. وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ قال الطبرسي: العامل في يَوْمَ اذكر محذوفا ويجوز أن يكون معطوفا على ما قبله، والظاهر أن أل في الظالم للجنس فيعم كل ظالم وحكي ذلك أبو حيان عن مجاهد وأبي رجاء، وذكر أن المراد بفلان فيما بعد الشيطان، وقيل: لتعريف العهد، والمراد بالظالم عقبة بن أبي معيط لعنه الله تعالى وبفلان أبي بن خلف،
{ وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ } “O gün zâlim kimse ellerini ısırır”. Tabersî şöyle demiştir: 'Yevme' lafzının âmili mahzuf olan 'uzkür' [hatırla] fiilidir; kendisinden öncekine matuf olması da caizdir. Zâhir olan, 'ez-zâlim' kelimesindeki harf-i tarifin cins için olmasıdır; dolayısıyla her zâlimi kapsar. Ebû Hayyân bunu Mücâhid ve Ebû Recâ'dan nakletmiş ve devamında geçen 'filân' ile şeytanın kastedildiğini zikretmiştir. Ahd-i zihnî/haricî için olduğu da söylenmiştir; bu takdirde zâlimden maksat -Allah Teâlâ lanet etsin- Ukbe b. Ebî Muayt, filândan maksat ise Übey b. Halef'tir.
فقد روي أنه كان عقبة بن أبي معيط لا يقدم من سفر إلا صنع طعاما فدعا عليه أهل مكة كلهم وكان يكثر مجالسة النبي ﷺ ويعجبه حديثه وغلب عليه الشقاء فقدم ذات يوم من سفر فصنع طعاما ثم دعا رسول الله ﷺ إلى طعامه فقال: ما أنا بالذي آكل من طعامك حتى تشهد أن لا إله إلا الله وأني رسول الله فقال: اطعم يا ابن أخي فقال ﷺ: ما أنا بالذي أفعل حتى تقول فشهد بذلك وطعم ﵊ من طعامه فبلغ ذلك أبي بن خلف فأتاه فقال: أصبوت يا عقبة وكان خليله فقال: والله ما صبوت ولكن دخل علي رجل فأبى أن يطعم من طعامي إلا أن أشهد له فاستحييت أن يخرج من بيتي قبل أن يطعم فشهدت له فطعم فقال: ما أنا بالذي أرضى عنك حتى تأتيه فتفعل كذا وذكر فعلا لا يليق إلا بوجه القائل اللعين ففعل عقبة (١) فقال له رسول الله ﷺ: لا ألقاك خارجا عن مكة إلا علوت رأسك بالسيف
Nitekim rivayet edildiğine göre Ukbe b. Ebî Muayt bir yolculuktan döndüğünde mutlaka yemek yapar ve Mekke halkının tamamını davet ederdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile çokça oturup sohbet eder ve onun sözleri hoşuna giderdi; fakat bedbahtlık ona galip geldi. Günün birinde bir seferden dönüp bir yemek hazırladı, ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yemeğine davet etti. [Resûlullah]: «Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik edinceye kadar senin yemeğinden yiyecek değilim» buyurdu. O: 'Ey kardeşimin oğlu, ye!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sen bunu söyleyinceye kadar yapacak değilim» buyurdu. Bunun üzerine o buna şahitlik etti ve Resûlullah aleyhisselâm onun yemeğinden yedi. Bu durum Übey b. Halef'e ulaşınca Ukbe'ye gelip: 'Sâbiî mi oldun (dininden mi döndün) ey Ukbe?' dedi; o onun samimi dostu idi. O da: 'Vallahi dinimden dönmedim, fakat yanıma bir adam girdi ve ben şehadet etmedikçe yemeğimden yemeyi reddetti; ben de yemeği yemeden evimden çıkmasından utandım, bu yüzden ona şehadet ettim, o da yedi' dedi. Bunun üzerine Übey: 'Ona gidip şöyle şöyle yapmadıkça senden asla razı olmayacağım' dedi ve ancak o melun söyleyenin yüzüne yakışacak bir fiili zikretti. Ukbe de bunu yaptı (١). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Mekke'nin dışında seninle karşılaşırsam mutlaka kılıçla boynunu vuracağım» buyurdu
،
.
وفي رواية إن وجدتك خارجا من جبال مكة أضرب عنقك صبرا فلما كان يوم بدر وخرج أصحابه أبى أن يخرج فقال له أصحابه: اخرج معنا قال: قد وعدني هذا الرجل إن وجدني خارجا من جبال مكة أن يضرب عنقي
Bir rivayette ise [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur]: «Eğer seni Mekke dağlarının dışına çıkmış bulursam, boynunu sabren (esir alarak) vururum.» Bedir günü gelip çattığında ve arkadaşları [savaşa] çıktığında o çıkmaktan kaçındı. Bunun üzerine arkadaşları ona: "Bizimle birlikte çık" dediler. O da: "Şu adam, şayet beni Mekke dağlarının dışına çıkmış bulursa boynumu vuracağını bana vadetti" dedi.
صبرا فقالوا: لك جمل أحمر لا يدرك فلو كانت الهزيمة طرت عليه فخرج معهم فلما هزم الله تعالى المشركين رحل به جمله في جدد من الأرض فأخذ أسيرا في سبعين من قريش وقدم إلى رسول الله ﷺ فأمر عليا كرّم الله تعالى وجهه.
Onlar: 'Senin yetişilemeyen kızıl bir deven var, şayet hezimet olursa onun üzerinde uçar gidersin' dediler. Bunun üzerine onlarla birlikte çıktı. Allah Teâlâ müşrikleri hezimete uğratınca, devesi onu engebeli bir arazide yere bıraktı ve Kureyş'ten yetmiş kişi arasında esir alındı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna getirildiğinde Ali'ye -Allah Teâlâ yüzünü ak etsin- emretti.
وفي رواية ثابت بن أبي الأفلح بأن يضرب عنقه فقال أتقتلني من بين هؤلاء؟ قال: نعم قال: بم؟ قال: بكفرك وفجورك وعتوك على الله تعالى ورسوله ﵊
Sâbit b. Ebî'l-Eflah rivayetinde ise onun boynunu vurmasını [emrettiği geçer]. O: 'Bunların arasından beni mi öldürüyorsun?' dedi. [Resûlullah]: «Evet» buyurdu. O: 'Ne sebeple?' dedi. [Resûlullah]: «Küfrün, fıskın ve Allah Teâlâ ile Resûlüne aleyhisselâm karşı azgınlığın sebebiyle» buyurdu.
، وفي رواية أنه ﷺ صرح له بما فعل معه ثم ضربت عنقه.
Bir rivayette ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine yaptığı şeyi açıkça yüzüne vurduğu, sonra da boynunun vurulduğu [geçer].
وأما أبي بن خلف فمع فعله ذلك قال: والله لأقتلن محمدا ﷺ فبلغ ذلك رسول الله ﵊
Übey b. Halef'e gelince; o fiiline ilaveten: 'Vallahi Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem mutlaka öldüreceğim' dedi. Bu durum Resûlullah'a aleyhisselâm ulaştı.
فقال: بل أقتله إن شاء الله تعالى فأفزعه ذلك وقال لمن أخبره: أنشدك بالله تعالى أسمعته يقول ذلك؟ قال نعم فوقعت في نفسه لما علموا أن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ما قال قولا إلا كان حقا فلما كان يوم أحد خرج مع المشركين فجعل يلتمس غفلة النبي ﵊ ليحمل عليه فيحول رجل من المسلمين بين النبي ﵊ وبينه فلما رأى ذلك رسول الله ﷺ قال لأصحابه: خلوا عنه فأخذ الحربة فرماه بها فوقعت في ترقوته فلم يخرج منه دم كثير واحتقن الدم في جوفه فخر يخور كما يخور الثور فأتى أصحابه حتى احتملوه وهو يخور فقالوا: ما هذا فو الله ما بك إلا خدش فقال: والله لو لم يصبني إلا بريقه لقتلني أليس قد قال: أنا أقتله، والله لو أن الذي بي بأهل ذي المجاز لقتلهم فما لبث إلا يوما أو نحو ذلك حتى ذهب إلى النار فأنزل الله تعالى هذه الآية، وروي هذا القول عن ابن عباس وجماعة
Resûlullah: «Aksine inşallah onu ben öldüreceğim» buyurdu. Bu söz onu dehşete düşürdü ve kendisine haber veren kişiye: 'Allah aşkına söyle, onun bunu söylediğini bizzat işittin mi?' dedi. O da 'Evet' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ne söylerse mutlaka hak olduğunu bildikleri için bu onun içine bir korku olarak düştü. Uhud günü olduğunda müşriklerle beraber çıktı ve Peygamber'e aleyhisselâm saldırmak için onun bir gaflet ânını kollamaya başladı; fakat Müslümanlardan bir adam Peygamber aleyhisselâm ile onun arasına girdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu görünce ashabına: «Onun önünü açın» buyurdu ve mızrağı alıp ona fırlattı. Mızrak köprücük kemiğine isabet etti; ondan çok kan çıkmadı, kan göğsüne toplandı ve öküzün böğürdüğü gibi böğürerek yere yığıldı. Arkadaşları gelip onu böğürür vaziyette taşıdılar ve: 'Bu ne hal! Vallahi sende sadece bir çizik var' dediler. O: 'Vallahi bana tükürüğü bile değseydi beni öldürürdü; o: 'Onu ben öldüreceğim' demedi mi? Vallahi bende olan bu yara Zü'l-Mecâz ehline isabet etseydi onları toptan öldürürdü' dedi. Bir gün veya o kadar bir süre geçmeden cehenneme gitti. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Bu görüş İbn Abbâs ve bir cemaatten rivayet edilmiştir.
، وفي رواية أخرى عن ابن عباس أن الظالم أبي بن خلف وفلان عقبة، وعض اليدين إما على ظاهره، وروي ذلك عن الضحاك. وجماعة قالوا: يأكل يديه إلى المرفق ثم تنبت ولا يزال كذلك كلما أكلها نبتت وإما كناية عن فرط الحسرة والندامة، وكذا عض الأنامل والسقوط في اليد وحرق الأسنان والأدم ونحوها لأنها لازمة لذلك في العادة والعرف، وفي المثل يأكل يديه ندما ويسيل دمعه دما، وقال الشاعر:
İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette ise zâlimin Übey b. Halef, filânın ise Ukbe olduğu [belirtilmiştir]. Elleri ısırmak ya zâhirî anlamı üzeredir -ki bu Dahhâk ve bir cemaatten rivayet edilmiştir; onlar: 'Dirseğe kadar ellerini yer, sonra yeniden biter ve o her yedikçe biterek bu şekilde devam eder' demişlerdir- ya da aşırı hasret ve pişmanlıktan kinayedir. Parmak uçlarını ısırmak, eline düşmek (pişmanlıktan eli böğründe kalmak), dişlerini ve dudaklarını gıcırdatıp ısırmak ve benzerleri de böyledir; zira bunlar âdette ve örfte pişmanlığın ayrılmaz göstergeleridir. Meselde 'Pişmanlıktan ellerini yer ve gözyaşı kan gibi akar' denir. Şair şöyle demiştir:
أبى الضيم والنعمان يحرق نابه ... عليه فأفضى والسيوف معاقله
Zulme boyun eğmedi, Numan ise ona dişlerini gıcırdatıyordu... Sonunda öyle bir yere vardı ki kılıçlar onun sığınakları oldu
والفعل عض على وزن فعل مكسور العين، وحكى الكسائي عضضت بفتح العين.
Fiil olan 'adda' (عَضَّ), ayne'l-fiili kesreli olarak 'faile' (فَعِلَ) veznindedir. Kisâî ise ayne'l-fiilin fethasıyla 'adadtu' (عَضَضْتُ) şeklinde rivayet etmiştir.
يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا الجملة مع موضع الحال من الظالم أو جملة مستأنفة أو مبينة لما قبلها ويا لَيْتَنِي إلخ مقول القول، ويا إما لمجرد التنبيه من غير قصد إلى تعيين المنبه أو المنادى محذوف يا قومي ليتني، وأل في الرَّسُولِ إما للجنس فيعم كل رسول وإما للعهد فالمراد به رسول هذه الأمة محمد ﷺ والأول إذا كانت أل في الظالم للجنس والثاني إذا كانت للعهد، وتنكير سَبِيلًا إما للشيوع أو للوحدة وعدم تعريفه لادعاء تعينه أي يا ليتني اتخذت طريقا إلى النجاة أي طريق كان أو طريقا واحدا وهو طريق الحق ولم تتشعب بي طرق الضلالة.
{ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا } “Şöyle der: 'Keşke Peygamber ile birlikte bir yol tutsaydım!'”. Cümle, zâlim kelimesinden hâl konumundadır yahut istînâfiyye veya kendisinden öncekini açıklayan bir cümledir. { يا لَيْتَنِي } vd. ise sözün makûlüdür (söylenen sözdür). 'Yâ' ya dikkat çekilen kişiyi tayin etmeksizin sırf tenbih içindir yahut münâdâ mahzuftur: 'Ey kavmim, keşke ben...'. 'Er-Resûl' kelimesindeki elif-lâm ya cins içindir, dolayısıyla her peygamberi kapsar; ya da ahd içindir, bu durumda kastedilen bu ümmetin peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Birincisi zâlim kelimesindeki elif-lâm cins için olduğunda, ikincisi ise ahd için olduğunda geçerlidir. 'Sebîlen' kelimesinin nekre getirilmesi ya yaygınlık ya da teklik içindir; belirliliğinin iddia edilmesi sebebiyle marife getirilmemiştir; yani 'Keşke kurtuluşa giden herhangi bir yol veya tek bir yol edinseydim ki o da hak yoldur ve sapıklık yolları beni dört bir yana dağıtmasaydı'.
