذفه ثانيا لم يحد، والأصل فيه ما روي أن أبا بكرة لما شهد على المغيرة فحد لما سمعت كان يقول بعد ذلك في المحافل: أشهد إن المغيرة لزان فأراد عمر رضي الله تعالى عنه أن يحده ثانيا فمنعه علي كرم الله تعالى وجهه فرجع إلى قوله وصارت المسألة إجماعا اهـ، والظاهر أن هذا فيما إذا قذفه ثانيا بالزنا الأول أو أطلق لحمل إطلاقه على الأول لأن المحدود بالقذف يكرر كلامه لإظهار صدقه فيما حد به كما فعل أبو بكرة فإنه لم يرد أن المغيرة لزان أنه زان غير الزنا الأول، أما إذا قذفه بعد الحد بزنا آخر فإنه يحد به كما في الفتح.

Şâfiî, bir topluluğa bir defada tek kelimeyle iftira eden kimseye tek had vurulması hususunda bize muvafakat etmiştir. ez-Zahîriyye'de şöyle denilmektedir: Bir kimseye iftira edip de had vurulan, sonra ona ikinci kez iftira eden kimseye had vurulmaz. Bunun aslı; Ebû Bekre'nin Mugīre aleyhine şahitlik edip işittiğin üzere had vurulduktan sonra meclislerde: «Şahitlik ederim ki Mugīre muhakkak zânîdir» dediği, bunun üzerine Ömer'in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ona ikinci defa had vurmak istediği, fakat Ali'nin (Allah Teâlâ vechini keremlendirsin) onu engellemesiyle Ömer'in onun sözüne döndüğü ve meselenin icma haline geldiği yönündeki rivayettir (İntihâ). Zahir olan; bunun, o kimseye ikinci defa önceki zina isnadıyla iftira etmesi yahut mutlak bırakması durumunda geçerli olduğudur; zira mutlak bırakması birinciye hamledilir; çünkü kazf haddi vurulan kimse, Ebû Bekre'nin yaptığı gibi hakkında had vurulan hususta doğruluğunu ortaya koymak için sözünü tekrarlar. Nitekim o, «Mugīre muhakkak zânîdir» derken önceki zinasından başka bir zinayı kastetmemiştir. Ancak had vurulduktan sonra ona başka bir zina ile iftira ederse, el-Feth'te belirtildiği üzere bundan ötürü kendisine had vurulur.

وذكر صدر الإسلام أبو اليسر في مبسوطه الصحيح أن الغالب في هذا الحد حق العبد كما قال الشافعي لأن أكثر الأحكام تدل عليه والمعقول يشهد له وهو أن العبد ينتفع به على الخصوص، وقد نص محمد في الأصل على أن حد القذف كالقصاص حق العبد، وتفويضه إلى الإمام لأن كل أحد لا يهتدي إلى إقامته ولأنه ربما يريد المقذوف موته لحنقه فيقع متلفا، وإنما لا يورث لأنه مجرد حق ليس مالا ولا بمنزلته فهو كخيار الشرط وحق الشفعة بخلاف القصاص فإنه ينقلب إلى المال، وأيضا هو في معنى ملك العين لأن من له القصاص يملك إتلاف العين وملك الإتلاف ملك العين عند الناس فصار من عليه القصاص كالملك لمن له القصاص فيملكه الوارث في حق استيفاء القصاص، وإنما لا يصح عفوه لأنه متعنت فيه لأنه رضا بالعار والرضا بالعار عار ولا يخفى ما في ذلك من الأبحاث.

Sadru'l-İslâm Ebü'l-Yüsr, el-Mebsûtu's-Sahîh adlı eserinde; Şâfiî'nin dediği gibi bu had cezasında galip olanın kul hakkı olduğunu, zira hükümlerin çoğunun buna delalet ettiğini ve aklın da buna şahitlik ettiğini, bunun da kulun bundan hususi olarak yararlanması olduğunu zikretmiştir. İmam Muhammed el-Asl'da kazf haddinin, kısas gibi kul hakkı olduğunu açıkça belirtmiştir. Bunun imama havale edilmesi ise herkesin onu ikame etme yolunu bilememesinden ve iftira edilen kimsenin öfkesinden ötürü onun ölümünü isteyip helake yol açabilecek olmasındandır. Miras kalmaması ise mal yahut mal menzilesinde olmayıp sırf bir hak olmasındandır; binaenaleyh şart muhayyerliği ve şuf'a hakkı gibidir; mala dönüşebilen kısas ise böyle değildir. Ayrıca kısas, aynın mülkiyeti manasındadır; zira kısas hakkı olan kimse aynın itlafına maliktir ve itlafa mâlik olmak insanlar nezdinde aynın mülkiyetidir; böylece aleyhine kısas gereken kişi, kısas hakkı sahibi için mülk hükmünde olur ve vâris, kısasın infazı hakkı bakımından ona mâlik olur. Affının sahih olmaması ise bunda inat ve taannüt bulunmasındandır; zira bu, ar ve utanca razı olmaktır; ara razı olmak ise ardır. Bu açıklamalardaki tartışmaya açık hususlar ise gizli değildir.

والشافعي يستدل بالآية لعدم التدخل فإن مقتضاها ترتب الحكم على الوصف المشعر بالعلية فيتكرر بتكرره ويجاب بأن الإجماع لما كان على دفع الحدود بالشبهات كان مقيدا لما اقتضته الآية من التكرر عند التكرر بالتكرر الواقع من بعد الحد الأول بل هذا ضروري لظهور أن المخاطبين بالإقامة في قوله تعالى: فَاجْلِدُوهُمْ هم الحكام ولا يتعلق بهم هذا الخطاب إلا بعد الثبوت عندهم فكان حاصل الآية إيجاب الحد إذا ثبت عندهم السبب وهو الرمي وهو أعم من كونه بوصف الكثرة أو القلة فإذا ثبت وقوعه منه كثيرا كان موجبا للجلد ثمانين ليس غير فإذا جلد ذلك وقع الامتثال، ثم هو عليه الرحمة ترك مقتضى التكرر بالتكرر فيما إذا قذف واحدا مرة ثم قذفه ثانيا بذلك الزنا فإنه لا يحد مرتين عنده أيضا، وكذا في حد الزنا والشرب فإنه إذا زنى ألف مرة أو شرب كذلك لا يحد إلا مرة، فالحق أن استدلاله بالآية لا يخلص فإنه ملجىء إلى ترك منها من آية أخرى وهي آية حد الزنا فيعود إلى أن هذا حق آدمي بخلاف الزنا فكان المبني هو إثبات أنه حق الله ﷿ أو حق العبد، والنظر الدقيق يقتضي أن الغالب فيه حق الله ﷾ فتدبر.

Şâfiî, tedâhülün bulunmadığına ayetle istidlal etmektedir; zira ayetin muktezası, hükmün illet hissi veren bir vasfa terettüp etmesidir; binaenaleyh illetin tekrarlanmasıyla hüküm de tekrarlanır. Buna şöyle cevap verilir: Şüphelerle hadlerin defedilmesi hususunda icma bulunduğundan, bu icma ayetin tekerrür halinde tekerrürü gerektirmesini, birinci hadden sonra vaki olan tekerrürle takyit etmiştir; bilakis Yüce Allah'ın: { فَاجْلِدُوهُمْ } “onlara celde vurun” buyruğunda infaz ile muhatap olanların hâkimler olduğu ve bu hitabın onlara ancak nezdlerinde sübut bulduktan sonra taalluk edeceği açık olduğu için bu zorunludur. Dolayısıyla ayetin hâsılı; sebep, yani kazf isnadı nezdlerinde sabit olduğunda haddin vacip kılınmasıdır; bu ise fiilin azlık veya çokluk vasfıyla bulunmasından daha geneldir. O kimseden bunun çokça vaki olduğu sabit olduğunda, yalnızca seksen celde vurulmasını gerektirir; bu miktar vurulduğunda da emre itaat gerçekleşmiş olur. Kaldı ki rahmetullahi aleyh, bir kimseye bir kere iftira edip sonra aynı zina isnadıyla ikinci kez iftira etmesi durumunda tekerrürle tekerrürün gereğini terk etmiştir; zira onun nezdinde de iki defa had vurulmaz. Zina ve şarap içme hadlerinde de durum böyledir; zira bin defa zina etse yahut aynı şekilde şarap içse sadece bir defa had vurulur. Hak olan şu ki, onun ayetle istidlal etmesi tutarlı bir neticeye varmaz; çünkü bu, başka bir ayetin, yani zina haddi ayetinin gereğini terk etmeye mecbur bırakır; böylece meselenin zinanın hilafına bunun insan hakkı olması esasına dönmesi gerekir. Dolayısıyla meselenin dayanağı, onun Allah Azze ve Celle'nin hakkı mı yoksa kul hakkı mı olduğunu ispat etmektir. Derin bir bakış ise onda galip olanın Allah Azze ve Celle'nin hakkı olduğunu gerektirir; iyice düşün!

ثم الظاهر أن الرمي المراد في الآية لا يتوقف على حضور المرمي وخطابه فقذف المحصن حاضرا أو غائبا له الحكم المذكور كما في التتار خانية نقلا عن المضمرات واعتمده في الدرر، ويدل على أن الغيبة كالحضور حده ﷺ أهل الإفك مع أنه لم يشافه أحد منهم به من نزهها الله تعالى عنه، فما في حاوي الزاهدي سمع من أناس كثيرة أن

Sonra zahir olan şudur ki, ayette kastedilen kazf isnadı, isnat edilen kimsenin huzuruna ve ona doğrudan hitap edilmesine bağlı değildir; dolayısıyla muhsan kimseye huzurunda veya gıyabında iftira edilmesinin zikredilen hükmü vardır; nitekim el-Mudmarât'tan naklen Tetârhâniyye'de böyle belirtilmiş ve ed-Dürer'de buna itimat edilmiştir. Gıyabın da huzur gibi olduğuna delil; Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem, ifk ehlinden hiçbiri Allah Teâlâ'nın kendisini bundan tenzih ettiği zata (Âişe'ye) yüz yüze söylememiş olmasına rağmen onlara had tatbik etmesidir. Hâvî ez-Zâhidî'de yer alan; bir kimsenin birçok insandan,

فلانا يزني بفلانة فتكلم بما سمعه منهم مع آخر في غيبة فلان لا يجب حد القذف لأنه غيبة لا رمي وقذف بالزنا لأن الرمي والقذف به إنما يكون بالخطاب كقوله: يا زاني يا زانية ضعيف لا يعول عليه.

falancanın filanca kadınla zina ettiğini işitip onlardan duyduğu bu sözü falancanın gıyabında bir başkasıyla konuşması durumunda kazf haddinin vacip olmayacağı, zira bunun gıybet olup zina isnadı ve kazf sayılmayacağı, çünkü zina isnadı ve kazfin ancak «Ey zâni, ey zâniye» sözü gibi doğrudan hitapla olacağı yönündeki görüş ise zayıftır ve ona itibar edilmez.

والظاهر أيضا أنه لا فرق بين رمي الحي ورمي الميت فإذا قال: أبوك زان أو أمك زانية كان قاذفا ويحد عند تحقق الشرط لا لو قال: جدك زان فإنه لا حد عليه لما في الظهيرية من أنه لا يدري أي جد هو، وفي الفتح لأن في أجداده من هو كافر فلا يكون قاذفا ما لم يعين محصنا. ويطالب بحد القذف للميت من يقع القدح في نسبه بالقذف وهو الوالد وإن علا والولد وإن سفل، ولا يطالبان عن غائب خلافا لابن أبي ليلى لعدم اليأس عن مطالبته ولأنه يجوز أن يصدق القاذف، وولد البنت كولد الابن في هذا الفصل خلافا لما روي عن محمد، وتثبت المطالبة للمحروم عن الميراث بقتل أو رق أو كفر، نعم ليس للعبد أن يطالب مولاه بقذف أمه الحرة التي قذفها في حال موتها، وعند زفر إذا كان الولد عبدا أو كافرا لا حق له فيها مطلقا، وتثبت للأبعد مع وجود الأقرب فيطالب ولد الولد مع وجود الولد خلافا لزفر ولو عفا بعضهم كان لغيره المطالبة لأنها لدفع العار عن نفسه، والأم كالأب تطالب بحد قذف ولدها لا أم الأم وأبوها، ولا يطالب الابن أباه وجده وإن علا بقذف أمه وهو قول الشافعي وأحمد ورواية عن مالك، والمشهور عنه أن للابن أن يطالب الأب بقذف الأم فيقيم عليه الحد وهو قول أبي ثور وابن المنذر لعموم الآية أو إطلاقها ولأنه حد هو حق الله ﷿ ولا يمنع من إقامته قرابة الولاد.

