يفعل بضم العين قد يكون من اللازم الذي هو فعل بضمها في الماضي، وقال ابن عطية: وهي قليلة في الاستعمال قوية في القياس لأن يفعل بكسر العين في المتعدي أقيس من يفعل بضم العين، وفيه كلام ذكره أبو حيان في البحر وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عطف على مفعول يَحْشُرُهُمْ وليست الواو للمعية وجوز ذلك أبو البقاء، والمراد بالموصول عند الضحاك وعكرمة والكلبي الأصنام بناء أن السياق فيها وينطقها الله تعالى الذي لا يعجزه شيء، وقيل: تتكلم بلسان الحال وليس بذاك.
Ayn'ın zammı ile 'yef'ulu', geçmiş zamanda ayn'ın zammı ile olan 'fa'ule' kalıbındaki lazım fiilden gelebilir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu, kullanımda az fakat kıyasta güçlüdür; çünkü müteaddi fiilde ayn'ın kesresi ile 'yef'ilu', ayn'ın zammı ile 'yef'ulu'dan kıyasa daha uygundur. Bu konuda Ebû Hayyân'ın el-Bahr'da zikrettiği açıklamalar vardır. { وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka taptıkları şeyleri de...” ifadesi, { يَحْشُرُهُمْ } fiilinin mefulüne matuftur; buradaki vâv maiyyet (birliktelik) için değildir; ancak Ebü'l-Bekâ buna cevaz vermiştir. Dahhâk, İkrime ve Kelbî'ye göre mevsul ile kastedilen putlardır; zira bağlamın onlar hakkında olduğu ve hiçbir şeyin kendisini aciz bırakamayacağı Allah Teâlâ'nın onları konuşturacağı esasına dayanır. 'Hâl diliyle konuşurlar' da denilmiştir fakat bu pek isabetli değildir.
وأخرج جماعة عن مجاهد أن المراد به الملائكة وعيسى وعزيز وأضرابهم من العقلاء الذين عبدوا من دون الله ﷾ وهو قول الجمهور على ما في البحر لأن السؤال والجواب يقتضيانه لاختصاصهما بالعقلاء عادة وإن كان الجماد ينطق يومئذ، وجاء فيما يشبه الاستفهام الآتي النص عليهم نحو قوله تعالى: ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ [سبأ: ٤٠] وقوله سبحانه: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [المائدة:
Bir grup âlim Mücâhid'den, bununla kastedilenin melekler, Îsâ, Üzeyir ve Allah Azze ve Celle'den başka kendilerine tapınılan akıl sahibi benzerleri olduğunu rivayet etmiştir. el-Bahr'daki ifadeye göre cumhurun kavli de budur; çünkü soru ve cevap bunu gerektirir; zira o gün cansız varlıklar konuşsa bile soru ve cevap âdeten akıl sahiplerine mahsustur. Gelecek olan istifhama benzeyen hususlarda da onların açıkça belirtildiği naslar gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } [Sebe: 40] “Sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyordu?' der” kavli ve Sübhânehu'nun: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [el-Mâide: 116]
١١٦] والظاهر أن المراد- بما- على هذا القول العقلاء المعبودون الذين ليس منهم إضلال كالملائكة والأنبياء ﵈ لا ما يشملهم ولشياطين مثلا فإن الجواب يأبى ذلك بظاهره كما يخفى وأطلقت ما على العقلاء إما على أنها تطلق عليهم حقيقة أو مجازا أو باعتبار الوصف كأنه قيل: أو معبوديهم، وقال بعض الأجلة: المراد ما يعم العقلاء وغيرهم إما لأن كلمة ما موضوعة للكل كما ينبىء عنه أنك إذا رأيت شبحا من بعيد تقول: ما هو؟ أو لأنه أريد بها الوصف فلا تختص حينئذ بغير العقلاء كما إذا أريد بها الذات أو لتغليب الأصنام على غيرها تنبيها على بعدهم عن استحقاق العبادة وتنزيلهم في ذلك منزلة من لا علم له ولا قدرة أو اعتبارا لغلبة عبدتها وكثرتهم فَيَقُولُ أي الله ﷿ للمعبودين من دونه أثر حشر الكل تقريعا للعبدة وتبكيتا لهم.
“İnsanlara 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” kavli böyledir. Zahir olan şudur ki bu görüşe göre 'mâ' ile kastedilen; melekler ve peygamberler (aleyhimüsselâm) gibi kendilerinden bir saptırma sadır olmayan, tapınılmış akıl sahipleridir; yoksa gizli olmadığı üzere cevabın zahiri bunu reddettiği için onları ve mesela şeytanları kapsayan varlıklar değildir. 'Mâ' lafzının akıl sahiplerine ıtlak edilmesi ya hakikat ya mecaz olarak ya da sanki 'yahut tapındıkları varlıkları' denilmişçesine vasıf itibarıyladır. Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Kastedilen, akıl sahiplerini ve diğerlerini kapsayan genel varlıklardır; zira 'mâ' kelimesi uzaktan bir karaltı gördüğünde 'O nedir (mâ hüve)?' demenden de anlaşılacağı üzere hepsi için konulmuştur veya onunla vasıf kastedilmiştir; dolayısıyla zat kastedildiğindeki gibi sadece akıl dışı varlıklara mahsus kalmaz; yahut ibadeti hak etmekten uzak olduklarına dikkat çekmek ve bu hususta onları ilmi ve kudreti olmayan varlıklar konumuna indirmek amacıyla ya da onlara tapanların galip ve çok olmasını dikkate alarak putların diğerlerine tağlîb edilmesidir. { فَيَقُولُ } “Sonra der ki...” yani tapanları azarlamak ve susturmak için hepsinin haşredilmesinin ardından Allah Azze ve Celle kendisinden başka tapınılanlara şöyle der:
وقرأ الحسن وطلحة وابن عامر «فنقول» بنون العظمة أيضا، ومن قرأ ممن عداهم هناك بالنون وهنا بالياء كان على قراءته هنا التفاتا من التكلم إلى الغيبة، وفي نون العظمة هناك إشارة إلى أن الحشر أمر عظيم.
Hasan, Talha ve İbn Âmir yine azamet nûnu ile «fenekûlu» şeklinde okumuşlardır. Bunların dışındakilerden orada nûn ile burada yâ ile okuyan kimsenin bu okuyuşu, burada mütekellimden gāibe iltifat kabilindendir. Oradaki azamet nûnunda, haşrin pek büyük bir iş olduğuna işaret vardır.
أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ بأن دعوتموهم إلى عبادتكم وإضافة عِبادِي قيل للترحم أو لتعظيم جرمهم لعبادة غير خالقهم أو لتعظيم أمر إضلالهم بدعوتهم إلى عبادتهم مع كونهم عبادا لله ﷿ وهؤُلاءِ بدل منه، وجوز أن يكون نعتا له أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ أي عن السبيل بأنفسهم لإخلالهم بالنظر الصحيح وإعراضهم عن المرشد من كتاب أو رسول فحذف الجار وأوصل الفعل إلى المفعول كقوله تعالى: وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [الأحزاب:
{ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ } “Şu kullarımı siz mi saptırdınız?” yani kendinize tapınmaya çağırarak [siz mi saptırdınız?] { عِبادِي } [ifadesinin] izafetinin merhamet için olduğu yahut yaratıcılarından başkasına tapmalarından ötürü cürümlerinin büyüklüğünü belirtmek için veya Allah Azze ve Celle'nin kulları olmalarına rağmen kendilerine ibadete davet edilerek saptırılmalarının vahametini göstermek için olduğu söylenmiştir. { هؤُلاءِ } lafzı ondan bedeldir; onun sıfatı olması da caiz görülmüştür. { أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ } “Yoksa onlar kendileri mi yoldan saptılar?” yani doğru düşünmeyi terk ettikleri ve Kitap veya peygamber gibi bir yol göstericiden yüz çevirdikleri için kendi kendilerine yoldan saptılar. Böylece cer edatı hazfedilip Yüce Allah'ın: { وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } [el-Ahzâb: 4]
٤] والأصل إلى السبيل أو للسبيل.
“Ve O, doğru yolu gösterir” kavlinde olduğu gibi fiil mefule ulaştırılmıştır; aslı ise 'ile's-sebîl' veya 'li's-sebîl'dir.
وذكر بعض الأجلة أنه لم يقل عن السبيل للمبالغة فإن ضله بمعنى فقده وضل عنه بمعنى خرج عنه. والأول أبلغ لأنه يوم أنه لا وجود له رأسا، وتقديم الضميرين على الفعلين لما أن المراد بالسؤال التقريعي هو المتصدي للفعل لا نفسه قالُوا استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية السؤال كأنه قيل: فماذا قالوا في الجواب؟ فقيل قالوا:
Bazı büyük âlimler, mübalağa amacıyla 'yoldan' (an es-sebîl) denilmediğini zikretmişlerdir; zira 'dallehu', onu kaybetti; 'dalle anhü' ise ondan dışarı çıktı anlamına gelir. Birincisi daha beliğdir; çünkü onun tamamen yok olduğunu hissettirir. İki zamirin iki fiilin önüne geçirilmesi, azarlama içerikli soru ile kastedilenin fiilin kendisi değil, fiile kalkışan kimse olmasından dolayıdır. { قالُوا } “Dediler ki” [ifadesi], sanki 'Cevap olarak ne dediler?' denilmiş ve 'Dediler ki:' denilmiş gibi sorunun hikâye edilmesinden doğan bir soruya dayanan istînâftır.
سُبْحانَكَ وكان الظاهر أن يعبر بالمضارع لكان (يقول) أولا، وكأن العدول إلى الماضي للدلالة على تحقق التنزيه والتبرئة وأنه حالهم في الدنيا، وقيل: للتنبيه على أن إجابتهم بهذا القول هو محل الاهتمام فإن بها التبكيت والإلزام فدل بالصيغة على تحقق وقوعها، وسبحان إما للتعجب مما قيل لهم إما لأنهم جمادات لا قدرة لها على شيء أو لأنهم ملائكة أو أنبياء معصومون أو أولياء عن مثل ذلك محفوظون وإمّا هو كناية عن كونهم موسومين بتسبيحه تعالى وتوحيده فكيف يتأتى منهم إضلال عباده وإمّا هو على ظاهره من التنزيه والمراد تنزيهه تعالى عن الأضداد، وهو
{ سُبْحانَكَ } “Seni tenzih ederiz”. Zahir olan, önceden geçen 'yekûlu' lafzından ötürü muzari ile ifade edilmesiydi; maziye dönülmesi ise tenzih ve berî kılmanın kesinleştiğine ve bunun onların dünyadaki halleri olduğuna delalet etmek içindir. Bir görüşe göre, onların bu sözle cevap vermelerinin asıl odak noktası olduğuna dikkat çekmek içindir; zira susturma ve bağlayıcı kılma bu sözdedir; böylece bu sîga ile gerçekleştiğine delalet etmiştir. 'Sübhâneke' [ifadesi] ya kendilerine söylenilen şeye karşı bir taaccüptür; bu da ya hiçbir şeye güçleri yetmeyen cansız varlıklar olduklarından ya melekler, masum peygamberler yahut böyle bir şeyden korunmuş evliyalar olduklarındandır; ya da Allah Teâlâ'yı tesbih ve tevhitle vasıflanmış kimseler olduklarına kinayedir; zira kullarını saptırmak onlardan nasıl sadır olabilir? Ya da tenzih şeklindeki zahiri üzeredir ve kastedilen Yüce Allah'ı zıtlardan ve ortaklardan tenzih etmektir. Bu,
على سائر الأوجه جواب إجمالي إلا أن في كونه كذلك على الأخير نوع خفاء بالنسبة إلى الأولين، وقوله تعالى: ما كانَ يَنْبَغِي لَنا إلخ كالتأكيد لذلك والتفصيل له.
bütün vecihlere göre icmâlî bir cevaptır; ancak son vecihte bu şekilde olması ilk ikisine nispetle biraz kapalıdır. Yüce Allah'ın: { ما كانَ يَنْبَغِي لَنا } “Bize yakışmazdı...” kavli ise bunun teyidi ve tafsili gibidir.
وجعل الطيبي قولهم: سُبْحانَكَ توطئة وتمهيدا للجواب لقولهم: ما كانَ إلخ أي ما صح وما استقام لنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ أي أولياء على أن مِنْ مزيدة لتأكيد النفي. ويحسن زيادتها بعد النفي والمنفي وإن كان كانَ لكن هذا معمول معمولها فينسحب النفي عليه. والمراد نفي أن يكونوا هم مضليهم على أبلغ وجه كأنهم قالوا: ما صح وما استقام لنا أن نتخذ متجاوزين إياك أولياء نعبدهم لما بنا من الحالة المنافية له فأنى يتصور أن نحمل غيرنا على أن يتخذ وليا غيرك فضلا أن يتخذونا وليا، وجوز أن يكون المعنى ما كان ينبغي لنا أن نتخذ من دونك أتباعا فإن الولي كما يطلق على المتبوع يطلق على التابع ومنه أولياء الشيطان أي أتباعه وقرأ أبو عيسى الأسود القارئ «ينبغى» بالبناء للمفعول. وقال ابن خالويه: زعم سيبويه أن ذلك لغة.
Tîbî, onların { سُبْحانَكَ } sözünü { ما كانَ } “Bize yakışmazdı...” kavlindeki cevaba bir hazırlık ve mukaddime kılmıştır; yani { أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِياءَ } “Senden başka dostlar edinmek bize yakışmazdı / doğru ve uygun düşmezdi”. [Burada] { مِنْ } nefyi tekit için zâiddir. Nefiyden sonra zâid kılınması güzeldir; nefyedilen 'kâne' olsa bile bu onun mamulünün mamulüdür ve nefiy ona da sirayet eder. Murad, kendilerinin onları saptıran kimseler olduğunu en beliğ şekilde nefyetmektir; sanki şöyle demişlerdir: Bizde buna aykırı bir hâl varken Sen'i bırakıp da tapınacağımız dostlar edinmemiz bize yakışmaz ve doğru olmaz; hâl böyleyken başkalarını Sen'den gayrı dost edinmeye sevk etmemiz, hele ki bizi dost edinmelerini sağlamamız nasıl tasavvur edilebilir! Anlamın 'Senden başka tâbiler edinmemiz bize yakışmazdı' şeklinde olması da caiz görülmüştür; zira velî, tâbi olunan için kullanıldığı gibi tâbi olan için de kullanılır; nitekim 'şeytanın evliyası' yani onun tâbileri ifadesi bundandır. Ebû Îsâ el-Esved el-Kārî, «yunbegā» şeklinde meçhul sîga ile okumuştur. İbn Hâleveyh: 'Sîbeveyh bunun bir lehçe olduğunu ileri sürmüştür' demiştir.
وقرأ أبو الدرداء وزيد بن ثابت وأبو رجاء ونصر بن علقمة وزيد بن علي وأخوه الباقر رضي الله تعالى عنهما ومكحول والحسن وأبو جعفر وحفص بن عبيد والنخعي والسلمي وشيبة وأبو بشر والزعفراني «يتّخذ» مبنيا للمفعول.
Ebû'd-Derdâ, Zeyd b. Sâbit, Ebû Recâ, Nasr b. Alkame, Zeyd b. Ali ve kardeşi el-Bâkır (radıyallâhu anhümâ), Mekhûl, el-Hasan, Ebû Ca'fer, Hafs b. Ubeyd, en-Nehaî, es-Sülemî, Şeybe, Ebû Bişr ve ez-Za'ferânî, «yüttehaze» şeklinde meçhul olarak okumuşlardır.
وخرج ذلك الزمخشري على أنه من اتخذ المتعدي إلى مفعولين والمفعول الأول ضمير المتكلم القائم مقام الفاعل والثاني مِنْ أَوْلِياءَ ومن تبعيضية لا زائدة أي أن يتخذونا بعض الأولياء، ولم يجوز زيادتها بناء على ما ذهب إليه الزجاج من أنها لا تزاد في المفعول الثاني، وعلله في الكشف بأنه محمول على الأول يشيع بشيوعه ويخص كذلك، ومراده أنه إذا كان محمولا لا يراد صدقه على غيره فيشيع ويخص كذلك في الإرادة فلا يرد زيد حيوان فإن المحمول باق على عمومه مع خصوص الموضوع، وقيل: مراده أن الاختلاف لا يناسب مع إمكان الاتحاد والمثال ليس كذلك. والزمخشري لما بنى كلامه على ذلك المذهب والتزم التبعيض جاء الإشكال في تنكير أَوْلِياءَ فأجاب بأنه للدلالة على الخصوص وامتيازهم بما امتازوا وهو للتنويع على الحقيقة.
Zemahşerî bunu, iki mefule müteaddi olan 'ittehaze' fiilinden geldiği şeklinde açıklamıştır; birinci meful fâil makamına geçen mütekellim zamiridir, ikincisi ise { مِنْ أَوْلِياءَ } lafzıdır ve 'min' zâid değil teb'îz (kısmîlik) içindir; yani 'bizi birtakım dostlar edinmeleri' demektir. Zeccâc'ın ikinci mefulde 'min' edatının zâid olamayacağı yönündeki görüşüne dayanarak onun zâid olmasına cevaz vermemiştir. el-Keşşâf'ta bunun illetini, onun birinci mefule hamledilmesi, onun şümulüyle şâmil olması ve onun tahsisiyle tahsis edilmesi olarak açıklamıştır. Kastı şudur: Bir şey mahmul olduğunda başkasına sıdkı kastedilmez; dolayısıyla iradede şâmil olur ve aynı şekilde tahsis edilir; bundan dolayı 'Zeyd hayvandır' örneği buna itiraz teşkil etmez, zira mevzûnun hususiliği ile birlikte mahmul umumiliği üzere kalır. Şöyle de denilmiştir: Kastı, ittihadın mümkün olması durumunda ihtilafın uygun düşmemesidir ve örnek böyle değildir. Zemahşerî sözünü bu mezhep üzerine bina edip teb'îzi iltizam edince, { أَوْلِياءَ } kelimesinin tenvinli/belirsiz gelmesinde müşkillik doğmuştur; buna, ayrıldıkları hususlarla hususiyetlerine ve temeyyüzlerine delalet etmek için olduğu ve hakikatte çeşitlendirme (tenvî') için olduğu cevabını vermiştir.
وقال السجاوندي: المعنى ما ينبغي لنا أن نحسب من بعض ما يقع عليه اسم الولاية فضلا عن الكل فإن الولي قد يكون معبودا ومالكا وناصرا ومخدوما. والزجاج خفي عليه أمر هذه القراءة على مذهبه فقال: هذه القراءة خطأ لأنك تقول: ما اتخذت من أحد وليا ولا يجوز ما اتخذت أحدا من ولي لأن من إنما دخلت لأنها تنفي واحدا في معنى جميع ويقال: ما من أحد قائما وما من رجل محبا لما يضره ولا يقال: ما قائم من أحد وما رجل من محب لما يضره ولا وجه عندنا لهذا البتة ولو جاز هذا لجاز في فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ [الحاقة: ٤٧] ما منكم أحد عنه من حاجزين. وأجاز الفراء هذه القراءة عن ضعف وزعم أن مِنْ أَوْلِياءَ هو اسم وما في نَتَّخِذَ هو الخبر كأنه يجعله على القلب انتهى.
Secâvendî şöyle demiştir: Mana, 'bize değil tamamına, velayet isminin kapsamına giren bazı şeylerden sayılmak bile yakışmaz' demektir; zira velî; mabud, mâlik, yardımcı ve efendi (kendisine hizmet edilen) olabilir. Zeccâc kendi benimsediği mezhebe göre bu kıraatin durumunu kavrayamamış ve şöyle demiştir: 'Bu kıraat hatadır; çünkü sen: 'Kimseyi dost edinmedim' (mâ ittehaztü min ehadin veliyyen) dersin, 'Bir kimseyi dosttan edinmedim' (mâ ittehaztü ehaden min veliyyin) demek ise caiz değildir. Çünkü 'min' ancak bütünün manasında olan bir teki nefyetmek için dahil olur. Nitekim: 'Hiç kimse ayakta değildir' (mâ min ehadin kâimen) ve 'Hiçbir adam kendisine zarar vereni sevici değildir' (mâ min raculin muhibben limâ yedurruh) denir; 'Ayakta hiçbir kimse yoktur' (mâ kâimün min ehad) veya 'Hiçbir adam zarar vereni sevenden değildir' (mâ raculün min muhibbin...) denilmez. Bize göre bunun hiçbir ciheti yoktur; şayet bu caiz olsaydı, { فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزِينَ } [el-Hâkka: 47] ayetinde 'mâ minküm ehadün anhü min hâcizîn' demek de caiz olurdu.' Ferrâ ise bu kıraate zayıf bir şekilde cevaz vermiş ve { مِنْ أَوْلِياءَ } lafzının isim, { نَتَّخِذَ } içindekinin ise haber olduğunu ileri sürmüştür; sanki onu kalp (yer değiştirme) üzerine kurmaktadır, [Zeccâc'ın sözü] bitti.
ونقل صاحب المطلع عن صاحب النظم أنه قال: الذي يوجب سقوط هذا القراءة أن من لا تدخل إلا على مفعول لا مفعول دونه نحو قوله تعالى: ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مريم: ٣٥] فإذا كان قبل المفعول مفعول سواه لم يحسن دخولها كما في الآية على هذه القراءة. ولا يخفى عليك أن في الإقدام على القول بأنها خطأ أو ساقطة مع روايتها عمن سمعت من الأجلة خطرا عظيما ومنشأ ذلك الجهل ومفاسده لا تحصى. وذهب ابن جني إلى جواز زيادة من في المفعول الثاني فيقال: ما اتخذت زيدا من وكيل على معنى ما اتخذته وكيلا أي وكيل كان من أصناف الوكلاء. ومعنى الآية على هذا المنوال ما ينبغي لنا أن يتخذونا من دونك أولياء أي أولياء أي ما يقع عليه اسم الولاية.
el-Matla' sahibi, Nazm sahibinden onun şöyle dediğini nakletmiştir: 'Bu kıraatin düşmesini (geçersizliğini) gerektiren husus şudur: 'Min' ancak kendisinden önce başka bir meful bulunmayan mefule dahil olur; nitekim Yüce Allah'ın: { ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } [Meryem: 35] “Allah'ın bir çocuk edinmesi düşünülemez” kavli böyledir. Mefulden önce başka bir meful bulunduğunda, bu kıraate göre ayette olduğu gibi onun dahil olması uygun düşmez.' İşittiğin o büyük zatlardan rivayet edilmiş olmasına rağmen onun hatalı veya ساقط (geçersiz) olduğunu söylemeye cüret etmede pek büyük bir tehlike olduğu ve bunun kaynağının cehalet olup ifsadının sayılamayacağı sana gizli değildir. İbn Cinnî ise ikinci mefulde 'min' edatının zâid olabileceği görüşüne varmıştır; nitekim vekillerin sınıflarından herhangi bir vekil kastedilerek 'Zeyd'i hiçbir vekil edinmedim' (mâ ittehaztü Zeyden min vekîlin) denilir. Bu minval üzere ayetin manası şöyledir: 'Senin dışında bizi herhangi bir dost yani velayet isminin şamil olduğu herhangi bir şey edinmeleri bize yakışmaz.'