يا وَيْلَتى بقلب ياء المتكلم ألفا كما في صحارى، وقرأ الحسن وابن قطيب يا ويلتي بكسر التاء والياء على الأصل، وقرأت فرقة بالإمالة، قال أبو علي: وترك الإمالة أحسن لأن الأصل في هذه اللفظة الياء فأبدلت الكسرة فتحة والياء ألفا فرارا من الياء فمن أمال رجع إلى الذي عنه فر أولا، وأيا ما كان فالمعنى يا هلكتي تعالي واحضري فهذا أوانك لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا أراد بفلان الشيطان أو من أضله في الدنيا كائنا من كان أو أبيا إن كان الظالم عقبة أو عقبة إن كان الظالم أبيا، وهو كناية عن علم مذكر وفلانة عن علم مؤنث، واشترط ابن الحاجب في فلان أن يكون محكيا بالقول كما هنا، ورده في شرح التسهيل بأنه سمع خلافه كثيرا كقوله:
{ يا وَيْلَتى } “Yazıklar olsun bana!” ifadesi, 'sahârâ' kelimesinde olduğu gibi mütekellim yâ'sının elife çevrilmesiyledir. Hasan ve İbn Kuteyb, aslı üzere tâ'nın kesresi ve yâ ile 'yâ veyletî' şeklinde okumuşlardır. Bir fırka ise imâle ile okumuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: 'İmâleyi terk etmek daha güzeldir; çünkü bu lafızda asıl olan yâ'dır; yâ'dan kaçınmak için kesre fethaya, yâ da elife dönüştürülmüştür; dolayısıyla imâle yapan kimse başta kaçındığı şeye geri dönmüş olur'. Her halükârda mana şöyledir: 'Ey helâkim! Gel, hazır ol, zira vaktin geldi!'. { لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلًا } “Keşke filânı dost edinmeseydim!” cümlesinde 'filân' ile şeytanı veya dünyada kendisini saptıran her kim ise onu; yahut zâlim Ukbe ise Übey'i, zâlim Übey ise Ukbe'yi kastetmiştir. Bu kelime eril özel isimden, 'filânetü' ise dişil özel isimden kinayedir. İbnü'l-Hâcib, burada olduğu gibi 'filân' kelimesinin söz ile nakledilmiş (makûl-i kavl) olmasını şart koşmuştur. Şerhu't-Teshîl'de ise bunun aksinin çokça işitildiği belirtilerek şu beyit gibi örneklerle bu görüş reddedilmiştir:
وإذا فلان مات عن أكرومة ... دفعوا معاوز فقره بفلان
Filân kimse cömert bir halde vefat ettiğinde... Onun fakirlik sıkıntılarını bir başka filân ile defederler
وتقدير القول فيه غير ظاهر، والفلان والفلانة كناية عن غير العاقل من الحيوانات كما قال الراغب، وفل وفلة كناية عن نكرة من يعقل فالأول بمعنى رجل والثاني بمعنى امرأة، ووهم ابن عصفور وابن مالك وصاحب البسيط كما في البحر في قولهم: فل كناية عن العلم كفلان ويختص بالنداء إلا ضرورة كما في قوله:
Burada kavl (söz) takdiri açık değildir. Râgıb'ın belirttiği gibi 'el-filân' ve 'el-filânetü', hayvanlardan akıl sahibi olmayanlar için kinayedir. 'Fel' ve 'felletü' ise akıl sahiplerinin nekresi için kinayedir; birincisi bir adam, ikincisi ise bir kadın manasındadır. el-Bahr'da zikredildiğine göre İbn Usfûr, İbn Mâlik ve el-Basît müellifi; 'fel' kelimesinin de 'filân' gibi özel isimden kinaye olduğu ve şu beyitteki gibi zaruret hali müstesna nida dışında kullanılmayacağı yönündeki sözlerinde vehme düşmüşlerdir:
في لجة أمسك فلان عن فل وليس مرخم فلان خلافا للفراء، واختلفوا في لام فل وفلان فقيل واو، قيل: ياء، وكنوا بهن بفتح الهاء وتخفيف النون عن أسماء الأجناس كثيرا، وقد كنى به عن الأعلام كما في قوله:
Bir kargaşa anında filân kişi fel'den elini çekti. Ferrâ'nın hilafına bu 'filân' kelimesinin terhimi değildir. 'Fel' ve 'filân' kelimelerinin lâmü'l-fiilinde ihtilaf etmişlerdir; vâv olduğu söylenmiş, yâ olduğu da söylenmiştir. Hâ'nın fethası ve nûn'un şeddesizliğiyle 'hen' (هَن) kelimesini cins isimleri yerine kinaye olarak çokça kullanmışlardır. Şu beyitte olduğu gibi özel isimler yerine kinaye olarak kullanıldığı da olmuştur:
والله أعطاك فضلا عن عطيته ... على هن وهن فيما مضى وهن
Allah sana bağışının bir fazlasını verdi... Geçmişte filâna, filâna ve filâna karşı
فإنه على ما قال الخفاجي أراد عبد الله وإبراهيم وحسنا والخليل من الخلة بضم الخاء بمعنى المودة أطلق عليها ذلك إما لأنها تتخلل النفس أي تتوسطها، وأنشد:
Hafâcî'nin belirttiğine göre şair burada Abdullah, İbrâhim ve Hasan'ı kastetmiştir. 'El-Halîl' kelimesi, hı harfinin zammesiyle sevgi manasındaki 'hullet' kökünden gelir; bu isim ona ya nefsin arasına nüfuz ettiği/ortasında yer aldığı için verilmiştir. Şu beyit inşad edilmiştir:
قد تخللت مسلك الروح مني ... وبه سمّي الخليل خليلا
Benden ruhun geçtiği yollara nüfuz ettin... İşte bu sebeple halîle halîl adı verildi
وإما لأنها تخلها فتؤثر فيها تأثير السهم في الرمية، وإما لفرط الحاجة إليها، وهذا التمني وإن كان مسوقا لإبراز الندم والحسرة لكنه متضمن لنوع تعلل واعتذار بتوريك جنايته إلى الغير، وقوله تعالى لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ تعليل لتمنيه المذكور وتوضيح لتعلله، وتصديره باللام القسمية للمبالغة في بيان خطئه وإظهار ندمه وحسرته أي والله لقد أضلني فلان عن ذكر الله تعالى أو عن موعظة الرسول ﵊ أو عن كلمة الشهادة أو عن القرآن بَعْدَ إِذْ جاءَنِي أي وصل إليّ وعلمته أو تمكنت منه فلا دلالة في الآية على إيمان من أنزلت فيه ثم ارتداده وَكانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا مبالغا في الخذلان وهو ترك المعاونة والنصرة وقت الحاجة ممن يظن فيه ذلك، والجملة اعتراض مقرر لمضمون ما قبله إما من جهته تعالى أو من تمام كلام الظالم على أنه سمى خليله شيطانا بعد وصفه بالإضلال الذي هو أخص الأوصاف الشيطانية أو على أنه أراد بالشيطان إبليس لأنه الذي حمله على مجالسة المضلين ومخالفة الرسول الهادي ﵊ بوسوسته وإغوائه فإن وصفه بالخذلان يشعر بأنه كان يعده في الدنيا ويمنيه بأن ينفعه في الآخرة وهو أوفق لحال إبليس عليه اللعنة.
Ya da o sevgi nefsi yaralayıp okun ava tesir ettiği gibi tesir ettiği için, yahut ona olan aşırı ihtiyaç sebebiyle bu ad verilmiştir. Bu temenni, pişmanlık ve hasreti ortaya koymak üzere sevk edilmiş olsa da kendi cinayetini başkasına yükleyerek bir nevi bahane bulma ve mazeret ileri sürmeyi içermektedir. Yüce Allah'ın: { لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ } “Andolsun o, beni zikirden saptırdı” kavli, söz konusu temennisinin gerekçesi ve mazeretinin açıklamasıdır. Hatasını beyan etmede, pişmanlık ve hasretini göstermede mübalağa için kasem lâmı ile başlanmıştır; yani 'Vallahi filan beni Allah Teâlâ'nın zikrinden veya Peygamber'in aleyhisselâm vaazından veya kelime-i şehadetten yahut Kur'an'dan saptırdı'. { بَعْدَ إِذْ جاءَنِي } “Bana geldikten sonra”, yani bana ulaştıktan, onu öğrendikten veya ona güç yetirdikten sonra. Dolayısıyla ayette, hakkında indiği kimsenin iman ettiğine ve sonra irtidad ettiğine dair bir delalet yoktur. { وَكانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولًا } “Şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır”. Yardımsız bırakmada (hızlân) aşırı olandır; o da kendisinden yardım umulan birinin ihtiyaç anında yardımı ve desteği terk etmesidir. Cümle, kendisinden öncekinin muhtevasını pekiştiren bir itiraziyyedir; ya Allah Teâlâ tarafındandır yahut zâlimin sözünün tamamındandır; şu var ki o, en belirgin şeytanî vasıf olan saptırma ile niteledikten sonra dostunu şeytan olarak isimlendirmiştir veya şeytan ile İblis'i kastetmiştir, zira vesvesesi ve azdırmasıyla onu saptıranların meclisinde oturmaya ve hidayet rehberi Peygamber'e aleyhisselâm muhalefet etmeye sevk eden odur; nitekim onun yapayalnız bırakıcı (hazûl) olarak nitelenmesi, dünyada ona vaatte bulunduğunu ve ahirette kendisine fayda vereceği ümidini aşıladığını hissettirmektedir ki bu da lanet olası İblis'in haline daha uygundur.
وَقالَ الرَّسُولُ عطف على قوله تعالى: وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا [الفرقان: ٢١] إلخ وما بينهما اعتراض مسوق لاستعظام ما قالوه وبيان ما يحيق بهم من الأهوال والخطوب، والمراد بالرسول نبينا صلى الله تعالى عليه وسلم وشرف وعظم وكرم، وإيراده ﵊ بعنوان الرسالة لتحقيق الحق والرد على نحورهم حيث كان ما حكي عنهم قدحا في رسالته ﷺ أي قالوا كيت وكيت وقال الرسول إثر ما شاهد منهم غاية العتو ونهاية الطغيان بطريق البث إلى ربه ﷿ والشكوى عليهم يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي الذين حكى عنهم ما حكى من الشنائع اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ الجليل الشأن المشتمل على ما فيه صلاح معاشهم ومعادهم مَهْجُوراً أي متروكا بالكلية ولم يؤمنوا به ولم يرفعوا إليه رأسا ولم يتأثروا بوعيده ووعده، فمهجورا من الهجر بفتح الهام بمعنى الترك وهو الظاهر، وروي ذلك عن مجاهد والنخعي وغيرهما واستدل ابن الفرس بالآية على كراهة هجر المصحف وعدم تعاهده بالقراءة فيه، وكان ذلك لئلا يندرج من لم يتعاهد القراءة فيه تحت ظاهر النظم الكريم فإن ظاهره ذم الهجر مطلقا وإن كان المراد به عدم القبول لا عدم الاشتغال مع القبول ولا ما يعمهما فإن كان مثل هذا يكفي في الاستدلال فذاك وإلا فليطلب دليل آخر للكراهة. وأورد بعضهم في ذلك خبرا وهو
{ وَقالَ الرَّسُولُ } “Peygamber dedi ki” ifadesi, Yüce Allah'ın: { وَقالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler ki” kavline matuftur; ikisi arasındaki kısım ise söyledikleri şeyin vehametini ve başlarına gelecek korkunç halleri ve musibetleri beyan etmek üzere sevk edilmiş bir itiraziyyedir. Resûl'den maksat Peygamberimiz'dir -Allah Teâlâ ona salât etsin, onu şereflendirsin, yüceltsin ve keremli kılsın-. Onun aleyhisselâm risâlet unvanıyla zikredilmesi, hakkı ikame etmek ve onların aleyhine çevirmek içindir; zira onlardan nakledilenler onun risâletini sallallâhu aleyhi ve sellem zedelemeye yönelikti. Yani onlar öyle öyle dediler; Resûl de onlardan son derece azgınlık ve nihai taşkınlık gördükten sonra Rabbine azze ve celle içini dökerek ve onlardan şikâyet ederek dedi ki: { يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي } “Ey Rabbim! Gerçekten benim kavmim” -ki kendilerinden bu çirkin sözler nakledilen kimselerdir- { اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ } “şu Kur'an'ı edindiler” -o şanı yüce olan, dünya ve ahiretlerinin salahını içeren Kur'an'ı- { مَهْجُوراً } “terk edilmiş [bir şey]”; yani tamamen terk edilmiş kıldılar, ona iman etmediler, ona başlarını kaldırıp bakmadılar ve onun tehdidinden de vaadinden de etkilenmediler. 'Mehcûrâ', terk etmek manasına gelen he harfinin fethasıyla 'hecr' kökündendir ve zâhir olan da budur; bu Mücâhid, Nehaî ve başkalarından rivayet edilmiştir. İbnü'l-Faras bu ayeti, mushafı terk etmenin ve onda okumayı ihmal etmenin kerâhetine delil getirmiştir; bu da onda okumayı ihmal edenin yüce nazmın zâhirinin kapsamına girmemesi içindir; zira zâhir olan genel olarak terk etmenin yerilmesidir, her ne kadar maksat kabul etmekle birlikte meşgul olmamak veya ikisini de kapsayan bir hal değil de kabul etmemek olsa bile. Şayet bu gibi bir şey istidlalde yeterli ise mesele yok, aksi takdirde kerâhet için başka bir delil aranmalıdır. Bazıları bu hususta şu haberi nakletmiştir:
«من تعلم القرآن وعلق مصحفه لم يتعاهده ولم ينظر فيه
«Kim Kur'an'ı öğrenir de mushafını asar, onu ihmal eder ve ona bakmazsa,
جاء يوم القيامة متعلقا به يقول: يا رب عبدك هذا اتخذني مهجورا اقض بيني وبينه»
kıyamet günü Kur'an ona asılmış olarak gelir ve şöyle der: Ey Rabbim! Şu kulun beni terk edilmiş bıraktı; benimle onun arasında hükmet!»
وقد تعقب هذا الخبر العراقي بأنه روي عن أبي هدبة وهو كذاب، والحق أنه متى كان ذلك مخلا باحترام القرآن والاعتناء به كره بل حرم وإلا فلا.
Irâkî bu haberi değerlendirerek onun Ebû Hedbe'den rivayet edildiğini ve onun da yalancı olduğunu belirtmiştir. Hak olan şudur ki, bu durum Kur'an'a hürmete ve ona ihtimam göstermeye halel getirdiği takdirde mekruh hatta haram olur; aksi halde olmaz.
وقيل: مهجورا من الهجر بالضم على المشهور أي الهذيان وفحش القول والكلام على الحذف والإيصال أي جعلوه مهجورا فيه إما على زعمهم الباطل نحو ما قالوا: إنه أساطير الأولين اكتتبها وإما بأن هجروا فيه ورفعوا أصواتهم بالهذيان لما قرىء لئلا يسمع كما قالوا: لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فصلت: ٢٦] وجوز أن يكون مصدرا من الهجر بالضم كالمعقول بمعنى العقل والمجلود بمعنى الجلادة أي اتخذوه نفس الهجر والهذيان، ومجيء مفعول مصدرا مما أثبته الكوفيون لكن على قلة، وفي هذه الشكوى من التخويف والتحذير ما لا يخفى فإن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام إذا شكوا إلى الله تعالى قومهم عجل لهم العذاب ولم ينظروا.
Meşhur kullanıma göre he harfinin zammesiyle hezeyan ve çirkin söz anlamındaki 'hucr' kökünden 'mehcûran' olduğu da söylenmiştir; bu takdirde hazif ve îsâl yoluyla kelam 'hakkında hezeyanda bulunulan' manasındadır; yani ya onların batıl iddialarına göre 'o öncekilerin masallarıdır, onu yazdırdı' dedikleri gibi kıldılar yahut işitilmesin diye okunduğunda hakkında hezeyan edip seslerini yükselttiler; nitekim { لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara koparın” demişlerdir. 'Akl' manasındaki 'ma'kûl' ve 'celâdet' manasındaki 'mecdûd' gibi zamme ile 'hucr' kökünden masdar olması da caiz görülmüştür; yani onu bizzat hezeyanın ve çirkin sözün kendisi kıldılar. Mef'ûl vezninin masdar olarak gelmesi Kûfelilerin ispat ettiği bir husustur, ancak azdır. Bu şikâyetteki korkutma ve uyarı gizli değildir; zira peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm kavimlerini Allah Teâlâ'ya şikâyet ettiklerinde onlara azap çabuklaştırılır ve mühlet verilmezdi.
وقيل: إن قالَ إلخ عطف على يَعَضُّ الظَّالِمُ، والمراد ويقول الرسول إلا أنه عدل إلى الماضي لتحقق الوقوع مع عدم قصد الاستمرار التجددي المراد بمعونة المقام في بعض وإن كان إخبارا عما في الآخرة.