Yine zahir olan şudur ki, diriye iftira etmekle ölüye iftira etmek arasında fark yoktur. Dolayısıyla: «Baban zânîdir» yahut «Annen zâniyedir» derse iftira etmiş olur ve şart gerçekleştiğinde had vurulur. «Deden zânîdir» derse aleyhine had gerekmez; zira ez-Zahîriyye'de hangi dedesi olduğunun bilinemeyeceği belirtilmiştir. el-Feth'te ise dedeleri arasında kâfir olan bulunabileceği, dolayısıyla muhsan birini tayin etmedikçe iftiracı sayılmayacağı ifade edilmiştir. Ölü için kazf haddi talebinde, iftira sebebiyle nesebine leke sürülen kimse bulunur ki bu da ne kadar yukarı çıkarsa çıksın baba ve ne kadar aşağı inerse insin çocuktur. İbn Ebî Leylâ'nın hilafına, gaip olan adına bu ikisi talepte bulunamaz; zira onun bizzat talep etmesinden ümit kesilmemiştir ve iftiracıyı doğrulaması da muhtemeldir. Bu babda kızın çocuğu, İmam Muhammed'den rivayet edilenin aksine oğlun çocuğu gibidir. Katil, kölelik veya küfür sebebiyle mirastan mahrum olan kimse için de talep hakkı sabittir. Evet, bir kölenin, vefatı esnasında iftirada bulunduğu hür annesine iftira etmesinden ötürü efendisinden talepte bulunma hakkı yoktur. Züfer'e göre ise çocuk köle yahut kâfir olduğunda onda hiçbir şekilde hak sahibi olamaz. Daha yakın olan varken daha uzak olan için de bu hak sabit olur; dolayısıyla çocuk varken torun da talepte bulunur; Züfer buna muhaliftir. İçlerinden bir kısmı affetse bile diğerinin talep hakkı vardır; çünkü bu, arı kendi nefsinden defetmek içindir. Anne de kendi çocuğuna yapılan iftiranın haddini talep etmede baba gibidir; annenin annesi ve annenin babası ise talep edemez. Çocuk, ne kadar yukarı çıkarsa çıksın babasından ve dedesinden annesine yapılan iftiradan ötürü talepte bulunamaz; Şâfiî ve Ahmed'in kavli ile Mâlik'ten gelen bir rivayet böyledir. Mâlik'ten meşhur olan rivayet ise çocuğun annesine iftira etmesinden ötürü babasından talepte bulunabileceği ve aleyhine haddi ikame ettirebileceği yönündedir; Ebû Sevr ve İbnü'l-Münzir'in kavli de budur. Bu görüş; ayetin umumîliği veya mutlaklığı sebebiyledir ve ayrıca bu haddin Allah Azze ve Celle'nin hakkı olması ve doğum hısımlığının haddin ikamesine mani olmaması gerekçesiyledir.

وأجيب بأن عموم قوله تعالى: فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ [الإسراء: ٢٣] مانع من إقامة الولد الحد على أبيه ولا فائدة للمطالبة سوى ذلك والمانع مقدم

Buna şöyle cevap verilmiştir: Yüce Allah'ın: { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } [el-İsrâ: 23] “onlara 'öf' bile deme” buyruğunun umumîliği, çocuğun babası aleyhine haddi ikame ettirmesine manidir; talebin ise bundan başka bir faydası yoktur ve mani olan [hüküm] önceliklidir.

وقد صح أنه ﷺ قال: «لا يقاد الوالد بولده ولا السيد بعبده»

Nitekim Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem: «Çocuğundan ötürü babaya kısas uygulanmaz, kölesinden ötürü de efendiye kısas uygulanmaz» buyurduğu sahih olarak sabit olmuştur.

وأجمعوا على أنه لا يقتص منه بقتل ولده ولا شك أن إهدار جنايته على نفس الولد توجب إهدارها في عرضه بطريق الأولى مع أن القصاص متيقن سببه والمغلب فيه حق العبد بخلاف حد القذف فيهما، ولا حق لأخي الميت وعمه وعمته وخاله وخالته في المطالبة بحد قذفه.

Çocuğunu öldürmesinden ötürü babaya kısas uygulanmayacağı hususunda icma etmişlerdir. Şüphe yok ki babanın çocuğun nefsine yönelik cinayetinin heder sayılması, evleviyet yoluyla onun ırzına yönelik cinayetinin heder sayılmasını gerektirir; üstelik kısasın sebebi kesin olup onda galip olan kul hakkıdır; kazf haddi ise bu iki hususta farklıdır. Ölenin erkek kardeşinin, amcasının, halasının, dayısının ve teyzesinin ona yapılan iftiranın haddini talep etme hakkı yoktur.

وعند الشافعي ومالك عليهما الرحمة تثبت المطالبة لكل وارث وهو رواية غريبة عن محمد، وللشافعية فيمن يرثه ثلاثة أوجه، الأول جميع الورثة. والثاني غير الوارث بالزوجية. والثالث ذكور العصبات لا غير. والظاهر أن مطالبة من له المطالبة بالحد غير واجبة عليه بل في التتار خانية وحسن أن لا يرفع القاذف إلى القاضي ولا يطالب بالحد وحسن من الإمام أن يقول للمطالب أعرض عنه ودعه اهـ.

Şâfiî ve Mâlik'e (Allah'ın rahmeti ikisinin üzerine olsun) göre ise talep hakkı her vâris için sabittir; bu, İmam Muhammed'den gelen garip bir rivayettir. Şâfiîler nezdinde bu hakkı miras alan kimse hakkında üç vecih vardır: Birincisi, bütün vârislerdir. İkincisi, zevciyet bağıyla vâris olan dışındakilerdir. Üçüncüsü, sadece asabenin erkekleridir. Zahir olan şudur ki, haddi talep etme hakkı bulunan kimsenin bunu talep etmesi üzerine vacip değildir; bilakis Tetârhâniyye'de: «İftiracıyı kadıya götürmemek ve had talep etmemek güzeldir; imamın da talepte bulunan kimseye: 'Ondan yüz çevir ve onu bırak' demesi güzeldir» denilmektedir (İntihâ).

وكأنه لا فرق في هذا بين أن يعلم الطالب صدق القاذف وأن يعلم كذبه وما نقل في القنية من أن المقذوف إذا كان غير عفيف في السر له مطالبة القاذف ديانة فيه نظر لا يخفى، وظاهر الآية أنه لا فرق بين أن يكون الرامي حرا وأن يكون عبدا فيجلد كل منهما إذا قذف وتحقق الشرط ثمانين جلدة، وبذلك قال عبد الله بن مسعود والأوزاعي وجمهور الأئمة على أن العبد ينصف له الحد لما علمت أول السورة وإذا أريد إقامة الحد على القاذف لا يجرد من ثيابه إلا في قول مالك لأن سببه هو النسبة إلى الزنا كذبا غير مقطوع به لجواز كونه صادقا غير أنه عاجز عن البيان.

Görünüşe göre bu hususta, talep edenin iftiracının doğruluğunu bilmesi ile yalanını bilmesi arasında fark yoktur. el-Kunye'de nakledilen; iftiraya uğrayan kimse gizlide iffetli değilse diyaneten iftiracıdan talepte bulunma hakkı olduğu yönündeki görüşte ise gizli olmayan bir itiraz payı vardır. Ayetin zahiri, iftirada bulunanın hür olması ile köle olması arasında fark bulunmadığı, binaenaleyh iftira edip şart tahakkuk ettiğinde her ikisine de seksen celde vurulacağı yönündedir; Abdullah b. Mes'ûd ve Evzâî bu görüştedir. İmamların cumhuru ise surenin başında öğrendiğin üzere kölenin haddinin yarıya indirileceği görüşündedir. İftira eden kimseye had ikame edilmek istendiğinde, Mâlik'in kavli müstesna, elbiseleri çıkarılmaz; zira haddin sebebi olan yalana dayalı zina isnadı kesin olarak sabit değildir; çünkü doğru söyleyen fakat bunu beyan etmekten âciz kalan biri olması muhtemeldir.

نعم ينزع عنه الفرو والثوب المحشو لأنهما يمنعان من وصول الألم إليه كذا في عامة الكتب، ومقتضاه أنه لو كان عليه ثوب ذو بطانة غير محشو لا ينزع، والظاهر كما في الفتح أنه لو كان هذا الثوب فوق قميص نزع لأنه يصير مع القميص كالمحشو أو قريبا من ذلك ويمنع إيصال الألم وكيف لا والضرب هنا أخف من ضرب الزنا، هذا وقرأ أبو

Evet, acının ulaşmasına mani olacağından kürk ve içi doldurulmuş kalın elbise üzerinden çıkarılır; genel kitaplarda böyle geçmektedir. Bunun gereği şudur ki, üzerinde içi doldurulmamış astarlı bir elbise bulunsa çıkarılmaz. el-Feth'te belirtildiği üzere zahir olan; şayet bu elbise bir gömleğin üzerindeyse çıkarılacağıdır, çünkü gömlekle birlikte içi doldurulmuş gibi yahut ona yakın hale gelir ve acının ulaşmasını engeller; nasıl engellemesin ki, buradaki vuruş zina vuruşundan daha hafiftir. Bununla birlikte Ebû

زرعة وعبد الله بن مسلم «بأربعة» بالتنوين فشهداء بدل أو صفة، وقيل حال أو تمييز وليس بذاك، وهي قراءة فصيحة ورجحها ابن جني على قراءة الجمهور بناء على إطلاق قولهم: إنه إذا اجتمع اسم العدد والصفة كان الإتباع أجود من الإضافة.

Zür'a ve Abdullah b. Müslim «bi-erbaatin» kelimesini tenvin ile okumuşlardır; buna göre «şühedâe» kelimesi bedel yahut sıfattır; hâl veya temyiz olduğu da söylenmiştir fakat bu isabetli değildir. Bu, fasih bir kıraattir ve İbn Cinnî, «Sayı ismi ile sıfat bir araya geldiğinde ittibâ (tâbi kılmak), izafetten daha üstündür» şeklindeki mutlak kaideye dayanarak bunu cumhurun kıraatine tercih etmiştir.

وتعقب بأن ذاك إذا لم تجر الصفة مجرى الأسماء في مباشرتها العوامل وأما إذا جرت ذلك المجرى فحكمها حكمها في العدد وغيره غاية ما في الباب أنه يجوز فيها الإبدال بعد العدد نظرا إلى أنها غير متمحضة الاسمية وشُهَداءَ من ذلك القبيل. فأربعة شهداء. بالإضافة أفصح من «أربعة شهداء» بالتنوين والاتباع. وقال ابن عطية:

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu kural, sıfat amillerle bizzat irtibat kurmada isimler gibi cereyan etmediği zamandır; şayet isimler gibi cereyan ederse sayısı ve diğer hususlardaki hükmü isimlerin hükmü gibidir; meselenin varacağı nihai nokta, onun sırf isim olmaması ciheti dikkate alınarak sayıdan sonra bedel yapılmasının caiz olmasıdır ve { شُهَداءَ } kelimesi de bu kabildendir. Dolayısıyla izafetle okunan «erbaati şühedâe», tenvin ve ittibâ ile okunan «erbaatin şühedâe» şeklinden daha fasihtir. İbn Atıyye şöyle demiştir:

وسيبويه يرى أن تنوين العدد وترك إضافته إنما يجوز في الشعر انتهى، وكأنه أراد الطعن في هذه القراءة على هذا القول، وفيه أن سيبويه إنما يرى ذلك في العدد الذي بعده اسم نحو ثلاثة رجال دون الذي بعده صفة فإنه على التفصيل الذي ذكر كما قال أبو حيان.

«Sîbeveyhi, sayının tenvinlenip izafetinin terk edilmesinin ancak şiirde caiz olacağını kabul eder» (İntihâ). Sanki o, bu söze dayanarak bu kıraate taanda bulunmak istemiştir. Oysa Sîbeveyhi bunu, Ebû Hayyân'ın da belirttiği üzere, zikredilen tafsilata binaen arkasından sıfat gelen sayıda değil, ancak «üç adam» misali kendisinden sonra isim gelen sayıda kabul etmektedir.