وجوز أن يكون «نتخذ» على هذه القراءة مما له مفعول واحد ومِنْ دُونِكَ صلة ومِنْ أَوْلِياءَ حال ومِنْ
Bu kıraate göre «nettehıze» fiilinin tek mefullü fiillerden olması, { مِنْ دُونِكَ } lafzının sıla (bağlantı), { مِنْ أَوْلِياءَ } lafzının ise hâl ve { مِنْ } edatının
زائدة وعزا هذا في البحر إلى ابن جني. وجوز بعضهم كون «نتخذ» في القراءة المشهورة من اتخذ المتعدي لمفعولين، وجعل أبو البقاء على هذا «من أولياء» المفعول الأول بزيادة من مِنْ دُونِكَ المفعول الثاني وعلى كونه من المتعدي لواحد يكون هذا حالا.
zâid olması caiz görülmüştür. el-Bahr'da bu görüş İbn Cinnî'ye nispet edilmiştir. Bazıları da meşhur kıraatteki «nettehıze» fiilinin iki mefule müteaddi olan 'ittehaze' fiilinden olmasını caiz görmüştür. Ebü'l-Bekâ buna göre 'min' zâid kılınarak { من أولياء } lafzını birinci meful, { مِنْ دُونِكَ } lafzını ise ikinci meful kabul etmiştir; tek mefule müteaddi olması durumunda ise bu lafız hâl olur.
وقرأ الحجاج «أن نتخذ من دونك أولياء» فبلغ عاصما فقال: مقت المخدج أو ما علم أن فيها من. وقوله تعالى: وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ إلخ استدراك مسوق لبيان أنهم هم الضالون بعد بيان تنزههم عن إضلالهم على أبلغ وجه كما سمعت، وقد نعي عليهم سوء صنيعهم حيث جعلوا أسباب الهداية أسبابا للضلالة أي ما أضللناهم ولكن متعتهم وآباءهم بأنواع النعم ليعرفوا حقها ويشكروها فاستغرقوا في الشهوات وانهمكوا فيها حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ أي غفلوا عن ذكرك والإيمان بك أو عن توحيدك أو عن التذكر لنعمك وآيات ألوهيتك ووحدتك.
Haccâc «en nettezıhe min dûnike evliyâe» şeklinde [min olmadan] okumuştur. Bu durum Âsım'a ulaşınca: 'Eksik kimse buğza uğradı; onda 'min' bulunduğunu bilmedi mi?' demiştir. Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ } “Fakat Sen onları ve atalarını yaşattın/faydalandırdın...” kavli, işittiğin üzere onları saptırmaktan son derece berî olduklarını beyan ettikten sonra, sapanların bizzat kendileri olduğunu açıklamak üzere getirilmiş bir istidraktır. Hidayet sebeplerini sapıklık sebepleri kıldıkları için bu kötü fiilleri yüzlerine vurulmuştur; yani 'Biz onları saptırmadık, lakin Sen onların hakkını bilip şükretsinler diye kendilerini ve atalarını türlü nimetlerle faydalandırdın; onlar ise şehvetlere daldılar ve onlara saplandılar; { حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ } “Nihayet zikri unuttular”; yani Sen'i anmaktan ve Sana iman etmekten veya Sen'in tevhidinden yahut nimetlerini, uluhiyetinin ve birliğinin delillerini hatırlamaktan gafil oldular.'
وفي البحر الذكر ما ذكر به الناس على ألسنة الأنبياء ﵈ أو الكتب المنزلة أو القرآن، ولا يخفى ما في الأخير إذا قيل: بعموم الكفار والمخبر عنهم في الآية وشمولهم كفار هذه الأمة وغيرهم وَكانُوا أي في علمك الأزلي المتعلق بالأشياء على ما هي عليه في أنفسها أو بما سيصدر عنهم فيما لا يزال باختيارهم وسوء استعدادهم من الأعمال السيئة قَوْماً بُوراً هالكين على أن بُوراً مصدر وصف به الفاعل مبالغة ولذلك يستوي فيه الواحد والجمع، وأنشدوا:
el-Bahr'da 'zikr', peygamberlerin (aleyhimüsselâm) diliyle insanlara hatırlatılan şeyler veya indirilen kitaplar yahut Kur'an'dır. Ayette kâfirlerin ve haklarında haber verilenlerin umumi olduğu, bu ümmetin ve diğerlerinin kâfirlerini kapsadığı söylendiğinde sonuncu ihtimaldeki durum gizli değildir. { وَكانُوا } “Ve onlar ... idiler”; yani şeylerin kendi zatlarında olduğu şekline taalluk eden ezelî ilminde yahut gelecekte kendi tercihleri ve kötü istidatları sebebiyle kendilerinden sadır olacak kötü ameller itibarıyla [öyle idiler]; { قَوْماً بُوراً } “Helak olmuş bir topluluk [idiler]”; { بُوراً } kelimesinin mübalağa kastıyla fâile sıfat kılınan bir masdar olması üzere [böyle denmiştir]; bu sebeple tekil ve çoğul için eşit kullanılır. Şu beyti okumuşlardır:
فلا تكفروا ما قد صنعنا إليكم ... وكافوا به فالكفر بور لصانعه
Size yaptığımız iyiliği inkâr etmeyin... Karşılığını verin; çünkü nankörlük sahibini helak edicidir (bûrdur).
وقول ابن الزبعرى:
İbnü'z-Ziba'râ'nın şu sözü de [buna örnektir]:
يا رسول المليك إن لساني ... راتق ما فتقت إذ أنا بور
Ey Hükümran'ın elçisi, helak olmuşken (bûr iken) bozup yırttığımı... Şüphesiz dilim şimdi yamayıp düzeltmektedir.
أو جمع بأثر كعوذ في عائذ وتفسيره بهالكين رواه ابن جرير وغيره عن مجاهد، وروي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن نافع بن الأزرق سأله عن ذلك فقال: هلكى بلغة عمان وهم من اليمن، وقيل: بورا فاسدين في لغة الأزد ويقولون: أمر بائر أي فاسد وبارت البضاعة إذا فسدت. وقال الحسن: بورا لا خير فيهم من قولهم: أرض بور أي متعطلة لا نبات فيها، وقيل: بورا عميا عن الحق، والجملة اعتراض تذييلي مقرر لمضمون ما قبله على ما قال أبو السعود.
Yahut 'âiz' kelimesinin çoğulunun 'ûz' gelmesi gibi 'bâir'in çoğuludur. Bunun 'helak olanlar' şeklindeki tefsirini İbn Cerîr ve diğerleri Mücâhid'den rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona bunu sormuş, o da: 'Umman lehçesinde 'helak olanlar' demektir, onlar da Yemen'dendir' demiştir. Ezd kabilesinin lehçesinde 'bûran', fesada uğramışlar demektir; 'emrun bâirun' yani bozuk/fasit iş derler ve mal bozulduğunda 'bâreti'l-bidâa' denir. Hasan: 'Hiçbir hayır bulunmayanlar demektir; 'ardun bûrun' yani çorak, bitkisi olmayan atıl toprak sözünden alınmıştır' demiştir. Hakka karşı kör olanlar manasına geldiği de söylenmiştir. Cümle, Ebüssuûd'un dediğine göre, öncesinin muhtevasını teyit eden tezyîlî bir itiraziyedir.
وقال الخفاجي: هي حال بتقدير قد أو معطوفة على مقدر أي كفروا وكانوا أو على ما قبلها، وقد شنع الزمخشري بما ذكر من السؤال والجواب على أهل السنة فقال: فيه كسر بين لقول من يزعم أن الله تعالى يضل عباده على الحقيقة حيث يقول سبحانه للمعبودين من دونه: أأنتم أضللتم أم هم ضلوا بأنفسهم فيتبرؤون من إضلالهم ويستعيذون به أن يكونوا مضلين ويقولون: بل أنت تفضلت من غير سابقة على هؤلاء وآبائهم تفضل جواد كريم فجعلوا النعمة التي حقها أن تكون سبب الشكر سبب الكفر ونسيان الذكر وكان ذلك سبب هلاكهم فإذا برأت الملائكة والرسل ﵈ أنفسهم من نسبة الإضلال الذي هو عمل الشياطين إليهم واستعاذوا منه فهم لربهم الغني العدل أشد تبرئة وتنزيها منه. ولقد نزهوه تعالى حين أضافوا إليه سبحانه التفضل بالنعمة والتمتيع بها وأسندوا نسيان الذكر والتسبب به للبوار إلى الكفرة فشرحوا الإضلال المجازي الذي أسنده الله تعالى إلى ذاته في قوله سبحانه:
Hafâcî şöyle demiştir: O [cümle], takdir edilen bir 'kad' edatıyla haldir yahut takdirî bir ifadeye -yani 'inkâr ettiler ve [böylece helake müstahak] oldular'- ya da kendisinden önceki kısma matuftur. Zemahşerî ise zikredilen soru ve cevaptan hareketle Ehl-i Sünnet'e dil uzatarak şöyle demiştir: "Bunda, Allah Teâlâ'nın kullarını hakikatte saptırdığını iddia edenlerin görüşünü açıkça kıran bir delil vardır. Zira Sübhânehu Kendisinden başka tapınılanlara: 'Siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi saptılar?' buyurmakta; onlar da onları saptırmaktan berî olmakta, saptıranlar olmaktan O'na sığınmakta ve: 'Aksine Sen, geçmiş bir sebep olmaksızın bunlara ve atalarına cömert ve kerîm olanın lütfu kabilinden lütufta bulundun; onlar ise şükür sebebi olması gereken nimeti küfür ve zikri unutma sebebi kıldılar ve bu da onların helak sebebi oldu' demektedirler. Melekler ve peygamberler (aleyhimüsselâm), şeytanların işi olan saptırma fiilini kendilerine nispet etmekten berî durup bundan [Allah'a] sığındıklarına göre, Ganî ve Âdil olan Rablerini bundan berî kılmaya ve tenzih etmeye çok daha layıktırlar. Nitekim onlar, nimetle lütufta bulunmayı ve ondan faydalandırmayı Sübhânehu'ya nispet edip, zikri unutmayı ve bunun helake sebep olmasını kâfirlere isnat etmekle O Teâlâ'yı tenzih etmişler ve böylece Allah Teâlâ'nın [kendi zatına isnat ettiği mecazi saptırmayı açıklamışlardır:]
يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ ولو كان سبحانه هو المضل على الحقيقة لكان الجواب العتيد أن يقولوا: بل أنت أضللتهم انتهى.
{ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } “Dilediğini saptırır” kavlinde kendi zatına isnat ettiği mecazi saptırmayı açıklamışlardır. Şayet Sübhânehu hakikatte saptıran olsaydı, hazır olan cevap 'Aksine onları Sen saptırdın' demeleri olurdu,' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
وأجاب صاحب الفرائد عن قوله: فيتبرؤون من إضلالهم إلخ بأنهم انما تبرؤوا لأنهم يستحقون العذاب بإضلالهم ولم يكن منهم فوجب عليهم أن يقولوا ذلك ليندفع عنهم ما يستحقون به من العذاب وذلك أنهم مسؤولون عما يفعلون والله ﷿ لا يسأل عما يفعل فيلحق بهم النقصان إن ثبت عليهم ولا يمكن لحوقه به تعالى لأنه سبحانه يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد، وعن قوله: ولقد نزهوه حيث أضافوا إلخ بأن قولهم ولكن متعتهم إلخ لا ينافي نسبة الإضلال إليه سبحانه على الحقيقة وأيضا ما يؤدي إلى الضلال إذا كان منه تعالى وكان معلوما له ﷿ إنهم يضلون به كان فيه ما في الإضلال بالحقيقة يوجب على مذهبه أنه لا يجوز عليه سبحانه مع أنهم نسبوه إليه سبحانه، وعن قوله: ولو كان تعالى هو المضل على الحقيقة لكان الجواب العتيد أنت أضللتهم بأن هذا غير مستقيم لأنه تعالى ما سألهم إلا عن أحد الأمرين وما ذكر لا يصلح جوابا له بل هو جواب لمن قال: من أضلهم انتهى، وذكر في الكشف جوابا عن الأخير أنه ليس السؤال عن تعيين من أضل لأنه تعالى عالم به وإنما هو سؤال تقريع على نحو أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ [المائدة:
el-Ferâid sahibi, onun 'saptırmaktan berî oldular...' sözüne şöyle cevap vermiştir: Onlar ancak saptırmaları sebebiyle azabı hak edecekleri ve bu da kendilerinden sadır olmadığı için berî olmuşlardır. Dolayısıyla hak edecekleri azabın kendilerinden defedilmesi için bunu söylemeleri vacip olmuştur. Zira onlar yaptıklarından sorumludurlar; Allah Azze ve Celle ise yaptığından sorulmaz. Şayet onların aleyhine sabit olsaydı onlara noksanlık terettüp ederdi; Allah Teâlâ'ya ise bunun terettüp etmesi mümkün değildir; çünkü O Sübhânehu dilediğini yapar ve murad ettiğine hükmeder. 'Nimet isnat ettiklerinde O'nu tenzih ettiler...' sözüne ise şöyle cevap vermiştir: Onların 'Lakin sen faydalandırdın...' sözleri, hakikatte saptırmanın Sübhânehu'ya isnat edilmesine engel teşkil etmez. Ayrıca sapıklığa götüren şey Allah Teâlâ'dan olduğunda ve O Azze ve Celle onların bununla sapacaklarını bildiğinde, bunda hakiki saptırmada olan şey bulunur; bu da [Zemahşerî'nin] mezhebine göre Allah Sübhânehu hakkında caiz olmamasını gerektirir; buna rağmen onu Sübhânehu'ya isnat etmişlerdir. 'Şayet hakikatte saptıran O olsaydı hazır cevap 'Sen saptırdın' olurdu' sözüne ise şöyle cevap vermiştir: Bu doğru değildir; zira Allah Teâlâ onlara iki durumdan yalnızca birini sormuştur; zikredilen ise buna cevap olmaya elverişli değildir, aksine 'Onları kim saptırdı?' diyene verilecek bir cevaptır, [el-Ferâid sahibinin sözü] bitti. el-Keşşâf'ın hâşiyesinde (Keşf'te) sonuncuya dair şöyle bir cevap zikredilmiştir: Soru, saptıranın kim olduğunu tayin etmek için değildir; zira Allah Teâlâ onu bilmektedir. Bu ancak { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ } [el-Mâide: 116]
١١٦] فلو قالوا: أنت أضللتهم لم يطابق وإنما الجواب ما أجابوا به كما أجاب عيسى ﵇ بقوله: سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي إلخ وقد اقتدى بالإمام في ذلك، وذكر أيضا قبل هذا الجواب أنه لو قيل: إن في مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ ما يدل على أنه تعالى الفاعل الحقيقي للإضلال وأنه لا ينسب إليه سبحانه أدبا لكان وجها ولا ينبغي أن يكون ذلك بعد التسليم المقصود من الجواب بمتعتهم إلخ بأن يكون المراد الجواب بأنت أضللتهم لكن عدل عنه إلى ما في النظم الجليل أدبا لأن الجواب بذلك مما لا يقتضيه السياق كما لا يخفى.
“İnsanlara sen mi söyledin?” tarzında bir azarlama sorusudur. Şayet 'Sen saptırdın' deselerdi mutabık olmazdı; cevap ancak Îsâ'nın (aleyhisselâm) { سُبْحانَكَ ما يَكُونُ لِي } “Seni tenzih ederim, bana yakışmaz...” sözüyle cevap verdiği gibi verdikleri cevap olurdu; bu konuda İmam'a [Râzî'ye] uymuştur. Bu cevaptan önce şunu da zikretmiştir: Şayet { مَتَّعْتَهُمْ وَآباءَهُمْ } ifadesinde saptırmanın hakiki fâilinin Allah Teâlâ olduğuna ve edep gereği O Sübhânehu'ya nispet edilmediğine delalet eden bir yön bulunduğu söylenseydi bu tutarlı bir cihet olurdu. Bunun, 'onları faydalandırdın...' şeklindeki cevaptan kastedilen teslimiyetten sonra, yani muradın 'onları Sen saptırdın' şeklinde cevap vermek olup ancak edep sebebiyle Yüce Nazım'daki ifadeye dönüldüğü şeklinde olmaması gerekir; zira gizli olmadığı üzere bağlam böyle bir cevabı gerektirmez.
وقال ابن المنير: إن جواب المسئولين بما ذكر يدل على معتقدهم الموافق لما عليه أهل الحق لأن أهل الحق يعتقدون أن الله تعالى وإن خلق الضلال إلا أن للعباد اختيارا فيه وعندهم أن كل فعل اختياري له نسبتان إن نظر إلى كونه مخلوقا فهو منسوب إلى الله تعالى وإن نظر إلى كونه مختارا للعبد فهو منسوب للعبد وهؤلاء المجيبون نسبوا النسيان أي الانهماك في الشهوات الذي ينشأ عنه النسيان إلى الكفرة لأنهم اختاروه لأنفسهم فصدقت نسبته إليهم ونسبوا السبب الذي اقتضى نسيانهم وانهماكهم في الشهوات إلى الله تعالى وهو استدراجهم ببسط النعم عليهم وصبها صبا فلا تنافي بين معتقد أهل الحق ومضمون ما قالوا في الجواب بل هما متواطئان على أمر واحد انتهى.
İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: Soru sorulanların zikredilen şekilde cevap vermeleri, Hak ehlinin üzerinde bulunduğu itikada uygun olan inançlarına delalet eder. Çünkü Hak ehli, her ne kadar sapıklığı yaratan Allah Teâlâ olsa da kulların bunda bir tercihi (ihtiyarı) olduğuna inanırlar. Onlara göre her ihtiyarî fiilin iki nispeti vardır: Yaratılmış olması cihetinden bakılırsa Allah Teâlâ'ya nispet edilir; kulun tercihi olması cihetinden bakılırsa kula nispet edilir. Bu cevap verenler de unutmayı, yani unutmanın kendisinden doğduğu şehvetlere dalmayı kendileri tercih ettikleri için kâfirlere nispet etmişler ve böylece bu nispet onlara doğru olmuştur; onların unutmasını ve şehvetlere dalmasını gerektiren sebebi ise nimetleri üzerlerine yayıp bolca akıtarak onları istidrac ile yakalaması bakımından Allah Teâlâ'ya nispet etmişlerdir. Dolayısıyla Hak ehlinin itikadı ile cevapta söylediklerinin muhtevası arasında bir çelişki yoktur, bilakis ikisi tek bir hususta birleşmektedir, [İbnü'l-Müneyyir'in sözü] bitti.
ولا يخفى ما في بيان التوافق من النظر، وقد يقال: حيث كان المراد من الاستفهام تقريع المشركين وعلم المستفهمين بذلك مما لا ينبغي أن ينكر لا سيما إذا كانوا الملائكة والأنبياء ﵈ جيء بالجواب متضمنا ذلك على أتم وجه مشتملا على تحقق الأمر في منشأ ضلالهم كل ذلك للاعتناء بمراده تعالى من تقريعهم وتبكيتهم ولذا لم يكتفوا في الجواب- بهم ضلوا- بل افتتحوا بالتسبيح ثم نفوا عن أنفسهم الإضلال على وجه من المبالغة ليس وراءه ورلء ثم أفادوا أنهم ضلوا بعد تحقق ما ينبغي أن يكون ذريعة لهم إلى الاهتداء من تمتيعهم بأنواع النعم وذلك من أقبح الضلال ونبهوا على زيادة قبحه فوق ما ذكر بالتعبير عنه بنسيان الذكر ثم ذكروا منشأ ضلالهم والأصل الأصيل فيه بقولهم: وَكانُوا قَوْماً بُوراً أما على معنى كانوا في نفس الأمر قوما فاسدين وإن شئت قلت هالكين ونحوه مما تقدم فظهروا على حسب ما كانوا لأن ما في نفس الأمر لا يتغير أو على معنى كانوا في العلم التابع للمعلوم في نفسه كذلك فظهروا على حسب ذلك لئلا يلزم الانقلاب المحال، وحاصله أن منشأ ضلالهم فساد استعدادهم في نفسه من غير مدخلية للغير في التأثير فيه وهذا شأن جميع ماهيات الأشياء في أنفسها فإن مدخلية الغير إنما هي في نحو وجودها الخارجي لا غير، وإلى هذا ذهب جمع من الفلاسفة والصوفية وشيد أركانه الشيخ ابراهيم الكوراني عليه
Uygunluğun bu şekilde açıklanmasındaki mülahaza gizli değildir. Şöyle de denilebilir: İstifhamdan maksat müşrikleri azarlamak olduğundan ve soru sorulanların bunu bilmesi -özellikle melekler ve peygamberler (aleyhimüsselâm) iseler- inkâr edilmemesi gereken bir husus olduğundan; cevap bunu en mükemmel şekilde içerecek ve sapmalarının kaynağındaki hakikati ihtiva edecek tarzda gelmiştir. Bütün bunlar, Allah Teâlâ'nın onları azarlama ve susturma muradına ehemmiyet vermek içindir. Bu sebeple cevapta sadece 'onlar saptı' demekle yetinmeyip önce tesbih ile başlamışlar, ardından benzeri olmayan en ileri mübalağa ile saptırmayı kendilerinden nefyetmişler, sonra çeşitli nimetlerle faydalandırılmaları gibi hidayet bulmalarına vesile olması gereken şeyler tahakkuk ettikten sonra saptıklarını bildirmişlerdir ki bu, sapıklığın en çirkinidir; bunun da ötesinde çirkinliğinin fazlalığına 'zikri unutma' tabiriyle dikkat çekmişler, ardından sapıklıklarının menşeini ve asıl kökenini { وَكانُوا قَوْماً بُوراً } “Ve onlar helak olmuş bir topluluk idiler” sözleriyle zikretmişlerdir: Bu ya işin aslında fasit, dilersen helak olmuş bir kavim idiler ve benzeri önceden geçen anlamlar üzere olup oldukları gibi ortaya çıkmışlardır -çünkü işin aslında olan değişmez-; yahut zatındaki maluma tabi olan ilimde öyle idiler ve imkânsız olan dönüşüm gerekmesin diye buna uygun olarak ortaya çıkmışlardır. Hâsılı, sapıklıklarının menşei, tesirinde başkasının dahli olmaksızın kendi istidatlarının zatındaki fesadıdır; şeylerin kendi zatlarındaki bütün mahiyetlerinin durumu böyledir; zira başkasının dahli ancak onların dış dünyadaki varlık tarzındadır, başka değil. Filozoflardan ve mutasavvıflardan bir grup bu görüşe varmış ve Şeyh İbrâhim el-Kûrânî (aleyhirrahme) kitaplarının çoğunda bunun esaslarını tahkim etmiştir.