{ قالَ } vd. ifadesinin { يَعَضُّ الظَّالِمُ } kavline matuf olduğu da söylenmiştir; kastedilen 'Peygamber de şöyle diyecektir' manasıdır, ancak her ne kadar ahiretteki bir durumdan haber verme olsa da, bazılarında makamın yardımıyla kastedilen teceddüdî istimrar (yenilenerek sürüp gitme) kastedilmeksizin vukuunun kesinliği sebebiyle mazi sîgasına meyledilmiştir.
وحال عطفه على وَكانَ الشَّيْطانُ إلخ على أنه من كلامه تعالى لا يخفى حاله، وقول الرسول ذلك يوم القيامة وهو كالشهادة على أولئك الكفرة وليس بتخويف وإلى ذلك ذهبت فرقة منهم أبو مسلم، والأول أنسب بقوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ فإنه تسلية لرسول الله ﷺ وحمل له على الاقتداء بمن قبله من الأنبياء ﵈، والبلية إذا عمت هانت، والعدو يحتمل أن يكون واحدا وجمعا أي كما جعلنا لك أعداء من المشركين يقولون ما يقولون ويفعلون ما يفعلون من الأباطيل جعلنا لكل نبي من الأنبياء الذين هم أصحاب الشريعة والدعوة إليها عدوا من مرتكبي الجرائم والآثام ويدخل في ذلك آدم ﵇ لدخول الشياطين وقابيل في المجرمين ويكتفي بدخول قابيل إن أريد بالمجرمين مجرمو الإنس أو مجرمو أمة النبي وقيل: الكلية بمعنى الكثرة، والمراد بجعل الأعداء جعل عداوتهم وخلقها وما ينشأ منها فيهم لا جعل ذواتهم، ففي ذلك رد على المعتزلة في زعمهم إن خالق الشر غيره تعالى شأنه، وقوله تعالى: وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً وعد كريم له ﵊ بالهداية إلى كافة مطالبه والنصر على أعدائه أي كفاك مالك أمرك ومبلغك إلى الكمال هاديا لك إلى ما يوصلك إلى غاية الغايات التي من جملتها تبليغ ما أنزل إليك وإجراء أحكامه في أكناف الدنيا إلى أن يبلغ الكتاب أجله وناصرا لك عليهم على أبلغ وجه.
Bunun, Allah Teâlâ'nın kelamı olmak üzere { وَكانَ الشَّيْطانُ } vd. ifadesine atfedilmesinin durumu ise ortadadır. Peygamber'in bunu kıyamet gününde söylemesi, o kâfirler aleyhine bir şahitlik gibidir ve bir korkutma değildir; Ebû Müslim'in de dahil olduğu bir fırka bu görüşe gitmiştir. Birinci görüş ise Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ } “İşte böylece biz her peygamber için günahkârlardan bir düşman kıldık” kavline daha uygundur; zira bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve kendisinden önceki peygamberlere aleyhimüsselâm uymaya bir teşviktir; bela umumileşince hafifler. 'Adüvv' (düşman) kelimesinin tekil ve çoğul olma ihtimali vardır; yani sana şirk koşanlardan, söyledikleri batıl sözleri söyleyen ve yaptıkları batıl işleri yapan düşmanlar kıldığımız gibi, şeriat ve ona davet sahibi olan peygamberlerden her bir peygamber için de suç ve günah işleyenlerden düşman kıldık. Şeytanların ve Kâbil'in mücrimler arasına girmesi sebebiyle Âdem aleyhisselâm da buna dahildir; eğer mücrimlerden maksat insanların günahkârları veya peygamberin ümmetinin günahkârları ise Kâbil'in dahil olması yeterlidir. Küllîliğin çokluk manasında olduğu da söylenmiştir. Düşmanlar kılmaktan maksat; onların bizzat zatlarını var etmek değil, düşmanlıklarını, bunun yaratılmasını ve onlarda bundan doğan halleri kılmaktır. Bunda, şerrin yaratıcısının şanı yüce olan Allah'tan başkası olduğunu iddia eden Mu'tezile'ye bir reddiye vardır. Yüce Allah'ın: { وَكَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً } “Yol gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter” kavli, bütün taleplerinde hidayete erdirilmesine ve düşmanlarına karşı yardım edilmesine dair ona aleyhisselâm yönelik kerîm bir vaaddir; yani senin işinin maliki olan ve seni kemale erdiren Rabbin, ecel vaktine ulaşıncaya kadar sana indirilenleri tebliğ etmek ve hükümlerini yeryüzünün her köşesinde geçerli kılmak gibi nihai gayelere seni ulaştıracak hususlara kılavuzluk edici ve onlara karşı en mükemmel şekilde sana yardım edici olarak yeter.
وقدر بعضهم متعلق هادِياً إلى طريق قهرهم، وقيل: المعنى هاديا لمن آمن منهم ونصيرا لك على غيره، وقيل: هاديا للأنبياء إلى التحرز عن عداوة المجرمين بالاعتصام بحبله ونصيرا لهم عليهم وهو كما ترى. ونصب الوصفين على الحال أو التمييز وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا حكاية لنوع آخر من أباطيلهم، والمراد بهم المشركون كما صح عن ابن عباس وهم القائلون أولا، والتعبير عنهم بعنوان الكفر لذمهم به والإشعار بعلة الحكم، وقيل: المراد بهم طائفة من اليهود لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ أي أنزل عليه كخبر بمعنى أخبر فلا قصد فيه إلى التدريج المكان جُمْلَةً واحِدَةً فإنه لو قصد ذلك لتدافعا إذ يكون المعنى لولا فرق القرآن جملة واحدة والتفريق ينافي الجملية، وقيل: عبر بذلك للدلالة على كثرة المنزل في نفسه، ونصب جُمْلَةً على الحال وواحِدَةً على أنه صفة مؤكدة له أي هلا أنزل القرآن عليه ﵊ دفعة غير مفرق كما أنزلت التوراة والإنجيل والزبور على ما تدل عليه الأحاديث والآثار حتى كاد يكون إجماعا كما قال السيوطي ورد على من أنكر ذلك من فضلاء عصره، فقول ابن
Bazıları 'hâdiyen' lafzının müteallakını onları kahretme yoluna [hidayet edici] şeklinde takdir etmiştir. Mananın: 'Onlardan iman edenlere hidayet edici ve diğerlerine karşı sana yardımcı' olduğu da söylenmiştir. 'Peygamberlere, O'nun ipine sarılarak günahkârların düşmanlığından sakınma yolunu gösterici ve onlara karşı peygamberlere yardımcı' manasında olduğu da söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir. Bu iki vasfın mansubiyeti hâl veya temyiziyyet üzeredir. { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler dediler ki” kavli, onların bâtıllarından bir başka türün hikâyesidir. İbn Abbâs'tan sahih olarak rivayet edildiğine göre onlardan maksat müşriklerdir; onlar daha önce de konuşanlardır. Kendilerinden küfür unvanıyla bahsedilmesi, bununla yerilmeleri ve hükmün illetine işaret edilmesidir. Onlardan maksadın Yahudilerden bir taife olduğu da söylenmiştir. { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ } “Ona Kur'an indirilseydi ya!”, yani 'ahbera' manasında 'habbera' gibi 'unzile aleyhi' (ona indirildi) demektir; dolayısıyla burada tedricilik kastedilmemiştir ki { جُمْلَةً واحِدَةً } “toptan bir defada” sözüyle çelişmesin; zira tedricilik kastedilseydi birbirini iterdi, çünkü o takdirde mana 'Kur'an toptan bir defada parça parça indirilseydi ya' olurdu ve parça parça indirmek toptan indirmeye zıttır. Kendi içinde indirilenin çokluğuna delalet etmesi için böyle ifade edildiği de söylenmiştir. 'Cümleten' hâl olarak, 'vâhideten' ise onu tekit eden bir sıfat olarak mansubdur; yani 'Tevrat, İncil ve Zebur'un hadislerin ve eserlerin delalet ettiği üzere toptan indirildiği gibi -ki Süyûtî'nin belirttiği üzere bu neredeyse icma gibidir ve asrının faziletli zatlarından bunu inkâr edenlere reddiye vermiştir- Kur'an da ona aleyhisselâm parça parça olmaksızın bir defada toptan indirilseydi ya!'. İbnü'l-
الكمال إن التوراة أنزلت منجمة في ثماني عشرة سنة ويدل عليه نصوص التوراة ولا قاطع بخلافه من الكتاب والسنة ناشىء من نقصان الإطلاع.
Kemâl'in, Tevrat'ın on sekiz yılda parça parça indirildiği, Tevrat metinlerinin buna delalet ettiği ve Kitap ve Sünnet'ten bunun aksine kesin bir delil bulunmadığı yönündeki sözü ise malumat eksikliğinden kaynaklanmaktadır.
وهذا الاعتراض مما لا طائل تحته لأن الإعجاز مما لا يختلف بنزوله جملة أو مفرقا مع أن للتفريق فوائد، منها ما ذكره الله تعالى بعد، وقيل: إن شاهد صحة القرآن إعجازه وذلك ببلاغته وهي بمطابقته لمقتضى الحال في كل جملة منه ولا يتيسر ذلك في نزوله دفعة واحدة فلا يقاس بسائر الكتب فإن شاهد صحتها ليس الإعجاز. وفيه أن قوله:
Bu itiraz altı boş bir itirazdır; zira icaz (mucize oluş), toptan veya parça parça inmesiyle değişen bir şey değildir; üstelik parça parça indirilmesinde faydalar vardır ki bunlardan biri Allah Teâlâ'nın az sonra zikrettiğidir. Şöyle de denilmiştir: Kur'an'ın doğruluğunun şahidi onun icazıdır, bu da onun belâgatı iledir; belâgat ise her cümlesinde muktezây-ı hâle (durumun gereğine) uygun düşmesiyledir ve bu da bir defada toptan inmesiyle mümkün olmaz; dolayısıyla diğer kitaplarla kıyaslanamaz, zira diğer kitapların sıhhatinin şahidi icaz değildir. Buna karşı şöyle denilmiştir:
ولا يتيسر إلخ ممنوع فإنه يجوز أن ينزل دفعة واحدة مع رعاية المطابقة المذكورة في كل جملة لما يتجدد من الحوادث الموافقة لها الدالة على أحكامها. وقد صح أنه نزل كذلك إلى السماء الدنيا فلو لم يكن هذا لزم كونه غير معجز فيها ولا قائل به بل قد يقال إن هذا أقوى في إعجازه والبليغ يفهم من سياق الكلام ما يقتضيه المقام فافهم كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ استئناف وارد من جهته تعالى لرد مقالتهم الباطلة وبيان بعض الحكم في تنزيله تدريجا، ومحل الكاف نصب على أنها صفة لمصدر مؤكد لمضمر معلل بما بعده، وجوز نصبها على الحالية، «وذلك» إشارة إلى ما يفهم من كلامهم أي تنزيلا مثل ذلك التنزيل الذي قدحوا فيه واقترحوا خلافه نزلناه لا تنزيلا مغايرا له أو نزلناه مماثلا لذلك التنزيل لنقوي به فؤادك فإن في تنزيله مفرقا تيسيرا لحفظ النظم وفهم المعاني وضبط الكلام والوقوف على تفاصيل ما روعي فيه من الحكم والمصالح وتعدد نزول جبريل ﵇ وتجدد إعجاز الطاعنين فيه في كل جملة مقدار أقصر سورة تنزل منه، ولذلك فوائد غير ما ذكر أيضا، منها معرفة الناسخ المتأخر نزوله من المنسوخ المتقدم نزوله المخالف لحكمه ومنها انضمام القرائن الحالية إلى الدلالات اللفظية فإنه يعين على معرفة البلاغة لأنه بالنظر إلى الحال يتنبه السامع لما يطابقها ويوافقها إلى غير ذلك، وقيل: قوله تعالى كَذلِكَ من تمام كلام الكفرة والكاف نصب على الحال من القرآن أو الصفة لمصدر نزل المذكور أو لجملة، والإشارة إلى تنزيل الكتب المتقدمة، ولام لِنُثَبِّتَ لام التعليل والمعلل محذوف نحو ما سمعت أولا أي نزلناه مفرقا لنثبت إلخ، وقال أبو حاتم: هي لام القسم، والتقدير والله لنثبتن فحذف النون وكسرت اللام وقد حكى ذلك عنه أبو حيان والظاهر أنها عنده كذلك على القولين في كَذلِكَ. وتعقبه بأنه قول في غاية الضعف وكأنه ينحو إلى مذهب الأخفش إن جواب القسم يتلقى بلام كي وجعل منه «ولتصغي إليه أفئدة» إلخ وهو مذهب مرجوح، وقرأ عبد الله «ليثبت» بالياء أي ليثبت الله تعالى.
'Mümkün olmaz' vd. sözü kabul edilemez; zira her cümlesinde, o cümlelere muvafık olan ve hükümlerine delalet eden yeni meydana gelecek hadiselere mezkûr uygunluğun gözetilmesiyle birlikte bir defada toptan indirilmesi de mümkündür. Nitekim Kur'an'ın dünya semasına bu şekilde indiği sahih olarak sabit olmuştur; eğer bu mümkün olmasaydı onun dünya semasında mucize olmaması gerekirdi ki bunu söyleyen kimse yoktur; hatta bunun onun icazında daha kuvvetli olduğu bile söylenebilir ve beliğ olan kimse sözün akışından makamın neyi gerektirdiğini anlar, iyi anla! { كَذلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَكَ } “Kalbini onunla pekiştirmek için böyledir” kavli; onların bâtıl sözlerini reddetmek ve peyderpey indirilmesindeki bazı hikmetleri beyan etmek üzere Yüce Allah tarafından gelen bir istînâftır. Kâf harfinin iraptaki yeri, kendisinden sonrakiyle illetlendirilmiş muzmer bir fiilin tekit edici masdarına sıfat olması hasebiyle mansubdur; hâl olarak mansub olması da caiz görülmüştür. 'Zâlike', onların sözünden anlaşılan şeye işarettir; yani 'Onu, onların kınadığı ve aksini teklif ettiği indiriş gibi bir indirişle indirdik, ondan farklı bir indirişle indirmedik' yahut 'Kalbini onunla kuvvetlendirelim diye o indirişe benzer bir şekilde indirdik'. Zira parça parça indirilmesinde nazmın ezberlenmesi, manaların anlaşılması, kelamın zaptedilmesi, onda gözetilen hikmet ve maslahatların detaylarına vâkıf olunması, Cibrîl'in aleyhisselâm inişinin tekrarlanması ve ona dil uzatanların Kur'an'dan inen en kısa sûre miktarınca her cümlede acziyetlerinin yenilenmesi hususunda bir kolaylık vardır. Bunun zikredilenler dışında başka faydaları da vardır: İnişi sonra olan nâsihin, hükmü onun hilafına olup inişi önce olan mensuhtan ayırt edilip bilinmesi bunlardandır; hâlî karinelerin lafzî delaletlere eklenmesi de bunlardandır, zira bu durum belâgatın bilinmesine yardımcı olur, çünkü hâle bakarak dinleyen kimse o hâle neyin uygun ve muvafık olduğunu fark eder ve diğer faydalar... Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın { كَذلِكَ } kavli kâfirlerin sözünün tamamındandır; kâf harfi Kur'an'dan hâl veya mezkûr 'nüzzile' fiilinin yahut cümlenin masdarına sıfat olarak mansubdur ve işaret önceki kitapların indirilişinedir. { لِنُثَبِّتَ } kelimesindeki lâm ta'lîl lâmıdır, muallili ise başta işittiğin gibi mahzuftur; yani 'Kalbini pekiştirelim diye onu parça parça indirdik' demektir. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: O kasem lâmıdır; takdiri de 'Vallahi mutlaka pekiştireceğiz' şeklindedir, nûn hazfedilmiş ve lâm kesrelenmiştir. Bunu ondan Ebû Hayyân nakletmiştir ve zâhir olan, { كَذلِكَ } lafzındaki iki görüşe göre de onun katında böyle olduğudur. Ebû Hayyân bu görüşü son derece zayıf bularak tenkit etmiş ve onun, kasemin cevabının key lâmı ile karşılanacağı yönündeki Ahfeş'in mezhebine meylettiğini, «ve li-tasgâ ileyhi ef'idetün» vb. ayetleri de buna dahil ettiğini, bunun ise mercuh bir mezhep olduğunu belirtmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise Yüce Allah'ın pekiştirmesi manasında yâ ile 'li-yusebbite' şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا عطف على الفعل المحذوف المعلل بما ذكر، وتنكير «ترتيلا» للتفخيم أي كذلك نزلناه ورتلناه ترتيلا بديعا لا يقادر قدره، وترتيله تفريقه آية بعد آية قاله النخعي والحسن وقتادة.