وقوله سبحانه: وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً أي مدة حياتهم كما هو الظاهر عطف على فَاجْلِدُوا داخل في حكمه تتمة له كأنه قيل: فاجلدوهم وردوا شهادتهم أي فاجمعوا لهم الجلد والرد، ورد شهادتهم عند الإمام أبي حنيفة عليه الرحمة معلق باستيفاء الجلد فلو شهدوا قبل الجلد أو قبل تمام استيفائه قبلت شهادتهم، وقيل: ترد إذا ضربوا سوطا، وقيل: ترد إذا أقيم عليهم الأكثر، ومن الغريب ما روى ابن الهمام عن مالك أنه مع قوله: إن للابن أن يطالب بحد والده إذا قذف أمه قال: إنه إذا حد الأب سقطت عدالة الابن لمباشرته سبب عقوبة أبيه أي وكذا عدالة الأب وهذا ظاهر، وقوله تعالى: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ كلام مستأنف مبين لسوء حالهم في حكم الله ﷿، وما في اسم الإشارة من معنى البعد للإيذان ببعد منزلتهم في الشر والفساد أي أولئك هم المحكوم عليهم بالفسق والخروج عن الطاعة والتجاوز عن الحدود الكاملون فيه كأنهم المستحقون لإطلاق اسم الفاسق عليهم لا غيرهم من الفسقة، ويعلم مما أشرنا إليه أنهم فسقة عند الشرع الحاكم بالظاهر لا أنهم كذلك في نفس الأمر وعند الله ﷿ العالم بالسرائر لاحتمال صدقهم مع عجزهم عن الإتيان بالشهداء كما لا يخفى، وصرح بهذا بعض المفسرين.

Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً } “ve onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin” yani zahir olduğu üzere ömürleri boyunca [kabul etmeyin] buyruğu, { فَاجْلِدُوا } “celde vurun” emrine matuf olup onun hükmüne dahildir ve onun bir tamamlayıcısıdır. Sanki: «Onlara celde vurun ve şahitliklerini reddedin», yani onlara hem celdeyi hem de şahitliğin reddini birlikte uygulayın denilmiştir. İmam Ebû Hanîfe'ye (Allah'ın rahmeti üzerine olsun) göre onların şahitliğinin reddi, celdenin tamamen infaz edilmesine bağlanmıştır; dolayısıyla celdeden önce yahut infaz tamamlanmadan önce şahitlik etseler şahitlikleri kabul edilir. Bir kırbaç vurulduğunda reddedileceği söylenmiştir; çoğunluğu ikame edildiğinde reddedileceği de söylenmiştir. Garip hususlardan biri de İbnü'l-Hümâm'ın Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, Mâlik'in, çocuğun annesine iftira ettiğinde babasının haddini talep edebileceği görüşüyle birlikte: «Babaya had vurulduğunda, babasının cezalandırılma sebebine doğrudan aracılık ettiği için çocuğun adaleti düşer» yani aynı şekilde babanın adaleti de düşer demesidir; bu ise açıktır. Yüce Allah'ın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” buyruğu ise, Allah Azze ve Celle'nin hükmünde onların kötü durumunu beyan eden müstakil bir sözdür (istînâftır). İşaret ismindeki uzaklık anlamı, onların şer ve fesattaki derecelerinin uzaklığını bildirmek içindir; yani fıskına, itaatten çıkışına ve hadleri aşmış olduğuna hükmedilenler, sanki diğer fasıklar değil de fasık isminin kendilerine mutlak olarak verilmesine hak kazananlar yalnızca onlarmışçasına bu vasıfta kemale ermiş kimselerdir. İşaret ettiğimiz husustan anlaşılmaktadır ki onlar, zahire göre hükmeden şeriat nezdinde fasıktırlar; yoksa gizlilikleri bilen Allah Azze ve Celle nezdinde ve işin hakikatinde mutlaka böyle olmaları gerekmez; çünkü gizli olmadığı üzere şahit getirmekten âciz olmakla birlikte doğru söylemiş olmaları muhtemeldir; bazı müfessirler de bunu açıkça belirtmiştir.

وجوز أن يكون المراد الإخبار عن فسقهم عند الله تعالى وفي علمه، ووجهه إذا كانوا كاذبين ظاهر، وأما وجهه إذا كانوا صادقين فهو أنهم هتكوا ستر المؤمنين وأوقعوا السامع في الشك من غير مصلحة دينية بذلك والعرض مما أمر الله تعالى بصونه إذا لم يتعلق بهتكه مصلحة فكانوا فسقة غير ممتثلين أمره ﷿، ولا يخفى حسن حمل الآية على هذا المعنى وهو أوفق لما ذكره الحصكفي في شرح الملتقى نقلا عن النجم الغزي من أن الرمي بالزنا من الكبائر وإن كان الرامي صادقا ولا شهود له عليه ولو من الوالد لولده وإن لم يحد به بل يعزر ولو غير محصن وشرط الفقهاء الإحصان إنما هو لوجوب الحد لا لكونه كبيرة،

Bununla Allah Teâlâ nezdinde ve O'nun ilminde fasık olduklarının haber verilmesinin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Yalancı oldukları takdirde bunun izahı açıktır; doğru oldukları takdirde izahı ise şudur: Onlar müminlerin örtüsünü yırtmış ve dinî bir maslahat olmaksızın dinleyeni şüpheye düşürmüşlerdir; ırz ise yırtılmasında bir maslahat bulunmadığı sürece Allah Teâlâ'nın korunmasını emrettiği hususlardandır; binaenaleyh O'nun Azze ve Celle emrine itaat etmeyen fasıklar olmuşlardır. Ayetin bu manaya hamledilmesinin güzelliği ortadadır ve bu, el-Haskefî'nin Şerhu'l-Mültekâ'da en-Necm el-Gazzî'den naklen zikrettiği şu hususa daha uygundur: Zina isnadında bulunmak, isnat eden doğru söylese ve aleyhine şahidi bulunmasa bile büyük günahlardandır; babanın çocuğuna isnadı olsa dahi -had vurulmayıp tazir edilse bile- ve iftira edilen muhsan olmasa dahi böyledir; fakihlerin ihsan şartı koşmaları ise günahın büyük olması için değil, ancak haddin vacip olması içindir.

وقد روى الطبراني عن واثلة عن النبي ﷺ أنه قال: «من قذف ذميا حد له يوم القيامة بسياط من نار»

Nitekim Taberânî, Vâsile'den Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim bir zimmîye iftira ederse, kıyamet gününde onun için ateşten kırbaçlarla had vurulur.»

وهذه مسألة مختلف فيها، ففي شرح جمع الجوامع للعلامة المحلي قال الحليمي:

Bu, hakkında ihtilaf edilen bir meseledir. Allâme el-Mahallî'nin Şerhu Cem'i'l-Cevâmi' adlı eserinde belirtildiğine göre el-Halîmî şöyle demiştir:

قذف الصغيرة والمملوكة والحرة المتهتكة من الصغائر لأن الإيذاء في قذفهن دونه الحرة الكبيرة المستترة، وقال ابن عبد السلام: قذف المحصن في خلوة بحيث لا يسمعه إلا الله تعالى والحفظة ليس بكبيرة موجبة للحد لانتفاء المفسدة أما قذف الرجل زوجته إذا أتت بولد يعلم أنه ليس منه فمباح، وكذا جرح الراوي والشاهد بالزنا إذا علم بل هو واجب انتهى، وظاهر ما نقل عن ابن عبد السلام ففي إيجاب الحد لا نفي كونه كبيرة أيضا لشيوع توجه النفي إلى القيد في مثله، وإن قلنا: إنه هنا لنفي القيد والمقيد فهو ظاهر كما قال الزركشي فيما إذا كان صادقا لا فيما إذا كان كاذبا لجرأته على الله تعالى جل شأنه فهو كبيرة وإن كان في الخلوة، ولعل ما ذكره من وجوب جرح الشاهد بالزنا

«Küçük kıza, cariyeye ve iffetsizliğiyle bilinen hür kadına iftira etmek küçük günahlardandır; zira bunlara iftira etmedeki eziyet, örtülü, ergin hür kadına iftira etmekten daha aşağıdır.» İbn Abdisselâm ise şöyle demiştir: «Muhsan birine, Allah Teâlâ'dan ve hafaza meleklerinden başka kimsenin duymayacağı bir tenhada iftira etmek, fesat ortadan kalktığı için haddi gerektiren bir büyük günah değildir. Kocanın, kendisinden olmadığını bildiği bir çocuk getirdiğinde karısına zina isnat etmesi ise mubahtır. Aynı şekilde bilindiği takdirde râvi ve şahidin zina ile cerhedilmesi de [mubahtır], bilakis vaciptir» (İntihâ). İbn Abdisselâm'dan nakledilen ifadenin zahiri, haddin vacip olmasını nefyetmekte olup büyük günah oluşunu da nefyetmektedir; zira bu gibi yerlerde nefiy yaygın olarak kayda yönelir. Şayet burada nefiy hem kayda hem de mukayyede yöneliktir dersek; Zerkeşî'nin de belirttiği gibi bu, iftira edenin doğru söylediği durum için açıktır; yalan söylediği durum için ise böyle değildir, zira şânı yüce olan Allah Teâlâ'ya karşı cüretkârlığından ötürü tenhada olsa dahi büyük günahtır. Şahidin zina ile cerhedilmesinin vacip olduğuna dair zikrettiği husus ise,

إذا علم مقيد بما إذا قدر على الإتيان بالشهود، والأولى عندي فيما إذا كان الضرر في قبول شهادته عليه يسيرا عدم الجرح بذلك وإن قدر على إثباته، وما ذكره في جرح الراوي لا يتم فيما أرى على رأي من يعتبر الجرح المجرد عن بيان السبب، ولا يبعد القول بأن الرمي منه ما هو كفر كرمي عائشة رضي الله تعالى عنها سواء كان جهرا أو سرا وسواء كان بخصوص الذي برأها الله تعالى منه أو بغيره وكذا رمي سائر أمهات المؤمنين رضي الله تعالى عنهن وكذا القول في مريم ﵍، ومنه ما هو كبيرة دون الكفر ومثاله ظاهر، ومنه ما هو صغيرة كرمي المملوكة والصغيرة، ومنه ما هو واجب كرمي شاهد على مسلم معصوم الدم بما يكون سببا لقتله لو قبلت شهادته وعلم كونها زورا وتعين ذلك لرد شهادته وصيانة ذلك المسلم من القتل ولو كان رميه مع إقامة البينة عليه بالزنا موجبا لرجمه، ومنه ما هو سنة كرمي ترتبت عليه مصلحة دون مصلحة الرمي الواجب، وقوله تعالى: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا أي رجعوا عما قالوا وندموا على ما تكلموا استثناء من الفاسقين كما صرح به أكثر الأصحاب، وقال بعضهم: المستثنى منه في الحقيقة أُولئِكَ وسيأتي إن شاء الله تعالى ما يتعلق بذلك، ومحل المستثنى النصب لأنه عن موجب، وقوله ﷿: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لتهويل المتوب عنه أي من بعد ما اقترفوا ذلك الذنب العظيم الهائل، وقوله تعالى: وَأَصْلَحُوا على معنى وأصلحوا أعمالهم بالاستحلال ممن رموه. وهذا ظاهر إن كان قد بقي حيا فإن كان قد مات فلعل الاستغفار له يقوم مقام الاستحلال منه كما قيل في نظير المسألة. فإن كانوا قد رموا أمواتا فالظاهر أنهم يستحلون ممن خاصمهم وطلب إقامة الحد عليهم، ويحتمل أن يغني عنه الاستغفار لمن رموه. والجمع بين الاستحلال من أولئك المخاصمين والاستغفار للمرميين أولى ولم أر من تعرض لذلك.

şahitleri getirmeye güç yetirdiği durumla mukayyet olsa gerektir. Bana göre evlâ olan, aleyhine olan şahitliğin kabulündeki zarar az ise, bunu ispatlamaya güç yetirse dahi bu sebeple cerhte bulunulmamasıdır. Râvinin cerhi hususunda zikrettiği ise kanaatimce sebebin beyanından tecrit edilmiş cerhi muteber sayanların görüşüne göre tamam olmaz. Şöyle demek de uzak bir ihtimal değildir: Zina isnadının bir kısmı küfürdür; Âişe'ye (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ister açıkça ister gizlice, ister Allah Teâlâ'nın kendisini berî kıldığı hususta isterse başkasında olsun iftira etmek böyledir. Diğer müminlerin annelerine (Allah Teâlâ onlardan razı olsun) iftira etmek ve Meryem aleyhisselâm hakkındaki hüküm de böyledir. Bir kısmı küfrün altında bir büyük günahtır ki misali açıktır. Bir kısmı cariyeye ve küçük kıza iftira etmek gibi küçük günahtır. Bir kısmı, canı masum bir Müslüman aleyhine şahitlik yapan kimsenin şahitliği kabul edildiğinde öldürülmesine sebep olacaksa, şahitliğinin yalan olduğu biliniyorsa, onun şahitliğini reddetmek ve o Müslümanı öldürülmekten korumak ancak bununla mümkün oluyorsa velev ki o şahide zina isnadında bulunup beyyine ikame etmek onun recmedilmesini gerektirecek olsa dahi isnatta bulunmak gibi vaciptir. Bir kısmı ise vacip isnadın maslahatından daha aşağı bir maslahatın terettüp ettiği isnat gibi sünnettir. Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Tevbe edenler müstesna” yani söylediklerinden dönen ve konuştuklarına pişman olanlar buyruğu, ashabımızın çoğunun açıkça belirttiği üzere fâsıklardan yapılan bir istisnadır. Bazıları ise müstesnâ minh'in hakikatte { أُولئِكَ } kelimesi olduğunu söylemiştir; inşâallahu teâlâ buna dair hususlar gelecektir. İstisnanın iraptaki yeri müsbette (olumlu kelamda) yer aldığı için nasptır. Cenâb-ı Hakk'ın: { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “bundan sonra” buyruğu, kendisinden tevbe edilen günahın büyüklüğünü bildirmek içindir; yani o korkunç ve büyük günahı irtikâp ettikten sonra demektir. Yüce Allah'ın: { وَأَصْلَحُوا } “ve [hallerini] düzeltenler” buyruğu ise, iftira ettikleri kimseden helallik dileyerek amellerini düzeltenler manasındadır. Bu, o kimse hayatta kalmışsa açıktır; şayet vefat etmişse, meselenin benzerinde söylendiği gibi onun için istiğfar etmek kendisinden helallik dileme yerine geçer. Eğer ölmüş kimselere iftira etmişlerse, zahir olan husus kendileriyle davalaşan ve aleyhlerine had ikame edilmesini talep eden kimselerden helallik dilemeleridir; iftira ettikleri kimseler için istiğfar etmelerinin bunun yerine geçmesi de muhtemeldir. O davacılardan helallik dilemek ile iftira edilen kimselere istiğfar etmeyi birleştirmek ise daha evlâdır; bu meseleye değinen birini de görmedim.