الرحمة في أكثر كتبه فإن كان مقبولا فلا بأس في تخريج الآية الكريمة عليه فتدبر، وقوله تعالى: فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ حكاية لاحتجاجه تعالى على العبدة بطريق تلوين الخطاب وصرفه عن المعبودين عند تمام جوابهم وتوجهه إلى العبدة مبالغة في تقريعهم وتبكيتهم على تقدير قول مرتب على الجواب أي فقال الله تعالى عند ذلك: قد كذبكم المعبودون أيها الكفرة، وقال بعض الأجلة الفاء فصيحة مثلها في قول عباس بن الأحنف:
Eğer bu makbul ise yüce ayeti buna göre tevil etmekte bir beis yoktur, iyi düşün. Yüce Allah'ın: { فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ } “İşte onlar sizi yalanladılar” kavli, cevapları tamamlandığında onları azarlamak ve susturmakta mübalağa için hitabı değiştirip tapınılanlardan çevirerek tapanlara yöneltmek suretiyle Allah Teâlâ'nın tapanlara karşı hüccet getirmesini hikâyedir; bu da cevaba terettüp eden mukadder bir söze dayanır; yani o vakit Allah Teâlâ şöyle buyurdu: 'Ey kâfirler! Tapındıklarınız sizi yalanladı.' Bazı büyük âlimler buradaki fâ harfinin, Abbâs b. el-Ahnef'in şu sözündeki gibi fasîha olduğunu söylemiştir:
قالوا خراسان أقصى ما يراد بنا ... ثم القفول فقد جئنا خراسانا
'Bize takdir edilen en uzak yer Horasan'dır' dediler... 'Sonra dönüş vardır'; işte Horasan'a geldik.
والتقدير هنا قلنا أو قال تعالى إن قلتم إنهم آلهة فقد كذبوكم بِما تَقُولُونَ أي في قولكم على أن الباء بمعنى في وما مصدرية والجار والمجرور متعلق بالفعل والقول بمعنى المقول، ويجوز أن تكون ما موصولة والعائد محذوف أي في الذي تقولونه، وجوز أن تكون الباء صلة والمجرور بدل اشتمال من الضمير المنصوب في كذبوكم، والمراد بمقولهم أنهم آلهة أو هؤلاء أضلونا، وتعقب بأن تكذيبهم في هذا القول لا تعلق له بما بعده من عدم استطاعتهم للصرف والنصر أصلا وإنما الذي يستتبعه تكذيبهم في زعمهم أنهم آلهتهم وناصروهم وفيه نظر كما سنشير إليه قريبا إن شاء الله تعالى، وقيل: الخطاب للمعبودين أي فقد كذبكم العابدون أيها المعبودون في قولكم سبحانك ما كان ينبغي لنا أن نتخذ من دونك من أولياء حيث زعموا أنكم آلهة، والمراد الحكم على أولئك المكذبين بالكفر على وجه فيه استزادة غيظ المعبودين عليهم وجعله مفرعا عليه ما سيأتي إن شاء الله تعالى.
Buradaki takdir ise: 'Şayet onların ilahlar olduğunu söylediyseniz, işte sizi yalanladılar' dedik veya Allah Teâlâ buyurdu şeklindedir. { بِما تَقُولُونَ } “Söylediğiniz şeylerde”; yani 'bâ' edatının 'fî' (içinde/hakkında) manasında, 'mâ'nın masdariyye, car ve mecrurun fiile müteallik ve kavlin söylenen söz manasında olmasıyla 'sözünüzde' [sizi yalanladılar] demektir. 'Mâ'nın mevsûle olup aid zamirin hazfedilmiş olması da caizdir; yani 'söylediğiniz şeyde' demektir. 'Bâ'nın sıla/zâid olup mecrurun { كَذَّبُوكُمْ } fiilindeki mansub zamirden bedel-i iştimal olması da caiz görülmüştür. Söyledikleri söz ile kastedilen onların ilahlar olduğu yahut 'bizi bunlar saptırdı' demeleridir. Buna; bu sözde onları yalanlamalarının, kendilerinden sonra gelen azabı savmaya ve yardıma güç yetirememeleriyle hiçbir alakasının olmadığı, bunu ancak onların kendilerinin ilahları ve yardımcıları olduğu iddiasında onları yalanlamalarının gerektirdiği şeklinde itiraz edilmiştir; bunda ise inşâallahu teâlâ yakında işaret edeceğimiz üzere nazar vardır. Bir görüşe göre hitap tapınılanlaradır; yani 'Ey tapınılanlar! Sizin ilahlar olduğunuzu iddia ettiklerinde, tapanlar 'Seni tenzih ederiz, Senden başka veliler edinmek bize yakışmazdı' sözünüzde sizi yalanladılar' demektir. Kastedilen, tapınılanların onlara olan öfkesini artıracak bir şekilde o yalanlayanların küfrüne hükmetmek ve inşâallahu teâlâ gelecek olanı buna terettüp ettirmektir.
والفاء أيضا فصيحة، والجملة جزاء باعتبار الأخبار، وقيل: هو خطاب للمؤمنين في الدنيا فقد كذبكم أيها المؤمنون الكفرة في الدنيا فيما تقولونه من التوحيد وجيء بالكلام ليفرع عليه ما بعد وكلا القولين كما ترى والثاني أبعدهما، وقرأ أبو حيوة «يقولون» بالياء آخر الحروف وهي رواية عن ابن كثير وقنبل الخطاب في كَذَّبُوكُمْ للعابدين وضمير الجمع فيه وفي «يقولون» للمعبودين أي فقد كذبكم أيها العبدة المعبودون بزعمكم بقولهم سبحانك إلخ والباء للملابسة أو الاستعانة، وفيه أيضا القولان السابقان أي فقد كذبكم أيها المعبودون العبدة بقولهم إنكم آلهة أو فقد كذبكم أيها المؤمنون الكفار في التوحيد بقولهم: إن هؤلاء المحكي عنهم آلهة فَما تَسْتَطِيعُونَ أي فما تملكون أيها العبدة صَرْفاً أي دفعا للعذاب عن أنفسكم بوجه من الوجوه كما يعرب عنه التنكير أي لا بالذات ولا بالواسطة، وقيل: حيلة من قولهم: إنه ليصرف في أموره أي يحتال فيها، وقيل: توبة، وقيل: فدية والأول أظهر فإن أصل الصرف رد الشيء من حالة إلى أخرى وإطلاقه على الحيلة أو التوبة أو الفدية مجاز، والمراد فما تملكون دفعا للعذاب قبل حلوله وَلا نَصْراً أي فردا من أفراد النصر أي العون لا من جهة أنفسكم ومن جهة غيركم بعد حلوله، وقيل: نصرا جمع ناصر كصحب جمع صاحب وليس بشيء، والفاء لترتيب عدم الاستطاعة على ما قبلها من التكذيب لكن لا على معنى أنه لولاه لوجدت الاستطاعة حقيقة بل في زعمهم حيث كانوا يزعمون أنهم يدفعون عنهم العذاب وينصرونهم وفيه ضرب تهكم بهم، والمراد من التكذيب المرتب عليه ما ذكر تكذيبهم بقولهم إنهم آلهة، ويجوز أن يراد به تكذيبهم بقولهم: هؤلاء أضلونا وهو متضمن نفي كونهم آلهة وبذلك يتم أمر الترتيب.
Buradaki fâ harfi de fasîhadır ve cümle haberler itibarıyla cezadır (şartın cevabıdır). Bir görüşe göre ise bu, dünyadaki müminlere hitaptır; yani 'Ey müminler! Kâfirler dünyada tevhid hakkında söylediğiniz sözlerde sizi yalanladılar' demektir ve söz kendisinden sonrakinin buna terettüp etmesi için getirilmiştir. Gördüğün gibi her iki görüş de böyledir; ikincisi ise bunların en uzak olanıdır. Ebû Hayve son harfi yâ ile «yekûlûne» şeklinde okumuştur; bu, İbn Kesîr ve Kunbul'dan gelen bir rivayettir. { كَذَّبُوكُمْ } kelimesindeki hitap tapanlaradır; bundaki ve «yekûlûne» kelimesindeki çoğul zamiri ise tapınılanlaradır; yani 'Ey tapanlar! İddianıza göre tapındıklarınız 'Sübhâneke...' diyerek sizi yalanladılar' demektir ve bâ edatı mülâbese (birliktelik) veya istiâne içindir. Bunda da önceki iki görüş geçerlidir; yani 'Ey tapınılanlar! Tapanlar sizin ilahlar olduğunuzu söyleyerek sizi yalanladılar' veya 'Ey müminler! Kâfirler kendilerinden hikâye edilen bu varlıkların ilah olduğunu söyleyerek tevhid hususunda sizi yalanladılar' demektir. { فَما تَسْتَطِيعُونَ } “Artık güç yetiremezsiniz”; yani ey tapanlar, { صَرْفاً } “hiçbir şekilde savmaya”; nekireliğin de ifade ettiği üzere ne bizzat ne de vasıtayla hiçbir surette azabı kendinizden savmaya güç yetiremezsiniz. Bir görüşe göre 'işlerini evirip çevirir, çaresine bakar' sözünden hareketle 'bir çare bulmaya'; bir görüşe göre 'tövbeye', bir görüşe göre de 'fidyeye' [güç yetiremezsiniz]. Birincisi daha açıktır; zira sarfın aslı bir şeyi bir hâlden başka bir hâle çevirmektir; onun çare, tövbe veya fidye için kullanılması ise mecazdır. Murad, inmesinden önce azabı savmaya güç yetiremezsiniz demektir. { وَلا نَصْراً } “Ve hiçbir yardıma da...”; yani azap indikten sonra ne kendi tarafınızdan ne de başkası tarafından yardım türünden hiçbir fert elde edemezsiniz. 'Nasran' kelimesinin 'sâhib'in çoğulu 'sahb' gibi 'nâsır'ın çoğulu olduğu söylenmişse de bu bir şey değildir. Fâ harfi, güç yetirememeyi öncesindeki yalanlamaya terettüp ettirmek içindir; ancak bu, şayet yalanlama olmasaydı hakikatte güç yetirilecekti manasında değil, onların kendilerinden azabı savacaklarını ve yardım edeceklerini sandıkları zanları itibarıyladır; bunda onlarla bir tür alay etme vardır. Kendisine zikredilenin terettüp ettiği yalanlamadan murad, onların ilahlar olduğu sözündeki yalanlamalarıdır; 'bunlar bizi saptırdı' sözündeki yalanlamaları olması da caizdir ki bu da onların ilah olmalarının nefyini ihtiva eder ve böylece terettüp işi tamamlanır.
وقرأ عليّ كرم الله تعالى وجهه وأكثر السبعة «يستطيعون» بالياء التحتية
Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) ve Yedi İmam'ın ekserisi iki noktalı yâ ile «yestetî'ûne» şeklinde okumuşlardır;
أي فما يستطيع آلهتكم دفعا للعذاب عنكم، وقيل حيلة لدفعه، وقيل فدية عنكم ولا نصرا لكم، وقيل في معنى الآية على تقدير كون الخطاب السابق للمؤمنين إنه سبحانه أراد أن هؤلاء الكفرة شديد والشكيمة في التكذيب الموجب للتعذيب فما تستطيعون أنتم صرفهم عنه ولا نصرا لكم فيما يصيبهم مما يستوجبه من العذاب هذا على قراءة حفص «تستطيعون» بالتاء الفوقية وأما على قراءة الجماعة «يستطيعون» بالياء فالمعنى ما يستطيعون صرفا لأنفسهم عما هم عليه ولا نصرا لها فيما استوجبوه
yani ilahlarınız sizden azabı savmaya güç yetiremez; bir görüşe göre onu savmak için bir çareye, bir görüşe göre sizin adınıza bir fidyeye ve size bir yardıma güç yetiremezler. Önceki hitabın müminlere olması takdirinde ayetin manası hakkında şöyle denilmiştir: Sübhânehu, bu kâfirlerin azabı gerektiren yalanlamada pek inatçı olduklarını, bu yüzden sizin onları bundan çevirmeye güç yetiremeyeceğinizi ve hak ettikleri azaptan kendilerine isabet edecek hususta sizin için bir yardımın olamayacağını kastetmiştir. Bu, Hafs'ın üstten iki noktalı tâ ile «testetî'ûne» kıraatine göredir. Cemaatin yâ ile «yestetî'ûne» kıraatine göre ise mana şöyledir: Onlar kendilerini bulundukları durumdan çevirmeye güç yetiremezler ve hak ettikleri hususta kendilerine bir yardım da edemezler;
بتكذيبهم من العذاب أو فما يستطيعون صرفكم عن الحق الذي أنتم عليه ولا نصرا لأنفسهم من العذاب انتهى وهو كما ترى وَمَنْ يَظْلِمْ أي يكفر مِنْكُمْ أيها المكلفون ويعبد من دون الله تعالى إلها آخر كهؤلاء الكفرة نُذِقْهُ في الآخرة عَذاباً كَبِيراً لا يقادر قدره وهو عذاب النار، وقرىء «يذقه» على أن الضمير لله ﷿، وقيل:
yalanlamaları sebebiyle [hak ettikleri] azaptan [kendilerini kurtaramazlar] yahut sizi üzerinde bulunduğunuz haktan çevirmeye güç yetiremezler ve kendilerine de azaptan yardım edemezler, [söz] bitti; bu da gördüğün gibidir. { وَمَنْ يَظْلِمْ } “Kim zulmederse”; yani inkâr ederse, { مِنْكُمْ } “içinizden”; ey mükellefler, bu kâfirler gibi Allah Teâlâ'dan başka bir ilaha taparsa, { نُذِقْهُ } “ona tattırırız”; ahirette, { عَذاباً كَبِيراً } “büyük bir azap”; ölçüsü takdir edilemeyecek bir azap ki o cehennem azabıdır. Zamirin Allah Azze ve Celle'ye ait olması üzere «yüzikhü» şeklinde de okunmuştur. Bir görüşe göre
لمصدر يظلم أي يذقه الظلم والإسناد مجازي، وتفسير الظلم بالكفر هو المروي عن ابن عباس، والحسن وابن جريج وأيد بأن المقام يقتضيه فإن الكلام في الكفر ووعيده من مفتتح السورة، وجوز أن يراد به ما يعم الشرك وسائر المعاصي والوعيد بالعذاب لا ينافي العفو بالنسبة إلى غير المشرك لما حقق في موضعه. واختار الطيبي التفسير الأول وجعل الخطاب للكفار أيضا لأن الكلام فيهم من أول وقد سبق فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ وهذه الآية لما يجري عليهم من الأهوال والنكال من لدن قوله تعالى: إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ [الفرقان: ١٢] ومعنى وَمَنْ يَظْلِمْ حينئذ ومن يدم على الظلم، وفي الكشف الوجه أن الخطاب عام والظلم الكفر وَمَنْ يَظْلِمْ مظهر أقيم مقام المضمر تنبيها على توغلهم في الكفر وتجاوزهم حد الإنصاف والعدل إلى محض الاعتساف والجدل فيما رموا به رسول الله ﷺ وكان الأصل فلا يستطيعون صرفا ولا نصرا ونذيقهم عذابا كبيرا أو نذيقكم على اختلاف القراءتين والحمل على من يدم على الظلم منكم ليختص الخطاب بالكفار صحيح أيضا ولكن تفوته النكتة التي ذكرناها انتهى. ولا يخفى أن كونه من إقامة المظهر مقام المضمر خلاف الظاهر فتأمل.
'yazlimu' fiilinin masdarına aittir; yani zulüm ona tattırır ve isnat mecazidir. Zulmün küfür ile tefsiri İbn Abbâs, Hasan ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir; makamın bunu gerektirmesiyle de desteklenmiştir, zira surenin başından itibaren söz küfür ve onun tehdidi hakkındadır. Şirki ve diğer günahları kapsayan genel mananın kastedilmesi de caiz görülmüştür; azap tehdidi ise kendi yerinde tahkik edildiği üzere müşrik dışındakiler için affa mani değildir. Tîbî birinci tefsiri tercih etmiş ve hitabı yine kâfirlere kılmıştır; çünkü söz başından beri onlar hakkındadır ve önceden { فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ } geçmiştir; bu ayet ise Yüce Allah'ın: { إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } [el-Furkān: 12] “Onları uzak bir yerden gördüğü zaman...” kavlinden itibaren başlarına gelecek dehşetler ve cezalar içindir. Bu durumda { وَمَنْ يَظْلِمْ } ifadesinin manası 'kim zulüm üzere devam ederse' olur. el-Keşşâf hâşiyesinde (Keşf'te) uygun olan şudur: Hitap umumidir, zulüm ise küfürdür. { وَمَنْ يَظْلِمْ } ifadesi, onların küfürde ileri gitmelerine, insaf ve adalet sınırını aşıp Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) isnat ettikleri şeylerde sırf taşkınlık ve cedele sapmalarına dikkat çekmek için zamir makamına kaim kılınmış açık isimdir (zahir isimdir). İki kıraatin farklılığına göre aslolan 'artık ne bir savmaya ne de yardıma güç yetirebilirler ve onlara büyük bir azap tattırırız' yahut 'size tattırırız' şeklinde olmasıydı. Hitabın kâfirlere tahsis edilmesi için 'içinizden kim zulümde devam ederse' manasına hamledilmesi de sahihtir; lakin zikrettiğimiz nükteyi kaçırır, [Keşf'in sözü] bitti. Açık ismin zamir makamına kaim kılınmasının zahire muhalif olduğu gizli değildir, iyi düşün.
وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ قيل هو تسلية له ﷺ عن قولهم مال هذا الرسول يأكل الطعام ويمشي في الأسواق بأن لك في سائر الرسل ﵈ أسوة حسنة فإنهم كانوا كذلك، وقال الزجاج: احتجاج عليهم في قولهم ذلك كأنه قيل كذلك كان من خلا من الرسل يأكل الطعام ويمشي في الأسواق فكيف يكون محمد ﷺ بدعا من الرسل ﵈. ورده الطيبي بأنه لا يساعد عليه النظم الجليل لأنه قد أجيب عن تعنتهم بقوله تعالى: انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ [الإسراء: ٤٨، الفرقان: ٩] وتعقبه في الكشف بقوله: ولقائل أن يقول هذا جواب آخر كما أجيب هنالك من أوجه على ما نقل عن الإمام وجعل قوله تعالى:
{ وَما أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ } “Senden önce gönderdiğimiz peygamberler de şüphesiz yemek yerler, çarşılarda yürürlerdi.” Bunun, onların 'Bu ne biçim peygamber; yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor!' sözlerine karşı; 'diğer peygamberlerde (aleyhimüsselâm) senin için güzel bir örnek vardır, zira onlar da böyleydi' denilerek ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli olduğu söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Onların bu sözlerine karşı bir hüccettir; sanki 'Geçmiş peygamberler de böyle yemek yer ve çarşılarda yürürdü; öyleyse Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberler (aleyhimüsselâm) arasında nasıl türedi/benzeri görülmemiş biri olabilir?' denilmiştir. Tîbî, yüce nazmın buna elverişli olmadığını belirterek bunu reddetmiştir; çünkü onların bu inadına Yüce Allah'ın: { انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثالَ } [el-İsrâ: 48, el-Furkān: 9] “Bak, senin için nasıl misaller verdiler!” kavliyle cevap verilmiştir. Keşf'te ise buna şöyle itiraz edilmiştir: Birisi çıkıp 'İmam'dan [Râzî'den] nakledildiğine göre orada çeşitli vecihlerle cevap verildiği gibi bu da başka bir cevaptır' diyebilir; Nitekim Yüce Allah'ın:
بَلْ كَذَّبُوا جوابا ثالثا وعقبه بقوله تعالى: وَأَعْتَدْنا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ لمكان المناسبة وتم الوعيد ثم أجابهم سبحانه جوابا آخر يتضمن التسلية أيضا وهذا يساعد عليه النظم الجليل، والجملة التي بعد إلا قيل صفة ثانية لموصوف مقدر قبل مِنَ الْمُرْسَلِينَ والمعنى ما أرسلنا قبلك أحدا من المرسلين إلا آكلين وماشين. وتعقب بأن فيه الفضل بين الموصوف والصفة بإلا وقد رده أكثر النحاة كما في المغني، ومن هنا جعلها بعضهم صفة لموصوف مقدر بعد إلا وذلك بدل مما حذف قبل وأقيمت صفته مقامه، والمعنى ما أرسلنا قبلك أحدا من المرسلين إلا رجالا أو رسلا أنهم إلخ، وفيه الفصل بين البدل والمبدل منه وهو جائز عندهم. وقدر الفراء بعد إلا من وهي تحتمل أن تكون موصولة وأن تكون نكرة موصوفة، وجعل بعضهم الجملة في محل نصب بقول محذوف وجملة القول صفة أي إلا رجالا أو رسلا قيل إنهم إلخ وهو كما ترى، وقال ابن الأنباري: الجملة حالية والاستثناء من أعم الأحوال والتقدير إلا وأنهم. قال أبو حيان: وهو المختار، وقدر الواو بناء على أن الاكتفاء في مثل هذه الجملة الحالية بالضمير غير فصيح، وربما يختار عدم التقدير ويمنع دعوى عدم الفصاحة أو يحمل ذلك على غير المقترن بإلا لأنه في الحقيقة بدل، ووجه كسر إن وقوعها في الابتداء ووقوع اللام بعدها أيضا. وقرىء «أنهم» بالفتح على زيادة اللام بعدها وتقدير جار قبلها أي لأنهم يأكلون إلخ. والمراد ما جعلناهم رسلا إلى الناس إلا لكونهم مثلهم،
{ بَلْ كَذَّبُوا } “Aksine yalanladılar” kavlini üçüncü bir cevap kılmış ve münasebet sebebiyle peşinden Yüce Allah'ın: { وَأَعْتَدْنا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ } “Ve kıyameti yalanlayan için hazırladık...” kavlini getirmiştir; böylece tehdit tamamlanmış, sonra Sübhânehu onlara teselliyi de içeren başka bir cevap vermiştir; yüce nazım da buna elverişlidir. İllâ'dan sonraki cümlenin, { مِنَ الْمُرْسَلِينَ } lafzından önce takdir edilen bir mevsufun ikinci sıfatı olduğu söylenmiştir; mana ise: 'Senden önce peygamberlerden hiçbir kimseyi ancak yemek yiyen ve yürüyen kimseler olarak gönderdik' demektir. Buna, mevsuf ile sıfatın arasının 'illâ' ile ayrılmış olmasıyla itiraz edilmiştir; nitekim Muğnî'de belirtildiği üzere nahivcilerin çoğu bunu reddetmiştir. Buradan hareketle bazıları onu illâ'dan sonra takdir edilen bir mevsufun sıfatı kılmışlardır; bu da öncesinde hazfedilen şeyden bedeldir ve sıfatı onun makamına kaim kılınmıştır. Mana: 'Senden önce peygamberlerden hiçbir kimseyi ancak yemek yiyen adamlar yahut elçiler olarak gönderdik' şeklindedir; bunda bedel ile mübdelün minh arasının ayrılması vardır ki onlara göre bu caizdir. Ferrâ, illâ'dan sonra mevsûle veya mevsûf bir nekire olması muhtemel olan 'men' kelimesini takdir etmiştir. Bazıları ise bu cümleyi mahzuf bir 'kavl' ile nasb mahallinde kılmış ve kavil cümlesini de sıfat yapmıştır; yani 'ancak kendileri hakkında şöyle denilen adamlar yahut elçiler olarak...' demektir ki bu gördüğün gibidir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Cümle hâliyedir ve istisna en genel hâllerdendir; takdiri ise 'illâ ve innehüm'dür. Ebû Hayyân: 'Tercih edilen budur' demiştir; vâv harfini ise bu tür hâl cümlesinde zamirle yetinmenin fasih olmadığı esasına dayanarak takdir etmiştir. Bazen takdir etmeme ciheti tercih edilir ve fasih olmama iddiası menedilir yahut bu durum illâ ile birlikte bulunmayanlara hamledilir, çünkü hakikatte bedeldir. İnne'nin kesreli olmasının sebebi cümlenin başında yer alması ve sonrasında da lâm harfinin bulunmasıdır. Sonrasındaki lâm'ın zâid olması ve öncesinde bir car edatı takdir edilmesiyle 'çünkü onlar yemek yerler...' manasında üstün ile «ennehüm» şeklinde de okunmuştur. Kastedilen: 'Biz onları insanlara ancak kendileri gibi olmaları sebebiyle elçi kıldık' demektir.