Yüce Allah'ın: { وَرَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا } “Ve onu tertil üzere (tane tane ve güzelce) okuduk/indirdik” kavli, zikredilen gerekçeyle illetlendirilen mahzuf fiile matuftur. 'Tertîlen' kelimesinin nekre getirilmesi tazim içindir; yani 'Onu işte böyle indirdik ve kadrine ulaşılamayacak eşsiz bir tertil ile tertil ettik'. Onun tertili, ayet ayet ayrılmasıdır; bunu Nehaî, Hasan ve Katâde söylemiştir.
وقال ابن عباس: بينّاه بيانا فيه ترسل، وقال السدي: فصلناه تفصيلا، وقال مجاهد: جعلنا بعضه إثر بعض وقيل: هو الأمر بترتيل قراءته بقوله تعالى: وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا [المزمل: ٤] وقيل: قرأناه عليك بلسان جبريل ﵇ شيئا فشيئا في عشرين أو في ثلاث وعشرين سنة على تؤدة وتمهل وهو مأخوذ من قولهم: ثغر مرتل أي مفلج الأسنان غير متلاصقها وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ من الأمثال التي من جملتها اقتراحاتهم القبيحة الخارجة عن دائرة العقول الجارية لذلك مجرى الأمثال أي لا يأتونك بكلام عجيب هو مثل في البطلان يريدون به القدح في نبوتك ويظهرونه لك إِلَّا جِئْناكَ في مقابلته بِالْحَقِّ أي بالجواب الحق الثابت الذي ينحي عليه بالإبطال ويحسم مادة القيل والقال كما مر من الأجوبة الحقة القالعة لعروق أسئلتهم الشنيعة الدامغة لها بالكلية، وقوله تعالى: وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً عطف على «الحق» أي جئناك بأحسن تفسيرا أي بما هو أحسن أو على محل بِالْحَقِّ أي استحضرنا لك وأنزلنا عليك الحق وأحسن تفسيرا أي كشفا وبيانا على معنى أنه في غاية ما يكون من الحسن في حد ذاته لا أن ما يأتون به
İbn Abbâs: 'Onu ağır ağır ve tane tane bir beyan ile açıkladık' demiştir. Süddî: 'Onu kısım kısım ayırdık' demiştir. Mücâhid: 'Birbirinin ardınca getirdik' demiştir. Yüce Allah'ın: { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا } “Kur'an'ı tane tane, tertil üzere oku” kavliyle onun okunuşunun tertil edilmesi emri olduğu da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: 'Onu Cibrîl'in aleyhisselâm diliyle sana yirmi veya yirmi üç senede ağır ağır ve tane tane parça parça okuduk'. Bu ifade, 'dişleri seyrek ve bitişik olmayan' manasındaki 'sağrun mürettel' sözünden alınmadır. { وَلا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ } “Sana hiçbir misal getirmezler ki”; bu misallerden biri de akıl sınırlarının dışına çıkan ve bu sebeple darb-ı mesel gibi dillerde dolaşan çirkin teklifleridir; yani senin peygamberliğini zedelemek isteyerek sana ortaya attıkları bâtıllıkta darb-ı mesel olmuş hiçbir acayip söz getirmezler ki, { إِلَّا جِئْناكَ } “mutlaka sana getirmiş olmayalım” onun karşılığında { بِالْحَقِّ } “hakkı”, yani onu iptal edip çürüten, dedikodu maddesini kökünden kesen hak ve sabit cevabı [getirmiş olmayalım]; nitekim onların çirkin sorularının kökünü kazıyan ve onları tamamen ezen hak cevaplar daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: { وَأَحْسَنَ تَفْسِيراً } “ve en güzel açıklamayı” kavli 'el-Hakk' kelimesine matuftur; yani 'daha güzel bir tefsir ile / daha güzel olanı getirdik' yahut { بِالْحَقِّ } lafzının mahalline matuftur; yani 'senin için hakkı ve en güzel tefsiri -yani açıklamayı ve beyanı- hazır edip sana indirdik'; şu manada ki o, bizzat kendi zatında güzelliğin en son noktasındadır, yoksa onların getirdikleri şeyde
له حسن في الجملة وهذا أحسن منه، وهذا نظير قولهم: الله تعالى أكبر أي له غاية الكبرياء في حد ذاته وبعضهم قدر مفضلا عليه فقال: أي وأحسن تفسيرا من مثلهم وحسنه على زعمهم أو هو تهكم، وتعقب الأول بأنه يفوت عليه معنى التسلية لأن المراد لا يهلك ما اقترحوه من قولهم: لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً فإن تنزيله مفرقا أحسن مما اقترحوه لفوائد شتى وفيه منع ظاهر، وقيل: المراد بالتفسير المعنى، والمراد وأحسن معنى لأنه يقال: تفسير كذا كذا أي معناه فهو مصدر بمعنى المفعول لأن المعنى مفسر كدرهم ضرب الأمير، ورد بأن المفسر اسم مفعول هو الكلام لا المعنى لأنه يقال فسرت الكلام لا معناه.
genel olarak bir güzellik olup da bu ondan daha güzeldir demek değildir. Bu, 'Allahu Ekber' (Allah en büyüktür) sözleri gibidir; yani bizzat kendi zatında kibriyânın son noktasındadır. Bazıları ise kendisine üstünlük sağlanan bir mukayese unsuru takdir ederek: 'Yani onların misalinden ve onların zannınca olan güzelliğinden daha güzel bir tefsir' demişler yahut bunun bir tehekküm (alay) olduğunu söylemişlerdir. Birinci görüşe; teselli manasını kaçırdığı gerekçesiyle itiraz edilmiştir, zira murad: 'Onların: { لَوْلا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً } “Kur'an ona toptan indirilseydi ya!” şeklindeki teklifleri seni helak etmesin; çünkü onun parça parça indirilmesi, birçok faydası sebebiyle onların teklif ettiklerinden daha güzeldir' manasıdır; ancak bunda açık bir men (kabul etmeme) vardır. Tefsirden maksadın mana olduğu ve 'daha güzel bir mana' murad edildiği de söylenmiştir; çünkü 'filanın tefsiri şöyledir' denilir ve 'manası şöyledir' kastedilir, dolayısıyla mef'ûl manasında bir masdardır, zira mana tefsir edilendir; tıpkı emîrin bastığı dirheme 'darbu'l-emîr' denmesi gibi. Bu görüş; tefsir edilen lafzın (kelamın) ism-i mef'ûl olduğu, mananın olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir; zira 'kelamı tefsir ettim' denir, 'manasını tefsir ettim' denmez.
وقال الطيبي: وضع التفسير موضع المعنى من وضع السبب موضع المسبب لأن التفسير سبب لظهور المعنى وكشفه، وقيل عليه: إنه فرق بين المعنى وظهوره فلا يتم التقريب وقد يكتفى بسببيته له في الجملة.
Tîbî şöyle demiştir: Tefsir lafzının mana yerine konulması, sebebin müsebbeb yerine konulması kabilindendir; çünkü tefsir, mananın ortaya çıkmasının ve keşfedilmesinin sebebidir. Buna karşı: 'Mana ile onun ortaya çıkması farklı şeylerdir, dolayısıyla bu yaklaştırma tam olmaz' denilmiştir; ancak genel olarak onun sebebi olmasıyla yetinilebilir.
وأيا ما كان فهو نصب على التمييز والاستثناء مفرغ من أعم الأحوال فالجملة في محل النصب على الحالية أي لا يأتونك بمثل في حال من الأحوال أي إلا حال إنزالنا عليك واستحضارنا لك الحق وأحسن تفسيرا، وجعل ذلك مقارنا لإتيانهم وإن كان بعده للدلالة على المسارعة إلى إبطال ما أتوا به تثبيتا لفؤاده ﷺ، وجوز أن يكون المثل عبارة عن الصفة الغريبة التي كانوا يقترحون كونه ﵊ عليها من الاستغناء عن الأكل والشرب وحيازة الكنز والجنة ونزول القرآن عليه جملة واحدة على معنى لا يأتوك بحالة عجيبة يقترحون اتصافك بها قائلين هلا كان على هذه الحالة إلا أعطيناك نحن من الأحوال الممكنة ما يحق لك في حكمتنا ومشيئتنا أن تعطاه وما هو أحسن، وتعقب بأنه يأباه الاستثناء المذكور فإن المتبادر منه أن يكون ما أعطاه الله تعالى من الحق مترتبا على ما أتوا به من الأباطيل دامغا لها ولا ريب في أن ما أتاه الله تعالى من الملكات السنية الطائفة بالرسالة قد أتاه من أول الأمر لا بمقابلة ما حكي عنهم من الاقتراحات لأجل دمغها، وإبطالها.
Her ne olursa olsun o temyiz olarak mansubdur ve istisna en genel hâllerden müferrağdır (müferrağ istisnadır); dolayısıyla cümle hâl mahallinde mansubdur; yani 'Biz sana hakkı ve en güzel tefsiri indirip hazır ettiğimiz hâl müstesna, hiçbir hâlde sana bir misal getiremezler'. Bunun, onların getirmesiyle eşzamanlı kılınması -her ne kadar sonradan olsa bile- onun sallallâhu aleyhi ve sellem kalbini pekiştirmek amacıyla getirdikleri şeyi süratle iptal etmeye delalet etmesi içindir. Misalin; yemek ve içmekten müstağni olmak, hazineye ve cennete sahip olmak, Kur'an'ın kendisine toptan indirilmesi gibi onun aleyhisselâm üzerinde bulunmasını teklif ettikleri garip sıfattan ibaret olması da caiz görülmüştür; şu manada ki: 'Onlar sana, -keşke şu hâl üzere olsaydı diyerek- senin bürünmeni teklif ettikleri acayip bir hâl getirmezler ki, biz sana hikmetimiz ve meşietimiz gereği verilmesi hak olan ve daha güzel olan mümkün hâllerden vermiş olmayalım'. Buna; söz konusu istisnanın buna mani olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir, zira bundan ilk anlaşılan, Allah Teâlâ'nın verdiği hakkın onların getirdikleri bâtıllara terettüp edip onları ezici olmasıdır; kuşkusuz Allah Teâlâ'nın risâlete eşlik eden yüce melekeleri ona vermesi, onların tekliflerini ezmek ve iptal etmek için nakledilen tekliflerin karşılığında değil, ta en baştan itibaren olmuştur.
وأجيب بأن معنى إِلَّا جِئْناكَ إلخ على ذلك إلا أظهرنا فيك ما يكشف عن بطلان ما أتوا به وهو كما ترى فالحق التعويل على الأول. والمشهور أن الإتيان والمجيء بمعنى لكن عبر أولا بالإتيان، وثانيا بالمجيء للتفنن وكراهة أن يتحد ما ينسب إليه ﷿ وما ينسب إليهم لفظا مع كون ما أتوا به في غاية القبح والبطلان وما جاء به سبحانه في غاية الحقية والحسن، وفرق الراغب بينهما فقال المجيء كالإتيان لكن المجيء أعم لأن الإتيان مجيء بسهولة، ومنه قيل للسيل المار على وجهه أتى وأتاوى، والإتيان قد يقال باعتبار القصد وإن لم يكن منه الحصول والمجيء يقال اعتبارا بالحصول، ولعل في التعبير بالإتيان أولا والمجيء ثانيا على هذا إشارة إلى أن ما يأتون به من الأمثال في نفسه من الأمور التي تتخيل بسهولة ولا تحتاج إلى إعمال فكر بخلاف ما يكون في مقابلته فإنه في نفسه من الأمور العقلية التي صقلها الفكر فلا يجد أحد سبيلا إلى ردها والطعن فيها أو إلى أن فعلهم لخروجه عن حيز القبول منزل منزلة العدم حتى كأنهم لم يتحقق منهم القصد دون الحصول بخلاف ما كان من قبله ﷿ فتأمل والله تعالى أعلم بأسرار كتابه.
Buna karşı; bu takdirde { إِلَّا جِئْناكَ } vd. ifadesinin manasının 'ancak onların getirdiği şeyin bâtıllığını açığa çıkaran şeyleri sende zâhir kılmışızdır' şeklinde olduğu cevabı verilmiştir ki bu da gördüğün gibidir; dolayısıyla hak olan, birinci görüşe itimat etmektir. Meşhur olan, 'ityân' ve 'mecî'' lafızlarının aynı manada olduğudur; ancak birincide üslup çeşitliliği için ve getirdikleri şey son derece çirkin ve bâtıl, Allah Teâlâ'nın getirdiği ise son derece hak ve güzel olmasına rağmen O'na azze ve celle nispet edilen ile onlara nispet edilenin lafızda birleşmesini hoş görmemek amacıyla önce 'ityân', sonra 'mecî'' ile ifade edilmiştir. Râgıb ikisinin arasını ayırarak şöyle demiştir: 'Mecî'' ityân gibidir, ancak mecî' daha umumidir; çünkü ityân kolaylıkla gelmektir, nitekim kendi halinde akıp giden sele 'etâ' ve 'etâvâ' denmiştir. İtyân bazen meydana gelme olmasa bile yöneliş ve kastetme itibarıyla söylenebilir; mecî' ise meydana gelme itibarıyla söylenir. Buna göre önce ityân, sonra mecî' ile ifade edilmesinde; onların getirdikleri misallerin bizzat kendisinde kolayca tahayyül edilen ve derin düşünmeye ihtiyaç duymayan hususlardan olduğuna, onun karşısında olanın ise akılla düşünülüp incelmiş aklî hususlardan olup hiç kimsenin onu reddetmeye ve kınamaya yol bulamayacağına; yahut onların fiilinin kabul dairesinden çıkması sebebiyle yok hükmünde sayılarak sanki onlardan meydana gelme olmaksızın sadece kastetme bile gerçekleşmemiş gibi olduğuna, O'nun azze ve celle tarafından olanın ise bunun aksine olduğuna bir işaret vardır; artık iyice tefekkür et! Kitabının sırlarını en iyi bilen Allah Teâlâ'dır.
الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أي يحشرون ماشين على وجوههم.
{ الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ } “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar”, yani yüzleri üzerinde yürüyerek haşredilirler.
فقد روى الترمذي عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ يحشر الناس يوم القيامة ثلاثة أصناف، صنفا مشاة وصنفا ركبانا وصنفا على وجوههم قيل يا رسول الله وكيف يمشون على وجوههم؟ قال إن الذي أمشاهم على أقدامهم قادر على أن يمشيهم على وجوههم إما أنهم يتقون بوجوههم كل حدب وشوك»
Nitekim Tirmizî, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'İnsanlar kıyamet gününde üç sınıf olarak haşrolunurlar: Bir sınıf yürüyerek, bir sınıf binekli olarak, bir sınıf da yüzleri üzerinde.' Denildi ki: Ey Allah'ın Resûlü, yüzleri üzerinde nasıl yürürler? Buyurdu ki: 'Onları ayakları üzerinde yürüten [Allah], yüzleri üzerinde de yürütmeye kâdirdir; onlar yüzleriyle her türlü tümsekten ve dikenden korunmaya çalışırlar.'»
وهذا يحتمل أن يكون بمس وجوههم وسائر ما في جهتها من صدورهم
Bunun; yüzlerinin ve göğüsleri gibi o yönde bulunan diğer kısımlarının,
وبطونهم ونحوها الأرض وأن يكون بنكسهم على رؤوسهم، وجعل وجوههم إلى ما يلي الأرض وارتفاع أقدامهم وسائر أبدانهم، ولعل الحديث أظهر في الأول، وقيل: إن الملائكة ﵈ تسحبهم وتجرهم على وجوههم إلى جهنم والأمر عليه ظاهر لا غرابة فيه، وقيل: الحشر على الوجه مجاز عن الذلة المفرطة والخزي والهوان، وقيل: هو من قول العرب مر فلان على وجهه إذا لم يدر أين ذهب، وقيل: الكلام كناية أو استعارة تمثيلية والمراد أنهم يحشرون متعلقة قلوبهم بالسفليات من الدنيا وزخارفها متوجهة وجوههم إليها، ولعل كون هذه الحال في الحشر باعتبار بقاء آثارها وإلا فهم هناك في شغل شاغل عن التوجه إلى الدنيا وزخارفها وتعلق قلوبهم بها، ومحل الموصول قيل إما النصب بتقدير أذم أو أعني أو الرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي هم الذين أو على أنه مبتدأ، وقوله تعالى:
karınlarının vb. yerlerinin yere değmesiyle olması muhtemel olduğu gibi baş aşağı edilip yüzlerinin yere doğru getirilmesi, ayaklarının ve sair bedenlerinin yukarı kalkması suretiyle olması da muhtemeldir. Hadis-i şerif birinci ihtimalde daha açıktır. Meleklerin aleyhimüsselâm onları yüzüstü cehenneme doğru sürükleyip çekecekleri de söylenmiştir ki buna göre durum gayet açıktır ve hiçbir gariplik yoktur. Yüzüstü haşredilmenin aşırı zillet, rüsvalık ve aşağılanmaktan mecaz olduğu da söylenmiştir. Bunun, Arapların nereye gittiğini bilmediğinde söylediği 'filan yüzü üzerine gitti' sözünden olduğu da söylenmiştir. Kelamın kinaye veya temsîlî istiare olduğu, maksadın da kalpleri dünyanın süflîliklerine ve ziynetlerine bağlı, yüzleri oraya dönük olarak haşredilecekleri olduğu da söylenmiştir; bu halin haşirde bulunması izlerinin baki kalması itibarıyla olabilir, aksi takdirde onlar orada dünyaya ve ziynetlerine yönelmekten, kalplerini ona bağlamaktan son derece alıkoyan büyük bir meşguliyet içindedirler. İsmi mevsûlün iraptaki mahalli için; ya 'ezümmü' (yeriyorum) veya 'a'nî' (kastediyorum) takdiriyle mansub olduğu ya da mahzuf mübtedanın haberi olarak 'onlar o kimselerdir ki...' takdiriyle merfû olduğu yahut mübteda olduğu söylenmiştir. Yüce Allah'ın:
أُوْلئِكَ بدل منه أو بيان له، وقوله تعالى: شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلًا خبر له أو اسم الإشارة مبتدأ ثان وشَرٌّ خبره، والجملة خبر الموصول، وقال صاحب الفرائد: يمكن أن يكون الموصول بدلا من الضمير في يأتونك وأُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً كلام مستأنف، ولعل الأقرب كون الموصول مبتدأ وما بعده خبره قال الطيبي. وذلك من باب كلام المنصف وإرخاء العنان وفصل الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عما قبله استئنافا لأن التسلية السابقة حركت منه ﷺ بأن يسأل فإذا بماذا أجيبهم وما يكون قولي لهم؟ فقيل قل لهم الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم إلخ يعني مقصودكم من هذا التعنت تحقير مكاني وتضليل سبيلي وما أقول لكم أنتم كذلك بل أقول الذين يحشرون على وجوههم إلى جهنم شر مكانا وأضل سبيلا فانظروا بعين الإنصاف وتفكروا من الذي هو أولى بهذا الوصف منا ومنكم لتعلموا أن مكانكم شر من مكاننا وسبيلكم أضل من سبيلنا. وعليه قوله تعالى: إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] فالمكان الشرف والمنزلة. ويجوز أن يراد به الدار والمسكن. وشَرٌّ وأَضَلُّ محمولان على التفضيل على طريقة قوله تعالى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ [المائدة:
{ أُوْلئِكَ } “İşte onlar” kavli ondan bedel veya onun beyanıdır; Yüce Allah'ın: { شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلًا } “yerce daha kötü ve yolca daha sapıktırlar” kavli ise onun haberidir; yahut işaret ismi ikinci mübteda, 'şerrün' onun haberi ve bu cümle ismi mevsûlün haberidir. el-Ferâid sahibi şöyle demiştir: İsmi mevsûlün 'ye'tûneke'deki zamirden bedel olması ve { أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً } ifadesinin müstakil bir kelam olması mümkündür. En yakın olanı ise ismi mevsûlün mübteda, sonrasının ise onun haberi olmasıdır. Tîbî şöyle demiştir: 'Bu durum, insaflı davranma ve dizginleri serbest bırakma (hakkı teslim etme) kabilindendir; { الَّذِينَ يُحْشَرُونَ } kısmının öncesinden istînâf olarak fasledilmesi ise önceki tesellinin Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Öyleyse onlara ne ile cevap vereyim ve onlara sözüm ne olsun?' diye sormaya sevk etmesi sebebiyledir. Bunun üzerine: 'Onlara de ki: Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar...' denilmiştir; yani sizin bu inatçılıktan maksadınız benim makamımı küçümsemek ve yolumu saptırmak; ben size 'siz böylesiniz' demiyorum, bilakis 'Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar yerce daha kötü ve yolca daha sapıktırlar' diyorum. O halde insaf gözüyle bakın ve bizden veya sizden hangimizin bu vasfa daha layık olduğunu tefekkür edin ki sizin makamınızın bizim makamımızdan daha kötü ve yolunuzun bizim yolumuzdan daha sapık olduğunu bilesiniz'. Yüce Allah'ın: { إِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ya biz ya da siz açık bir hidayet üzere veya apaçık bir sapıklık içindeyiz” kavli de bu kabildendir. Mekân; şeref ve mertebedir. Yurt ve mesken kastedilmiş olması da caizdir. 'Şerrün' ve 'adallü' lafızları, Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ } “De ki: Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği ve gazap ettiği kimsedir” kavlinin üslubu üzere üstünlük (tafdîl) manasına hamledilmiştir.
٦٠] وجعل صاحب الفرائد ذلك لإثبات كل الشر لمكانهم وكل الضلال لسبيلهم. ووصف السبيل بالضلال من باب الإسناد المجازي للمبالغة والآية على ما سمعت متصلة بما قبلها من قوله تعالى: وَلا يَأْتُونَكَ إلخ وقال الكرماني هي متصلة بقوله تعالى أصحاب الجنة يومئذ الآية قيل ويجوز أن تكون متصلة بقوله سبحانه: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ انتهى. وما ذكر أولا أبعد مغزى، وقوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ إلخ جملة مستأنفة سيقت لتأكيد ما مر من التسلية والوعد بالهداية والنصر في قوله تعالى: كَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً على ما قدمناه بحكاية ما جرى بين من ذكر من الأنبياء ﵈ وبين قومهم حكاية إجمالية كافية فيما هو المقصود. واللام واقعة في جواب القسم أي والله تعالى لقد آتينا موسى التوراة أي أنزلناها عليه بالآخرة، وقيل: المراد بالكتاب الحكم والنبوة ولا يخفى بعده وَجَعَلْنا مَعَهُ الظرف متعلق بجعلنا، وقوله تعالى: أَخاهُ مفعول أول له وقوله سبحانه: هارُونَ بدل من أَخاهُ أو عطف بيان له وقوله ﷿ وَزِيراً مفعول ثان له وتقدم معنى الوزير ولا ينافي هذا قوله تعالى: وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا [مريم: ٥٣] لأنه وإن كان نبيا فالشريعة لموسى ﵇ وهو تابع له فيها كما أن الوزير متبع لسلطانه.
el-Ferâid sahibi bunu, bütün kötülüğü onların mekânına ve bütün sapıklığı onların yoluna isnat etmek için kılmıştır. Yolun sapıklıkla nitelenmesi, mübalağa için mecâz-ı aklî kabilindendir. Ayet, işittiğin üzere Yüce Allah'ın: { وَلا يَأْتُونَكَ } vd. kavlinden önceki kısmına bağlıdır. Kirmânî ise Yüce Allah'ın: 'O gün cennet ehli...' ayetine bağlı olduğunu söylemiştir; Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ } “İşte böylece biz her peygamber için günahkârlardan bir düşman kıldık” kavline bağlı olmasının caiz olduğu da söylenmiştir; nakil bitti. İlk zikredilen görüş mana bakımından daha derindir. Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } vd. “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” kavli; daha önce geçtiği üzere Yüce Allah'ın: { كَفى بِرَبِّكَ هادِياً وَنَصِيراً } “Yol gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter” kavlindeki teselliyi, hidayet ve yardım vaadini, adı geçen peygamberler aleyhimüsselâm ile kavimleri arasında geçenleri maksat için yeterli olan icmâlî bir hikâye ile pekiştirmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir. Lâm harfi kasemin cevabında vaki olmuştur; yani 'Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki biz Mûsâ'ya Tevrat'ı verdik'; yani onu nihayetinde ona indirdik. Kitap'tan maksadın hüküm ve peygamberlik olduğu da söylenmiştir ki uzaklığı gizli değildir. { وَجَعَلْنا مَعَهُ } “ve onunla birlikte kıldık”; zarf 'cealnâ' fiiline mütealliktir. Yüce Allah'ın: { أَخاهُ } “kardeşini” kavli onun birinci mef'ûlü, şanı yüce olanın: { هارُونَ } “Hârûn'u” kavli 'ehâhu' kelimesinden bedel veya onun atf-ı beyanı, Yüce Allah'ın: { وَزِيراً } “bir vezir (yardımcı)” kavli ise ikinci mef'ûlüdür. Vezirin manası daha önce geçmişti. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا } “Rahmetimizden ona kardeşi Hârûn'u bir peygamber olarak bahşettik” kavliyle çelişmez; zira o bir peygamber olsa da şeriat Mûsâ'ya aleyhisselâm aittir ve vezirin hükümdarına tabi olduğu gibi o da bu hususta ona tâbidir.
فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا هم فرعون وقومه والظاهر تعلق بآياتنا ب كَذَّبُوا. والمراد بها دلائل التوحيد المودعة في الأنفس والآفاق أو الآيات التي جاءت بها الرسل الماضية ﵈ أو التسع المعلومة.
{ فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Bunun üzerine dedik ki: Ayetlerimizi yalanlayan o kavme gidin!”; onlar Firavun ve kavmidir. Zâhir olan, 'bi-âyâtinâ' ifadesinin 'kezzebû' fiiline müteallik olmasıdır. Ayetlerden maksat nefislerde ve ufuklarda yerleştirilen tevhid delilleri yahut geçmiş peygamberlerin aleyhimüsselâm getirdiği ayetler veya bilinen dokuz ayettir (mucizedir).
والتعبير عن التكذيب بصيغة الماضي على الاحتمالين الأولين ظاهر وعلى الأخير قيل لتنزيل المستقبل لتحققه منزلة الماضي وتعقب بأنه لا يناسب المقام، وقال العلامة أبو السعود: لم يوصف القوم لهما عند إرسالهما إليهم بهذا الوصف ضرورة تأخر تكذيب الآيات التسع عن إظهارها المتأخر عن ذهابهما المتأخر عن الأمر به بل إنما وصفوا بذلك عند الحكاية لرسول الله ﷺ بيانا لعلة استحقاقهم لما يحكى بعده من التدمير وبحث فيه بما فيه تأمل، وجوز أن يكون الظرف متعلقا باذهبا فمعنى كَذَّبُوا فعلوا التكذيب فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً عجيبا هائلا لا يقادر قدره ولا يدرك كنهه والمراد به أشد الهلاك. وأصله كسر الشيء على وجه لا يمكن إصلاحه والفاء فصيحة والأصل فقلنا اذهبا إلى القوم فذهبا إليهم ودعواهم إلى الإيمان فكذبوهما واستمروا على ذلك فدمرناهم فاقتصر على حاشيتي القصة اكتفاء بما هو المقصود. وقيل: معنى فدمرناهم فحكمنا بتدميرهم فالتعقيب باعتبار الحكم وليس في الإخبار بذلك كثير فائدة.
Yalanlamanın mazi sîgasıyla ifade edilmesi ilk iki ihtimale göre açıktır; son ihtimale göre ise gerçekleşmesinin kesinliği sebebiyle geleceğin geçmiş yerine konulması kabilinden olduğu söylenmiştir, ancak bunun makama uygun düşmediği belirtilerek itiraz edilmiştir. Allâme Ebüssuûd şöyle demiştir: 'Onlar kendilerine gönderilirken o iki peygambere bu vasıfla nitelenmiş değillerdi; zira dokuz ayeti yalanlamaları, onların gösterilmesinden sonradır; gösterilmeleri gitmelerinden sonradır; gitmeleri ise bunun emredilmesinden sonradır. Bilakis onlar, sonrasında zikredilen helaki hak etmelerinin illetini beyan etmek üzere Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem hikâye edilirken bu vasıfla nitelenmişlerdir.' Bu görüş üzerinde düşünülmesi gereken hususlarla eleştirilmiştir. Zarfın 'izhebâ' fiiline müteallik olması da caiz görülmüştür; bu durumda 'kezzebû' fiilinin manası 'yalanlama fiilini işlediler' demektir. { فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً } “Sonunda onları korkunç bir şekilde yok ettik”; yani kadrine ulaşılamayacak ve mahiyeti kavranamayacak acayip, dehşetli bir yok edişle yok ettik; maksat en şiddetli helaktir. Aslı, bir şeyi tamir edilmesi mümkün olmayacak şekilde kırmaktır. Fâ harfi fasîhadır; aslı: 'Kavme gidin dedik; onlar da onlara gittiler ve imana davet ettiler; onlar ise o ikisini yalanladılar ve bu hal üzere devam ettiler; bunun üzerine biz de onları helak ettik' şeklindedir; dolayısıyla maksat için yeterli olanla iktifa edilerek kıssanın iki ucuyla yetinilmiştir. { فَدَمَّرْناهُمْ } ifadesinin 'onların helakine hükmettik' manasında olduğu da söylenmiştir; bu durumda takip (peş peşelik) hüküm itibarıyladır, ancak bundan haber vermede pek bir fayda yoktur.