وكون الاستثناء من الجملة الأخيرة مذهب الحنفية فعندهم لا تقبل شهادة المحدود في قذف وإن تاب وأصلح لكن قالوا: إن حد الكافر ثم أسلم قبلت شهادته وإن لم تكن تقبل قبل على أهل الذمة، ووجهه أن النص موجب لرد شهادته الناشئة عن أهليته الثابتة له عند القذف ولذا قيل: وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً دون ولا تقبلوا شهادتهم أي ولا تقبلوا منهم شهادة من الشهادات حال كونها حاصلة لهم عند الرمي والشهادة التي كانت حاصلة للكافر عند الرمي هي الشهادة على أبناء جنسه فتدخل تحت الرد، وأما الشهادة التي اعتبرت بعد الإسلام فغير تلك الشهادة ولهذا قبلت على أهل الإسلام وغيرهم فلم تدخل تحت الرد، وهذا بخلاف العبد إذا حد في قذف ثم أعتق فإنه لا تقبل شهادته لأنه لم تكن له شهادة من قبل للرق فلزم كون تتميم حده بر شهادته التي تجددت له، وقد طلب الفرق بينه وبين من زنى في دار الحرب ثم خرج إلى دار الإسلام فإنه لا يحد حيث توقف حكم الموجب في العبد إلى أن أمكن ولم يتوقف في الزنا في دار الحرب إلى الإمكان بالخروج إلى دار الإسلام.

İstisnanın son cümleye ait olması Hanefîlerin mezhebidir; zira onlara göre kazf haddi vurulan kimsenin tevbe edip halini düzeltse bile şahitliği kabul edilmez. Ancak şöyle demişlerdir: Kâfire had vurulur da sonra Müslüman olursa, daha önce zimmîler aleyhine dahi kabul edilmezken [artık] şahitliği kabul edilir. Bunun izahı şudur: Nass, iftira esnasında kendisinde sabit olan ehliyetinden kaynaklanan şahitliğinin reddini gerektirmektedir. Bu sebepledir ki «ve lâ takbelû şehâdetehüm» denilmeyip { وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً } “onların hiçbir şahitliğini kabul etmeyin” buyrulmuştur; yani iftira anında kendilerinde bulunan şahitliklerden hiçbir şahitliği onlardan kabul etmeyin demektir. Kâfirin iftira anında sahip olduğu şahitlik ise kendi dindaşları aleyhine olan şahitliktir; dolayısıyla ret kapsamına bu girer. İslâm'dan sonra muteber sayılan şahitliğe gelince, o bu şahitlikten başkadır; işte bundan dolayı İslâm ehli ve başkaları aleyhine kabul edilir ve ret kapsamına girmez. Kazf sebebiyle had vurulup sonra azat edilen köle ise böyle değildir; zira onun kölelik sebebiyle daha önceden bir şahitlik ehliyeti yoktu; binaenaleyh haddinin tamamlanması, sonradan kendisinde yenilenen şahitliğin reddedilmesiyle zorunlu olmuştur. Köledeki bu hüküm ile dârü'l-harpte zina edip sonra dârü'l-islâma çıkan kimse arasındaki fark aranmıştır; zira o kimseye had vurulmaz. Oysa kölede gerektirici sebebin hükmü imkân bulununcaya kadar durdurulmuş, dârü'l-harpteki zinada ise dârü'l-islâma çıkışla imkân bulunmasına kadar durdurulmamıştır.

وأجيب بأن الزنا في دار الحرب لم يقع موجبا أصلا لعدم قدرة الإمام فلم يكن الإمام مخاطبا بإقامته أصلا لأن القدرة شرط التكليف فلو حد بعد خروجه من غير سبب آخر كان بلا موجب وغير الموجب لا ينقلب موجبا بنفسه خصوصا في الحد المطلوب درؤه، وأما قذف العبد فموجب حال صدوره للحد غير أنه لم يكن تمامه في الحال فتوقف تتميمه على حدوث ذلك بعد العتق كذا قيل، وقال في المبسوط في الفرق بين الكافر إذا أسلم بعد الحد والعبد إذا أعتق بعده: إن الكافر استفاد بالإسلام عدالة لم تكن موجودة له عند إقامة الحد وهذه العدالة لم تكن مجروحة بخلاف العبد فإنه بالعتق لا يستفيد عدالة لم تكن من قبل وقد صارت عدالته مجروحة بإقامة الحد، ثم لا فرق في العبد بين أن يكون حد ثم أعتق وبين أن يكون أعتق ثم حد حيث لم تقبل شهادته في الصورتين، وأما الكافر فإنه لو قذف محصنا ثم أسلم ثم حد لا تقبل شهادته، ومقتضى الآية عدم قبول كل شهادة للمحدود حادثة كانت أو

Buna şöyle cevap verilmiştir: Dârü'l-harpteki zina, imamın kudreti bulunmadığından ötürü haddi gerektirici şekilde hiç vaki olmamıştır; dolayısıyla imam onun ikamesiyle kesinlikle muhatap olmamıştır; zira güç yetirebilmek teklifin şartıdır. Şayet dârü'l-islâma çıktıktan sonra başka bir sebep olmaksızın had vurulsaydı gerektirici bir sebep olmadan vurulmuş olurdu; gerektirici olmayan bir şey ise özellikle düşürülmesi istenen had hususunda kendiliğinden gerektiriciye dönüşmez. Kölenin iftirası ise meydana geldiği anda haddi gerektiricidir; ancak haddin tamamı o anda [tahakkuk etmiş] değildi; bu sebeple tamamlanması, azat edilmesinden sonra bunun meydana gelmesine bağlı kalmıştır; böyle denilmiştir. el-Mebsût'ta, had vurulduktan sonra Müslüman olan kâfir ile had vurulduktan sonra azat edilen köle arasındaki fark hakkında şöyle denilmiştir: Kâfir, İslâm ile haddin ikamesi anında kendisinde bulunmayan bir adalet kazanmıştır ve bu adalet cerhedilmiş değildir; köle ise böyle değildir, zira o azat edilmekle önceden bulunmayan bir adalet kazanmaz ve haddin ikamesiyle adaleti cerhedilmiş olur. Sonra köle hakkında, önce had vurulup sonra azat edilmesi ile önce azat edilip sonra had vurulması arasında fark yoktur; zira her iki surette de şahitliği kabul edilmez. Kâfire gelince, şayet muhsan birine iftira eder, sonra Müslüman olur, sonra da kendisine had vurulursa şahitliği kabul edilmez. Ayetin muktezası, had vurulan kimsenin ister yeni ister

قديمة لما أن شَهادَةً نكرة وهي واقعة في حيز النهي فتفيد العموم كالنكرة الواقعة في حيز النفي، وهذا يعكر على ما مر من قبول شهادة الكافر المحدود إذا أسلم، وأجاب العلامة ابن الهمام بأن التكليف بما في الوسع وقد كلف الحكام برد شهادته فالامتثال إنما يتحقق برد شهادة قائمة فحيث ردت تحقق الامتثال وتم وقد حدثت أخرى فلو ردت كانت غير مقتضى إذ الموجب أخذ مقتضاه وللبحث فيه مجال، ومقتضى العموم أيضا عدم قبول شهادة المحدود في الديانات غيرها وهي رواية المنتقى، وفي رواية أخرى أنها تقبل في الديانات وكأنهم اعتبروها رواية وخبرا لا شهادة ورب شخص ترد شهادته وتقبل روايته، وأورد على العموم أنهم اكتفوا في النكاح بشهادة المحدودين.

eski olsun hiçbir şahitliğinin kabul edilmemesidir; zira { شَهادَةً } lafzı nekre olup nehiy siyakında vaki olmuştur; dolayısıyla nefy siyakında vaki olan nekre gibi umum ifade eder. Bu durum, had vurulan kâfirin Müslüman olduğunda şahitliğinin kabul edileceğine dair geçen hükmü zedeler. Allâme İbnü'l-Hümâm buna şöyle cevap vermiştir: Teklif ancak güç yetirilen iledir; hâkimler onun şahitliğini reddetmekle mükellef kılınmışlardır; binaenaleyh emre itaat ancak mevcut bir şahitliğin reddiyle gerçekleşir. O reddedildiğinde emre itaat gerçekleşip tamamlanmış olur; bu arada başka bir şahitlik meydana gelmiştir; şayet o da reddedilirse nasla emredilmeyen bir şey yapılmış olur; zira gerektirici sebep muktezasını almıştır. Bu konuda tartışma alanı geniştir. Bu umumun muktezası, had vurulan kimsenin diyanet konularında da şahitliğinin kabul edilmemesidir ki el-Müntekâ rivayeti böyledir; diğer bir rivayette ise diyanet konularında kabul edileceği belirtilmiştir; sanki onlar bunu bir şahitlik değil, rivayet ve haber saymışlardır; nice kimse vardır ki şahitliği reddedilir de rivayeti kabul edilir. Bu umuma karşı, nikâhta had vurulmuş kimselerin şahitliğiyle yetinilmiş olması itiraz olarak ileri sürülmüştür.

وأجيب بأن الشهادة هناك بمعنى الحضور وإنما يكتفى به في انعقاد النكاح وقد صرحوا بأن للنكاح حكمين حكم الانعقاد وحكم الإظهار ولا يقبل في الثاني إلا شهادة من تقبل شهادته في سائر الأحكام كما في شرح الطحاوي والحاصل أن الآية تدل على وجوب رد شهادة المحدود على الحكام بمعنى أنه إذا شهد عندهم على حكم وجب عليهم رد شهادته ويندرج في ذلك شهادته في النكاح لأنه يشهد عندهم إذا وقع التجاحد فلا يعكر على العموم اعتبار حضوره مجلس النكاح في صحة انعقاده إذ ذلك أمر وراء ما نحن فيه كذا قيل فليتدبر، وذهب الشافعي إلى قبول شهادة المحدود إذا تاب، والمراد بتوبته أن يكذب نفسه في قذفه، ومبنى الخلاف على المشهور الخلاف فيما إذا جاء استثناء بعد جمل مقترنة بالواو هل ينصرف للجملة الأخيرة أو إلى الكل أو هناك تفصيل فالذي ذهب إليه أصحاب الشافعي انصرافه إلى الكل، والذي ذهب إليه أصحاب أبي حنيفة انصرافه للجملة الأخيرة، وقال القاضي عبد الجبار وأبو الحسين البصري وجماعة من المعتزلة إن كان الشروع في الجملة الثانية إضرابا عن الأولى ولا يضمر فيها شيء مما في الأولى فالاستثناء مختص بالجملة الأخيرة لأن الظاهر أنه لم ينتقل عن الجملة الأولى مع استقلالها بنفسها إلى غيرها إلا وقد تم مقصوده منها وذلك على أربعة أقسام، الأول أن تختلف الجملتان نوعا كما لو قال: أكرم بني تميم والنحاة البصريون إلا البغاددة إذ الجملة الأولى أمر والثانية خبر، الثاني أن يتحدا نوعا ويختلفا اسما وحكما كما لو قال: أكرم بني تميم واضرب ربيعة إلا الطوال إذ هما أمران، الثالث أن يتحدا نوعا ويشتركا حكما لا اسما كما لو قال:

Buna şöyle cevap verilmiştir: Oradaki şahitlik hazır bulunmak manasındadır ve nikâhın in'ikadında ancak bununla yetinilir. Nitekim fakihler nikâhın iki hükmü olduğunu açıkça belirtmişlerdir: İn'ikad hükmü ve izhar hükmü; ikincisinde ancak diğer bütün hükümlerde şahitliği kabul edilen kimsenin şahitliği kabul edilir; Şerhu't-Tahâvî'de böyledir. Hâsılı ayet, had vurulan kimsenin hâkimler nezdindeki şahitliğinin reddinin vacip olduğuna delalet eder; şu manada ki, onların nezdinde bir hüküm hakkında şahitlik yaparsa şahitliğini reddetmeleri vacip olur. Nikâhtaki şahitliği de buna dahildir; zira inkâr vaki olduğunda onların huzurunda şahitlik eder. Binaenaleyh nikâh meclisinde hazır bulunmasının nikâhın sıhhatinde muteber sayılması bu umumu zedelemez; zira bu, üzerinde bulunduğumuz konunun ötesinde bir husustur; böyle denilmiştir, üzerinde düşünülsün. Şâfiî ise had vurulan kimsenin tevbe ettiği takdirde şahitliğinin kabul edileceği görüşüne varmıştır; tevbesinden murat ise iftirasında kendi nefsini yalanlamasıdır. Meşhur olan görüşe göre ihtilafın dayanağı; 'vav' ile birbirine bağlanmış cümlelerden sonra bir istisna geldiğinde, bunun son cümleye mi, hepsine mi döneceği yahut bir tafsilat mı bulunduğu hususundaki ihtilaftır. Şâfiî'nin ashabının benimsediği görüş hepsine döneceğidir; Ebû Hanîfe'nin ashabının benimsediği görüş ise son cümleye döneceğidir. Kādî Abdülcebbâr, Ebü'l-Hüseyn el-Basrî ve Mutezile'den bir grup şöyle demiştir: İkinci cümleye başlamak birinciden yüz çevirme (ıdrâb) niteliğindeyse ve birincideki hiçbir şey ikincide zımnen bulunmuyorsa, istisna son cümleye mahsustur; zira zahir olan, kendi başına bağımsız olan birinci cümleden diğerine ancak ondaki maksat tamamlandıktan sonra geçmiş olmasıdır. Bu da dört kısma ayrılır: Birincisi, iki cümlenin türce farklı olmasıdır; meselâ: «Benî Temîm'e ikram et, Basralı nahivciler ise -Bağdatlılar müstesna- [şöyledir]» demesi gibi; zira birinci cümle emir, ikincisi haberdir. İkincisi, türce bir olup isim ve hükümce farklı olmalarıdır; meselâ: «Benî Temîm'e ikram et ve -uzun boylular müstesna- Rebîa'yı döv» demesi gibi; zira ikisi de emirdir. Üçüncüsü, türce bir olup isimce değil hükümce ortak olmalarıdır; meselâ:

سلم على بني تميم وسلم على بني ربيعة إلا الطوال، الرابع أن يتحدا نوعا ويشتركا اسما لا حكما ولا يشترك الحكمان في غرض من الأغراض كما لو قال: سلم علي بني تميم واستأجر بني تميم إلا الطوال، وقوة اقتضاء اختصاص الاستثناء بالجملة الأخيرة في هذه الأقسام على هذا الترتيب وإن لم يكن الشروع في الجملة الثانية إضرابا عن الأولى بأن كان بين الجملتين نوع تعلق فالاستثناء ينصرف إلى الكل وذلك على أربعة أقسام، الأول أن يتحد الجملتان نوعا واسما لا حكما غير أن الحكمين قد اشتركا في غرض واحد كما لو قال: أكرم بني تميم وسلم على بني تميم إلا الطوال لاشتراكهما في غرض الإعظام، الثاني أن يتحد الجملتان نوعا ويختلفا حكما واسم الأولى مضمر في الثانية كما لو قال: أكرم بني تميم واستأجرهم إلا الطوال، الثالث بعكس ما قبله كما لو قال: أكرم بني تميم وربيعة إلا الطوال، الرابع أن يختلف نوع الجمل إلا أنه قد أضمر في الأخيرة ما تقدم أو كان غرض الأحكام المختلفة فيها واحدا، وجعل آية الرمي التي نحن فيها من ذلك حيث قيل: إن جملها مختلفة النوع من حيث إن قوله تعالى:

«Benî Temîm'e selam ver ve -uzun boylular müstesna- Benî Rebîa'ya selam ver» demesi gibi. Dördüncüsü, türce bir olup hükümce değil isimce ortak olmaları ve iki hükmün hiçbir maksatta ortak bulunmamasıdır; meselâ: «Benî Temîm'e selam ver ve -uzun boylular müstesna- Benî Temîm'i kirala» demesi gibi. İstisnanın son cümleye tahsis edilmesini gerektirme kuvveti bu kısımlarda bu tertip üzeredir. Şayet ikinci cümleye başlamak birinciden yüz çevirme şeklinde değilse, yani iki cümle arasında bir tür taalluk bulunuyorsa, istisna hepsine döner. Bu da dört kısımdır: Birincisi, iki cümlenin türce ve isimce bir olup hükümce farklı olması, ancak iki hükmün tek bir maksatta birleşmesidir; meselâ tâzim maksadında ortak olmalarından ötürü: «Benî Temîm'e ikram et ve -uzun boylular müstesna- Benî Temîm'e selam ver» demesi gibi. İkincisi, iki cümlenin türce bir olup hükümce farklı olması ve birincinin isminin ikincide zamir olarak yer almasıdır; meselâ: «Benî Temîm'e ikram et ve -uzun boylular müstesna- onları kirala» demesi gibi. Üçüncüsü, bunun aksidir; meselâ: «Benî Temîm'e ve -uzun boylular müstesna- Rebîa'ya ikram et» demesi gibi. Dördüncüsü, cümlelerin türünün farklı olması, ancak öncekinde geçen ismin sonuncuda zamir olarak yer alması yahut onlardaki farklı hükümlerin maksadının bir olmasıdır. Üzerinde bulunduğumuz kazf ayeti de bundan sayılmıştır; şöyle ki, Yüce Allah'ın:

فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً أمر وقوله سبحانه: وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً نهي وقوله جل وعلا: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ خبر وهي داخلة أيضا تحت القسم الأول من هذه الأقسام الأربعة لاشتراك أحكام هذه الجمل في غرض الانتقام والإهانة وداخلة أيضا تحت القسم الثاني من جهة إضمار الاسم المتقدم فيها، وذهب الشريف المرتضى من الشيعة إلى القول بالاشتراك وذهب القاضي أبو بكر والغزالي وجماعة إلى الوقف، وقال الآمدي: المختار أنه مهما ظهر كون الواو للابتداء فالاستثناء يكون مختصا بالجملة الأخيرة كما في القسم الأول من الأقسام الثمانية لعدم تعلق إحدى

{ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً } “onlara seksen celde vurun” buyruğunun emir, { وَلا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهادَةً أَبَداً } “ve onların şahitliğini ebediyen kabul etmeyin” buyruğunun nehiy ve Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” buyruğunun haber olması hasebiyle cümlelerinin türce farklı olduğu belirtilmiştir. Bu ayet aynı zamanda bu cümlelerin hükümlerinin ceza ve tahkir maksadında ortak olması hasebiyle bu dört kısmın birincisi altına girdiği gibi, önceden geçen ismin bunlarda zamir olarak yer alması cihetiyle ikinci kısım altına da girmektedir. Şiadan Şerîf el-Murtazâ müştereklik (ortaklık) görüşüne varmış; Kādî Ebû Bekir, Gazzâlî ve bir grup ise tevakkuf etmişlerdir (hüküm vermemişlerdir). el-Âmidî şöyle demiştir: Muhtar olan şudur ki; vav harfinin istînâf (başlangıç) için olduğu zahir olduğu her yerde, sekiz kısmın birincisinde olduğu gibi iki cümleden birinin diğeriyle

الجملتين بالأخرى وهو ظاهر وحيث أمكن أن تكون الواو للعطف أو للابتداء كما في باقي الأقسام السبعة فالواجب الوقف، وذكر حجج المذاهب بما لها وعليها في الأحكام، وفي التلويح وغيره أنه لا خلاف في جواز رجوع الاستثناء إلى كل وإنما الخلاف في الأظهر وفيه نظر فإن بعض حجج القائلين برجوعه إلى الجملة الأخيرة قد استدل بما يدل على عدم جواز رجوعه للجميع، قال القلانسي: إن نصب ما بعد الاستثناء في الإثبات إنما كان بالفعل المتقدم بإعانة إلا على ما ذهب إليه أكابر البصريين فلو قيل برجوعه إلى الجميع لكان ما بعد إلا منتصبا بالأفعال المقدرة في كل جملة ويلزم منه اجتماع عاملين على معمول واحد وذلك لا يجوز لأنه بتقدير مضادة أحدهما للآخر في العمل يلزم أن يكون المعمول الواحد مرفوعا منصوبا معا وهو محال ولأنه إن كان كل منهما مستقلا في العمل لزم عدم استقلاله ضرورة أنه لا معنى لكون كل مستقلا إلا أن الحكم ثبت به دون غيره وإن لم يكن كل منهما مستقلا لزم خلاف المفروض، وإن كان المستقل البعض دون البعض لزم الترجيح بلا مرجح، ووجه دلالته وإن بحث فيه على عدم جواز رجوعه للجميع ظاهر وكما اختلف الأصوليون في ذلك اختلف النحاة فيه ففي شرح اللمع أنه يختص بالأخيرة وأن تعليقه بالجميع خطأ للزوم تعدد العامل في معمول واحد إلا على القول بأن العامل إلا أو تمام الكلام.

taalluku bulunmadığından istisna son cümleye mahsus olur; bu açıktır. Geri kalan yedi kısımda olduğu gibi vav'ın atıf veya istînâf olmasının muhtemel bulunduğu yerlerde ise tevakkuf etmek vaciptir. Müellif, el-İhkâm'da lehte ve aleyhte olan delilleriyle mezheplerin hüccetlerini zikretmiştir. et-Telvîh ve diğer eserlerde; istisnanın hepsine dönmesinin caiz olduğu hususunda ihtilaf bulunmadığı, ihtilafın ancak hangisinin daha zahir olduğu hususunda bulunduğu belirtilmiştir. Fakat bunda itiraz payı vardır; zira onun son cümleye döneceğini söyleyenlerin bazı delilleri, hepsine dönmesinin caiz olmadığına delalet eden hususlarla istidlal etmiştir. el-Kalânisî şöyle demiştir: İstisnadan sonrakinin olumlu kelamda nasbı, Basralıların büyüklerinin benimsediği görüşe göre illâ'nın yardımıyla önceki fiil iledir; binaenaleyh onun hepsine döneceği söylenecek olursa, illâ'dan sonraki lafız her cümledeki takdir edilen fiillerle mansup olur ve bundan bir mamul üzerinde iki amilin toplanması lazım gelir. Bu ise caiz değildir; zira amellerinde birinin diğerine zıt olduğu takdirde, tek mamulün aynı anda hem merfû hem mansup olması gerekir ki bu muhaldir. Ayrıca her biri amelde bağımsız ise, her birinin bağımsız olmasının anlamı hükmün başkasıyla değil ancak onunla sabit olması demek olduğundan, zorunlu olarak bağımsız olmaması lazım gelir; şayet her biri bağımsız değilse farz edilenin hilafı lazım gelir; şayet bağımsız olan bazısı olup bazısı değilse bu sefer de mureccihsiz tercih lazım gelir. Her ne kadar üzerinde tartışılmış olsa da bunun hepsine dönmesinin caiz olmadığına delalet vechi açıktır. Usulcüler bu hususta ihtilaf ettikleri gibi nahivciler de ihtilaf etmişlerdir; nitekim Şerhu'l-Lüma'da onun sonuncuya mahsus olduğu, hepsine bağlanmasının tek mamulde amilin taaddüdü lazım geleceğinden ötürü hata olduğu, ancak amilin illâ yahut kelamın tamamı olduğu görüşüne göre bunun müstesna olacağı belirtilmiştir.