وقرأ علي كرم الله تعالى وجهه وابن مسعود وعبد الرحمن بن عبد الله «يمشّون» بتشديد الشين المفتوحة مع ضم الياء مبنيا للمفعول
Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh), İbn Mes'ûd ve Abdurrahman b. Abdillâh, meçhul sîga ile yâ'nın zammı ve fethalı şîn'in şeddesiyle «yümeşşevne» şeklinde okumuşlardır;
أي يمشيهم حوائجهم أو الناس والتضعيف للتكثير كما في قول الهذلي:
yani ihtiyaçları yahut insanlar onları yürütür demektir; şeddeleme ise Hüzeylî'nin şu sözünde olduğu gibi çokluk içindir:
يمشي بيننا حانوت خمر وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي كما في البحر «يمشون» بضم الياء والشين مع التشديد مبنيا للفاعل وهو مبالغة يمشي المخفف فهي مطابقة للقراءة المشهورة ولا يحتاج إلى تقدير يمشيهم حوائجهم ونحوه. وأنشدوا قوله:
'Aramızda şarap dükkânı dolaştırılır.' Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, el-Bahr'da zikredildiğine göre ma'lûm sîga ile yâ ve şîn'in zammı ve şedde ile «yümeşşûne» şeklinde okumuştur; bu, şeddesiz 'yemşî' fiilinin mübalağasıdır; dolayısıyla meşhur kıraate mutabıktır ve 'ihtiyaçları onları yürütür' vb. bir takdire ihtiyaç bırakmaz. Şu beyti inşad etmişlerdir:
ومشى بأغصان المباءة وابتغى ... قلائص منها صعبة وذلول
Sığınak yerinin dalları arasında yürüdü de oradan zorlu ve uysal dişi develer aradı.
وقوله :
Şairin şu sözü de [buna örnektir]:
فقد تركت خزينة كل وغد ... يمشي بين خاتام وطاق
Kuşkusuz mühür ile kemer arasında yürüyen her alçağın hazinesini bıraktım.
وفي بعض نسخ الكشاف ما يدل على أنه لم يظفر بهذه القراءة، وقوله تعالى: وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ قيل تسلية له ﷺ أيضا لكن عن قولهم: أَوْ يُلْقى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ [الفرقان: ٨] أي وجعلنا أغنياءكم أيها الناس ابتلاء لفقرائكم لننظر هل يصبرون وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً أي عالما بالصواب فيما يبتلى به وغيره فلا يضيقن صدرك ولا تستخفنك أقاويلهم، وقيل: تصبير له ﵊ على ما قالوه واستبدعوه من أكله الطعام ومشيه في الأسواق بعد الاحتجاج عليهم بسائر الرسل، والكلام من تلوين الخطاب بتعميمه لسائر الرسل ﵈ بطريق التغليب على ما اختاره بعضهم، والمراد بالبعض الأول كفار الأمم واختصاصهم بالرسل مصحح لأن يعدوا بعضا منهم وبالبعض الثاني رسلهم على معنى جعلنا كل بعض معين من الأمم فتنة لبعض معين على من الرسل كأنه قيل وجعلنا كل أمة مخصوصة من الأمم الكافرة فتنة لرسولها المعين. وإنما لم يصرح بذلك تعويلا على شهادة الحال، وحاصله جرت سنتنا بموجب حكمتنا على ابتلاء المرسلين بأممهم وبمناصبتهم لهم العداوة وإطلاق ألسنتهم فيهم بالأقاويل الخارجة عن حد الإنصاف وسلوكهم في أذاهم كل مسلك لنعلم صبرهم أو هو خطاب الناس كافة على ما قيل وهو الظاهر، والبعض الأول أعم من الكفار والأغنياء والأصحاء وغيرهم ممن يصلح أن يكون فتنة والبعض الثاني أعم من الرسل والقراء والمرضى وغيرهم ممن يصلح أن يفتن. والكلام عليه مفيد لتصبره ﷺ على ما قالوه وزيادة، وقيل: المراد بالبعض الأول من لا مال له من المرسلين وبالبعض الثاني أممهم ويدخل في ذلك نبينا ﷺ وأمته دخولا أوليا فكأنه قيل جعلناك فتنة لأمتك لأنك لو كنت صاحب كنوز وجنات لكان ميلهم إليك وطاعتهم لك للدنيا أو ممزوجة بالدنيا وإنما بعثناك لا مال لك ليكون طاعة من يطيعك منهم خالصة لوجه الله تعالى من غير طمع دنيوي وكذا حال سائر من لا مال له من المرسلين مع أممهم والأظهر عموم الخطاب والبعضين وهو الذي تقتضيه الآثار وإليه ذهب ابن عطية فقال: ذلك عام للمؤمن والكافر فالصحيح فتنة للمريض والغني فتنة للفقير والرسول المخصوص بكرامة النبوة فتنة لاشراف الناس الكفار في عصره وكذلك العلماء وحكام العدل، وقد تلا ابن القاسم هذه الآية حين رأى أشهب انتهى. واختار ذلك أبو حيان. ولا يضر فيه خصوص سبب النزول فقد روي عن الكلبي أنها نزلت في أبي جهل والوليد بن المغيرة والعاصي بن وائل ومن في طبقتهم قالوا: إن أسلمنا وقد أسلم قبلنا عمار وصهيب وبلال وفلان وفلان ترفعوا علينا إدلالا بالسابقة. والاستفهام إما في حيز التعليل للجعل ومعادله محذوف كما حذف فيما لا يحصى من الأمثلة والتقدير لنعلم أتصبرون أم لا أي ليظهر ما في علمنا. وقرينة تقدير العلم تضمن الفتنة إياه. وإما أن لا يكون في حيز التعليل وليس هناك معادل محذوف بأن يكون للترغيب والتحريض والمراد اصبروا فإني ابتليت بعضكم
el-Keşşâf'ın bazı nüshalarında, onun bu kıraate ulaşamadığına delalet eden ifadeler yer almaktadır. Yüce Allah'ın { وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ } “Bir kısmınızı diğer bir kısmınız için imtihan vesilesi kıldık. Sabredecek misiniz?” [el-Furkân: 20] kavline gelince; bunun da yine [müşriklerin], { أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ } “Yahut kendisine bir hazine verilmeli veya kendisinin bir bahçesi olmalı değil miydi?” [el-Furkân: 8] şeklindeki sözlerine karşı Hz. Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli olduğu söylenmiştir. Yani, sabredip sabretmeyeceklerini görmek için: 'Ey insanlar! Sizin zenginlerinizi fakirleriniz için bir imtihan kıldık' [demektir]. { وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا } “Rabbin her şeyi hakkıyla görendir” [ifadesi ise], imtihan edilen şeylerde ve diğer hususlarda neyin doğru ve isabetli olduğunu hakkıyla bilendir; o hâlde göğsün daralmasın ve onların sözleri seni sarsmasın/hafife aldırmasın, [anlamındadır]. Bir diğer görüşe göre bu ifade; diğer peygamberler kendilerine karşı delil getirildikten sonra, [müşriklerin] onun yemek yemesini ve çarşılarda dolaşmasını kınayıp yadırgamaları üzerine Hz. Peygamber’e (aleyhisselâm) sabır tavsiyesidir. Bazı müfessirlerin tercihine göre bu söz, tağlîb yoluyla diğer peygamberleri (aleyhimüsselâm) de kapsayacak şekilde hitabın renklendirilmesi (üslup değişikliği) kabilindendir. İlk 'bazı' ile kastedilen, ümmetlerin kâfirleridir. Peygamberlerle olan irtibatları ise onların bir parçası/kısmı sayılmalarını meşru kılar. İkinci 'bazı' ile kastedilen ise onların peygamberleridir. Bunun anlamı: 'Ümmetlerin her bir muayyen kısmını, peygamberlerden muayyen bir kısım için imtihan kıldık' demektir; sanki: 'İnkârcı ümmetlerden her bir hususi ümmeti, onun muayyen peygamberi için imtihan vesilesi kıldık' denilmiş gibidir. Hâlin delaletine güvenildiği için bu husus açıkça zikredilmemiştir. Bunun özeti şudur: Hikmetimizin gereği olarak peygamberleri ümmetleriyle, ümmetlerin onlara düşmanlık beslemesiyle, haklarında insaf sınırlarını aşan sözler sarf etmeleriyle ve onlara eziyet etmek için her yola başvurmalarıyla imtihan etmek, böylece onların sabrını ortaya çıkarmak sünnetimiz olagelmiştir. Veya bir diğer görüşe göre bu hitap bütün insanlaradır; zahir olan da budur. Birinci 'bazı' ifadesi; kâfirler, zenginler, sıhhatli olanlar ve imtihan vesilesi olmaya elverişli diğer kimseleri kapsayacak şekilde daha geneldir. İkinci 'bazı' ifadesi ise; peygamberler, fakirler, hastalar ve kendisiyle imtihan olunmaya uygun diğer kimseleri kapsayacak şekilde daha geneldir. Bu yaklaşıma göre söz, Hz. Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların dediklerine sabretmesini fazlasıyla temin eder. Yine denilmiştir ki: Birinci 'bazı' ile kastedilen malı-mülkü olmayan peygamberler, ikinci 'bazı' ile kastedilen ise onların ümmetleridir. Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ümmeti buna öncelikli olarak dâhildir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Seni ümmetin için bir imtihan kıldık; çünkü eğer sen hazineler ve bahçeler sahibi olsaydın, onların sana meyli ve itaati dünyalık için yahut dünya menfaatiyle karışık olurdu. Hâlbuki biz seni malın mülkün yokken gönderdik ki, onlardan sana itaat edenin itaati hiçbir dünyevi tamah olmaksızın sırf Allah Teâlâ'nın rızası için ihlaslı olsun.' Malı olmayan diğer peygamberlerin ümmetleriyle durumu da böyledir. Daha tercihe şayan olan görüş ise hitabın ve her iki 'bazı' ifadesinin de umumi olmasıdır; rivayetlerin gerektirdiği de budur. İbn Atıyye de bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: 'Bu, mümin için de kâfir için de umumidir; nitekim sağlıklı kimse hasta için, zengin fakir için, nübüvvet kerametiyle hususileştirilen peygamber kendi asrındaki kâfirlerin ileri gelenleri için bir imtihandır. Âlimler ve adil idareciler de böyledir. Nitekim İbnü'l-Kâsım, Eşheb'i gördüğünde bu ayeti okumuştur.' [İbn Atıyye'nin sözü] bitti. Ebû Hayyân da bunu tercih etmiştir. Nüzul sebebinin hususi olması bu umumi manaya zarar vermez. Nitekim Kelbî'den şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet Ebû Cehil, Velîd b. Mugīre, Âs b. Vâil ve onların tabakasında olanlar hakkında inmiştir. Onlar: 'Eğer biz Müslüman olursak; bizden önce Ammâr, Suheyb, Bilâl ve falan falan kimseler Müslüman olduğu için [İslam'a] önceden girmiş olma üstünlüğü taslayarak bize karşı böbürlenirler' demişlerdi. Soru [istifham] edatı, ya kılma/yaratma fiilinin gerekçelendirilmesi (ta'lîl) makamındadır ve sayılamayacak kadar çok örnekte olduğu gibi muâdili (karşılığı) hazfedilmiştir. Takdiri: 'Sabredip sabretmeyeceğinizi bilelim (ortaya çıkaralım) diye' şeklindedir; yani ilmimizde olanın fiilen zahir olması içindir. İlim takdirinin karinesi ise fitne (imtihan) kavramının bu manayı içermesidir. Ya da ta'lîl makamında değildir ve orada hazfedilmiş bir muâdil de bulunmamaktadır; bilakis teşvik ve gayrete getirme (tahrîz) içindir. Bu takdirde mana: 'Sabredin; zira ben bir kısmınızı [diğer bir kısmınızla imtihan ettim]' demektir.
ببعض. ويجوز أن لا يقدر معادل على تقدير اعتبار التعليل أيضا بأن يكون الخطاب للرسل ﵈ على ما سمعت. وجعل ابن عطية الخطاب فيما سبق عاما وفي أَتَصْبِرُونَ خاصا بالمؤمنين الذين جعل إمهال الكفار فتنة لهم في ضمن العموم السابق وقدر معادلا فقال: كأنه جعل إمهال الكفار فتنة للمؤمنين ثم وقفهم أتصبرون أم لا. وجعل قوله تعالى: وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً وعدا للصابرين ووعيدا للعاصين. وجعله بعضهم وعدا للرسول ﷺ بالأجر الجزيل لصبره الجميل مع مزيد تشريف له ﵊ بالالتفات إلى اسم الرب مضافا إلى ضميره ﷺ. وجوز أن يكون وعيدا لأولئك المعاندين له ﵊ جيء به إتماما للتسلية أو التصبر وليس بذاك واستدل بالآية على القضاء والقدر فإنها أفادت أن أفعال العباد كعداوة الكفار وإيذائهم بجعل الله تعالى وإرادته والفتنة بمعنى الابتلاء وإن لم تكن من أفعال العباد إلا أنها مفضية ومستلزمة لما هو منها. وفيه من الخفاء ما فيه. وقوله تعالى.
diğer bir kısmınızla imtihan ettim' demektir. Ta'lil dikkate alındığında da işittiğin üzere hitabın peygamberlere (aleyhimüsselâm) olması suretiyle bir muâdil takdir edilmemesi caizdir. İbn Atıyye önceki kısımdaki hitabı umumi, { أَتَصْبِرُونَ } “Sabredecek misiniz?” kısmındakini ise önceki umumiliğin zımnında kâfirlere mühlet verilmesi kendileri için imtihan kılınan müminlere has kılmış ve bir muâdil takdir ederek şöyle demiştir: 'Sanki kâfirlere mühlet verilmesini müminler için bir imtihan kıldı, sonra onları 'Sabredecek misiniz yoksa etmeyecek misiniz?' diye durdurdu.' Yüce Allah'ın: { وَكانَ رَبُّكَ بَصِيراً } “Ve senin Rabbin hakkıyla görendir” kavlini sabredenlere bir vaat, isyan edenlere ise bir tehdit kılmıştır. Bazıları ise bunu, Rab isminin onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirine izafe edilmesiyle iltifat yoluyla ona (aleyhisselâm) daha fazla şeref bahşedilerek güzel sabrına karşılık pek bol bir ecir ile Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir vaat kılmıştır. Teselliyi veya sabır tavsiyesini tamamlamak üzere getirilmiş olarak ona (aleyhisselâm) inat eden o kimselere yönelik bir tehdit olması da caiz görülmüştür fakat bu pek isabetli değildir. Ayet kaza ve kadere delil getirilmiştir; zira kâfirlerin düşmanlığı ve eziyetleri gibi kulların fiillerinin Allah Teâlâ'nın kılması ve iradesiyle olduğunu ifade etmiştir; fitne, imtihan manasında olup her ne kadar kulların fiillerinden olmasa da onlardan olan şeylere sevk edici ve gerektiricidir. Bunda ne derece kapalılık olduğu ortadadır. Yüce Allah'ın kavli:
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Bismillâhirrahmânirrahîm.
وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا إلخ شروع في حكاية بعض آخر من أقاويلهم الباطلة وبيان بطلانها إثر حكاية إبطال أباطيلهم السابقة وذكر ما يتعلق بذلك، والجملة المعطوفة على قوله تعالى: وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ [الفرقان: ٧] إلى آخره، ووضع الموصول موضع الضمير للتنبيه بما في حيز الصلة على أن ما يحكى عنهم في الشناعة بحيث لا يصدر عمن يرجو لقاء الله ﷿، والرجاء في المشهور الأمل وقد فسر أحدهما بالآخر أكثر
{ وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler ki...” ayeti; önceki bâtıl sözlerinin iptal edilmesinin hikâye edilmesinin ve bununla ilgili hususların zikrinin ardından, onların bâtıl sözlerinden bir diğerini hikâyeye ve bunların bâtıllığını beyana giriştir. Cümle Yüce Allah'ın: { وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ } [el-Furkān: 7] “Ve dediler ki: Bu elçiye ne oluyor...” kavline sonuna kadar matuftur. Mevsulün zamir yerine getirilmesi, sıla cümlesindeki ifade ile kendilerinden hikâye edilen şeyin, Allah Azze ve Celle'ye kavuşmayı uman kimseden sadır olamayacak derecede çirkin olduğuna dikkat çekmek içindir. Meşhur olan manasında 'recâ' ümittir (emel); dilcilerin çoğu
اللغويين، وفي فروق ابن هلال الأمل رجاء يستمر ولذا قيل للنظر في الشيء إذا استمر وطال تأمل، وقيل: الأمل يكون في الممكن والمستحيل والرجاء يخص الممكن. وفي المصباح الأمل ضد اليأس وأكثر ما يستعمل فيما يبعد حصوله والطمع يكون فيما قرب حصوله والرجاء بين الأمل والطمع فإن الراجي يخاف أن لا يحصل مأموله ولذا استعمل بمعنى الطمع انتهى، وفسره أبو عبيدة وقوم بالخوف، وقال الفراء: هذه الكلمة تهامية وهي أيضا من لغة هذيل إذا كان مع الرجاء جحد ذهبوا به إلى معنى الخوف فيقولون: فلان لا يرجو ربه سبحانه يريدون لا يخاف ربه سبحانه، ومن ذلك ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً [نوح: ١٣] أي لا تخافون لله تعالى عظمة وإذا قالوا: فلان يرجو ربه فهذا على معنى الرجاء لا على معنى الخوف، وقال الشاعر:
birini diğeriyle tefsir etmiştir. İbn Hilâl'in Furûk'unda 'emel', devam eden recâdır; bundan dolayı bir şeye bakış devam edip uzadığında 'teemmül' denilmiştir. 'Emel' hem mümkün hem imkânsız şeyde olur, 'recâ' ise mümküne mahsustur da denilmiştir. el-Misbâh'ta şöyle geçer: Emel ye'sin (ümitsizliğin) zıddıdır ve çoğunlukla gerçekleşmesi uzak olan şeylerde kullanılır; tama' gerçekleşmesi yakın olan şeyde olur; recâ ise emel ile tama' arasındadır; zira uman kimse umduğu şeyin gerçekleşmemesinden korkar, bu sebeple tama' manasında da kullanılmıştır, [el-Misbâh'ın sözü] bitti. Ebû Ubeyde ve bir topluluk onu korku ile tefsir etmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: Bu kelime Tihâme lehçesindedir, aynı zamanda Hüzeyl lehçesindendir; recâ ile birlikte nefy/inkâr bulunduğunda onu korku manasına alırlar; nitekim 'falanca Rabbini ummuyor' derler ve Rabbinden korkmuyor anlamını kastederler. { ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً } [Nûh: 13] “Size ne oluyor ki Allah için bir vakar/büyüklük ummuyorsunuz?” yani Allah Teâlâ için bir azamet ve büyüklükten korkmuyorsunuz [ayeti] bundandır. 'Falanca Rabbini umuyor' dediklerinde ise bu korku manasına değil, recâ (ümit) manasınadır. Şair şöyle demiştir:
إذا لسعته النحل لم يرج لسعها ... وحالفها في بيت نوب عواسل
Arılar onu soktuğunda onların sokmasından korkmaz... Ve bal yapan arıların kovanında onlarla dost olur.
وقال آخر:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
لا يرتجي حين يلاقي الذائدا ... أسبعة لاقت له أو واحدا
Müdafaa edene rastladığı an korkmaz... Kendisine yedi [kişi] mi rastlamış yoksa bir [kişi] mi.
انتهى، وذكر أن استعمال الرجاء في معنى الخوف مجاز لأن الراجي لأمر يخاف فواته، وأصل اللقاء مقابلة الشيء ومصادفته وهو مراد من قال: الوصول إلى الشيء لا المماسة ويطلق على الرؤية لأنها وصول إلى المرئي، ولقاؤه تعالى هنا كناية عن لقاء جزائه يوم القيامة أو المراد ذلك بتقدير مضاف والمعنى على التفسير المشهور للرجاء وقال الذين لا يأملون لقاء جزائنا بالخير والثواب على الطاعة لتكذيبهم بالبعث، وعلى التفسير الآخر وقال الذين لا يخافون لقاء جزائنا بالشر والعقاب على المعصية لتكذيبهم بالبعث كذا قيل. وقيل: المراد به رؤيته تعالى في الآخرة والرجاء عليه بمعنى الأمل دون الخوف إذ لا معنى لكون الرؤية مخوفة وهو خلاف الظاهر وإن لم يأبه ما بعد إذ يكون المعنى عليه إن الذين لا يرجون رؤيتنا في الآخرة التي هي مظنة الرؤية لكثير من الناس اقترحوا رؤيتنا في الدنيا التي ليست مظنة لذلك، وقد يقال: نفي رجاء لقائه تعالى كناية عن إنكار البعث والحشر ولعله أولى مما تقدم أي وقال الذين ينكرون البعث والحشر لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أي هلا أنزلوا علينا فيخبرونا بصدق محمد ﷺ أَوْ نَرى رَبَّنا فيخبرنا بذلك كما روي عن ابن جريج وغيره وفي طلب إنزال ملائكة للتصديق دون إنزال ملك إشارة إلى أنهم بلغوا في التكذيب مبلغا لا ينفع معه تصديق ملك واحد وإذا اعتبرت أل في الملائكة للاستغراق الحقيقي كانت الإشارة إلى قوة تكذيبهم أقوى، وتزداد القوة إذا اعتبر في عَلَيْنَا معنى كل واحد منا ولم يعتبر توزيع، ويشير أيضا إلى قوة ذلك تعبيرهم بالمضارع الدال على الاستمرار التجددي في أَوْ نَرى رَبَّنا كأنهم لم يكتفوا برؤيته تعالى وإخباره سبحانه بصدق رسوله ﷺ حتى يروه سبحانه ويخبرهم مرارا بذلك، ولا يأبى قصد الاستمرار من المضارع كون الأصل في «لولا» التي للتحضيض أو العرض أن تدخل على المضارع وما لم يكن مضارعا يؤول به، ولعل عدولهم إلى الماضي في جانب إنزال الملائكة المعطوف عليه وإن كان في تأويل المضارع على نحو ما قدمنا في تفسير قوله تعالى: لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ [الفرقان: ٧] فتذكر فما في العهد من قدم.