وقيل: الفاء لمجرد الترتيب وهو كما ترى.
Fâ harfinin sırf tertip için olduğu da söylenmiştir ki bu gördüğün gibidir.
وعطف (قلنا) على جَعَلْنا المعطوف على آتَيْنا بالواو التي لا تقتضي ترتيبا على الصحيح فيجوز تقدمه مع ما يعقبه على إيتاء الكتاب فلا يرد أن إيتاء الكتاب وهو التوراة بعد هلاك فرعون وقومه فلا يصح الترتيب والتعرض لذلك في مطلع القصة مع أنه لا مدخل له في إهلاك القوم لما أنه بعد للإيذان من أول الأمر ببلوغه ﵇ غاية الكمال التي هي إنجاء بني إسرائيل من ملكة فرعون وإرشادهم إلى طريق الحق بما في التوراة من الأحكام إذ به يحصل تأكيد الوعد بالهداية على الوجه الذي ذكر سابقا.
{ آتَيْنا } fiiline matuf olan { جَعَلْنا } fiiline 'kulnâ' fiilinin atfedilmesi, sahih olan görüşe göre tertip gerektirmeyen vâv harfi iledir; dolayısıyla onun peşinden gelen şeyle birlikte Kitab'ın verilmesinden önceye takaddüm etmesi caizdir. Bu yüzden 'Kitab'ın -yani Tevrat'ın- verilmesi Firavun ve kavminin helakinden sonradır, dolayısıyla tertip sahih olmaz' şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Kıssanın başında -kavmin helakinde bir dahli olmamasına rağmen- buna değinilmesi; daha sonra Mûsâ'nın aleyhisselâm kemalin en son noktasına -ki o da İsrâiloğullarını Firavun'un boyunduruğundan kurtarmak ve Tevrat'taki hükümlerle onları hak yola irşad etmektir- ulaştığını en baştan bildirmek içindir; zira daha önce zikredilen veçhile hidayet vaadinin pekiştirilmesi bununla hâsıl olur.
وقرأ علي كرّم الله تعالى وجهه والحسن ومسلمة بن محارب فدمراهم على الأمر لموسى وهارون ﵉
Ali -Allah Teâlâ yüzünü ak etsin-, Hasan ve Mesleme b. Muhârib; Mûsâ ve Hârûn'a aleyhimesselâm emir olmak üzere 'fedemmirâhümâ' (ikiniz onları helak edin) şeklinde okumuşlardır.
وعن علي كرّم الله تعالى وجهه أيضا كذلك إلا أنه مؤكد بالنون الشديدة
Ali'den -Allah Teâlâ yüzünü ak etsin- yine bu şekilde, ancak şeddeli nûn ile tekitli olarak rivayet edilmiştir.
،
,
وعنه كرّم الله تعالى وجهه «فدمرا» أمرا لهما بهم بباء الجر
Yine ondan -Allah Teâlâ yüzünü ak etsin- cer harfi bâ ile 'onları helak edin' manasında ikisine bir emir olarak «فدمرا بهم» şeklinde rivayet edilmiştir.
وكأن ذلك من قبيل:
Bu sanki şu kabildendir:
تجرح في عراقيبها نصلي
Bıçaklarımız onların sinirlerini yaralar.
وحكي في الكشاف عنه أيضا كرّم الله تعالى وجهه «فدمرتهم» بتاء الضمير
el-Keşşâf'ta yine ondan -Allah Teâlâ yüzünü ak etsin- zamir tâ'sı ile «فدمرتهم» şeklinde okuduğu nakledilmiştir.
وَقَوْمَ نُوحٍ منصوب بمضمر يدل عليه قوله تعالى: فَدَمَّرْناهُمْ أي ودمرنا قوم نوح، وجوز الحوفي وأبو حيان كونه معطوفا على مفعول فدمرناهم ورد بأن تدمير قوم نوح ليس مترتبا على تكذيب فرعون وقومه فلا يصح عطفه عليه.
{ وَقَوْمَ نُوحٍ } “Nûh kavmini de” ifadesi, Allah Teâlâ'nın { فَدَمَّرْناهُمْ } “Onları helak ettik” kavlinin delalet ettiği gizli bir fiille mensuptur; yani 'Nûh kavmini de helak ettik' demektir. el-Havfî ve Ebû Hayyân, bu ifadenin 'fedemmernâhüm' fiilinin mefulüne matuf olmasını caiz görmüşlerdir; ancak Nûh kavminin helakinin Firavun ve kavminin yalanlamasına terettüp etmediği, dolayısıyla ona atfedilmesinin sahih olmayacağı gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir.
وأجيب بأنه ليس من ضرورة ترتب تدميرهم على ما قبله ترتب تدمير هؤلاء عليه لا سيما وقد بين سببه بقوله تعالى: لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ أي نوحا ومن قبله من الرسل ﵈ أو نوحا وحده فإن تكذيبه ﵇ تكذيب للكل لاتفاقهم على التوحيد أو أنكروا جواز بعثة الرسل مطلقا، وتعريف الرسل على الأول عهدي، ويحتمل أن يكون للاستغراق إذ لم يوجد وقت تكذيبهم غيرهم، وعلى الثاني استغراقي لكن على طريق المشابهة والادعاء، وعلى الثالث للجنس أو للاستغراق الحقيقي، وكأن المجيب أراد أن اعتبار العطف قبل الترتيب فيكون المرتب مجموع المتعاطفين ويكفي فيه ترتب البعض. وقيل: المقصود من العطف التسوية والتنظير كأنه قيل: دمرناهم كقوم نوح فتكون الضمائر لهم. والرسل نوح وموسى وهارون ﵈ ولا يخفى ما فيه. واختار جمع كونه منصوبا باذكر محذوفا، وقيل: هو منصوب بمضمر يفسره قوله تعالى: أَغْرَقْناهُمْ ويرجحه على الرفع تقدم الجمل الفعلية. ولا يخفى أنه إنما يتسنى ذلك على مذهب الفارسي من كون- لما- ظرف زمان وأما إذا كانت حرف وجود لوجود فلا لأن أَغْرَقْناهُمْ حينئذ يكون جوابا لها فلا يفسر ناصبا. ولعل أولى الأوجه الأول، وأَغْرَقْناهُمْ استئناف مبين لكيفية تدميرهم كأنه قيل: كيف كان تدميرهم؟ فقيل: أغرقناهم بالطوفان وَجَعَلْناهُمْ أي جعلنا إغراقهم أو قصتهم لِلنَّاسِ آيَةً أي آية عظيمة يعتبر بها من شاهدها أو سمعها وهو مفعول ثان لجعلنا ولِلنَّاسِ متعلق به أو متعلق بمحذوف وقع حالا من آيَةً إذ لو تأخر عنها لكان صفة لها وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً أي جعلناه معدا لهم في الآخرة أو في البرزخ أو فيهما. والمراد بالظالمين القوم المذكورون، والإظهار في موقع الإضمار للإيذان بتجاوزهم الحد في الكفر والتكذيب أو جميع الظالمين الذين لم يعتبروا بما جرى عليهم من العذاب فيدخل في زمرتهم قريش دخولا أوليا ويحتمل العذاب الدنيوي وغيره.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Onların helakinin kendisinden öncekine terettüp etmesi, bunların helakinin de ona terettüp etmesini gerektirmez; bilhassa helaklerinin sebebi Allah Teâlâ'nın { لَمَّا كَذَّبُوا الرُّسُلَ } “Resulleri yalanladıkları vakit” kavliyle açıklanmışken. Yani Nûh'u ve ondan önceki peygamberleri aleyhimüsselâm yahut sadece Nûh'u [yalanladıkları vakit]; zira Nûh'u aleyhisselâm yalanlamak, tevhid konusundaki ittifakları sebebiyle hepsini yalanlamak demektir; yahut peygamber gönderilmesinin caiz oluşunu mutlak olarak inkâr ettiler. 'er-Rusul' kelimesinin belirlilik takısı (el-ahd) birinci ihtimale göre ahd içindir; istiğrâk (kapsam) için olması da muhtemeldir, zira onları yalanladıkları vakitte başkaları yoktu; ikinci ihtimale göre benzerlik ve iddia yoluyla istiğrâkîdir; üçüncü ihtimale göre ise cins veya hakiki istiğrâk içindir. Sanki cevap veren zat, atfın tertipten önce olduğunu, dolayısıyla müretteb olanın matuf olanların toplamı olduğunu ve bunda da bir kısmının terettüp etmesinin kâfi geleceğini kastetmiştir. Şöyle de denilmiştir: Atıftan maksat eşitleme ve benzetmedir; sanki 'Nûh kavmi gibi onları da helak ettik' denilmiştir; bu takdirde zamirler onlara ait olur, resuller de Nûh, Mûsâ ve Hârûn aleyhimüsselâm olur ki bunda ne [kusur] olduğu gizli değildir. Bir topluluk ise bunun mahzuf bir 'izkür' (hatırla) fiiliyle mensup olduğunu tercih etmiştir. Allah Teâlâ'nın { أَغْرَقْناهُمْ } “Onları suda boğduk” kavlinin tefsir ettiği gizli bir fiille mensup olduğu da söylenmiştir; fiil cümlelerinin öne geçmesi bunu merfu olmaya tercih ettirir. Şurası gizli değildir ki bu durum, Fârisî'nin 'lemmâ' edatının zaman zarfı olduğu mezhebine göre mümkün olur; fakat 'lemmâ' bir şeyin varlığı sebebiyle diğerinin varlığını bildiren bir harf (vücûd li-vücûd) olursa durum böyle olmaz, çünkü o takdirde { أَغْرَقْناهُمْ } onun cevabı olur ve nâsıbı tefsir edemez. Belki de vecihlerin en evlâsı birincisidir. { أَغْرَقْناهُمْ } ise onların nasıl helak edildiğini açıklayan bir istînâftır; sanki 'Helak edilmeleri nasıl oldu?' denilmiş de 'Onları tufanla boğduk' denilmiştir. { وَجَعَلْناهُمْ } “ve onları kıldık” yani onların boğulmasını veya kıssalarını kıldık; { لِلنَّاسِ آيَةً } “insanlar için bir ibret”; yani gören veya işiten kimsenin ibret alacağı büyük bir ibret kıldık. Bu, 'cealnâ' fiilinin ikinci mefulüdür; { لِلنَّاسِ } ise ona mütealliktir veya { آيَةً } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; zira ondan sonra gelseydi onun sıfatı olurdu. { وَأَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً } “Zalimler için de elem verici bir azap hazırladık”; yani onu ahirette veya berzahta yahut her ikisinde onlar için hazırlanmış kıldık. Zalimlerden murat, zikredilen kavimdir; zamir makamında açık ismin getirilmesi (izhar), küfür ve yalanlamada haddi aştıklarını bildirmek içindir; yahut başlarına gelen azaptan ibret almayan bütün zalimlerdir ki bu takdirde Kureyş öncelikli olarak onların zümresine girer. Dünyevi azap ve başkası olması da muhtemeldir.
وَعاداً عطف على قَوْمَ نُوحٍ أي ودمرنا عادا أو واذكر عادا على ما قيل، ولا يصح أن يكون عطفا إذا نصب على الاشتغال لأنهم لم يغرقوا. وقال أبو إسحاق هو معطوف على- هم- من جَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً ويجوز أن يكون معطوفا على محل (الظالمين) فإن الكلام بتأويل وعدنا الظالمين اهـ ولا يخفى بعد الوجهين وَثَمُودَ الكلام فيه وفيما بعده كما فيما قبله.
{ وَعاداً } “Âd'ı da” ifadesi, { قَوْمَ نُوحٍ } üzerine matuftur; yani 'Âd'ı da helak ettik' veya denildiğine göre 'Âd'ı da hatırla' demektir. İştigal üzere mensup kılındığında atıf olması sahih olmaz, çünkü onlar suda boğulmamışlardır. Ebû İshak şöyle demiştir: Bu, { جَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً } ifadesindeki 'hüm' zamirine matuftur; { الظَّالِمِينَ } kelimesinin mahalline matuf olması da caizdir, zira kelam 'zalimleri vadettik' tevilindedir. Her iki vechin de uzak olduğu gizli değildir. { وَثَمُودَ } “Semûd'u da” ifadesinde ve sonrakilerde söylenecek söz, öncekinde olduğu gibidir.
وقرأ عبد الله وعمرو بن ميمون والحسن وعيسى وثمود غير مصروف على تأويل القبيلة، وروي ذلك عن حمزة وعاصم والجمهور بالصرف، ورواه عبد بن حميد عن عاصم على اعتبار الحي أو أنهم سموا بالأب الأكبر وَأَصْحابَ الرَّسِّ عن ابن عباس هم قوم ثمود ويبعده العطف لأنه يقتضي التغاير، وقال قتادة: هم أهل قرية من اليمامة يقال لها الرس والفلج قيل قتلوا نبيهم فهلكوا وهم بقية ثمود. وقوم صالح، وقال كعب. ومقاتل والسدي: أهل بئر يقال له الرس بإنطاكية الشام قتلوا فيها صاحب يس وهو حبيب النجار.
Abdullah, Amr b. Meymûn, Hasan ve Îsâ kabile teviliyle 'gayrimunsarıf' olarak 've Semûde' şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Hamza ve Âsım'dan da rivayet edilmiştir; cumhur ise munsarıf olarak okumuştur. Abd b. Humeyd, Âsım'dan kabile (hayy) kabulüyle veya en büyük atalarının adıyla isimlendirildikleri gerekçesiyle bunu rivayet etmiştir. { وَأَصْحابَ الرَّسِّ } “Res halkını da” ifadesi hakkında İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onlar Semûd kavmidir; ancak atıf başkalık (tegayür) gerektirdiği için bu görüş uzaktır. Katâde şöyle demiştir: Onlar Yemâme'de kendilerine er-Ress ve el-Felec denilen bir köyün halkıdır; peygamberlerini öldürdükleri ve bu yüzden helak oldukları söylenmiştir; bunlar Semûd'un ve Sâlih'in kavminin kalıntılarıdır. Ka'b, Mukâtil ve es-Süddî ise şöyle demiştir: Onlar Şam Antakya'sında er-Ress denilen bir kuyunun ehlidir; orada Yâsîn [suresinde zikredilen] zatı, yani Habîb en-Neccâr'ı öldürmüşlerdir.