وقال أبو حيان: لم أر من تكلم على هذه المسألة من النحاة غير المهاباذي وابن مالك فاختار ابن مالك عود الاستثناء إلى الجمل كلها كالشرط، واختار المهاباذي عوده إلى الجملة الأخيرة، وقال الولي بن العراقي: لم يطلق ابن مالك عوده إلى الجمل كلها بل استثنى من ذلك ما إذا اختلف العامل والمعمول كقولك: اكس الفقراء وأطعم أبناء السبيل إلا من كان مبتدعا فقال في هذه الصورة: إنه يعود إلى الأخيرة خاصة، ونقل عن أبي علي الفارسي القول برجوعه إلى الأخيرة مطلقا وهذا كقول الحنفية في المشهور، والحق أنهم إنما يقولون برجوعه إلى الأخيرة فقط إذا تجرد الكلام عن دليل رجوعه إلى الكل أما إذا وجد الدليل عمل به وذلك كما في قوله تعالى في المحاربين: أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا إلى قوله سبحانه: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ فإن قوله تعالى: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ [المائدة: ٣٣، ٣٤] يقتضي رجوعه إلى الكل فإنه لو عاد إلى الأخيرة أعني قوله سبحانه: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ لم يبق للتقييد بذلك فائدة للعلم لأن التوبة تسقط العذاب فليس فائدة «من قبل» إلخ إلا سقوط الحد وعلى مثل ذلك ينبغي حمل قول الشافعية بأن يقال: إنهم أرادوا رجوع الاستثناء إلى الكل إذا لم يكن دليل يقتضي رجوعه إلى الأخيرة.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Nahivcilerden el-Mehabâzî ve İbn Mâlik dışında bu mesele üzerinde konuşan birini görmedim; İbn Mâlik istisnanın tıpkı şart gibi bütün cümlelere dönmesini tercih etmiş, el-Mehabâzî ise son cümleye dönmesini tercih etmiştir. Veliyyüddin el-Irâkī şöyle demiştir: İbn Mâlik onun bütün cümlelere dönmesini mutlak bırakmamış, bilakis: «Fakirlere elbise giydir ve -bidat ehli olanlar müstesna- yolcuları doyur» sözünde olduğu gibi amil ve mamulün farklı olduğu durumu bundan istisna ederek bu surette sadece sonuncuya döneceğini söylemiştir. Ebû Ali el-Fârisî'den mutlak olarak sonuncuya döneceği görüşü nakledilmiştir ki bu, meşhur kavilde Hanefîlerin görüşü gibidir. Hak olan şu ki, onlar ancak kelam hepsine döneceğine dair bir delilden hali olduğunda sadece sonuncuya döneceğini söylerler; delil bulunduğu takdirde ise onunla amel edilir. Nitekim Yüce Allah'ın muharipler hakkındaki: { أَنْ يُقَتَّلُوا أَوْ يُصَلَّبُوا } “öldürülmeleri veya asılmaları” buyruğundan Cenâb-ı Hakk'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “kendilerini ele geçirmenizden önce tevbe edenler müstesna” buyruğuna kadar olan yerde durum böyledir. Zira Yüce Allah'ın: { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } [el-Mâide: 33, 34] “kendilerini ele geçirmenizden önce” buyruğu hepsine dönmesini gerektirir; zira şayet sonuncuya, yani Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “ve onlar için büyük bir azap vardır” buyruğuna dönseydi, tevbenin azabı düşürdüğü bilindiğinden ötürü bu kayıtla takyit edilmesinin bir faydası kalmazdı; binaenaleyh «kendilerini ele geçirmenizden önce» kaydının faydası haddin düşmesinden başka bir şey değildir. Şâfiîlerin sözünü de buna benzer bir manaya hamletmek ve şöyle demek gerekir: Onlar, istisnanın sonuncuya dönmesini gerektiren bir delil bulunmadığı takdirde hepsine dönmesini kastetmişlerdir.

وذكر بعض أجلة المحققين أن الحنفية إنما قالوا برجوع الاستثناء إلى الجملة الأخيرة هنا لأن الجملتين الأوليين وردتا جزاء لأنهما أخرجتا بلفظ الطلب مخاطبا بهما الأئمة ولا يضر اختلافهما أمرا ونهيا والجملة الأخيرة مستأنفة بصيغة الإخبار دفعا لتوهم استبعاد كون القذف سببا لوجوب العقوبة التي تندرئ بالشبهة وهي قائمة هنا لأن القذف خبر يحتمل الصدق وربما يكون حسبة، ووجه الدفع أنهم فسقوا بهتك ستر العفة بلا فائدة حيث عجزوا عن الإثبات فلذا استحقوا العقوبة وحيث كانت مستأنفة توجه الاستثناء إليها.

Muhakkiklerin büyüklerinden bazıları; Hanefîlerin burada istisnanın son cümleye döneceğini söylemelerinin sebebinin, ilk iki cümlenin imamlar muhatap alınarak talep lafzıyla sevkedilmelerinden ötürü ceza olarak varid olması olduğunu -emir ve nehiy olarak farklılıkları buna zarar vermez-, son cümlenin ise şüphe ile defedilen cezanın vacip olmasının sebebi olarak kazfin görülmesinin uzaklığı vehmini bertaraf etmek için haber sîgasıyla müstakil bir cümle (istînâf) olarak gelmesi olduğunu belirtmişlerdir; zira kazf doğruluğu muhtemel bir haberdir ve belki de Allah rızası için yapılmıştır. Defetme vechi ise; ispat etmekten âciz kaldıkları için hiçbir fayda olmaksızın iffet perdesini yırtmakla fasık olmalarıdır, işte bu yüzden cezayı hak etmişlerdir; cümle müstakil olunca istisna da ona yönelmiştir.

ونقل عن الشافعي أنه جعل وَلا تَقْبَلُوا استئنافا منقطعا عن الجملة السابقة وأبى أن يكون من تتمة الحد لأنه لا مناسبة بين الجلد وعدم قبول الشهادة وجعل الاستثناء مصروفا إليه بجعل من تاب مستثنى من ضمير لَهُمْ ويكون قوله تعالى: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ اعتراضا جاريا مجرى التعليل لعدم قبول الشهادة غير منقطع عما قبله ولهذا جاز توسطه بين المستثنى والمستثنى منه ولا تعلق للاستثناء به، وآثر ذلك ابن الحاجب في أماليه حيث قال: إن الاستثناء لا يرجع إلى الكل أما الجلد فبالاتفاق، وأما قوله تعالى: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ فلأنه إنما جيء به لتقرير

Şâfiî'den; { وَلا تَقْبَلُوا } “ve kabul etmeyin” cümlesini önceki cümleden kopuk bir istînâf kıldığı, celde ile şahitliğin kabul edilmemesi arasında bir münasebet bulunmadığı gerekçesiyle onun haddin tamamlayıcısı olmasını reddettiği, tevbe edeni { لَهُمْ } zamirinden müstesna kılarak istisnanın bu cümleye yöneltilmesini sağladığı, Yüce Allah'ın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” buyruğunu ise şahitliğin kabul edilmemesine gerekçe mesabesinde cereyan eden, kendisinden öncekiyle irtibatı kopuk olmayan bir itiraz cümlesi (ara cümle) kıldığı, bu sebeple müstesnâ ile müstesnâ minh arasına girmesinin caiz olduğu ve istisnanın onunla bir irtibatı bulunmadığı nakledilmiştir. İbnü'l-Hâcib de Emâlî adlı eserinde bunu tercih ederek şöyle demiştir: İstisna hepsine dönmez; celdeye dönmemesi icma iledir; Yüce Allah'ın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } buyruğuna gelince, bu ancak

منع الشهادة فلم يبق إلا الجملة الثانية فيرجع إليها، وتعقب بأن استئناف وَلا تَقْبَلُوا إلخ في غاية البعد، والمراد من عدم قبول الشهادة ردها ومناسبته للجلد ظاهرة لأن كلّا منهما مؤلم زاجر عن ارتكاب جريمة الرمي وكم من شخص لا يتألم بالضرب كما يتألم برد شهادته، وربما يقال: إن رد الشهادة قطع للآلة الخائنة معنى وهي اللسان فيكون كقطع اليد حقيقة في السرقة، ومن أنصف رأى مناسبته للجلد أتم من مناسبة التغريب له لأن التغريب ربما يكون سببا لزيادة الوقوع في الزنا لقلة من يراقب ويستحي منه في الغربة وقد تضطر المرأة إذا غربت إلى ما يسد رمقها فتسلم نفسها لتحصيل ذلك، وأيضا الجلد فعل يلزم على الإمام فعله والرد المراد من عدم القبول كذلك وقد خوطب بكلتا الجملتين الإنشائيتين لفظا ومعنى الأئمة وبهذا يقوى أمر المناسبة.

şahitliğin menedilmesini pekiştirmek için getirilmiştir; geriye sadece ikinci cümle kalır ve istisna ona döner. Buna şöyle itiraz edilmiştir: { وَلا تَقْبَلُوا } “ve kabul etmeyin” vb. kısmının istînâf kılınması son derece uzaktır; şahitliğin kabul edilmemesinden murat onun reddedilmesidir ve bunun celde ile münasebeti açıktır; zira her ikisi de elem vericidir ve kazf cürmünü irtikâp etmekten menedicidir; nice kimse vardır ki şahitliğinin reddedilmesiyle duyduğu acıyı dayakla duymaz. Hatta şahitliğin reddedilmesi, hıyanet eden aletin, yani lisanın manen kesilmesidir; dolayısıyla hırsızlıkta elin hakikaten kesilmesi gibidir denilebilir. İnsafla bakan kimse, bunun celde ile münasebetinin sürgünün celde ile münasebetinden daha tam olduğunu görür; zira sürgün, gurbette kendisini murakabe edecek ve kendisinden utanılacak kimselerin azlığından ötürü zinaya daha çok düşmeye sebep olabilir; nitekim kadın sürgün edildiğinde boğazını doyuracak şeye muhtaç kalıp bunu elde etmek için nefsini teslim edebilir. Ayrıca celde, imamın yapması gereken bir fiildir; kabul etmemekten murat olan ret de böyledir; lafız ve mana bakımından her iki inşâî cümle ile de imamlar muhatap alınmıştır; işte bununla münasebet kuvvet kazanır.

واعترض الزيلعي على القول بأن جملة وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ تعليل لرد الشهادة فقال: لا جائز أن يكون رد شهادته لفسقه لأن الثابت بالنص في خبر الفاسق هو التوقف لقوله تعالى: إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا [الحجرات:

ez-Zeylaî, { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” cümlesinin şahitliğin reddinin illeti olduğu görüşüne itiraz ederek şöyle demiştir: Şahitliğinin reddedilmesinin fıskından ötürü olması caiz değildir; zira fâsıkın haberinde nasla sabit olan hüküm, Yüce Allah'ın: { إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا } [el-Hucurât:

٦] لا الرد وعلة الرد هنا ليست إلا أنه حد انتهى، وفيه نظر ولم يجعل الشافعي على هذا النقل الجملة المذكورة مع كونها جارية مجرى التعليل لما قبلها معطوفة عليه لما قال غير واحد من أن العطف بالواو يمنع قصد التعليل لرد الشهادة بسبب الفسق لأن العلة لا تعطف على الحكم بالواو بل إنما تذكر بالفاء، وكذا ينبغي أن لا تكون معطوفة على ما أشير إليه سابقا من أنها علة لاستحقاق العقوبة إذ ذلك غير منطوق، وانتصر للشافعي عليه الرحمة فيما ذهب إليه من قبول شهادته إذا تاب بأنه إذا جعلت الجملة تعليلا للرد يتم ذلك ولو سلم رجوع الاستثناء إلى الجملة الأخيرة من الجمل المتعاقبة بالواو وجوب زوال الحكم بزوال العلة، ولا أظنه يدفع إلا بالتزام أنها ليست للتعليل.

6] “Eğer bir fâsık size bir haber getirirse onu araştırın” buyruğundan ötürü durup araştırmak (tevakkuf) olup ret değildir; buradaki red illeti ise ancak had cezası olmasıdır (İntihâ). Bu itirazda tartışma payı vardır; bu nakle göre Şâfiî, mezkûr cümleyi kendisinden öncesine gerekçe mesabesinde cereyan etmekle birlikte ona matuf kılmamıştır; zira pek çok âlimin belirttiği üzere vav ile atıf yapmak, fısk sebebiyle şahitliğin reddi illetini kastetmeye manidir; çünkü illet hükme vav ile matuf kılınmaz, bilakis ancak fâ harfi ile zikredilir. Aynı şekilde cezanın hak edilmesinin illeti olduğuna dair daha önce işaret edilen hususa da matuf olmaması gerekir; zira bu açıkça ifade edilmemiştir. Şâfiî'nin (Allah'ın rahmeti üzerine olsun) tevbe ettiğinde şahitliğinin kabul edileceğine dair benimsediği görüşü desteklemek üzere; cümlenin redde gerekçe kılınması halinde, vav ile peş peşe gelen cümlelerden sonuncusuna istisnanın döneceği kabul edilse bile illetin zevaliyle hükmün de zevalinin vacip olmasıyla bu görüşün tamamlanacağı söylenmiştir; kanaatimce bu, onun talil için olmadığını iltizam etmekten başka bir yolla savuşturulamaz.