[el-Misbâh'ın sözü] bitti. Recâ kelimesinin havf (korku) manasında kullanılmasının mecaz olduğu zikredilmiştir; çünkü bir şeyi uman kimse onun elden kaçmasından korkar. Likā (لِقَاء) kelimesinin aslı, bir şeyle yüz yüze gelmek ve ona rastlamaktır. 'Dokunma (mümâsse) olmaksızın bir şeye ulaşmaktır' diyenin kastı da budur. Görmek manasında da kullanılır; çünkü o, görülene bir ulaşımdır. Buradaki Yüce Allah'a mülâki olmak (kavuşmak), kıyamet gününde O'nun cezasıyla/mükâfatıyla karşılaşmaktan kinayedir ya da muzâfın takdiriyle kastedilen budur. Recânın meşhur tefsirine göre mana şöyledir: Öldükten sonra dirilmeyi (ba'sı) yalanladıkları için itaate karşılık hayır ve sevapla olan cezamızla/karşılığımızla karşılaşmayı ummayanlar dediler ki... Diğer tefsire göre ise: Öldükten sonra dirilmeyi yalanladıkları için masiyete karşılık şer ve ikabla olan cezamızla karşılaşmaktan korkmayanlar dediler ki... Şöyle de denilmiştir: Bununla kastedilen, ahirette Yüce Allah'ı görmektir; buna göre recâ korku değil ümit manasınadır, zira görmenin korkulacak bir şey olmasının anlamı yoktur. Bu ise zahire aykırıdır; gerçi sonraki ifade bunu reddetmez, zira buna göre mana şöyle olur: Birçok insan için görülme yeri olan ahirette Bizim görülmemizi ummayan kimseler, buna mahal olmayan dünyada Bizim görülmemizi teklif ettiler. Şöyle de denilebilir: Yüce Allah'la karşılaşma recâsının nefyi, ba's ve haşri inkârdan kinayedir ve bu, öncekilerden daha evladır. Yani ba's ve haşri inkâr eden kimseler dediler ki: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ } “Bize melekler indirilmeli değil miydi?” Yani bize indirilselerdi de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in doğruluğunu bize haber verselerdi, { أَوْ نَرى رَبَّنا } “yahut Rabbimizi görseydik ya!” da bunu bize O haber verseydi. Nitekim İbn Cüreyc ve başkalarından böyle rivayet edilmiştir. Tasdik için bir meleğin indirilmesi yerine meleklerin indirilmesini talep etmelerinde, onların tek bir meleğin tasdikinin fayda vermeyeceği bir yalanlama derecesine ulaştıklarına işaret vardır. Şayet 'el-melâike'deki elif-lâm hakiki istiğrak (bütün melekleri kapsama) için kabul edilirse, yalanlamalarının şiddetine olan işaret daha da kuvvetli olur. 'Aleynâ' (üzerimize) ifadesinde taksim gözetilmeyip 'her birimizin üzerine' manası kabul edilirse bu kuvvet daha da artar. { أَوْ نَرى رَبَّنا } “yahut Rabbimizi görseydik ya!” ifadesinde yenilenen sürekliliğe (istimrâr-ı teceddüdîye) delalet eden muzari fiille ifade etmeleri de bu şiddete işaret eder; sanki onlar Yüce Allah'ı bir kez görüp O'nun elçisinin sallallâhu aleyhi ve sellem doğruluğunu bir defa haber vermesiyle yetinmeyip O'nu defalarca görmeyi ve O'nun bunu kendilerine defalarca haber vermesini istemiş gibidirler. Muzariden istimrar kastı, tahdîd (teşvik) veya arz için olan 'levlâ'nın aslının muzari fiilin üzerine girmesi ve muzari olmayanın da onunla tevil edilmesi kuralına aykırı değildir. Kendisine matuf olan meleklerin indirilmesi cihetinde maziye meyletmeleri ise, { لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ } [el-Furkān: 7] “Ona bir melek indirilmeli değil miydi?” kavlinin tefsirinde daha önce takdim ettiğimiz üzere muzari tevilinde olsa gerektir. Hatırla, zira ahdin üzerinden çok zaman geçmemiştir.
وقيل: المعنى لولا أنزل علينا الملائكة فيبلغون أمر الله تعالى ونهيه بدل محمد ﷺ أو نرى ربنا فيخبرنا بذلك من غير توسيط أحد ورجح الأول بأن السياق لتكذيبه ﷺ وحاشاه ثم حاشاه من الكذب والتعنت في طلب مصدق له ﵊ لا لطلب من يفيدهم الأمر والنهي سواه ﷺ، ولا نسلم أن لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ يتكرر عليه مع لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ السابق لظهور الفرق بين المطلوبين فيهما ولو فرض لزوم التكرار بينهما فهو لا يضر كما لا يخفى. وانتصر للأخير بأن المقام ليس إلا لذكر المكذبين وحكاية أباطيلهم الناشئة عن تكذيبهم. وقد عد فيما
Şöyle de denilmiştir: Mana; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem yerine Allah Teâlâ'nın emir ve yasağını tebliğ etmeleri için üzerimize melekler indirilmeli değil miydi, yahut Rabbimizi görseydik de arada hiç kimse olmaksızın bunu bize O haber verseydi, şeklindedir. Birincisi tercih edilmiştir; zira siyak, onun sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlanması —hâşâ ve kellâ o yalandan münezzehtir— ve onun aleyhisselâm için bir tasdik edici talep etmedeki inatçılıkları hakkındadır; yoksa ondan sallallâhu aleyhi ve sellem başkasının kendilerine emir ve yasağı bildirmesini talep etmeleri hakkında değildir. { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ } “Bize melekler indirilmeli değil miydi?” ifadesinin, önceki { لَوْلا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَكٌ } [el-Furkān: 7] “Ona bir melek indirilmeli değil miydi?” ifadesiyle tekrarlandığını kabul etmeyiz; çünkü her ikisinde talep edilen şeyler arasındaki fark açıktır. İkisi arasında bir tekrarın gerekliliği farz edilse bile, gizli olmadığı üzere bunun bir zararı yoktur. Son görüşü savunanlar ise şöyle demişlerdir: Buradaki makam, sadece yalanlayanları zikretmek ve onların yalanlamalarından kaynaklanan bâtıl sözlerini hikâye etmekten ibarettir. Nitekim daha önce
سبق بعضا منها متضمنا تعنتهم في طلب مصدق له ﷺ فالأولى أن يكون ما هنا حكاية نوع آخر منها ليكون أبعد عن التكرار وأدل على العناد والاستكبار. ولعل قوله تعالى: لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً أنسب بما ذكر. ومعنى اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ أوقعوا الاستكبار في شأنها وعدوها كبيرة الشأن، وفيه تنزيل الفعل المتعدي منزلة اللازم كما في قوله:
onun sallallâhu aleyhi ve sellem için bir tasdik edici talep etmedeki inatçılıklarını içeren bazıları sayılmıştır; dolayısıyla buradaki ifadenin, tekrardan daha uzak olması ve inat ile kibre daha fazla delalet etmesi için bunların başka bir türünün hikâyesi olması daha evladır. Yüce Allah'ın: { لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً } “Andolsun ki kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” kavli de zikredilen bu manaya daha uygundur. { اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin manası; kendi nefislerinin şanında kibre kapıldılar ve nefislerini büyük şanlı saydılar demektir. Bunda, müteaddi fiilin lâzım fiil yerine konulması vardır; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
يجرح في عراقيبها نصلي والعتو تجاوز الحد في الظلم وهو المصدر الشائع لعتا، واللام واقعة في جواب القسم أي والله لقد استكبروا في شأن أنفسهم وتجاوز الحد في الظلم والطغيان تجاوزا كبيرا بالغا أقصى غايته حيث كذبوا الرسول ﵊ ولم ينقادوا لبشر مثلهم يوحى إليه في أمرهم ونهيهم ولم يكترثوا بمعجزاته القاهرة وآياته الباهرة فطلبوا ما لا يكاد ترنو إليه أحداق الأمم وراموا ما لا يحظى به إلا بعض أولي العزم من الرسل صلى الله تعالى عليهم وسلم. وقد فسر اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ بأضمروا الاستكبار وهو الكفر والعناد في قلوبهم وهو أظهر مما تقدم وما تقدم أبلغ وأوفق لما انتصر له. وكذا فسر العتو بالنبو عن الطاعة وما تقدم أبلغ وأوفق بذلك أيضا. وفي تعقب حكاية باطل أولئك الكفرة بالجملة القسمية إيذان بغاية قبح ما هم عليه وإشعار بالتعجب من استكبارهم وعتوهم وهو من الفحوى في الحقيقة ومثل ذلك شائع في الكلام تقول لمن جنى جناية: فعلت كذا وكذا استعظاما وتعجبا منه ويستعمل في سائر الألسنة وجعل الزمخشري من ذلك قول مهلهل:
Kılıcımın ucu onların öküzlerinin topuklarını yaralar... 'Utüvv' (عُتُوّ), zulümde haddi aşmaktır ve 'atâ' (عَتَا) fiilinin yaygın masdarıdır. Lâm harfi kasemin cevabında vaki olmuştur; yani: Allah'a yemin olsun ki onlar kendi nefislerinin şanında büyüklük taslamışlar, zulüm ve taşkınlıkta haddi aşarak son derece büyük bir haddi aşmışlardır; zira Peygamber'i aleyhisselâm yalanlamışlar, emir ve yasakları hususunda kendilerine vahyedilen kendi misilleri bir beşere boyun eğmemişler, onun kahredici mucizelerine ve apaçık delillerine aldırış etmemişler; ümmetlerin gözlerinin dahi ilişemeyeceği şeyleri talep etmişler ve peygamberlerden sallallâhu teâlâ aleyhim ve sellem ancak bazı ülü'l-azm olanların nail olabileceği mertebeyi arzulamışlardır. { اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ } ifadesi; kalplerinde kibri, yani küfür ve inadı gizlediler şeklinde de tefsir edilmiştir ki bu daha önce geçenden daha zahirdir; fakat önceki mana daha beliğdir ve savunulan görüşe daha uygundur. Aynı şekilde utüvv de itaatten yüz çevirmekle tefsir edilmiştir; önceki mana ise buna da daha beliğ ve daha uygundur. O kâfirlerin bâtıl sözlerinin hikâyesinin ardından kasem cümlesinin getirilmesinde, içinde bulundukları durumun son derece çirkin olduğunu bildirme ve onların büyüklenmelerine ve azgınlıklarına hayret etmeyi hissettirme vardır; bu ise hakikatte sözün gelişinden (fahvâ) anlaşılır. Böylesi kelamda yaygındır; nitekim bir cinayet işleyen kimseye, bunu büyük görmek ve buna hayret etmek maksadıyla 'Sen şöyle şöyle yaptın!' dersin ve bu bütün dillerde kullanılır. Zemahşerî, Mühelhil'in şu sözünü de bu kabilden saymıştır:
وجارة جساس أبأنا بنابها ... كليبا غلت ناب (١) كليب بواؤها
Cessâs'ın komşusu [olan kadının] devesi sebebiyle Kuleyb'i öldürdük... Kuleyb'in dengi olmak için dişi deve (١) pek pahalı oldu!
والطيبي قوله تعالى: كَبُرَتْ كَلِمَةً [الكهف: ٥] ، وتعقب بأن ذلك ليس من هذا القبيل لأن الثلاثي المحول إلى فعل لفظا أو تقديرا موضوع للتعجب كما صرح به النحاة وذكر الإمام مختار القول الأول في تفسير لَوْلا أُنْزِلَ إلخ أن هذه الجملة جواب لقولهم: «لولا أنزل» إلخ من عدة أوجه، أحدها أن القرآن لما ظهر كونه معجزا فقد ثبتت نبوته صلى الله تعالى عليه وسلم فبعد ذلك لا يكون اقتراح هذه الآيات إلا محض استكبار. وثانيها أن نزول الملائكة ﵈ لو حصل لكان أيضا من جملة المعجزات ولا يدل على الصدق لخصوص كونه نزول الملك بل لعموم كونه معجزا فيكون قبول ذلك ورد الآخر ترجيحا لأحد المثلين من غير مرجح. وثالثها أنهم بتقدير رؤية الرب سبحانه وتصديقه لرسوله ﷺ لا يستفيدون علما أزيد من تصديق المعجز إذ لا فرق بين أن يقول النبي:
Tîbî ise Yüce Allah'ın: { كَبُرَتْ كَلِمَةً } [el-Kehf: 5] “Ne büyük bir sözdür o!” kavlini [bu kabilden saymıştır]. Fakat nahivcilerin açıkça belirttiği gibi lafzan veya takdiren 'fa'ule' (فَعُلَ) veznine dönüştürülen sülâsî fiillerin taaccüp için konulmuş olması sebebiyle bunun bu kabilden olmadığı belirtilerek itiraz edilmiştir. İmam [Fahreddin er-Râzî], { لَوْلا أُنْزِلَ } “İndirilmeli değil miydi...” ayetinin tefsirinde birinci görüşü tercih eden kimsenin, bu cümlenin onların «İndirilmeli değil miydi...» sözlerine birkaç yönden cevap olduğunu zikrettiğini belirtmiştir: Birincisi: Kur'an'ın mucize olduğu ortaya çıkınca onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem peygamberliği sabit olmuştur; bundan sonra bu ayetleri/mucizeleri teklif etmek sırf kibirden ibarettir. İkincisi: Meleklerin aleyhimüsselâm inmesi gerçekleşseydi bu da mucizeler cümlesinden olurdu; doğruluğa delaleti özellikle meleğin inmesi olmasından ötürü değil, genel olarak mucize olmasındandır; binaenaleyh bunu kabul edip diğerini reddetmek, birbirine denk iki şeyden birini tercih sebebi olmaksızın üstün tutmak (tercîh-i bilâ müreccih) olur. Üçüncüsü: Rabb Teâlâ'yı görmeleri ve O'nun Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem tasdik etmesi takdirinde dahi mucizenin tasdikinden daha fazla bir bilgi elde edemezler; zira Peygamber'in:
اللهم إن كنت صادقا فأحي هذا الميت فيحييه ﷿ وبين أن يقول: إن كنت صادقا فصدقني فيصدقه فتعيين أحد الطريقين محض العناد، ورابعها أن العبد ليس له أن يعترض على مولاه إما بحكم المالكية عند الأشعري أو بحكم المصلحة عند المعتزلي، وخامسها أن السائل الملح المعاند الذي لا يرضى بما ينعم عليه مذموم وإظهار المعجز من جملة الأيادي الجسيمة فرد إحداهما واقتراح الأخرى ليس من الأدب في شيء. وسادسها لعل المراد أني لو علمت أنهم ليسوا مستكبرين وعاتين لأعطيتهم مطلوبهم لكني علمت أنهم إنما سألوا لأجل المكابرة والعناد فلا جرم لا أعطيهم، وسابعها لعلهم عرفوا من أهل الكتاب أن الله تعالى لا يرى في الدنيا وأنه لا ينزل الملائكة ﵈ على عوام الخلق ثم إنهم علقوا إيمانهم على ذلك فهم مستكبرون ساخرون انتهى وفيه ما لا يخلو عن بحث.
'Allahım, eğer doğru sözlü isem bu ölüyü dirilt' deyip Allah Azze ve Celle'nin onu diriltmesi ile 'Eğer doğru sözlü isem beni tasdik et' deyip O'nun tasdik etmesi arasında hiçbir fark yoktur; dolayısıyla iki yoldan birini tayin etmek sırf inattır. Dördüncüsü: Kulun Mevlâsına itiraz etme hakkı yoktur; bu Eş'arî'ye göre Mâlikiyet hükmü gereğince, Mu'tezile'ye göre ise maslahat hükmü gereğincedir. Beşincisi: Kendisine ihsan edilen nimete razı olmayıp aşırı ısrar eden inatçı isteyen kimse yerilmiştir; mucizenin gösterilmesi ise büyük ihsanlar cümlesindendir; dolayısıyla birini reddedip diğerini teklif etmek edepten sayılmaz. Altıncısı: Muhtemeldir ki mana şöyledir: 'Şayet onların kibirli ve azgın olmadıklarını bilseydim istediklerini kendilerine verirdim; fakat onların sadece diretme ve inat uğruna istediklerini bildiğim için elbette onlara vermem.' Yedincisi: Muhtemeldir ki onlar Ehl-i Kitap'tan Allah Teâlâ'nın dünyada görülmeyeceğini ve melekleri aleyhimüsselâm halkın avamına indirmeyeceğini öğrenmişler, sonra da imanlarını buna bağlamışlardır; dolayısıyla onlar kibirli alaycılardır; [Râzî'nin sözü] bitti. Bunda incelemeye açık hususlar vardır.
واستدلت الأشاعرة بقوله تعالى: «لا يرجون لقاءنا» على أن رؤية الله تعالى ممكنة واستدلت المعتزلة بقوله
Eş'arîler, Yüce Allah'ın: { لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا } “Bizimle karşılaşmayı ummazlar” kavlinden Allah Teâlâ'yı görmenin mümkün olduğuna delil getirmişler; Mu'tezile ise [Yüce Allah'ın]...
سبحانه: لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا وعَتَوْا على أنها ممتنعة ولا يخفى ضعف الاستدلالين يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ استئناف مسوق لبيان ما يلقونه عند مشاهدة الملائكة ﵈ بعد استعظام طلبهم إنزالهم عليهم وبيان كونه في غاية الشناعة. وإنما قيل: يوم يرون دون أن يقال يوم تنزل الملائكة إيذانا من أول الأمر بأن رؤيتهم لهم ليست على طريق الإجابة إلى ما طلبوه بل على وجه آخر لم يمر ببالهم «ويوم» منصوب على الظرفية بما يدل عليه قوله تعالى: لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ فإنه في معنى لا يبشر يومئذ المجرمون والعدول إلى نفي الجنس للمبالغة في نفي البشرى فكأنه قيل لا يبشرون يوم يرون الملائكة، وقدر بعضهم يمنعون البشرى أو يفقدونها والأول أبعد من احتمال توهم تهوين الخطب، وقدر بعضهم لا بشرى قبل يوم وجعله ظرفا لذلك، وجوز أبو البقاء تعلقه بيعذبون مقدرا لدلالة لا بُشْرى إلخ عليه وكونه معمولا لا ذكر مقدرا قال: أبو حيان وهو أقرب.
Yüce Allah'ın: { لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا } “Andolsun ki büyüklük tasladılar” ve { عَتَوْا } “azgınlık ettiler” kavlinden bunun imkânsız olduğuna delil getirmiştir. Her iki istidlalin de zayıflığı gizli değildir. { يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ } “Melekleri görecekleri gün...” ayeti; meleklerin üzerlerine indirilmesini talep etmelerini büyük görmenin ve bunun son derece çirkin olduğunu beyan etmenin ardından, melekleri aleyhimüsselâm gördüklerinde karşılaşacakları durumu beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. 'Meleklerin indiği gün' denilmeyip 'görecekleri gün' denilmesi; onların melekleri görmelerinin talep ettikleri şeye icabet yoluyla değil, akıllarından dahi geçmeyen başka bir şekilde olacağını en baştan bildirmek içindir. 'Yevme' (يَوْمَ) kelimesi, Yüce Allah'ın: { لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ } “O gün mücrimlere hiçbir müjde yoktur” kavlinin delalet ettiği mana ile zarf olarak mensuptur; zira bu, 'o gün günahkârlar müjdelenmezler' manasındadır. Cinsi nefyeden 'lâ'ya yönelinmesi, müjdeyi nefyetmede mübalağa içindir; sanki melekleri görecekleri gün müjdelenmezler denilmiştir. Bazıları 'müjdeden men edilirler' veya 'onu kaybederler' takdirinde bulunmuştur; birincisi durumun basite alındığı vehmi ihtimalinden daha uzaktır. Bazıları ise 'yevm' kelimesinden önce 'lâ büşrâ' takdir etmiş ve onu bunun zarfı kılmıştır. Ebü'l-Bekâ, { لا بُشْرى } kavlinin delaleti sebebiyle takdir edilen 'yuazzebûn' (azap olunurlar) fiiline müteallik olmasını ve takdir edilen 'izkür' fiilinin mamulü olmasını caiz görmüştür; Ebû Hayyân: 'Bu daha yakındır' demiştir.
وقال صاحب الفرائد: يمكن أن يكون منصوبا بينزل مضمرا لقولهم: لولا أنزل علينا الملائكة كأنه قيل ينزل الملائكة يوم يرونهم، ولا يقال: كيف يكون وقت الرؤية وقتا للإنزال لأنا نقول: الظرف يحتمل ذلك لسعته واستحسنه الطيبي فقال هو قول لا مزيد عليه لأنه إذا انتصب بينزل يلتئم الكلامان لأن قوله تعالى: يَوْمَ يَرَوْنَ إلخ نشر لقوله تعالى: لَوْلا أُنْزِلَ إلخ، وقوله سبحانه: وَقَدِمْنا نشر لقوله ﷿ أَوْ نَرى رَبَّنا ولم يجوز الأكثرون تعلقه ببشرى المذكور لكونه مصدرا وهو لا يعمل متأخرا وكونه منفيا بلا ولا يعمل ما بعدها فيما قبلها ويَوْمَئِذٍ تأكيد للأول أو بدل منه أو خبر ولِلْمُجْرِمِينَ تبيين متعلق بمحذوف كما في سقيا له أو خبر ثان أو هو ظرف لما يتعلق به اللام أو لبشرى إن قدرت منونة غير مبنية مع لا فإنها لا تعمل إذ لو عمل اسم لا طال وأشبه المضاف فينتصب.
Ferâid sahibi şöyle demiştir: Onların 'Bize melekler indirilmeli değil miydi?' sözünden dolayı gizli bir 'yünzelü' fiiliyle mensup olması mümkündür; sanki 'Melekler, onları gördükleri gün indirilir' denilmiştir. 'Görülme vakti nasıl indirilme vakti olur?' denilmez; zira biz deriz ki: Zarf genişliği sebebiyle buna ihtimal taşır. Tîbî bunu güzel bularak şöyle demiştir: Bu, üzerine söz söylenmeyecek bir görüştür; zira 'yünzelü' ile mansup olduğunda iki kelam birbiriyle kaynaşır, çünkü Yüce Allah'ın: { يَوْمَ يَرَوْنَ } “Gördükleri gün...” kavli, Yüce Allah'ın: { لَوْلا أُنْزِلَ } “İndirilmeli değil miydi...” kavlinin neşridir (açıklamasıdır); Yüce Allah'ın: { وَقَدِمْنا } “Ve yöneldik...” kavli ise O'nun: { أَوْ نَرى رَبَّنا } “yahut Rabbimizi görseydik” kavlinin neşridir. Çoğunluk nahivciler ise zikredilen 'büşrâ' kelimesine müteallik olmasını caiz görmemiştir; çünkü o masdardır ve masdar sonraya kaldığında [önceki amilde] amel etmez, ayrıca 'lâ' ile menfidir ve 'lâ'dan sonra gelen şey kendisinden öncekinde amel etmez. 'Yevmeizin' kelimesi birincinin tekididir veya ondan bedeldir ya da haberdir; 'li'l-mücrimîn' ise 'sekyen lehû'da olduğu gibi mahzufa müteallik bir tebyindir veya ikinci haberdir ya da lâm harfinin taalluk ettiği şeyin zarfıdır yahut 'lâ' ile mebni kılınmayıp tenvinli takdir edilirse 'büşrâ'nın zarfıdır, zira mebni kılınırsa amel etmez; çünkü 'lâ'nın ismi amel ederse uzar ve muzâfa benzer, böylece mensup olur.