وقال بعضهم: لا انقطاع بين الجمل عند الشافعي ومقتضى أصله المشهور رجوع الاستثناء إلى الجميع فيلزم حينئذ سقوط الجلد بالتوبة لكنه لا يقول بذلك لأن تحقيق مذهبه أن الرجوع إلى الكل قد يعدل عنه وذلك عند قيام الدليل وظهور المانع والمانع هنا من رجوعه إلى الجملة الأولى على ما قيل الإجماع على عدم سقوط الجلد بالتوبة لما فيه من حق العبد، وأولى منه ما أومأ إليه القاضي البيضاوي من أن الاستسلام للجلد من تتمة التوبة فكيف يعود إليه، ولا يمكن أن يقال: إن عدم قبول الشهادة والتفسيق من تتمتها أيضا كما لا يخفى، وقيل يجوز أن تخرج الآية على أصله المشهور، ولا مانع من رجوع الاستثناء إلى الجملة الأولى أيضا لما أن المستثنى هو الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا ومن جملة الإصلاح الاستحلال وطلب العفو من المقذوف وعند وقوع ذلك يسقط الجلد أيضا، وفيه أن كون طلب العفو من الإصلاح غير نافع لأن الجلد لا يسقط بطلب العفو بل العفو وهو ليس من جملة هذا الإصلاح إذ العفو فعل المقذوف وهذا الإصلاح فعل القاذف فلم يصح صرف الاستثناء إلى الكل كما هو أصله المشهور.

Bazıları şöyle demiştir: Şâfiî nezdinde cümleler arasında bir kopukluk yoktur; onun meşhur aslına göre istisnanın hepsine dönmesi gerekir, bu durumda da tevbe ile celdenin düşmesi lazım gelir; fakat o bunu söylemez, zira mezhebinin tahkiki şudur ki, delil bulunduğunda ve mani ortaya çıktığında hepsine dönmekten vazgeçilebilir. Birinci cümleye dönmesine buradaki mani ise, kul hakkı bulunmasından ötürü celdenin tevbe ile düşmeyeceğine dair var olduğu söylenen icmadır. Bundan daha evlâ olanı, Kādî Beyzâvî'nin celdeye boyun eğmenin tevbenin tamamlayıcısı olduğuna dair imada bulunduğu husustur; o halde istisna ona nasıl dönsün? Gizli olmadığı üzere şahitliğin kabul edilmemesinin ve fâsık sayılmanın da tevbenin tamamlayıcısı olduğu söylenemez. Ayetin onun meşhur aslına göre tevil edilmesinin caiz olduğu ve istisnanın birinci cümleye dönmesine de bir mani bulunmadığı söylenmiştir; zira müstesna olanlar: { الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا } “tevbe edip [hallerini] düzeltenler”dir; ıslah cümlesinden biri de iftira edilen kimseden helallik dilemek ve affını istemektir; bu gerçekleştiğinde celde de düşer. Bu izahta şu sakınca vardır: Af talebinde bulunmanın ıslahtan sayılması fayda vermez; zira celde af talebiyle değil ancak af ile düşer; af ise bu ıslah cümlesinden değildir, çünkü af iftira edilenin fiilidir, bu ıslah ise iftira edenin fiilidir; binaenaleyh istisnanın meşhur aslı gereğince hepsine yöneltilmesi sahih olmamıştır.

وقال الزمخشري: الذي يقتضيه ظاهر الآية ونظمها أن يكون الجمل الثلاث بمجموعهن جزاء الشرط، والمعنى من قذف فاجمعوا لهم بين الأجزئة الثلاثة إلا الذين تابوا منهم فيعودون غير مجلودين ولا مردودي الشهادة ولا مفسقين، قال في الكشف: وهذا جار على أصل الشافعي من أن الاستثناء يرجع إلى الكل وانضم إليه هاهنا أن الجمل دخلت في حيز الشرط فصرن كالمفردات، وتعقب القول بدخول قوله تعالى: وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ في حيز الجزاء بأن دليل عدم المشاركة في الشرط يقتضي عدم الدخول فإنه جملة خبرية غير مخاطب بها الأئمة لإفراد الكاف في أُولئِكَ فهو عطف على الجملة الاسمية أي الذين يرمون إلخ أو مستأنف لحكاية حال الرامين عند الشرع، وأورد عليه أن عطف الخبر على الإنشاء وعكسه لاختلاف الأغراض شائعان في الكلام وأن إفراد كاف الخطاب مع

Zemahşerî şöyle demiştir: Ayetin zahirinin ve nazmının gerektirdiği husus, bu üç cümlenin toplamının şartın cezası (cevabı) olmasıdır. Mana şöyledir: Kim iftira ederse, aralarından tevbe edenler müstesna, onlar için bu üç cezayı bir araya getirin; böylece tevbe edenler celde vurulmamış, şahitlikleri reddedilmemiş ve fasık sayılmamış olarak dönerler. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf'te) şöyle denilmiştir: Bu, Şâfiî'nin istisnanın hepsine döneceğine dair aslına uygun olarak cereyan etmiştir; burada buna ek olarak cümleler şart dairesine girmiş ve böylece müfret kelimeler gibi olmuşlardır. Yüce Allah'ın: { وَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “İşte onlar fasıkların ta kendileridir” buyruğunun ceza dairesine girdiği görüşüne şöyle itiraz edilmiştir: Şarta ortak olmama delili ceza dairesine girmemeyi gerektirir; zira bu, { أُولئِكَ } kelimesindeki hitap kâfının tekil olması sebebiyle imamların muhatap kılınmadığı haberî bir cümledir; binaenaleyh isim cümlesine, yani «iftira edenler...» kısmına matuftur yahut iftira edenlerin şeriat nezdindeki halini hikâye etmek üzere getirilmiş müstakil bir cümledir (istînâftır). Buna karşı şu itiraz getirilmiştir: Maksatların farklılığından ötürü haberin inşâya ve inşânın habere atfedilmesi kelamda yaygındır ve hitap kâfının tekil kılınması

الإشارة جائز في خطاب الجماعة كقوله تعالى: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ [البقرة: ٥٢] على أن التحقيق أن الَّذِينَ يَرْمُونَ منصوب بفعل محذوف أي اجلدوا الذين إلخ فهو أيضا جملة فعلية إنشائية مخاطب بها الأئمة فالمانع المذكور قائم هنا زيادة العدول عن الأقرب إلى الأبعد ولو سلم أن الَّذِينَ مبتدأ فلا بد في الإنشائية الواقعة موقع الخبر من تأويل وصرف عن الإنشائية عند الأكثر وحينئذ يصح عطف أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ عليه، وقال الزمخشري: معنى أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ فسقوهم والإنصاف يحكم بعدم ظهور دخول الجملة الأخيرة في حيز الجزاء وجميع ما ذكروه إنما يفيد الصحة لا الظهور.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ } [el-Bakara: 52] “Sonra bunun ardından sizi affetmiştik” buyruğunda olduğu gibi topluluğa hitapta işaret ile birlikte caizdir. Kaldı ki işin tahkiki şudur: { الَّذِينَ يَرْمُونَ } ifadesi mahzuf bir fiille mansuptur; yani «o kimselere celde vurun...» takdirindedir; dolayısıyla o da imamların muhatap kılındığı inşâî bir fiil cümlesidir. Binaenaleyh zikredilen mani, en yakından en uzağa dönme ilavesiyle burada da mevcuttur. { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda olduğu kabul edilse bile, çoğunluğa göre haber makamında vaki olan inşâî cümlede bir tevil ve inşâîlikten çıkarma zorunludur; işte o takdirde { أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } cümlesinin ona atfedilmesi sahih olur. Zemahşerî: «{ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ } ifadesinin manası: Onları fasık sayın demektir» demiştir. İnsaf ile bakıldığında, son cümlenin ceza dairesine dahil olmasının zahir olmadığına hükmedilir; zikrettikleri hususların tamamı ise ancak imkân ve sıhhat ifade eder, zahir oluşu değil.

ولعل الظاهر أنها استئناف تذييلي لبيان سوء حال الرامين في حكم الله تعالى وحينئذ عود الاستئناف إليه ظاهر، لا يقال، إن ذلك ينفي الفائدة لأنه معلوم شرعا أن التوبة تزيل الفسق من غير هذه الآية لأنا نقول: لا شبهة في أن العلم بذلك من طريق السمع وقد ذكر الدال عليه منه وكون آية أخرى تفيده لا يضر للقطع بأن طريق القرآن تكرار الدوال خصوصا إذا كان التأكيد مطلوبا، هذا وإلى ما ذهب إليه أبو حنيفة من عدم قبول شهادة المحدود في القذف إذا تاب ذهب الحسن وابن سيرين وسعيد بن المسيب وسعيد بن جبير وقد روى ذلك عن كل الجلال السيوطي في الدر المنثور وإلى ما ذهب إليه الشافعي من قبول شهادته ذهب مالك وأحمد، وروي ذلك عن عمر بن عبد العزيز وطاوس ومجاهد والشعبي والزهري ومحارب وشريح ومعاوية بن قرة وعكرمة وسعيد بن جبير على ما ذكره الطيبي وعد ابن جبير من القائلين كقول الشافعي يخالفه ما سمعت آنفا، وعد ابن الهمام شريحا ممن قال كقول أبي حنيفة وعن ابن عباس روايتان، وفي صحيح البخاري جلد عمر ﵁ أبا بكرة وشبل بن معبد ونافعا بقذف المغيرة ثم استتابهم، وقال من تاب قبلت شهادته، ومن تتبع تحقق أن أكثر الفقهاء قائلون كقول الشافعي عليه الرحمة ودعوى إجماع فقهاء التابعين عليه غير صحيحة كما لا يخفى والله تعالى أعلم، ووجه التعليل المستفاد من قوله تعالى: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ على القولين ظاهر لكن قيل إنه على قول أبي حنيفة أظهر وهو تعليل لما يفيده الاستثناء ولا محل من الإعراب، وجوز أبو البقاء كون الَّذِينَ مبتدأ وهذه الجملة خبره والرابط محذوف أي لهم.

Zahir olan, bu cümlenin iftira edenlerin Allah Teâlâ'nın hükmündeki kötü halini beyan için fezleke mahiyetinde bir istînâf (istînâf-ı tezyîlî) olduğudur; bu takdirde istisnanın ona dönmesi açıktır. «Bunun bir faydası kalmaz, zira tevbenin fıskı ortadan kaldırdığı bu ayet olmaksızın da şer'an bilinmektedir» denilemez; çünkü biz deriz ki: Bunun sem' (nakil) yoluyla bilindiğinde şüphe yoktur ve nakilden buna delalet eden delil zikredilmiştir; başka bir ayetin bunu ifade etmesi ise zarar vermez; zira Kur'an'ın üslubunun, bilhassa tekit istendiğinde delalet eden lafızları tekrarlamak olduğu kesindir. Bununla birlikte Ebû Hanîfe'nin kazf haddi vurulan kimsenin tevbe ettiğinde şahitliğinin kabul edilmeyeceğine dair benimsediği görüşe Hasen, İbn Sîrîn, Saîd b. el-Müseyyeb ve Saîd b. Cübeyr de gitmiştir; Celâl es-Süyûtî ed-Dürrü'l-Mensûr'da bunların her birinden bunu rivayet etmiştir. Şâfiî'nin şahitliğinin kabul edileceğine dair benimsediği görüşe ise Mâlik ve Ahmed gitmiştir; bu, Tîbî'nin zikrettiğine göre Ömer b. Abdilazîz, Tâvûs, Mücâhid, Şa'bî, Zührî, Muhârib, Şüreyh, Muâviye b. Kurre, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir. İbn Cübeyr'in Şâfiî'nin kavli gibi söyleyenlerden sayılması, az önce işittiğin nakle aykırıdır. İbnü'l-Hümâm ise Şüreyh'i Ebû Hanîfe'nin kavli gibi söyleyenlerden saymıştır. İbn Abbas'tan ise iki rivayet vardır. Sahîh-i Buhârî'de yer aldığına göre Ömer (Allah Teâlâ ondan razı olsun) Mugīre'ye iftiradan ötürü Ebû Bekre'ye, Şibl b. Ma'bed'e ve Nâfi'e had vurmuş, sonra onları tevbeye davet etmiş ve: «Kim tevbe ederse şahitliği kabul edilir» demiştir. Araştıran kimse, fakihlerin çoğunun Şâfiî'nin (Allah'ın rahmeti üzerine olsun) kavli gibi söylediğini kesin olarak anlar; Tâbiîn fakihlerinin bu hususta icma ettiği iddiası ise gizli olmadığı üzere sahih değildir; Allah Teâlâ en iyisini bilir. Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyruğundan anlaşılan gerekçelendirme vechi her iki kavle göre de açıktır; fakat Ebû Hanîfe'nin kavline göre daha zahir olduğu söylenmiştir; bu, istisnanın ifade ettiği hükmün gerekçesidir ve irapta mahalli yoktur. Ebü'l-Bekā, { الَّذِينَ } lafzının mübteda, bu cümlenin onun haberi ve rabıtın da mahzuf olduğunu, yani «onlar için» takdirinde bulunduğunu caiz görmüştür.