وفي البحر احتمل بشرى أن يكون مبنيا مع لا واحتمل أن يكون في نية التنوين منصوب اللفظ ومنع من الصرف للتأنيث اللازم فإن كان مبنيا مع لا احتمل أن يكون الخبر يَوْمَئِذٍ وللمجرمين خبر بعد خبر أو نعت لبشرى أو متعلق بما تعلق به الخبر، وأن يكون يَوْمَئِذٍ صفة لبشرى والخبر لِلْمُجْرِمِينَ ويجيء خلاف سيبويه والأخفش هل الخبر لنفس لا أو للمبتدأ الذي هو مجموع لا وما بني معها. وإن كان في نية التنوين وهو معرب جاز أن يكون يَوْمَئِذٍ معمولا لبشرى وأن يكون صفة والخبر «للمجرمين» ، وجاز أن يكون يَوْمَئِذٍ خبرا ولِلْمُجْرِمِينَ صفة، وجاز أن يكون يَوْمَئِذٍ خبرا ولِلْمُجْرِمِينَ خبرا بعد خبر والخبر إذا كان الاسم ليس مبنيا للإنفسها بالإجماع.
el-Bahr'da şöyle geçer: 'Büşrâ' kelimesinin 'lâ' ile mebni olması da tenvin niyetinde olup lafzan mensup olması ve lüzumlu müenneslik sebebiyle gayrimunsarif olması da muhtemeldir. Şayet 'lâ' ile mebni ise, haberin { يَوْمَئِذٍ } olması ve 'li'l-mücrimîn' ifadesinin haberden sonra haber veya 'büşrâ' için sıfat yahut haberin müteallakına müteallik olması muhtemel olduğu gibi; { يَوْمَئِذٍ } ifadesinin 'büşrâ' için sıfat ve haberin { لِلْمُجْرِمِينَ } olması da muhtemeldir. Burada haberin bizzat 'lâ'ya mı yoksa 'lâ' ile mebni kılınan kelimenin toplamından oluşan mübtedaya mı ait olduğu hususundaki Sîbeveyh ve Ahfeş ihtilafı devreye girer. Şayet tenvin niyetinde olup mu'reb ise; { يَوْمَئِذٍ } ifadesinin 'büşrâ'nın mamulü olması da sıfat olması da caizdir ve haber { لِلْمُجْرِمِينَ } olur. { يَوْمَئِذٍ } ifadesinin haber ve { لِلْمُجْرِمِينَ } ifadesinin sıfat olması da caizdir; keza { يَوْمَئِذٍ } ifadesinin haber ve { لِلْمُجْرِمِينَ } ifadesinin haberden sonra haber olması da caizdir. İsim mebni olmadığında haber icma ile bizzat 'lâ'nındır.
وقال الزمخشري: يومئذ تكرير ولا يجوز ذلك سواء أريد بالتكرير التوكيد اللفظي أم أريد به البدل لأن «يوم» منصوب بما تقدم ذكره من اذكر أو من يفقدون وما بعد لا العاملة في الاسم لا يعمل فيه ما قبلها وعلى تقديره يكون العامل فيه ما قبلها انتهى. ولا يخفى عليك ما في الاحتمالات التي ذكرها. وأما ما اعترض به على الزمخشري فتعقب بأن الجملة المنفية معمولة لقول مضمر وقع حالا من الملائكة التي هي معمول ليرون ويَرَوْنَ معمول ليوم فلا وما في حيزها من تتمة الظرف الأول من حيث إنه معمولا لبعض ما في حيزه ومثله لا يعد محذورا مع أن كون لا لها الصدر مطلقا أو إذا بني معها اسمها ليس بمسلم عند جميع النحاة لأنها لكثرة دورها خرجت عن الصدارة فتأمل، هذا ما وقفنا عليه للمتقدمين في إعراب الآية وما فيه من الجرح والتعديل.
Zemahşerî şöyle demiştir: 'Yevmeizin' bir tekrardır; tekrardan ister lafzî tekid ister bedel kastedilsin bu caiz değildir; zira 'yevm' kelimesi daha önce zikredilen 'izkür' veya 'yefkıdûn' ile mensuptur ve isimde amel eden 'lâ'dan sonraki lafız kendisinden önce gelende amel edemez, onun takdirine göre ise onda amel eden şey kendisinden önce gelen olur; [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Zikrettiği ihtimallerdeki durum sana gizli değildir. Zemahşerî'ye yöneltilen itiraza gelince; menfî cümlenin, 'yerevne' fiilinin mamulü olan 'el-melâike' kelimesinden hal vaki olan gizli bir 'kavl'in mamulü olduğu, 'yerevne' fiilinin ise 'yevm'in mamulü olduğu şeklinde cevap verilmiştir; dolayısıyla 'lâ' ve onun alanındakiler, o alanın bir kısmının mamulü olması hasebiyle birinci zarfın tamamlayıcısındandır ve böylesi bir durum mahzurlu sayılmaz. Bununla birlikte 'lâ'nın mutlak olarak veya ismi kendisiyle mebni kılındığında cümlenin başında bulunma (sadâret) hakkının olduğu hususu bütün nahivciler nezdinde müsellem değildir; zira dildeki çokça devrinden ötürü sadâretten çıkmıştır; iyi düşün. Ayetin irabı ve bunda yer alan cerh ve ta'dil hususunda mütekaddimûndan ulaştığımız görüşler bunlardır.
وقال بعض العصريين: يجوز تعلق يَوْمَ بكبير أو تقييد كبره بذلك اليوم ليس لنفي كبره في نفسه بل لظهور موجبه في ذلك اليوم ونظيره لزيد علم عظيم يوم يباحث الخصوم وتكون جملة لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ
Çağdaş bazı âlimler şöyle demiştir: { يَوْمَ } kelimesinin 'kebîr'e taalluku veya büyüklüğünün o günle kayıtlanması caizdir; bu, kendi zatındaki büyüklüğün nefyi için değil, gerektiricisinin o günde zahir olması içindir. Bunun benzeri: 'Hasımlarla tartıştığı gün Zeyd'in büyük bir ilmi vardır' sözüdür. { لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ } “O gün mücrimlere hiçbir müjde yoktur” cümlesi ise
استئنافا لبيان ذلك وهو كما ترى، وأيا ما كان فالمراد بذلك اليوم على ما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يوم الموت، وقال أبو حيان: الظاهر أنه يوم القيامة لقوله تعالى بعد وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا إلخ وفيه نظر.
bunu beyan eden bir istînâf olur; durum gördüğün gibidir. Her ne olursa olsun, İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet edildiğine göre o gün ile kastedilen ölüm günüdür. Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: Zahir olan onun kıyamet günü olmasıdır; çünkü Yüce Allah sonrasında: { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا } “Yaptıkları işlerin önüne geçtik...” buyurmuştur. Ancak bunda da nazar (tartışılacak yön) vardır.
ونفي البشرى كناية عن إثبات ضدها كما أن نفي المحبة في مثل قوله تعالى: فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ [آل عمران: ٣٢] كناية عن البغض والمقت فيدل على ثبوت النذرى لهم على أبلغ وجه، والمراد بالمجرمين أولئك الذين لا يرجون لقاءه تعالى، ووضع المظهر موضع ضميرهم تسجيلا عليهم بالإجرام مع ما هم عليه من الكفر والعناد وإيذانا بعلة الحكم، ومن اعتبر المفهوم في مثله ادعى إفادة الآية عدم تحقق الحكم في غيرهم، وقد دل قوله تعالى في حق المؤمنين تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا [فصلت: ٣٠] إلخ على حصول البشرى لهم، وقيل: المراد بهم ما يعم العصاة والكفار الذين لا يرجون لقاءه تعالى، ويفيد الكلام سلب البشرى عن الكفار على أتم وجه لدلالته على أن المانع من حصول البشرى هو الإجرام ولا إجرام أعظم من إجرام الذين لا يرجون لقاءه ﷿ ويقولون ما يقولون فهم أولى به. ويتم استدلال المعتزلة بالآية عليه في نفي العفو والشفاعة للعصاة لأنها لا تفيد النفي في جميع الأوقات فيجوز أن يبشر العصاة بما ذكر في وقت آخر.
Müjdenin nefyi, zıddının ispatından kinayedir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } [Âl-i İmrân: 32] “Şüphesiz Allah kâfirleri sevmez” kavlindeki sevginin nefyi, buğuz ve gazaptan kinayedir; dolayısıyla onlar için uyarının ve korkunun (nüzrâ) en beliğ vecihle sabit olduğuna delalet eder. Mücrimlerden kasıt, Yüce Allah'a kavuşmayı ummayan o kimselerdir. Zamirleri yerine zahir ismin konulması, içinde bulundukları küfür ve inatla birlikte onların cürüm işlediklerini tescillemek ve hükmün illetini bildirmek içindir. Bu gibi durumlarda mefhum-i muhalifi muteber sayan kimse, ayetin bu hükmün onların dışındakilerde gerçekleşmediğini ifade ettiğini iddia etmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın müminler hakkındaki: { تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا } [Fussilet: 30] “Onların üzerlerine melekler iner: Korkmayın, hüzünlenmeyin ve müjdelenin...” kavli, müjdenin onlar için hasıl olduğuna delalet etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlardan kasıt, Yüce Allah'a kavuşmayı ummayan kâfirleri ve günahkârları kapsayan genel ifadedir. Bu durumda kelam, kâfirlerden müjdenin tamamen selbedildiğini en mükemmel şekilde ifade eder; zira müjdenin hasıl olmasına engelin cürüm olduğuna delalet eder ve Allah Azze ve Celle'ye kavuşmayı ummayıp söyleyeceklerini söyleyenlerin cürmünden daha büyük bir cürüm yoktur; dolayısıyla onlar buna en layık olanlardır. Mu'tezile'nin günahkârlar için af ve şefaatin nefyine dair ayetle getirdiği delil tamama erer; çünkü bu ifade bütün vakitlerde nefiy bildirmez, dolayısıyla günahkârların başka bir vakitte zikredilenle müjdelenmesi caizdir.
وتعقب بأن الجملة قبل النفي لكونها اسمية تفيد الاستمرار فبعد دخول النفي إرادة نفي استمرار البشرى للمجرمين بمعنى أن البشرى تكون لهم لكن لا تستمر مما لا يظن أن أحدا يذهب إليه فيتعين إرادة استمرار النفي كما في قوله تعالى في حق أضدادهم لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [يونس: ٦٢] فحينئذ لا يتسنى قوله: إنها لا تفيد النفي في جميع الأوقات، فالأولى أن يراد بالمجرمين من سمعت حديثهم وَيَقُولُونَ عطف على لا يبشرون أو يمنعون البشرى أو نحوه المقدر قبل يَوْمَ.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Cümle nefiyden önce isim cümlesi olması sebebiyle istimrar bildirir; binaenaleyh nefiy girdikten sonra mücrimler için müjdenin istimrarının nefyinin irade edilmesi —yani müjde onlar için vardır fakat devam etmez manasında olması— hiç kimsenin benimseyeceği zannedilmeyen bir durumdur; bu durumda onların zıtları hakkında Yüce Allah'ın: { لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [Yûnus: 62] “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavlinde olduğu gibi nefyin istimrarının kastedilmesi tayin eder. O takdirde onun 'bütün vakitlerde nefiy bildirmez' sözü geçerlilik kazanamaz. Şu halde mücrimler ile sözlerini işittiğin kimselerin kastedilmesi daha evladır. { وَيَقُولُونَ } “Ve derler ki” kavli, { يَوْمَ } kelimesinden önce takdir edilen 'müjdelenmezler' veya 'müjdeden men edilirler' veyahut benzeri bir ifade üzerine matuftur.
وجوز أن يكون عطفا على ما قبله باعتبار ما يفهم منه كأنه قيل: يشاهدون أهوال القيامة ويقولون، وأن يكون عطفا على يَرَوْنَ وجملة لا بُشْرى حال بتقدير القول فلا يضر الفصل به، وضمير الجمع على ما استظهره أبو حيان لأنهم المحدث عنهم وحكاه الطبرسي عن مجاهد وابن جريج للذين لا يرجون أي ويقول أولئك الكفرة حِجْراً مَحْجُوراً وهي كلمة تقولها العرب عند لقاء عدو موتور وهجوم نازلة هائلة يضعونها موضع الاستعاذة حيث يطلبون من الله تعالى أن يمنع المكروه فلا يلحقهم فكأن المعنى نسأل الله تعالى أن يمنع ذلك منعا ويحجره حجرا.
Kendisinden anlaşılan mana itibarıyla öncesine matuf olması da caiz görülmüştür; sanki 'Kıyamet dehşetlerini müşahede ederler ve derler ki' denilmiştir. { يَرَوْنَ } fiiline matuf olması da caizdir; bu takdirde { لا بُشْرى } cümlesi takdir edilen kavl ile hal olur ve onunla fasledilmiş olması zarar vermez. Çoğul zamiri, Ebû Hayyân'ın zahir gördüğü üzere —çünkü kendilerinden bahsedilenler onlardır— ve Tabersî'nin Mücâhid ile İbn Cüreyc'den naklettiğine göre, [Allah'a kavuşmayı] ummayanlara aittir; yani o kâfirler { حِجْراً مَحْجُوراً } “Sığınacak mutlak bir engel, haram kılınmış bir yasak!” derler. Bu, Arapların kan davası güden bir düşmanla karşılaştıklarında veya korkunç bir musibet hücum ettiğinde söyledikleri, istiaze (sığınma) yerine koydukları bir kelimedir; bunda Allah Teâlâ'dan mekruh olan şeyi engellemesini ve kendilerine eriştirmemesini talep ederler. Sanki mana: 'Allah Teâlâ'dan bunu kesin bir engellemeyle engellemesini ve kesin bir yasakla menetmesini dileriz' şeklindedir.
وقال الخليل: كان الرجل يرى الرجل الذي يخاف منه القتل في الجاهلية في الأشهر الحرم فيقول: حجرا محجورا أي حرام عليك التعرض لي في هذا الشهر فلا يبدؤه بشرّ، وقال أبو عبيدة: هي عوذة للعرب يقولها من يخاف آخر في الحرم أو في شهر حرام إذا لقيه وبينهما ترة، وقال أبو علي الفارسي: مما كانت العرب تستعمله ثم ترك قولهم حجرا محجورا، وهذا كان عندهم لمعنيين، أحدهما أن يقال عند الحرمان إذا سئل الإنسان فقال ذلك علم السائل أنه يريد أن يحرمه، ومنه قول المتلمس:
Halîl şöyle demiştir: Câhiliye döneminde bir adam haram aylarda kendisini öldürmesinden korktuğu bir adamı gördüğünde 'hicren mahcûrâ' derdi; yani 'Bu ayda bana ilişmen sana haramdır' der ve adam ona kötülükle başlamazdı. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bu, Arapların Harem'de veya haram bir ayda karşılaştığında aralarında kan davası olan ve diğerinden korkan kimsenin söylediği bir sığınma sözüdür. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Arapların eskiden kullanıp sonradan terk ettiği sözlerden biri de 'hicren mahcûrâ' sözleridir. Bu onların nezdinde iki manaya gelirdi: Birincisi mahrum bırakma anında söylenmesi; insan bir şey istendiğinde bunu söylerse isteyen kimse onun kendisini mahrum bırakmak istediğini anlardı. Mütelammis'in şu sözü bundandır:
حنت إلى النخلة القصوى فقلت لها ... حجر حرام ألا تلك الدهاريس (١)
Uzak hurma ağacına özlem duydu, ben de ona dedim ki: ... Kesin bir engel, haramdır! Dikkat edin, şunlar felaketlerdir! (١)
والمعنى الآخر الاستعاذة كان الإنسان إذا سافر فرأى ما يخاف قال: حجرا محجورا أي حرام عليك التعرض لي انتهى. وذكر سيبويه «حجرا» من المصادر المنصوبة غير المتصرفة وأنه واجب إضمار ناصبها، وقال: ويقول الرجل
Diğer anlam ise sığınmadır (istiâze). İnsan yolculuğa çıktığında korktuğu bir şey görürse 'hicren mahcûrâ' derdi; yani 'Bana ilişmen sana haramdır' [demektir]. [Ebû Alî el-Fârisî'nin sözü] bitti. Sîbeveyh, 'hicren' kelimesini gayrimutasarrıf (çekimsiz) mansub masdarlardan saymış ve onu nasbeden amilin gizlenmesinin (izmarının) vacip olduğunu belirtmiştir. [Sîbeveyh] şöyle demiştir: Bir adam
للرجل أتفعل كذا فيقول: حجرا وهي من حجره إذا منعه لأن المستعيذ طالب من الله تعالى أن يمنع المكروه من أن يلحقه والأصل فيه فتح الحاء، وقرىء به كما قال أبو البقاء لكن لما خصوا استعماله بالاستعاذة أو الحرمان صار كالمنقول فلما تغير معناه تغير لفظه عما هو أصله وهو الفتح إلى الكسر وقد جاء فيه الضم أيضا وهي قراءة أبي رجاء والحسن والضحاك ويقال فيه حجرى بألف التأنيث أيضا ومثله في التغيير عن أصله قعدك الله تعالى بسكون العين وفتح القاف، وحكى كسرها عن المازني وأنكره الأزهري وقعيدك وهو منصوب على المصدرية، والمراد رقيبك وحفيظك الله تعالى ثم نقل إلى القسم قعدك أو قعيدك الله تعالى لا تفعل، وأصله بإقعاد الله تعالى أي إدامته سبحانه لك وكذا عمرك الله بفتح الراء وفتح العين وضمها وهو منصوب على المصدرية ثم اختص بالقسم، وأصله بتعميرك الله تعالى أي بإقرارك له بالبقاء، وما ذكر من أنه لازم النصب على المصدرية بفعل واجب الإضمار اعترض عليه في الدر المصون بما أنشده الزمخشري:
diğerine: 'Şunu yapar mısın?' der, o da: 'Hicren' der. Bu, onu engellediğinde kullanılan 'hacerehû' (حَجَرَهُ) kökündendir; zira sığınan kimse Allah Teâlâ'dan o mekruh şeyin kendisine ulaşmasını engellemesini talep etmektedir. Kelimenin aslı 'hâ' harfinin fethasıyladır (hacren). Ebü'l-Bekâ'nın dediği gibi bu şekilde de okunmuştur; ancak kullanımını istiazeye veya mahrum bırakmaya tahsis ettiklerinde menkul (özel terim) gibi olmuştur; manası değişince lafzı da aslı olan fethadan kesreye değişmiştir. Ebû Recâ, Hasan ve Dahhâk'ın kıraati olan damme ile de gelmiştir. Müenneslik elifiyle 'hicrâ' (حِجْرَى) da denilir. Aslından değişme hususunda bunun benzeri, 'ayn'ın sükûnu ve 'kāf'ın fethasıyla 'ka'dekallāhu teâlâ' (قَعْدَكَ اللَّهُ تَعَالَى) sözüdür; Mâzinî'den kesre ile nakledilmiş, Ezherî ise bunu inkâr etmiştir; 'ka'îdekallāh' (قَعِيدَكَ اللَّهُ) da böyledir ve masdariyet üzere mensuptur; murat ise 'Gözeticin ve koruyucun Allah Teâlâ olsun' demektir, sonra 'ka'dekallāh veya ka'îdekallāh sakın yapma' şeklinde kaseme nakledilmiştir. Aslı 'Allah Teâlâ'nın oturtması/ikame etmesiyle' yani O'nun seni baki kılmasıyladır. 'Râ'nın fethası, 'ayn'ın fethası ve dammesiyle 'amrakallāh' (عَمْرَكَ اللَّهَ) da böyledir; masdariyet üzere mensuptur, sonra kaseme tahsis edilmiştir, aslı ise 'senin Allah Teâlâ'yı ömürlü bilmenle' yani O'nun bekasını ikrar etmenledir. İzmarı vacip bir fiille masdariyet üzere nasbının lazım olduğuna dair zikredilen hususa ed-Dürrü'l-Masûn'da, Zemahşerî'nin inşad ettiği şu beyitle itiraz edilmiştir:
قالت وفيها حيدة وذعر ... عوذ بربي منكم وحجر
Kadın, içinde bir ürperti ve korku olduğu halde dedi ki: ... Rabbime sığınırım sizden ve kesin bir engel dilerim!
فإنه وقع فيه مرفوعا، ووصفه بمحجورا للتأكيد كشعر شاعر وموت مايت وليل أليل، وذكر أن مفعولا هنا للنسب أي ذو حجر وهو كفاعل يأتي لذلك، وقيل: إنه على الإسناد المجازي وليس بذاك، والمعنى أنهم يطلبون نزول الملائكة ﵈ وهم إذ رأوهم كرهوا لقاءهم أشد كراهة وفزعوا منهم فزعا شديدا، وقالوا ما كانوا يقولونه عند نزول خطب شنيع وحلول بأس فظيع، وقيل: ضمير يقولون للملائكة وروى ذلك عن أبي سعيد الخدري والضحاك وقتادة وعطية ومجاهد على ما في الدر المنثور قالوا: إن الملائكة يقولون للكفار حجرا محجورا أي حراما محرما عليكم البشرى أي جعلها الله تعالى حراما عليكم.
Zira bu beyitte merfu olarak vaki olmuştur. 'Mahcûrâ' ile vasıflanması, 'şi'run şâir', 'mevtün mâyit' ve 'leylün elyel' terkiplerinde olduğu gibi tekid içindir. Buradaki mef'ûlün nisbet için olduğu, yani 'engeli olan' manasına geldiği ve fâil gibi bunun için kullanıldığı zikredilmiştir. Mecazî isnad üzere olduğu da söylenmiştir ancak pek öyle değildir. Mana şöyledir: Onlar meleklerin aleyhimüsselâm inmesini talep ediyorlardı; fakat onları gördüklerinde onlarla karşılaşmaktan şiddetle hoşlanmadılar, onlardan dehşetli bir şekilde korktular ve korkunç bir musibet indiğinde ve feci bir felaket çöktüğünde söyledikleri sözü söylediler. Şöyle de denilmiştir: 'Yekūlûne' fiilinin zamiri meleklere aittir. ed-Dürrü'l-Mensûr'da yer aldığına göre bu Ebû Saîd el-Hudrî, Dahhâk, Katâde, Atıyye ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir; onlar şöyle demişlerdir: Melekler kâfirlere: 'Hicren mahcûrâ' derler; yani müjde size kesin olarak haram kılınmıştır, Allah Teâlâ onu size haram etmiştir, [demektir].
وفي بعض الروايات أنهم يطلبون البشرى من الملائكة ﵈ فيقولون ذلك لهم
Bazı rivayetlerde onların meleklerden aleyhimüsselâm müjde istedikleri, meleklerin de onlara bunu söyledikleri geçer.
وقال بعضهم: يعنون حراما محرما عليكم الجنة وحكاه في مجمع البيان عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وقيل: الغفران، وفي جعل حِجْراً نصبا على المفعولية لجعل مقدرا كما أشير إليه بحث، والظاهر على ما ذكر أن إيراد هذه الكلمة للحرمان وهو المعنى الأول من المعنيين اللذين ذكرهما الفارسي وَيَقُولُونَ على هذا القول قيل معطوف على ما عطف عليه على القول بأن ضميره للكفرة، وقيل: معطوف على جملة يقولون المقدرة قبل لا بُشْرى الواقعة حالا.
Bazıları şöyle demiştir: Cennet size kesin olarak haram kılınmıştır demeyi kastederler; Mecma'u'l-Beyân'da bu İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ nakledilmiştir. Mağfiret [haram kılınmıştır] da denilmiştir. 'Hicren' lafzının işaret edildiği üzere mukadder bir 'ceale' fiiline mef'ûl olarak nasb edilmesinde incelemeye değer yön vardır. Zikredilene göre zahir olan, bu kelimenin mahrum bırakma amacıyla getirilmiş olmasıdır ki bu, Fârisî'nin zikrettiği iki manadan birincisidir. Bu kavle göre { وَيَقُولُونَ } ifadesinin, zamirin kâfirlere ait olduğu kavlinde matuf olduğu şey üzerine matuf olduğu söylenmiştir; hal vaki olan { لا بُشْرى } kavlinden önce takdir edilen 'yekūlûne' cümlesine matuf olduğu da söylenmiştir.
وقال الطيبي: هو حال من الْمَلائِكَةَ بتقدير وهم يقولون نظير قولهم: قمت وأصك وجهه وعلى الأول هو عطف على يَرَوْنَ وَقَدِمْنا أي عمدنا وقصدنا كما روي عن ابن عباس وأخرجه ابن أبي شيبة وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن مجاهد إِلى ما عَمِلُوا في الدنيا مِنْ عَمَلٍ فخيم كصلة رحم وإغاثة ملهوف وقرى ضعيف ومن على أسير وغير ذلك من مكارمهم ومحاسنهم التي لو كانوا عملوها مع الإيمان لنالوا ثوابها، والجار والمجرور بيان لما وصحة البيان باعتبار التنكير كصحة الاستثناء في إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا [الجاثية: ٣٢] لكن التنكير هاهنا للتفخيم كما أشرنا إليه.
Tîbî şöyle demiştir: O, 've hüm yekūlûne' (onlar derlerken) takdiriyle { الْمَلائِكَةَ } kelimesinden haldir; nitekim 'Kalktım ve yüzüne vuruyordum' sözleri gibidir. Birinci kavle göre ise { يَرَوْنَ } fiiline matuftur. { وَقَدِمْنا } “Ve yöneldik”; yani İbn Abbas'tan rivayet edildiği, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den tahric ettiği üzere yöneldik ve kastettik, { إِلى ما عَمِلُوا } “yaptıkları şeylere” dünyada yaptıkları; sıla-i rahim, darda kalana yardım, zayıfı doyurma, esire lütufta bulunma ve imanla birlikte yapmış olsalardı sevabına nail olacakları diğer cömertlikleri ve güzellikleri gibi { مِنْ عَمَلٍ } “büyük amellerden”. Câr ve mecrûr 'mâ'yı beyandır; beyanın sıhhati, { إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا } [el-Câsiye: 32] “Biz sadece bir zanda bulunuyoruz” ayetindeki istisnanın sıhhati gibi tenkîr (belirsizlik) itibarıyladır; ancak buradaki tenkîr işaret ettiğimiz üzere tazim (büyütme) içindir.
وجوز أن يكون للتعميم ودفع ما يتوهم من العهد في الموصول أي عمدنا إلى كل عمل عملوه خال عن الإيمان، ولعل الأول أنسب بقوله تعالى: فَجَعَلْناهُ هَباءً
Umumilik (ta'mîm) bildirmesi ve mevsûlün ahd için olduğu vehmini defetmesi de caiz görülmüştür; yani onların imandan hali olarak yaptıkları her bir amele yöneldik, demektir. Birincisi Yüce Allah'ın: { فَجَعَلْناهُ هَباءً } “böylece onu toz duman kıldık” kavline daha uygundur;
مثل هباء في الحقارة وعدم الجدوى، وهو على ما أخرج عبد الرزاق والفريابي وابن أبي حاتم عن علي كرّم الله تعالى وجهه
yani değersizlik ve faydasızlıkta hebâ (toz duman) gibi kıldık. Bu, Abdürrezzâk, Feryâbî ve İbn Ebî Hâtim'in Ali'den kerremallâhu teâlâ vecheh tahric ettiğine göre:
وهج الغبار يسطع ثم يذهب.
Parıldayıp sonra yok olan toz parıltısıdır.
وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه الشرر الذي يطير من النار إذا اضطرمت، وفي رواية أخرى عنه أنه الماء المهراق. وعن يعلى بن عبيد أنه الرماد.
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ tahric ettiğine göre o, ateş alevlendiğinde ondan uçuşan kıvılcımdır. Ondan gelen diğer bir rivayette ise dökülen sudur. Ya'lâ b. Ubeyd'den ise kül olduğu rivayet edilmiştir.
وأخرج جماعة عن مجاهد والحسن وعكرمة وأبي مالك وعامر أنه شعاع الشمس في الكوة وكأنهم أرادوا ما يرى فيه من الغبار كما هو المشهور عند اللغويين، قال الراغب: الهباء دقاق التراب وما انبثّ في الهواء فلا يبدو إلا في أثناء ضوء الشمس في الكوة ويقال: هبا الغبار يهبو إذا ثار وسطع، ووصف بقوله تعالى: مَنْثُوراً مبالغة في إلغاء أعمالهم فإن الهباء تراه منتظما مع الضوء فإذا حركته الريح تناثر وذهب كل مذهب فلم يكف أن شبه أعمالهم بالهباء حتى جعل متناثرا لا يمكن جمعه والانتفاع به أصلا، ومثل هذا الإرداف يسمى في البديع بالتتميم والإيغال، ومنه قول الخنساء:
Bir cemaat Mücâhid, Hasan, İkrime, Ebû Mâlik ve Âmir'den onun pencere deliğindeki güneş ışığı olduğunu tahric etmiştir; sanki onlar dilciler nezdinde meşhur olduğu üzere onda görülen toz zerrelerini kastetmişlerdir. Râgıb şöyle demiştir: Hebâ (الهباء), ince toz toprak ve havaya yayılan, pencere deliğindeki güneş ışığı esnasından başka görünmeyen zerrelerdir. Toz kalkıp parıldadığında 'hebâ el-gubâru yehbû' denilir. Amellerini bütünüyle iptal etmede mübalağa için Yüce Allah'ın: { مَنْثُوراً } “saçılmış” kavliyle vasıflanmıştır; zira hebâyı ışıkla birlikte intizamlı görürsün, rüzgâr onu hareket ettirdiğinde ise dağılır ve her tarafa savrulur; dolayısıyla amellerini sadece hebâya benzetmekle yetinmeyip onu toplanması ve kendisinden istifade edilmesi asla mümkün olmayan saçılmış bir hale getirmiştir. Bedî' ilminde bu tür eklemeye tetmîm ve îgāl adı verilir. Hansâ'nın şu sözü bundandır:
أغر أبلج تأتمّ الهداة به ... كأنه علم في رأسه نار
Alnı açık, yüzü nurlu biridir, hidayet rehberleri ona uyar... Sanki o başında ateş yanan bir dağdır!
حيث لم يكفها أن جعلته علما في الهداية حتى جعلته في رأسه نار، وقيل: وصف بالمنثور أي المتفرق لما أن أغراضهم في أعمالهم متفرقة فيكون جعل أعمالهم هباء متفرقا جزاء من جنس العمل، وجوز أن يكون مفعولا بعد مفعول لجعل وهو مراد من قال: مفعولا ثالثا لها على معنى جعلناه جامعا لحقارة الهباء والتناثر، ونظير ذلك قوله تعالى:
Zira onu hidayette bir dağ/alamet kılmakla yetinmeyip tepesinde ateş bulunan bir dağ kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: 'Mensûr' yani dağıtılmış olarak vasıflanması, onların amellerindeki gayelerinin dağınık olmasından ötürüdür; böylece amellerinin dağılmış bir hebâ kılınması amelin cinsinden bir ceza olur. 'Ceale' fiili için mef'ûlden sonra mef'ûl olması da caiz görülmüştür; 'onu hebânın değersizliğini ve dağılmayı kendinde toplayıcı kıldık' manasında onun için üçüncü mef'ûl olduğunu söyleyenin kastı da budur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir:
كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ [البقرة: ٦٥، الأعراف: ١٦٦] أي جامعين للمسخ والخسء، وفيه خلاف ابن درستويه حيث لم يجوز أن يكون لكان خبر إن وقياس قوله: أن يمنع أن يكون لجعل مفعول ثالث، ومع هذا الظاهر الوصفية، وفي الكلام استعارة تمثيلية حيث مثلت حال هؤلاء الكفرة وحال أعمالهم التي عملوها في كفرهم بحال قوم خالفوا سلطانهم واستعصوا عليه فقدم إلى أشيائهم وقصد إلى ما تحت أيديهم فأفسدها وجعلها شذر مذر ولم يترك لها من عين ولا أثر، واللفظ المستعار وقع فيه استعمال- قدم- بمعنى عمد وقصد لاشتهاره فيه وإن كان مجازا كما يشير إليه كلام الأساس، ويسمى القصد الموصل إلى المقصد قدوما لأنه مقدمته، وتضمن التمثيل تشبيه أعمالهم المحبطة بالهباء المنثور بدون استعارة، فلا إشكال على ما قيل، والكلام في ذلك طويل فليطلب من محله. وجعل بعضهم القدوم في حقه ﷿ عبارة عن حكمه، وقيل: الكلام على حذف مضاف أي قدم ملائكتنا، وأسند ذلك إليه ﷿ لأنه عن أمره سبحانه، ونقل عن بعض السلف أنه لا يؤول في قوله تعالى: وَجاءَ رَبُّكَ [الفجر: ٢٢] وقوله سبحانه: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ [البقرة: ٢١٠] على ما هو عادتهم في الصفات المتشابهة، وقياس ذلك عدم التأويل في الآية، ولعله من هنا قيل: إن تأويل الزمخشري لها بناء على معتقده من إنكار الصفات، والقلب إلى التأويل فيها أميل.
{ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } [el-Bakara: 65, el-A'râf: 166] “Aşağılık maymunlar olun!”; yani mesh (suret değişimi) ile horluğu kendisinde toplayanlar olun. Bunda, 'kâne'nin iki haberi olmasını caiz görmeyen İbn Dürüsteveyh'in hilafı vardır; onun sözünün kıyası, 'ceale' fiilinin üçüncü mef'ûlü olmasını engellemektir. Bununla birlikte zahir olan sıfat olmasıdır. Bu kelamda temsilî istiare vardır; zira bu kâfirlerin hali ve küfürleri içinde yaptıkları amellerinin durumu, sultanlarına muhalefet edip ona isyan eden, bunun üzerine sultanın onların eşyalarına yönelip ellerinin altındakileri kastettiği, onları ifsat edip darmadağın ettiği ve onlardan ne bir iz ne bir eser bıraktığı bir topluluğun durumuna benzetilmiştir. Müsteâr olan lafızda, 'kadime' fiilinin —Esâs'taki kelamın işaret ettiği üzere mecaz olsa bile onda meşhur olması sebebiyle— 'yöneldi ve kastetti' manasında kullanımı vaki olmuştur; maksada ulaştıran kasıt, onun mukaddimesi olduğu için 'kudûm' diye isimlendirilir. Temsil, onların boşa giden amellerinin istiare olmaksızın saçılmış hebâya teşbihini tazammun etmiştir; dolayısıyla denildiği üzere bunda bir müşkillik yoktur. Bu husustaki kelam uzundur, kendi yerinden aranmalıdır. Bazıları O'nun Azze ve Celle hakkındaki kudûmü (yönelmeyi) hükmünden ibaret kılmıştır. Bir muzâfın hazfiyle kelamın 'meleklerimiz yöneldi' şeklinde olduğu ve O'nun Azze ve Celle emriyle olduğu için O'na isnat edildiği de söylenmiştir. Selef'ten bazılarının; Yüce Allah'ın: { وَجاءَ رَبُّكَ } [el-Fecr: 22] “Ve Rabbin geldi” kavlinde ve: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } [el-Bakara: 210] “Onlar Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” kavlinde müteşâbih sıfatlardaki adetleri üzere tevil yapmadıkları nakledilmiştir; bunun kıyası bu ayette de tevil yapmamaktır. Zemahşerî'nin bunu sıfatları inkâr eden itikadına binaen tevil ettiğinin söylenmesi belki de bundandır; kalp ise bunda tevile daha meyillidir.
وأنت إن لم تؤول القدوم فلا بد لك أن تؤول جعلها هباء منثورا بإظهار بطلانها بالكلية وإلغائها عن درجة الاعتبار بوجه من الوجوه، ولا يأبى ذلك السلف أَصْحابُ الْجَنَّةِ هم المؤمنون المشار إليهم في قوله تعالى: قُلْ أَذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [الفرقان: ١٥] يَوْمَئِذٍ أي يوم إذ يكون ما ذكر من القدوم إلى أعمالهم وجعلها هباء منثورا، أو من هذا وعدم التبشير، وقولهم: حجرا محجورا خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا المستقر المكان الذي يستقر فيه في أكثر الأوقات للتجالس والتحادث وَأَحْسَنُ مَقِيلًا المقيل المكان الذي يؤوي إليه للاسترواح إلى الأزواج والتمتع بمغازلتهن، سمي بذلك لأن التمتع به يكون وقت القيلولة غالبا، وقيل: هو في الأصل مكان القيلولة- وهي النوم نصف النهار- ونقل من ذلك إلى مكان التمتع بالأزواج لأنه يشبهه في كون كل منهما محل خلوة واستراحة فهو استعارة، وقيل: أريد به مكان الاسترواح مطلقا استعمالا للمقيد في المطلق فهو مجاز مرسل، وإنما لم يبق على الأصل لما أنه لا نوم في الجنة أصلا.
Kudûmü tevil etmesen bile, onun saçılmış bir hebâ kılınmasını, hiçbir surette itibar derecesine konulmayıp tamamen boşa çıkarıldığını ve iptal edildiğini izhar etmekle tevil etmen kaçınılmazdır; Selef de bunu reddetmez. { أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli”, Yüce Allah'ın: { قُلْ أَذلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } [el-Furkān: 15] “De ki: Bu mu daha hayırlıdır yoksa takva sahiplerine vaad olunan ebedilik cenneti mi?” kavlinde işaret edilen müminlerdir. { يَوْمَئِذٍ } “O gün”; yani onların amellerine yönelip onları saçılmış hebâ kılma şeklinde zikredilen hususun gerçekleştiği gün yahut bundan ve müjdelenmemekten, onların 'hicren mahcûrâ' demelerinden olan o günde, { خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا } “karar kılınacak yer bakımından daha hayırlıdır”; müstekar (مُسْتَقَرّ), oturup sohbet etmek için vakitlerin çoğunda kendisinde yerleşilen mekândır, { وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “ve dinlenilecek yer bakımından daha güzeldir”; makîl (مَقِيل), eşlerle rahatlamak ve onlarla şakalaşarak lezzetlenmek için sığınılan yerdir; bu şekilde isimlendirilmesi, onunla lezzetlenmenin çoğunlukla kaylûle vaktinde olmasındandır. Aslında kaylûle mekânı —ki gün ortasındaki uykudur— olduğu, her ikisinin de halvet ve istirahat mahalli olmasındaki benzerlik sebebiyle bundan eşlerle eğlenme mekânına nakledildiği, dolayısıyla istiare olduğu da söylenmiştir. Mukayyedin mutlakta kullanılmasıyla mutlak manada dinlenme yerinin kastedildiği ve bunun mürsel mecaz olduğu da söylenmiştir. Asıl manasında bırakılmayışı ise cennette asla uykunun bulunmamasından ötürüdür.
وأخرج ابن المبارك في الزهد وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه لا ينتصف النهار من يوم القيامة حتى يقيل هؤلاء وهؤلاء، ثم قرأ أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا وقرأ «إن مقيلهم لإلى الجحيم» وأخذ منه بعضهم أن المراد بالمستقر موضع الحساب، وبالمقيل محل الاستراحة بعد الفراغ منه، ومعنى يقيل هؤلاء يعني أصحاب الجنة ينقلون إليها وقت القيلولة، وقيل:
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu teâlâ anh tahric etmiştir: 'Kıyamet gününün ortası gelmeden şunlar da bunlar da kaylûle yaparlar.' Sonra o: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “Cennet ehli o gün karar kılınacak yer bakımından daha hayırlı ve dinlenilecek yer bakımından daha güzeldir” ayetini ve «Şüphesiz onların dinlenme yeri cehennemdir» [kıraatini] okudu. Bazıları bundan hareketle müstekardan kastın hesap yeri, makîlden kastın ise hesaptan fariğ olduktan sonraki istirahat mahalli olduğunu çıkarmıştır. 'Bunlar kaylûle yaparlar' sözünün manası; yani cennet ehli kaylûle vaktinde oraya intikal ettirilirler, demektir. Şöyle de denilmiştir:
المستقر والمقيل في المحشر قبل دخول الجنة، أو المستقر فيها والمقيل فيه.
Müstekar ve makîl cennete girmeden önce mahşerdedir veya müstekar cennette, makîl ise mahşerdedir.
فقد أخرج ابن جرير عن سعيد الصواف قال: بلغني أن يوم القيامة يقصر على المؤمن حتى يكون كما بين العصر إلى غروب الشمس، وإنهم ليقيلون في رياض حتى يفرغ الناس من الحساب، وذلك قوله تعالى: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا وفي وصفه بزيادة الحسن مع حصول الخيرية بعطفه على المستقر رمز إلى أن لهم ما يتزين به من حسن الصور وغيره من التحاسين. فإن حسن المنزل إن لم يكن باعتبار ما يرجع لصاحبه لم تتم المسرة به، والتفضيل المعتبر فيهما المسرة إما لإرادة الزيادة على الإطلاق، أي هم في أقصى ما يكون من خيرية المستقر وحسن المقيل، وإما بالإضافة إلى ما للكفرة المتنعمين في الدنيا أو إلى ما لهم في الآخرة بطريق التهكم بهم، هذا وتفسير المستقر والمقيل بالمكانين حسبما سمعت هو المشهور وهو أحد احتمالات تسعة. وذلك أنهم جوزوا أن يكون كلاهما اسم مكان أو اسم زمان أو مصدرا وأن يكون الأول اسم مكان والثاني اسم زمان أو مصدرا وأن يكون الأول اسم زمان والثاني اسم مكان أو مصدرا وأن يكون الأول مصدرا والثاني اسم مكان أو اسم زمان، وما شئت تخيل في خيرية زمان أصحاب الجنة وأحسنيته وكذا في خيرية استقرارهم وأحسنية استراحتهم يومئذ وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ العامل في يَوْمَ إما اذكر أو ينفرد الله تعالى بالملك الدال عليه قوله تعالى: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وقيل: العامل ذاك بمعناه المذكور. وقيل: إنه معطوف على يَوْمَئِذٍ أو يَوْمَ يَرَوْنَ وتَشَقَّقُ تتفتح والتعبير به دونه للتهويل، وأصله تتشقق فحذفت إحدى التاءين كما في تَلَظَّى [الليل: ١٤] وقرأ الحرميان وابن عامر بإدغام التاء في الشين لما بينهما من المقاربة والظاهر أن المراد بالسماء المظلة لنا وبالغمام السحاب المعروف والباء الداخلة عليه باء السبب. أي تشقق السماء بسبب طلوع الغمام منها. ولا مانع من أن تشقق به كما يشق السنام بالشفرة والله تعالى على كل شيء قدير، وحديث امتناع الخرق على السماء حديث خرافة.
Nitekim İbn Cerîr Saîd es-Savvâf'tan tahric etmiştir; o şöyle demiştir: 'Bana ulaştı ki, kıyamet günü mümin için ikindi ile güneşin batışı arası kadar kısalır; insanlar hesaptan fariğ oluncaya kadar onlar bahçelerde kaylûle yaparlar; işte bu, Yüce Allah'ın: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا } “Cennet ehli o gün karar kılınacak yer bakımından daha hayırlı ve dinlenilecek yer bakımından daha güzeldir” kavlidir.' Müstekar üzerine atfedilmesiyle birlikte hayrın hasıl oluşunun yanında fazladan bir güzellikle nitelenmesinde, suretlerin güzelliği ve diğer güzelliklerden kendisiyle süslenecekleri şeylerin bulunduğuna bir işaret vardır; zira meskenin güzelliği sahibine dönen hususlar itibarıyla olmazsa onunla sevinç tamama ermez. Kendisinde sevincin muteber olduğu tafdîl (üstünlük), ya mutlak manada ziyadelik iradesi içindir —yani onlar müstekarın hayırlılığında ve makîlin güzelliğinde ulaşılabilecek en son noktadadırlar— ya da dünyada nimetlenen kâfirlerin durumuna yahut onlarla alay yoluyla ahiretteki durumlarına nispetledir. Müstekar ve makîlin işittiğin üzere iki mekânla tefsir edilmesi meşhur olandır ve bu dokuz ihtimalden biridir. Zira her ikisinin de ism-i mekân veya ism-i zamân yahut masdar olması; birincisinin ism-i mekân ikincisinin ism-i zamân veya masdar olması; birincisinin ism-i zamân ikincisinin ism-i mekân veya masdar olması; birincisinin masdar ikincisinin ism-i mekân veya ism-i zamân olması caiz görülmüştür. Artık cennet ehlinin zamanının hayırlılığı ve güzelliği hakkında, keza o gündeki istikrarlarının hayırlılığı ve dinlenmelerinin güzelliği hakkında dilediğin gibi tasavvurda bulun. { وَيَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ } “Ve göğün bulutlarla yarılacağı gün...”; 'yevm' kelimesindeki amil ya 'izkür'dür ya da Yüce Allah'ın: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } “O gün hak mülk Rahmân'ındır” kavlinin delalet ettiği üzere Allah Teâlâ'nın mülkte tek kalmasıdır. Amilin zikredilen manasıyla bizzat o olduğu da söylenmiştir. Onun { يَوْمَئِذٍ } veya { يَوْمَ يَرَوْنَ } üzerine matuf olduğu da söylenmiştir. 'Teşakkaku' (تَشَقَّقُ) açılır/yarılır demektir; bununla ifade edilmesi dehşeti hissettirmek içindir. Aslı 'teteşakkaku'dur (تَتَشَقَّقُ); { تَلَظَّى } [el-Leyl: 14] kavlinde olduğu gibi iki 'tâ'dan biri hazfedilmiştir. Haremeyn kurrâsı ve İbn Âmir aralarındaki mahreç yakınlığı sebebiyle 'tâ'yı 'şîn'e idgam ederek okumuşlardır. Zahir olan, semâ ile bize gölgelik edenin, gamâm ile de bilinen bulutun kastedilmiş olmasıdır; üzerine dahil olan 'bâ' harfi ise sebebiyet 'bâ'sıdır. Yani göğün, kendisinden bulutların çıkması sebebiyle yarılmasıdır. Bıçağın hörgücü yardığı gibi göğün onunla yarılmasına hiçbir mani yoktur ve Allah Teâlâ her şeye hakkıyla kadirdir; semada yarılmanın (hark) imkânsızlığı iddiası ise bir hurafe sözüdür.