واختار الجمهور الاستئناف والاستثناء وهو على ما ذهب إليه أصحابنا منقطع، وبينه أبو زيد الدبوسي في التقويم بما حاصله أن المستثنى وإن دخل في الصدر لكن لم يقصد إخراجه من حكمه على ما هو معنى الاستثناء المتصل بل قصد إثبات حكم آخر له وهو أن التائب لا يبقى فاسقا، وتعقبه العلامة الثاني بأنه إنما يتم إذا لم يكن معنى هُمُ الْفاسِقُونَ الثبات والدوام وإلا فلا تعذر للاتصال فلا وجه للانقطاع، وبينه فخر الإسلام بأن المستثنى غير داخل في صدر الكلام لأن التائب ليس بفاسق ضرورة إنه عبارة عمن قام به الفسق والتائب ليس كذلك لزوال الفسق بالتوبة، وهذا مبني على أنه يشترط في حقيقة اسم الفاعل بقاء معنى الفعل، وأما إذا لم يشترط ذلك فيتحقق التناول لكن لا يصح الإخراج لأن التائب ليس بمخرج ممن كان فاسقا في الزمان الماضي.

Cumhur ise cümlenin istînâf, edatın da istisna olduğunu tercih etmiştir; bu istisna ashabımızın benimsediği görüşe göre munkatıdır. Ebû Zeyd ed-Debûsî et-Takvîm'de bunu özetle şöyle açıklamıştır: Müstesna kelamın başlangıcına girmiş olsa bile, muttasıl istisnanın anlamı gereğince onun hükmünden çıkarılması kastedilmemiş, bilakis onun için başka bir hükmün, yani tevbe edenin fâsık kalmayacağı hükmünün ispatı kastedilmiştir. el-Allâme es-Sânî buna şöyle itiraz etmiştir: Bu ancak { هُمُ الْفاسِقُونَ } “fasıkların ta kendileridir” ifadesinin manası sebat ve devamlılık olmadığı takdirde tamam olur; aksi halde muttasıl olmasında bir imkânsızlık yoktur, dolayısıyla inkıtâın da bir vechi kalmaz. Fahrü'l-İslâm ise bunu şöyle açıklamıştır: Müstesna kelamın evveline dahil değildir; çünkü tevbe eden fâsık değildir; zira fâsık zorunlu olarak kendisinde fısk kaim olan kimseden ibarettir, tevbe eden ise tevbe ile fısk zail olduğu için böyle değildir. Bu açıklama, ism-i failin hakikatinde fiil manasının devam etmesinin şart koşulduğu esasına dayanır. Şayet bu şart koşulmazsa kelamın kapsamına girmesi tahakkuk eder; ancak bu sefer de istisna yoluyla çıkarılması sahih olmaz, çünkü tevbe eden geçmiş zamanda fâsık olmuş kimselerden çıkarılmış değildir.

واعترض بأن المستثنى منه على تقدير اتصال الاستثناء ليس هو الفاسقين بل الذين حكم عليهم بذلك وهم الذين يرمون المشار إليه بقوله تعالى: وَأُولئِكَ ولا شك أن التائبين داخلون فيهم مخرجون عن حكمهم وهو الفسق كأنه قيل جميع القاذفين فاسقون إلا التائبين منهم كما يقال القوم منطلقون إلا زيدا استثناء متصلا بناء على أن زيدا داخل في القوم مخرج عن حكم الانطلاق فيصح الاستثناء المتصل سواء جعل المستثنى منه بحسب اللفظ هو القوم أو الضمير المستتر في منطلقون بناء على أنه أقرب وأن عمل الصفة في المستثنى أظهر، وليس المراد أن المستثنى منه لفظا هو لفظ القوم البتة وإذا جعل المستثنى منه ضمير منطلقون فمعنى الكلام إن زيدا داخل في الذوات المحكوم

Buna şöyle itiraz edilmiştir: İstisnanın muttasıl olduğu takdirde müstesnâ minh fâsıklar değil, aleyhlerine bu hüküm verilen kimselerdir ki onlar da Yüce Allah'ın: { وَأُولئِكَ } “Ve işte onlar” buyruğuyla işaret edilen iftira edenlerdir. Şüphe yok ki tevbe edenler onların içine dahildir ve fısk olan hükümlerinden çıkarılmışlardır; sanki «aralarından tevbe edenler müstesna, iftira edenlerin tamamı fâsıktır» denilmiştir; nitekim «Zeyd müstesna topluluk gitmiştir» sözünün, Zeyd'in topluluğa dahil olup gitme hükmünden çıkarılması esasına dayalı muttasıl bir istisna olması gibi. Dolayısıyla lafız itibarıyla müstesnâ minh ister topluluk lafzı kılınsın, ister daha yakın olması ve sıfatın müstesnadaki amelinin daha zahir olması esasına dayanılarak «gitmişlerdir» lafzındaki müstetir zamir kılınsın, muttasıl istisna sahih olur. Muradı lafzan müstesnâ minh'in kesinlikle topluluk lafzı olması demek değildir; müstesnâ minh «gitmişlerdir» fiilinin zamiri kılındığında kelamın manası: Zeyd aleyhine gitme hükmü verilen zâtların içine dahil olup gitme hükmünden çıkarılmıştır demek olur; nitekim «Zeyd müstesna topluluk gitti» sözümüzde de böyledir; ayetteki kelam da bu kabildendir.

عليهم بالإطلاق مخرج عن حكم الانطلاق كما في قولنا: انطلق القوم إلا زيدا وكذا الكلام في الآية.

ayetteki ifade de böyledir.

وأجيب بأن الفاسقين هاهنا إما أن يكون بمعنى الفاسق على قصد الدوام والثبات أو بمعنى من صدر عنه الفسق في الزمان الماضي أو من قام به الفسق في الجملة ماضيا كان أو حالا فإن أريد الأول فالتائب ليس بفاسق ضرورة قضاء الشارع بأن التائب ليس بفاسق حقيقة، ومن شرط الاستثناء المتصل أن يكون الحكم متناولا للمستثنى على تقدير السكوت عن الاستثناء وهذا مراد فخر الإسلام بعدم تناول الفاسقين للتائبين بخلاف منطلقون فإنه يدخل فيه زيد على تقدير عدم الاستثناء وإن أريد الثاني أو الثالث فلا صحة لإخراج التائب عن الفاسقين لأنه فاسق بمعنى صدور الفسق عنه في الجملة ضرورة أنه قاذف والقذف فسق.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Buradaki «fâsıklar» lafzı; ya devamlılık ve sebat kastıyla fâsık manasındadır yahut geçmiş zamanda kendisinden fısk sâdır olan kimsedir ya da geçmişte veya halde olsun genel olarak kendisinde fısk kaim olan kimsedir. Şayet birincisi kastedilirse; Şâri'in tevbe edenin hakikatte fâsık olmadığına dair kesin hükmü gereğince tevbe eden fâsık değildir. Muttasıl istisnanın şartı ise, istisnadan sükût edildiği takdirde hükmün müstesnayı kapsar olmasıdır; Fahrü'l-İslâm'ın fâsıklar lafzının tevbe edenleri kapsamadığını söylemesindeki muradı da budur; «gidenler» lafzı ise böyle değildir, zira istisna yapılmadığı takdirde Zeyd onun içine girer. Şayet ikinci veya üçüncü mana kastedilirse, tevbe edenin fâsıklardan çıkarılması sahih olmaz; çünkü o iftira edendir ve iftira fısktır; dolayısıyla genel olarak kendisinden fısk sâdır olması anlamında fâsıktır.

ولا يخفى أن منع عدم دخول التائبين في الفاسقين بالمعنى الذي ذكرنا ومنع عدم صحة إخراجهم عنهم بالمعنى الآخر غير موجه وأن الاستدلال على دخولهم بأنه قد حكم بالفسق على أُولئِكَ المشار به إلى الَّذِينَ يَرْمُونَ وهو عام ليس بصحيح للإجماع القاطع على أنه لا فسق مع التوبة، وكفى به مخصصا اهـ. وفيه أن الإجماع لا يكون مخصصا فيما نحن فيه لكونه متراخيا عن النص ضرورة أنه لا إجماع إلا بعد زمان النبي ﷺ فالحكم بالفسق على أُولئِكَ المشار به إلى الَّذِينَ يَرْمُونَ وهو عام فيتم الاستدلال.

Gizli değildir ki; tevbe edenlerin zikrettiğimiz mana üzere fâsıklara dahil olmasının menedilmesi ve diğer mana üzere onlardan çıkarılmasının sıhhatinin menedilmesi mesnetsizdir. Onların dahil olduğuna dair, genel bir lafız olan ve kendisiyle { الَّذِينَ يَرْمُونَ } ifadesine işaret edilen { أُولئِكَ } üzerine fısk hükmü verildiği şeklindeki istidlal de; tevbe ile birlikte fıskın bulunmayacağına dair kesin icma sebebiyle sahih değildir; bu icma tahsis edici olarak kâfidir (İntihâ). Bu itirazda şu sakınca vardır: Üzerinde bulunduğumuz meselede icma nassın sonrasına kaldığı için tahsis edici olamaz; zira Nebî'nin sallallâhu aleyhi ve sellem asrından sonra olmadıkça icma gerçekleşemez; binaenaleyh kendisiyle { الَّذِينَ يَرْمُونَ } ifadesine işaret edilen ve genel olan { أُولئِكَ } üzerine fısk hükmü verilmiştir, böylece istidlal tamamlanmış olur.

وأجيب عن هذا بأن المراد بالتخصيص قصر العام على بعض ما يتناوله اللفظ لا التخصيص المصطلح وهو كما ترى وفي قوله: ومن شرط الاستثناء المتصل إلخ بحث يعلم مما سيأتي إن شاء الله تعالى قريبا، وقال العلامة: الظاهر كون الاستثناء متصلا أي أولئك الذين يرمون محكوم عليهم بالفسق إلا التائبين منهم فإنه غير محكوم عليهم بالفسق لأن التائب من الذنب كمن لا ذنب له وكأنه أراد أنهم غير محكوم عليهم بالفسق الدائم وهو المحكوم به عليهم في الصدر بقرينة الجملة الاسمية.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Tahsis ile kastedilen, lafzın kapsadığı şeylerin bir kısmına umumun hasredilmesidir, ıstılahî tahsis değildir; bu ise gördüğün gibidir. «Muttasıl istisnanın şartı...» şeklindeki sözünde ise inşâallahu teâlâ yakında gelecek olan açıklamalardan anlaşılacak bir tartışma payı vardır. el-Allâme şöyle demiştir: Zahir olan, istisnanın muttasıl olmasıdır; yani iftira eden o kimseler aleyhine fısk hükmü verilmiştir, aralarından tevbe edenler müstesna; zira onlar aleyhine fısk hükmü verilmemiştir, çünkü günahtan tevbe eden hiç günahı olmayan gibidir. Sanki o, isim cümlesi karinesiyle cümlenin başında haklarında hüküm verilen daimi fısk ile onların aleyhine hüküm verilmediğini kastetmiştir.

وذكر بعض الأفاضل في توجيه كونه متصلا أن دخول المستثنى في المستثنى منه إنما يكون باعتبار تناول المستثنى منه وشموله إياه لا بحسب ثبوته له في الواقع كيف ولو ثبت الحكم له صح استثناؤه فهاهنا الَّذِينَ يَرْمُونَ شامل للتائبين منهم فلا يضر في صحة الاستثناء أنهم ليسوا بفاسقين وأن التوبة تنافي ثبوت الفسق كما إذا لم يدخل زيد في الانطلاق فإنه يصح استثناؤه باعتبار دخوله في القوم مثل انطلق القوم إلا زيدا.

Fazilet sahiplerinden bazıları onun muttasıl oluşunun izahında şöyle zikretmiştir: Müstesnanın müstesnâ minh'e dahil olması, hükmün vakıada onun için sabit olması bakımından değil, müstesnâ minh'in onu içine alması ve kapsaması bakımından olur. Nasıl öyle olmasın ki, hüküm onun için sabit olsaydı istisna edilmesi sahih olurdu; burada da { الَّذِينَ يَرْمُونَ } ifadesi aralarından tevbe edenleri kapsamaktadır; binaenaleyh onların fâsık olmamaları ve tevbenin fıskın sübutuna zıt olması istisnanın sıhhatine zarar vermez; nitekim «Zeyd müstesna topluluk gitti» örneğinde Zeyd gitme eylemine dahil olmadığında, topluluğun içine dahil olması hasebiyle istisna edilmesi sahih olmaktadır.