وقيل: باء الحال وهي باء الملابسة. واستظهره بعضهم أي تشقق متغيمة، وقيل: بمعنى عن وإليه ذهب الفراء.
Hal 'bâ'sı olduğu da söylenmiştir ki bu mülâbeset 'bâ'sıdır. Bazıları bunu zahir görmüştür; yani bulutlu olarak yarılır, [demektir]. 'An' (عَنْ) manasında olduğu da söylenmiştir; Ferrâ bu görüşe meyletmiştir.
والفرق بين قولك انشقت الأرض بالنبات وانشقت عنه أن معنى الأول أن الله تعالى شقها بطلوعه فانشقت به. ومعنى الثاني أن التربة ارتفعت عنه عند طلوعه، وقيل: المراد بالغمام غمام أبيض رفيق مثل الضبابة ولم يكن إلا لبني إسرائيل في تيههم، وأخرج ابن أبي حاتم عن مجاهد أنه الغمام الذي يأتي الله تعالى فيه يوم القيامة المذكور في قوله سبحانه:
'Yer bitki ile yarıldı' sözün ile 'ondan yarıldı' sözün arasındaki fark şudur: Birincisinin manası, Allah Teâlâ'nın bitkinin çıkmasıyla yeri yardığı ve yerin onunla yarıldığıdır. İkincisinin manası ise bitki çıkarken toprağın onun üzerinden kalktığıdır. Gamâm ile kastedilenin sis gibi beyaz, ince bir bulut olduğu ve Tîh sahrasındayken İsrailoğullarından başkasına verilmediği de söylenmiştir. İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den tahric etmiştir ki o, Yüce Allah'ın şu kavlinde zikredilen, kıyamet gününde Allah Teâlâ'nın içinde geleceği buluttur:
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ قال ابن جريج: وهو غمام زعموا أنه في الجنة، وعن مقاتل أن المراد بالسماء ما يعم السماوات كلها وتشقق سماء سماء، وروي ذلك عن ابن عباس، فقد أخرج عبد بن حميد وابن أبي الدنيا في الأهوال وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عنه رضي الله تعالى عنه أنه قرأ هذه الآية إلى قوله تعالى:
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ } “Onlar Allah'ın buluttan gölgeler içinde kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?”. İbn Cüreyc şöyle demiştir: O, cennette olduğunu zannettikleri bir buluttur. Mukātil'den ise semâ ile bütün semaları içine alan genel cinsin kastedildiği ve semaların sema sema yarılacağı rivayet edilmiştir. Bu İbn Abbas'tan da rivayet edilmiştir; nitekim Abd b. Humeyd, el-Ehvâl'de İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan radıyallâhu teâlâ anh tahric etmiştir ki o, bu ayeti Yüce Allah'ın şu kavline kadar okumuştur:
وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا أي تنزيلا عجيبا غير معهود فقال: يجمع الله تعالى الخلق يوم القيامة في صعيد واحد الجن والإنس والبهائم والسباع والطير وجميع الخلق فتنشق السماء الدنيا فينزل أهلها وهم أكثر ممن في الأرض من الجن والإنس وجميع الخلق فيحيطون بجميعهم فتقول أهل الأرض: أفيكم ربنا؟ فيقولون: لا، ثم تنشق السماء الثانية فينزل أهلها وهم أكثر من أهل السماء الدنيا ومن الجن والإنس وجميع الخلق فيحيطون بالملائكة الذين نزلوا قبلهم والجن
{ وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةُ تَنْزِيلًا } “Ve melekler peyderpey indirildikçe indirilir”; yani alışılmadık, acayip bir indirilişle indirilir. Şöyle dedi: Allah Teâlâ kıyamet gününde mahlukatı tek bir düzlükte toplar; cinleri, insanları, hayvanları, yırtıcıları, kuşları ve bütün mahlukatı. Derken dünya seması yarılır ve onun ehli olan [melekler] inerler ki onlar yeryüzündeki cinlerden, insanlardan ve bütün mahlukattan daha çokturlar; böylece hepsini kuşatırlar. Yeryüzü ehli: 'Rabbimiz aranızda mı?' der. Onlar da: 'Hayır' derler. Sonra ikinci sema yarılır ve onun ehli inerler ki onlar dünya semasının ehlinden, cinlerden, insanlardan ve bütün mahlukattan daha çokturlar; böylece kendilerinden önce inen melekleri, cinleri,
والإنس وجميع الخلق ثم تنشق السماء الثالثة فينزل أهلها وهم أكثر من أهل السماء الثانية والدنيا وجميع الخلق فيحيطون بالملائكة الذين نزلوا قبلهم وبالجن والإنس وجميع الخلق، ثم ينزل أهل السماء الرابعة وهم أكثر من أهل الثالثة والثانية والأولى وأهل الأرض، ثم ينزل أهل السماء الخامسة وهم أكثر ممن تقدم، ثم أهل السماء السادسة كذلك. ثم أهل السماء السابعة وهم أكثر من أهل السماوات وأهل الأرض، ثم ينزل ربنا في ظلل من الغمام وحوله الكروبيون وهم أكثر من أهل السماوات السبع والإنس والجن وجميع الخلق لهم قرون ككعوب القنا وهم تحت العرش لهم زجل بالتسبيح والتهليل والتقديس لله تعالى ما بين أخمص أحدهم إلى كعبه مسيرة خمسمائة عام، ومن فخذه إلى ترقوته مسيرة خمسمائة عام، ومن ترقوته إلى موضع القرط مسيرة خمسمائة عام وما فوق ذلك خمسمائة عام، ونزول الرب جل وعلا من المتشابه، وكذا قوله: «وحوله الكروبيون» وأهل التأويل يقولون: المراد بذلك نزول الحكم والقضاء، فكأنه قيل: ثم ينزل حكم الرب وحوله الكروبيون أي معه، وأما نزول الملائكة مع كثرتهم وعظم أجسامهم فلا يمنع عنه ما يشاهد من صغر الأرض لأن الأرض يومئذ تمتد بحيث تسع أهلها وأهل السماوات أجمعين، وسبحان من لا يعجزه شيء، ثم الخبر ظاهر في أن الملائكة ﵈ لا ينزلون في الغمام، وذكر بعضهم في الآية أن السماء تنفتح بغمام يخرج منها، وفي الغمام الملائكة ينزلون وفي أيديهم صحائف الأعمال، وقرأ ابن مسعود وأبو رجاء «ونزل» ماضيا مبنيا للفاعل مشددا، وعنه أيضا «وأنزل» مبنيا للفاعل وجاء مصدره تنزيلا وقياسه إنزالا إلا أنه لما كان معنى أنزل ونزل واحدا جاء مصدر أحدهما للآخر كما قال الشاعر:
insanları ve bütün mahlukatı kuşatırlar. Sonra üçüncü sema yarılır ve onun ehli inerler ki onlar ikinci ve dünya semasının ehlinden ve bütün mahlukattan daha çokturlar; böylece kendilerinden önce inen melekleri, cinleri, insanları ve bütün mahlukatı kuşatırlar. Sonra dördüncü semanın ehli iner ki onlar üçüncü, ikinci ve birinci semanın ehlinden ve yeryüzü ehlinden daha çokturlar. Sonra beşinci semanın ehli iner ki onlar öncekilerden daha çokturlar. Sonra altıncı semanın ehli de aynı şekilde iner. Sonra yedinci semanın ehli iner ki onlar [bütün] semaların ve yeryüzünün ehlinden daha çokturlar. Sonra Rabbimiz buluttan gölgeler içinde iner; O'nun etrafında ise yedi semanın ehlinden, insanlardan, cinlerden ve bütün mahlukattan daha çok olan Kerûbiyyûn [melekleri] vardır. Onların mızrak boğumları gibi boynuzları vardır; Arş'ın altındadırlar ve Allah Teâlâ'yı tesbih, tehlil ve takdis ile gür bir sesleri vardır. Onlardan birinin ayak tabanından topuğuna kadar olan mesafe beş yüz yıllık yoldur; uyluğundan köprücük kemiğine kadar beş yüz yıllık yoldur; köprücük kemiğinden küpe yerine kadar beş yüz yıllık yoldur; bunun yukarısı da beş yüz yıldır. Rabb Teâlâ ve Alâ'nın nüzûlü müteşâbihattandır; keza 'etrafında Kerûbiyyûn vardır' sözü de böyledir. Tevil ehli şöyle derler: Bununla kastedilen hüküm ve kazanın nüzûlüdür; sanki: 'Sonra Rabbin hükmü iner ve Kerûbiyyûn O'nun etrafındadır yani O'nunla birliktedir' denilmiştir. Meleklerin bu çokluklarına ve cisimlerinin büyüklüğüne rağmen inmelerine gelince; yeryüzünün küçük görülmesi buna mani değildir, çünkü yeryüzü o gün kendi ehlini ve bütün semaların ehlini alacak şekilde genişletilir. Hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamadığı Zat münezzehtir. Ayrıca bu haber, meleklerin aleyhimüsselâm bulut içinde inmedikleri hususunda açıktır. Bazıları ayet hakkında; semanın kendisinden çıkan bir bulutla açılacağını, meleklerin bulut içinde ellerinde amel defterleriyle ineceklerini zikretmiştir. İbn Mes'ûd ve Ebû Recâ 've nezzele' (وَنَزَّلَ) şeklinde fâili için mebni mazi ve şeddeli okumuşlardır; yine ondan fâil için mebni 've enzele' (وَأَنْزَلَ) şeklinde de okunmuştur; bunun masdarı 'tenzîlen' gelmiştir, oysa kıyası 'inzâlen'dir, fakat 'enzele' ile 'nezzele'nin manası bir olunca şairin şu sözünde olduğu gibi birinin masdarı diğerinin yerine gelmiştir:
حتى تطويت انطواء الخصب كأنه قال: حتى انطويت، وقرأ الأعمش وعبد الله في نقل ابن عطية «وأنزل» ماضيا رباعيا مبنيا للمفعول، وقرأ جناح بن حبيش والخفاف عن أبي عمرو «ونزل» ثلاثيا مخففا مبنيا للفاعل، وقرأ أبو معاذ وخارجة عن أبي عمرو «ونزل» بضم النون وشد الزاي وكسرها ونصب «الملائكة» وخرجها ابن جني بعد أن نسبها إلى ابن كثير وأهل مكة على أن الأصل «ننزل» كما وجد في بعض المصاحف فحذفت النون التي هي فاء الفعل تخفيفا لالتقاء النونين، وقرأ أبي «ونزّلت» ماضيا مشددا مبنيا للمفعول بتاء التأنيث، وقال صاحب اللوامح عن الخفاف عن أبي عمرو «ونزّل» مخففا مبنيا للمفعول و «الملائكة» بالرفع فإن صحت القراءة فإنه حذف منها المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، والتقدير ونزل نزول الملائكة فحذف النزول ونقل إعرابه إلى الملائكة بمعنى نزل نازل الملائكة لأن المصدر يكون بمعنى الاسم اهـ، وقال الطيبي: قال ابن جني: نزل بالبناء للمفعول غير معروف لأن نزل لا يتعدى إلى مفعول به ولا يقاس بجن حيث إنه مما لا يتعدى إلى المفعول فلا يقال جنه الله تعالى بل أجنه الله تعالى، وقد بني للمفعول لأنه شاذ والقياس عليه مرود فإما أن يكون ذلك لغة نادرة وإما أن يكون من حذف المضاف أي نزل نزول الملائكة فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه قال العجاج:
Hatta bolluğun sarılması gibi sarıldın... Sanki: 'Hatta sarıldın' demiştir. A'meş ve İbn Atıyye'nin naklinde Abdullah mef'ulü için mebni rubâî mazi olarak 've ünzile' (وَأُنْزِلَ) okumuştur. Cenâh b. Hubeyş ve Ebû Amr'dan rivayetle Haffâf, fâili için mebni şeddesiz sülâsî olarak 've nezele' (وَنَزَلَ) okumuştur. Ebû Muâz ve Ebû Amr'dan rivayetle Hârice, 'nûn'un dammesi, 'zâ'nın şeddesi ve kesresiyle ve 'el-melâikete' kelimesinin nasbıyla 've nüzzile' (وَنُزِّلَ الْمَلائِكَةَ) okumuştur; İbn Cinnî bunu İbn Kesîr'e ve Mekke ehline nispet ettikten sonra, aslı bazı mushaflarda bulunduğu üzere 'nünezzilü' (نُنَزِّلُ) iken iki nûn'un yan yana gelmesi sebebiyle fiilin fa'si olan nûn'un hafifletme amacıyla hazfedildiği şeklinde tevcih etmiştir. Übeyy, müenneslik tâ'sı ile mef'ul için mebni şeddeli mazi olarak 've nüzzilet' (وَنُزِّلَتْ) okumuştur. Levâmih sahibi, Haffâf'tan, o da Ebû Amr'dan nakille mef'ul için mebni şeddesiz 've nüzile' (وَنُزِلَ) ve 'el-melâiketü' kelimesinin ref'iyle [okunduğunu] söylemiş ve şöyle demiştir: Şayet kıraat sahih ise, bundan muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir; takdiri 've nüzile nüzûlü'l-melâiketi'dir; nüzûl hazfedilmiş ve onun irabı, meleklerin ineni indi manasında meleklere aktarılmıştır; zira masdar isim manasında da olur, [Levâmih'in sözü] bitti. Tîbî şöyle demiştir: İbn Cinnî dedi ki: 'Nezile' fiilinin meçhul olarak bina edilmesi bilinmemektedir; çünkü 'nezele' mef'ûlün bihe geçişli olmaz ve mef'ûle geçişli olmayan 'cünne' fiiline de kıyas edilemez; zira 'cennehullāhu teâlâ' denilmez, bilakis 'ecennehullāhu teâlâ' denilir; şaz olduğu için meçhul kılınmıştır ve ona kıyas merduttur; binaenaleyh bu ya nadir bir lügattir ya da muzâfın hazfindendir, yani 've nüzile nüzûlü'l-melâiketi'dir, muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Accâc şöyle demiştir:
حتى إذا اصطفوا له حذارا فحذارا منصوب مصدرا لا مفعولا به يريد اصطفوا له اصطفافا حذارا ونزل نزول الملائكة على حد قولك: هذا نزول منزول وصعود مصعود وضرب مضروب وقريب منه، وقد قيل قول وقد خيف منه خوف فاعرف ذلك فإنه أمثل ما يحتج به لهذه القراءة اه. وهو أحسن من كلام صاحب اللوامح. وعن أبي عمرو أيضا أنه قرأ «وتنزلت الملائكة» فهذه مع قراءة الجمهور وما في بعض المصاحف عشرة قراءات وما كان منها بصيغة المضارع وجهه ظاهر، وأما ما كان بصيغة الماضي فوجهه على ما قيل الإشارة إلى سرعة الفعل.
Nihayet onun için sakınarak saf tuttuklarında... Burada 'hizâren' mef'ûlün bih değil masdar olarak mensuptur; 'onun için sakınan bir saf tutuşla saf tuttular' demek istemiştir. Meleklerin inişi de senin: 'Bu inilmiş bir iniştir, çıkılmış bir çıkıştır, vurulmuş bir vuruştur' sözün kabilindendir ve buna yakındır; nitekim 'Söz söylenmiştir' ve 'Ondan korkulacak bir korku duyulmuştur' denilmiştir; bunu iyi bil, zira bu kıraat için delil getirilebilecek en uygun vecih budur; [Tîbî'nin sözü] bitti. Bu, Levâmih sahibinin kelamından daha güzeldir. Ebû Amr'dan onun 've tenezzeleti'l-melâiketü' (وَتَنَزَّلَتِ الْمَلائِكَةُ) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Cumhûrun kıraati ve bazı mushaflardakilerle birlikte bunlar on kıraat etmektedir. Bunlardan muzari sîgasıyla olanların vechi açıktır; mazi sîgasıyla olanlara gelince, söylenildiğine göre bunun vechi fiilin süratine işarettir.
الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ أي السلطنة القاهرة والاستيلاء الكلي العام الثابت صورة ومعنى ظاهرا وباطنا بحيث لا زوال له ثابت للرحمن يوم إذ تشقق السماء وتنزل للملائكة، فالملك مبتدأ والْحَقُّ صفته ولِلرَّحْمنِ خبره ويَوْمَئِذٍ ظرف لثبوت الخبر للمبتدأ، وفائدة التقييد أن ثبوت الملك له تعالى خاصة يومئذ وأما فيما عداه من أيام الدنيا فيكون لغيره ﷿ أيضا تصرف صوري في الجملة واختار هذا بعض المحققين، ولعل أمر الفصل بين الصفة والموصوف بالظرف المذكور سهل، وقيل: الْمُلْكُ مبتدأ ويَوْمَئِذٍ متعلق به وهو بمعنى المالكية والْحَقُّ خبره ولِلرَّحْمنِ متعلق بالحق. وتعقب بأنه لا يظهر حينئذ نكتة إيراد المسند معرفا فإن الظاهر عليه أن يقال: الملك يومئذ حق للرحمن، وأجيب بأن في تعلقه بما ذكر تأكيدا لما يفيد تعريف الطرفين، وقيل: هو متعلق بمحذوف على التبيين كما في سقيا لك والمبين من له الملك، وقيل: متعلق بمحذوف وقع صفة للحق وهو كما ترى، وقيل يَوْمَئِذٍ هو الخبر والْحَقُّ نعت للملك ولِلرَّحْمنِ متعلق به، وفيه الفصل بين الصفة والموصوف بالخبر فلا تغفل.
{ الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ } “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır”; yani göğün yarılacağı ve meleklerin ineceği o günde; sûreten ve manen, zahiren ve bâtınen zeval bulmayacak şekilde sabit olan kahredici saltanat ve küllî, umumî hâkimiyet Rahmân'a aittir. 'El-mülkü' mübteda, 'el-hakku' onun sıfatı, 'li'r-Rahmâni' onun haberi, 'yevmeizin' ise haberin mübtedaya sübûtu için zarftır. Kayıtlamanın faydası; mülkün o gün sadece Allah Teâlâ'ya ait olmasıdır; nitekim dünyanın diğer günlerinde Allah Azze ve Celle'den başkası için de genel olarak sûrî bir tasarruf bulunur. Bazı muhakkikler bunu tercih etmiştir. Sıfat ile mevsûf arasının zikredilen zarf ile fasledilmesi meselesi muhtemelen kolaydır. Şöyle de denilmiştir: 'El-mülkü' mübtedadır, 'yevmeizin' ona mütealliktir ve mâlikiyet manasındadır, 'el-hakku' onun haberidir ve 'li'r-Rahmâni' ise el-Hakk'a mütealliktir. Buna; o takdirde müsnedin marife getirilmesindeki nükteli inceliğin zahir olmayacağı, zira buna göre zahir olanın 'el-mülkü yevmeizin hakkun li'r-Rahmân' denilmesi gerektiği belirtilerek itiraz edilmiştir. İki tarafın da marife kılınmasının ifade ettiği manayı tekid etmesi bakımından zikredilene taallukunda fayda olduğu şeklinde cevap verilmiştir. 'Sekyen leke' ifadesinde olduğu gibi tebyin üzere mahzufa müteallik olduğu ve beyan edilenin mülk sahibi olduğu da söylenmiştir. 'El-Hak' için sıfat vaki olan mahzufa müteallik olduğu da söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir. 'Yevmeizin' kelimesinin haber, 'el-hakku' kelimesinin mülk için sıfat ve 'li'r-Rahmâni' kelimesinin ise ona müteallik olduğu da söylenmiştir; bunda sıfat ile mevsûfun haber ile fasledilmesi vardır, gaflet etme!
ومنعوا تعلق يَوْمَئِذٍ فيما إذا لم يكن خبرا بالحق وعللوا ذلك بأنه مصدر والمصدر لا تتقدم عليه صلته ولو ظرفا وفيه بحث، والجملة على أكثر الاحتمالات السابقة في عامل يوم استئناف مسوق لبيان أحوال ذلك اليوم وأهواله، وإيراده تعالى بعنوان الرحمانية للإيذان بأن اتصافه ﷿ بغاية الرحمة لا يهون الخطب على الكفرة المشار إليه بقوله تعالى: وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً أي وكان ذلك اليوم مع كون الملك فيه لله تعالى المبالغ في الرحمة بعباده شديدا على الكافرين، والمراد شدة ما فيه من الأهوال، وفسر الراغب العسير بما لا يتيسر فيه أمر والجملة اعتراض تذييلي مقرر لما قبله، وفيها إشارة إلى كون ذلك اليوم يسيرا للمؤمنين
'Yevmeizin' haber olmadığı takdirde 'el-Hakk'a taalluk etmesini menetmişler ve bunu onun masdar olması ve zarf bile olsa sılasının önüne geçemeyeceği gerekçesiyle illetlendirmişlerdir; ancak bunda incelenecek yön vardır. Cümle, 'yevm' kelimesinin amilindeki önceki ihtimallerin çoğuna göre, o günün hallerini ve dehşetlerini beyan etmek üzere sevk edilmiş bir istînâftır. Yüce Allah'ın Rahmâniyet unvanıyla getirilmesi; O'nun Azze ve Celle nihai rahmetle muttasıf olmasının, Yüce Allah'ın: { وَكانَ يَوْماً عَلَى الْكافِرِينَ عَسِيراً } “Ve o, kâfirlere pek zorlu bir gün olmuştur” kavliyle işaret edilen kâfirler üzerindeki musibeti hafifletmeyeceğini bildirmek içindir. Yani kullarına son derece merhametli olan Allah Teâlâ'ya mülkün ait olmasıyla birlikte o gün kâfirlere çok şiddetli olmuştur. Kastedilen, o gündeki dehşetlerin şiddetidir. Râgıb 'asîr' kelimesini kendisinde hiçbir işin kolaylaşmadığı şey olarak tefsir etmiştir. Cümle, kendisinden öncekini pekiştiren tezyîlî bir itiraziyyedir; bunda o günün müminler için kolay olacağına da işaret vardır.
وفي الحديث: «إنه يهون على المؤمن حتى يكون أخف عليه من صلاة مكتوبة صلاها في الدنيا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «O gün mümine o kadar kolaylaştırılır ki, dünyada kıldığı farz bir namazdan daha hafif gelir.»