وقيل: هم قوم قتلوا نبيهم ورسوه في بئر أي دسوه فيه، وقال وهب والكلبي: أصحاب الرس وأصحاب الأيكة قومان أرسل إليهما شعيب، وكان أصحاب الرس قوما من عبدة الأصنام وأصحاب آبار ومواش فدعاهم إلى الإسلام فتمادوا في طغيانهم وفي إيذائه ﵇ فبينما هم حول الرس وهي البئر غير المطوية كما روي عن أبي عبيدة انهارت بهم وبدارهم،
Onların peygamberlerini öldürüp bir kuyuya 'ress' eden yani onu içine atan/gömen bir kavim olduğu da söylenmiştir. Vehb ve el-Kelbî şöyle demiştir: Ress halkı ve Eyke halkı, Şuayb'ın kendilerine gönderildiği iki kavimdir. Ress halkı putperest, kuyu ve davar sahibi bir kavimdi; [Şuayb] onları İslâm'a davet etti, onlar ise azgınlıklarında ve ona aleyhisselâm eziyet etmekte ısrar ettiler. Ebû Ubeyde'den rivayet edildiğine göre, taşla örülmemiş bir kuyu olan Ress'in etrafında bulundukları sırada kuyu, kendileriyle ve yurtlarıyla birlikte çöktü.
وقال علي كرّم الله تعالى وجهه. فيما نقله الثعلبي: هم قول عبدوا شجرة يقال لها: شاة درخت رسّوا نبيهم في بئر حفروه له
Ali -Allah Teâlâ yüzünü ak etsin-, Sa'lebî'nin naklettiğine göre şöyle demiştir: Onlar 'Şâh-dıraht' (ağaçların şahı) denilen bir ağaca tapan bir kavimdi; peygamberlerini onun için kazdıkları bir kuyuya attılar;
في حديث طويل، وقيل: هم أصحاب النبي حنظلة بن صفوان كانوا مبتلين بالعنقاء وهي أعظم ما يكون من الطير وكان فيها من كل لون وسميت عنقاء لطول عنقها وكانت تسكن جبلهم الذي يقال له فتح وتنقض على صبيانهم فتخطفهم إن أعوزها الصيد ولإتيانها بهذا الأمر الغريب سميت مغربا، وقيل: لأنها اختطفت عروسا، وقيل: لغروبها أي غيبتها، وقيل: لأن وكرها كان عند مغرب الشمس، ويقال فيها عنقاء مغرب بالتوصيف والإضافة مع ضم الميم وفتحها فدعا عليها حنظلة فأصابتها الصاعقة فهلكت ثم إنهم قتلوا حنظلة فأهلكوا. وقيل: هم قوم أرسل إليهم نبي فأكلوه، وقيل: قوم نساؤهم سواحق وقيل: قوم بعث إليهم أنبياء فقتلوهم ورسوا عظامهم في بئر، وقيل: هم أصحاب الأخدود والرس هو الأخدود. وفي رواية عن ابن عباس أنه بئر أذربيجان: وقيل: الرس ما بين نجران إلى اليمن إلى حضرموت. وقيل: هو ماء ونخل لبني أسد. وقيل: نهر من بلاد المشرق بعث الله تعالى إلى أصحابه نبيا من أولاد يهوذا بن يعقوب فكذبوه فلبث فيهم زمانا فشكا إلى الله تعالى منهم فحفروا له بئرا وأرسلوه فيه وقالوا:
-uzun bir hadiste böyle geçmektedir-. Onların Peygamber Hanzala b. Safvân'ın kavmi olduğu da söylenmiştir; onlar Anka kuşu ile imtihan edilmişlerdi. Bu kuş, kuşların en büyüğüydü ve her renkten barındırırdı; boynunun uzunluğundan dolayı ona 'Ankā' denilmiştir. Kendilerine 'Feth' denilen dağlarında yaşar, av bulamadığında çocuklarının üzerine çullanıp onları kapardı; bu garip işi yapması sebebiyle ona 'Muğrib' denilmiştir. Bir gelini kaçırdığı için böyle denildiği de söylenmiştir; gözden kaybolup gitmesi (gurûb) sebebiyle yahut yuvası güneşin battığı yerde olduğu için böyle denildiği de söylenmiştir. Ona sıfat ve izafetle, mîm'in zammesi ve fethasıyla 'Ankā-i Muğrib' denir. Hanzala ona beddua etti, bunun üzerine ona yıldırım isabet edip helak oldu; sonra onlar Hanzala'yı öldürdüler ve bu yüzden helak edildiler. Kendilerine bir peygamber gönderilip onu yedikleri bir kavim olduğu da söylenmiştir; kadınları lezbiyen olan bir kavim olduğu da söylenmiştir; kendilerine peygamberler gönderilip onları öldüren ve kemiklerini bir kuyuya atan bir kavim olduğu da söylenmiştir; Ashâb-ı Uhdûd oldukları ve Ress'in de hendek olduğu söylenmiştir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette onun Azerbaycan kuyusu olduğu zikredilmiştir. Ress'in Necran ile Yemen ve Hadramut arasındaki bölge olduğu da söylenmiştir. Benî Esed'e ait bir su ve hurmalık olduğu da söylenmiştir. Doğu beldelerinden bir nehir olduğu, Allah Teâlâ'nın onun halkına Ya'kūb oğlu Yehûzâ'nın evladından bir peygamber gönderdiği, onu yalanladıkları, aralarında bir süre kalıp onlardan Allah Teâlâ'ya şikâyette bulunduğu, bunun üzerine onun için bir kuyu kazıp kendisini içine sarkıttıkları ve şöyle dedikleri söylenmiştir:
نرجو أن ترضى عنا آلهتنا فكانوا عليه يومهم يسمعون أنين نبيهم فدعا بتعجيل قبض روحه فمات وأظلتهم سحابة سوداء أذابتهم كما يذوب الرصاص.
'İlahlarımızın bizden razı olmasını umuyoruz.' Gün boyunca onun başında durup peygamberlerinin iniltisini dinlediler. Bunun üzerine [peygamber] ruhunun bir an önce kabzedilmesi için dua etti ve vefat etti; onları kurşunun eridiği gibi eriten siyah bir bulut gölgeledi.
وروى عكرمة ومحمد بن كعب القرظي عن النبي ﷺ أن أصحاب الرس أخذوا نبيهم فرسوه في بئر وأطبقوا عليه صخرة فكان عبد أسود قد آمن به يجيء بطعام إلى البئر فيعينه الله تعالى على تلك الصخرة فيرفعها فيعطيه ما يغذيه به ثم يرد الصخرة على فم البئر إلى أن ضرب الله تعالى على إذن ذلك الأسود فنام أربع عشرة سنة
İkrime ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet etmişlerdir: Ress halkı peygamberlerini yakalayıp bir kuyuya attılar ve üzerine bir kaya kapattılar. Ona iman etmiş olan siyah bir köle kuyuya yiyecek getirir, Allah Teâlâ o kayayı kaldırması için ona yardım eder, o da kayayı kaldırıp peygambere kendisini besleyecek yiyeceği verir, sonra kayayı tekrar kuyunun ağzına kapatırdı. Nihayet Allah Teâlâ o siyah kölenin kulağına vurdu (uyuttu) ve köle on dört sene uyudu.
. وأخرج أهل القرية نبيهم فآمنوا به في حديث طويل ذكر فيه أن ذلك الأسود أول من يدخل الجنة. وهذا إذا صح كان القول الذي لا يمكن خلافه لكن يشكل عليه إيرادهم هنا. وأجاب عنه الطبري بأنه يمكن أنهم كفروا بعد ذلك فأهلكوا فذكرهم الله تعالى مع من ذكر من المهلكين، وملخص الأقوال إنهم قوم أهلكهم الله تعالى بتكذيب من أرسل إليهم وَقُرُوناً أي أهل قرون وتقدم الكلام في القرن بَيْنَ ذلِكَ أي المذكور من الأمم، وللتعدد حسن بين من غير عطف كَثِيراً يطول الكلام جدا بذكرها، ولا يبعد أن يكون قد علم رسول الله ﷺ مقدارها، وقوله تعالى:
Köy halkı peygamberlerini çıkarıp ona iman ettiler -o siyah kölenin cennete ilk girecek kişi olduğunun zikredildiği uzun bir hadiste böyle geçmektedir-. Bu rivayet sahih olduğu takdirde aksinin söylenemeyeceği bir görüştür; ancak onların burada [helak edilenler arasında] zikredilmesi buna müşkil teşkil eder. Taberî buna, onların bundan sonra inkâr edip bu sebeple helak edilmiş olabilecekleri, bu yüzden de Allah Teâlâ'nın onları helak edilenler arasında zikrettiği şeklinde cevap vermiştir. Görüşlerin özeti şudur: Onlar, kendilerine gönderilen peygamberi yalanlamaları sebebiyle Allah Teâlâ'nın helak ettiği bir kavimdir. { وَقُرُوناً } “ve nesilleri de” yani nesillerin ehlini [helak ettik]; 'karn' kelimesi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. { بَيْنَ ذلِكَ } “bunun arasında”; yani zikredilen ümmetler arasında [nice nesilleri helak ettik]. Çokluk sebebiyle atıf olmaksızın 'beyne zâlike' denilmesi güzel düşmüştür. { كَثِيراً } “birçok” ki onları tek tek zikretmek sözü çok uzatır; Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onların miktarını bilmiş olması uzak bir ihtimal değildir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:
وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ [غافر: ٧٨] ليس نصا في نفي العلم بالمقدار كما لا يخفى. وفي إرشاد العقل السليم لعل الاكتفاء في شؤون تلك القرون بهذا البيان الإجمالي لما أن كل قرن منها لم يكن في الشهرة وغرابة القصة بمثابة الأمم المذكورة.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “Onlardan sana kıssasını anlatmadıklarımız da vardır” [Mü'min: 78], gizli olmadığı üzere miktarın bilinmediğini nefyetme hususunda sarih bir nass değildir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Bu nesillerin halleri hususunda bu icmâlî beyanla iktifa edilmesi, belki de onlardan her bir neslin şöhret ve kıssanın garipliği bakımından zikredilen ümmetler mertebesinde olmamasındandır.
وَكُلًّا منصوب بمضمر يدل عليه ما بعده فإن ضرب المثل في معنى التذكير والتحذير. والمحذوف الذي عوض عنه التنوين عبارة إما عن الأمم التي لم تذكر أسباب إهلاكهم وإما عن الكل فإن ما حكي عن فرعون وقومه وعن
{ وَكُلًّا } “Hepsine de” ifadesi, sonrasının delalet ettiği gizli bir fiille mensuptur; zira misal getirmek, hatırlatma ve sakındırma manasındadır. Tenvinin kendisinden ivaz olduğu mahzuf kelime, ya helak edilme sebepleri zikredilmeyen ümmetlerden ya da hepsinden ibarettir; zira Firavun ve kavminden ve
قوم نوح ﵇ تكذيبهم للآيات والرسل لا عدم التأثر من الأمثال المضروبة أي ذكرنا وأنذرنا كل واحد من المذكورين ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ أي بينا لكل القصص العجيبة الزاجرة عما هم عليه من الكفر والمعاصي بواسطة الرسل ﵈، وقيل: ضمير له للرسول ﵊، والمعنى وكل الأمثال ضربناه للرسول فيكون كُلًّا منصوبا بضربنا والْأَمْثالَ بدلا منه على ما في البحر، وفيه أنه أبعد من ذهب إلى ذلك، وعندي أنه مما لا ينبغي أن يفسر به كلام الله تعالى.
Nûh kavminden aleyhisselâm hikâye edilen şey, getirilen misallerden etkilenmemeleri değil, ayetleri ve peygamberleri yalanlamalarıdır; yani 'Zikredilenlerin her birine hatırlattık ve uyardık'. { ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ } “misaller getirdik”; yani peygamberler aleyhimüsselâm vasıtasıyla her birine, içinde bulundukları küfür ve günahlardan meneden ibretlik kıssaları açıkladık. 'Lehû'daki zamirin Peygamber'e aleyhisselâm ait olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana 'Ve bütün misalleri Peygamber için getirdik' şeklinde olur; el-Bahr'daki ifadeye göre 'küllen' kelimesi 'darabnâ' ile mensup, 'el-emsâle' ise ondan bedel olur. Müellif orada bu görüşe gidenin en uzak görüşte olduğunu belirtmiştir; bana göre de bu, Allah Teâlâ'nın kelamının kendisiyle tefsir edilmemesi gereken şeylerdendir.
وقوله تعالى: وَكُلًّا مفعول مقدم لقوله سبحانه: تَبَّرْنا تَتْبِيراً وتقديمه للفاصلة، وقيل: لإفادة القصر على أن المعنى كلا لا بعضا، وتعقب بأن لفظ- كل- يفيد ذلك ويمكن توجيه ذلك بالعناية، وأصل التتبير التفتيت، قال الزجاج: كل شيء كسرته وفتته فقد تبرته ومنه التبر لفتات الذهب والفضة. والمراد به التمزيق والإهلاك أي أهلكنا كل واحد منهم إهلاكا عجيبا هائلا لما أنهم لم يتأثروا بذلك ولم يرفعوا له رأسا وتمادوا على ما هم عليه من الكفر والعدوان وَلَقَدْ أَتَوْا جملة مستأنفة مسوقة لبيان مشاهدة كفار قريش لآثار هلاك بعض الأمم المتبرة وعدم اتعاظهم بها.
Allah Teâlâ'nın { وَكُلًّا } “ve hepsini de” kavli, Sübhânehu'nun { تَبَّرْنا تَتْبِيراً } “kökten darmadağın edip helak ettik” kavlinin öne geçmiş mefulüdür; öne alınması fasıla içindir. Mananın 'bazısını değil hepsini' olması üzere hasr ifade etmek için olduğu da söylenmiştir; ancak 'küll' lafzının zaten bunu ifade ettiği gerekçesiyle itiraz edilmişse de bu, ihtimam yoluyla tevil edilebilir. 'Tettbîr' kelimesinin aslı ufalamaktır. Zeccâc şöyle demiştir: 'Kırdığın ve ufaladığın her şeyi tebbere (ufaladı/yıktı) yapmışsındır; altın ve gümüş kırıntısına tibr denmesi de bundandır.' Bundan murat parçalamak ve helak etmektir; yani bundan etkilenmedikleri, ona hiç aldırmadıkları, küfür ve düşmanlıklarında ısrar ettikleri için her birini acayip ve korkunç bir helak ile helak ettik. { وَلَقَدْ أَتَوْا } “Andolsun ki onlar uğramışlardı” ifadesi, Kureyş kâfirlerinin helak edilen bazı ümmetlerin kalıntılarını görmelerini ve bunlardan ibret almayışlarını açıklamak üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir.
وتصديرها بالقسم لتقرير مضمونها اعتناء به. وأتى مضمن معنى مر لتعديه بعلى، والمعنى بالله لقد مر قريش في متاجرهم إلى الشام.
Cümlenin yeminle başlatılması, içeriğe verilen önem sebebiyle onu pekiştirmek içindir. 'Etâ' fiili 'alâ' ile müteaddi olduğu için 'merra' (uğradı/geçti) manasını tazammun etmiştir; mana: 'Allah'a yemin olsun ki Kureyş Şam'a yaptıkları ticaret yolculuklarında uğramıştı.'
عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ وهي سذوم وهي أعظم قرى قوم لوط سميت باسم قاضيها سذوم بالذال المعجمة على ما صححه الأزهري واعتمده في الكشف، وفي المثل أجور من سذوم أهلكها الله تعالى بالحجارة وهو المراد بمطر السوء وكذا أهلك سائر قراهم وكانت خمسا إلا قرية واحدة وهي زغر لم يهلكها لأن أهلها لم يعملوا العمل الخبيث كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. وأفراد القرية بالذكر لما أشرنا إليه وانتصب مَطَرَ على أنه مفعول ثان لأمطرت على معنى أعطيت أو أوليت أو على أنه مصدر مؤكد بحذف الزوائد أي إمطار السوء كما قيل في أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] ، وجوز أبو البقاء أن يكون صفة لمحذوف أي إمطارا مثل مطر السوء وليس بشيء.
{ عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ } “o bela yağmuruna tutulan memlekete”; o da Sedûm'dur. Lût kavminin en büyük kentidir; Ezherî'nin tashih ettiği ve Keşf'te itimat edildiği üzere noktalı zâl ile kadısının adı olan Sedûm ile isimlendirilmiştir. Meselde 'Sedûm'dan daha zalim' denir. Allah Teâlâ orayı taşlarla helak etmiştir ki bela yağmurundan (matara's-sev') murat da budur. Diğer kentlerini de böyle helak etmiştir; İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre bunlar beş taneydi, ancak bir köy müstesna; o da Zoğar'dır, halkı o çirkin ameli işlemediği için orayı helak etmemiştir. Memleketin (karye) tekil olarak zikredilmesi işaret ettiğimiz sebeptendir. 'Matara' kelimesi, 'u'tıyat' veya 'ûliyet' (verildi) manasında 'umtirat' fiilinin ikinci mefulü olarak mensup olmuştur yahut ziyade harflerin hazfedilmesiyle tekit edici bir masdar olarak mensuptur; yani { أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh: 17] ayetinde denildiği gibi 'imtâra's-sev'' (bela yağdırma) demektir. Ebü'l-Bekā mahzuf bir kelimenin sıfatı olmasını, yani 'imtâran misle matari's-sev'' (bela yağmuru gibi bir yağdırma) takdirinde olmasını caiz görmüştür; ancak bu bir şey değildir.
وقرأ زيد بن علي مطرت ثلاثيا مبنيا للمفعول ومطر مما يتعدى بنفسه. وقرأ أبو السمال «مطر السوء» بضم السين أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها توبيخ على تركهم التذكر عند مشاهدة ما يوجبه. والهمزة لإنكار نفي استمرار رؤيتهم لها وتقرير استمرارها حسب استمرار ما يوجبها من إتيانهم عليها لا لإنكار استمرار نفي رؤيتهم وتقرير رؤيتهم لها، والفاء لعطف مدخولها على مقدر يقتضيه المقام أي ألم يكونوا ينظرون إليها فلم يكونوا يرونها أو كانوا ينظرون إليها فلم يكونوا يرونها في مرار مرورهم ليتعظوا بما كانوا يشاهدونه من آثار العذاب.
Zeyd b. Ali meçhul sülâsî olarak 'mutırat' şeklinde okumuştur; 'matara' bizzat müteaddi olan fiillerdendir. Ebü's-Semmâl sîn harfinin zammesiyle «مطر السوء» şeklinde okumuştur. { أَفَلَمْ يَكُونُوا يَرَوْنَها } “Onu hiç görmüyorlar mıydı?”; ibret almayı gerektiren şeyi müşahede ettikleri halde ibret almayı terk ettiklerine dair bir azarlamadır. Hemze, onların orayı sürekli görmelerinin nefyini inkâr etmek ve oraya uğramalarından doğan gerekliliğe binaen bu görmenin sürekliliğini takrir ve teyit etmek içindir; görmemelerinin sürekliliğini inkâr edip görmelerini takrir etmek için değildir. Fâ harfi ise peşindeki ifadenin makamın gerektirdiği takdiri bir ifadeye atfedilmesi içindir; yani 'Oraya bakmıyorlar mıydı da onu görmüyorlardı yahut oraya bakıyorlardı da, azap kalıntılarından müşahede ettikleri şeylerden ibret alsınlar diye defalarca uğrayışlarında onu görmüyorlar mıydı?' demektir.
والمنكر في الأول النظر وعدم الرؤية معا وفي الثاني عدم الرؤية مع تحقق النظر الموجب لها عادة كذا في إرشاد العقل السليم. ولم يقل: أفلم يرونها مع أنه أخصر وأظهر قصدا لإفادة التكرار مع الاستمرار ولم يصرح في أول الآية بنحو ذلك بأن يقال: ولقد كانوا يأتون بدل ولقد أتوا للإشارة إلى أن المرور ولو مرة كاف في العبرة فتأمل. وقوله تعالى: بَلْ كانُوا لا يَرْجُونَ نُشُوراً إما إضراب عما قبله من عدم رؤيتهم لآثار ما جرى على أهل القرى من العقوبة وبيان لكون عدم اتعاظهم بسبب إنكارهم لكون ذلك عقوبة لمعاصيهم لا لعدم رؤيتهم لآثارهم خلا أنه اكتفى عن التصريح بإنكارهم ذلك بذكر ما يستلزمه من إنكار الجزاء الأخروي وقد كنى عن ذلك بعدم رجاء النشور، والمراد بالرجاء التوقع مجازا كأنه قيل: بل كانوا لا يتوقعون النشور المستتبع للجزاء الأخروي وينكرونه ولا يرون لنفس من
İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de belirtildiği üzere: Birincisinde inkâr edilen husus bakma ile görmemenin birlikte bulunmasıdır; ikincisinde ise âdeten görmeyi gerektiren bakmanın gerçekleşmesiyle birlikte görmemenin vuku bulmasıdır. Daha kısa ve daha açık olmasına rağmen, devamlılıkla birlikte tekrarı ifade etmek kastıyla 'efelem yeravhâ' denilmemiştir. Bir defa bile uğramanın ibret almak için kâfi geldiğine işaret etmek maksadıyla ayetin başında 've lekad etev' yerine 've lekad kânû ye'tûne' şeklinde sarahaten zikredilmemiştir, iyi düşün! Allah Teâlâ'nın { بَلْ كانُوا لا يَرْجُونَ نُشُوراً } “Hayır, onlar yeniden dirilmeyi ummuyorlardı” kavli, ya kendisinden önceki, o beldelerin halkının başına gelen cezanın kalıntılarını görmeyişlerinden bir vazgeçiştir (idrâb) ve ibret almayışlarının onların kalıntılarını görmemelerinden değil, bunun günahlarına bir ceza olduğunu inkâr etmelerinden kaynaklandığının beyanıdır; şu kadar var ki onların bunu inkâr ettiklerini sarahaten belirtmek yerine, onun gerektirdiği ahiret cezasını inkâr etmeyi zikretmekle iktifa etmiş ve bunu da dirilmeyi ummamakla kinaye yapmıştır. 'Recâ'dan murat mecazen beklemektir (tevakku'); sanki şöyle denilmiştir: Bilakis onlar ahiret cezasını gerektiren dirilmeyi beklemiyorlar ve onu inkâr ediyorlardı; hiçbir nefis için
النفوس نشورا أصلا مع تحققه حتما وشموله للناس عموما واطراده وقوعا فكيف يعترفون بالجزاء الدنيوي في حق طائفة خاصة مع عدم الاطراد والملازمة بينه وبين المعاصي حتى يتذكروا ويتعظوا بما شاهدوه من آثار الهلاك وإنما يحملونه على الاتفاق، وإما انتقال من التوبيخ بما ذكر من ترك التذكر إلى التوبيخ بما هو أعظم منه من عدم رجاء النشور، وحمل الرجاء على التوقع وعموم النشور أوفق بالمقام. وقيل: هو على حقيقته أعني انتظار الخير والمراد بالنشور نشور فيه خير كنشور المسلمين.
kesinlikle gerçekleşmesi, bütün insanları kapsaması ve vukuunun genel bir kural olmasına rağmen asla bir diriliş görmüyorlardı. Durum böyleyken, günahlar ile dünyevi ceza arasında genel bir kural ve zorunluluk bulunmadığı halde, helak kalıntılarından müşahede ettikleri şeylerle düşünüp ibret alsınlar diye belirli bir topluluk hakkındaki dünyevi cezayı nasıl kabul etsinler? Onlar bunu ancak bir tesadüfe bağlarlar. Yahut bu, zikredilen ibret almayı terk etme sebebiyle yapılan azarlamadan, bundan daha büyük olan yeniden dirilmeyi ummama sebebiyle yapılan azarlamaya bir intikaldir. 'Recâ'yı tevakku' (beklenti) manasına ve 'nüşûr'u da umumi manaya hamletmek makama daha uygundur. Hakiki manasında, yani hayır beklemek manasında olduğu, nüşûrdan muradın da Müslümanların dirilişi gibi içinde hayır bulunan bir diriliş olduğu da söylenmiştir.
وجوز أن يكون الرجاء بمعنى الخوف على لغة تهامة، والمراد بالنشور نشورهم والكل كما ترى. وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ أي ما يتخذونك إِلَّا هُزُواً على معنى ما يفعلون به إلا اتخاذك هزوا أي موضع هزو أو مهزوا به فهزوا إما مصدر بمعنى المفعول مبالغة أو هو بتقدير مضاف وجملة إِنْ يَتَّخِذُونَكَ جواب إذا، وهي كما قال أبو حيان وغيره تنفرد بوقوع جوابها المنفي بأن ولا وما بدون فاء بخلاف غيرها من أدوات الشرط. وقوله تعالى: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا مقول قول مضمر أي يقول أهذا إلخ. والجملة في موضع الحال من فاعل يتخذونك أو مستأنفة في جواب ماذا يقولون؟.
Tihâme lügatine göre 'recâ'nın korku manasında olması ve nüşûrdan muradın da onların dirilişi olması caiz görülmüştür; ancak bunların hepsi gördüğün gibidir. { وَإِذا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ } “Seni gördükleri zaman, seni sadece edinirler” yani edinmezler; { إِلَّا هُزُواً } “ancak bir alay konusu edinirler”; yani sana karşı seninle alay etmekten, seni bir alay konusu veya kendisiyle alay edilen biri kılmaktan başka bir şey yapmazlar. 'Hüzüven' kelimesi ya mübalağa için meful manasında bir masdardır yahut takdiri bir muzaf iledir. { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ } cümlesi 'izâ'nın cevabıdır; Ebû Hayyân ve diğerlerinin belirttiği gibi 'izâ', diğer şart edatlarının aksine cevabının 'in', 'lâ' ve 'mâ' ile fâ harfi olmaksızın menfi olarak gelmesiyle müstakildir. Allah Teâlâ'nın { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } “'Allah'ın peygamber olarak gönderdiği bu mu?' [derler]” kavli, gizli bir 'yekūlûne' (derler) fiilinin makūlüdür; yani 'Bu mu...' derler. Bu cümle, 'yettehizûneke' fiilinin failinden hâl konumundadır yahut 'Ne derler?' sorusunun cevabında müstakil bir cümledir (istînâf).
وجوز أن تكون الجواب. وجملة إِنْ يَتَّخِذُونَكَ معترضة، وقائل ذلك أبو جهل ومن معه، وروي أن الآية نزلت فيه، والإشارة للاستحقار كما في يا عجبا لابن عمرو هذا، وعائد الموصول محذوف أي بعثه ورَسُولًا حال منه وهو بمعنى مرسل. وجوز أبو البقاء أن يكون مصدرا حذف منه المضاف أي ذا رسول أي رسالة وهو تكلف مستغنى عنه، وإخراج بعث الله تعالى إياه ﷺ رسولا بجعله صلة وهم على غاية الإنكار تهكم واستهزاء وإلا لقالوا:
Cevap olması da caiz görülmüştür; { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ } cümlesi ise itirâziyyedir. Bunu söyleyen Ebû Cehil ve beraberindekilerdir; ayetin onun hakkında indiği rivayet edilmiştir. İşaret [zamiri], 'Şu Amr oğlunun haline şaşarım!' sözünde olduğu gibi tahkir içindir. Sıla cümlesinin âidi mahzuftur; yani 'beasehû' takdirindedir. { رَسُولًا } ise ondan hâldir ve 'mürsel' (elçi gönderilmiş) manasındadır. Ebü'l-Bekā, muzafı hazfedilmiş bir masdar olmasını yani 'zâ resûl' yani 'zâ risâletin' (elçilik sahibi) takdirinde olmasını caiz görmüştür; ancak bu, ihtiyaç duyulmayan bir tekellüftür. Onlar son derece inkâr içinde oldukları halde Allah Teâlâ'nın onu sallallâhu aleyhi ve sellem resul göndermesini sıla cümlesi yaparak ifade etmeleri bir istihza ve alaydır; aksi takdirde şöyle derlerdi:
أبعث الله هذا رسولا. وقيل: إن ذلك بتقدير أهذا الذي بعث الله رسولا في زعمه، وما تقدم أوفق بحال أولئك الكفرة مع سلامته من التقدير إِنْ كادَ إن مخففة من إن واسمها عند بعض ضمير الشأن محذوف أي إنه كاد لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا أي ليصرفنا عن عبادتها صرفا كليا بحيث يبعدنا عنها لا عن عبادتها فقط، والعدول إلى الإضلال لغاية ضلالهم بادعاء أن عبادتها طريق سوي.
'Allah bunu mu resul gönderdi?' Bunun, 'İddiasına göre Allah'ın resul gönderdiği bu mu?' takdirinde olduğu da söylenmiştir; ancak önceki açıklama takdirden uzak olmasıyla birlikte o kâfirlerin haline daha uygundur. { إِنْ كادَ } “Neredeyse...”; buradaki 'in' harfi, 'inne'den muhaffefedir; bazısına göre ismi mahzuf şân zamiridir; yani 'Gerçek şu ki neredeyse...' demektir. { لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا } “bizi ilahlarımızdan saptıracaktı”; yani bizi sadece onların ibadetinden değil, tamamen uzaklaştıracak şekilde topyekün çevirecekti. 'Saptırma' (idlâl) kelimesine yönelinmesi, putlara ibadet etmenin dosdoğru bir yol olduğunu iddia etmelerinden kaynaklanan koyu sapıklıkları sebebiyledir.
لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها ثبتنا عليها واستمكنّا بعبادتها، ولَوْلا في أمثال هذا الكلام يجري مجرى التقييد للحكم المطلق من حيث المعنى دون اللفظ، وهذا اعتراف منهم بأنه ﷺ قد بلغ من الاجتهاد في الدعوة إلى التوحيد وإظهار المعجزات وإقامة الحجج والبينات ما شارفوا به أن يتركوا دينهم لولا فرط لجاجهم وغاية عنادهم، ولا ينافي هذا استحقارهم واستهزائهم السابق لأن هذا من وجه وذاك من وجه آخر زعموه سببا لذلك قاتلهم الله تعالى. وقيل: إن كلامهم قد تناقض لاضطرابهم وتحيرهم فإن الاستفهام السابق دال على الاستحقار وهذا دال على قوة حجته وكمال عقله ﷺ ففيما حكاه سبحانه عنهم تحميق لهم وتجهيل لاستهزائهم بما استعظموه.
{ لَوْلا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها } “Şayet onlara sabretmeseydik”; onlara bağlı kalıp ibadetlerine sımsıkı sarılmasaydık. Bu tür kelamlarda 'levlâ', lafız bakımından değil mana bakımından mutlak hükmü kayıt altına alma mesabesindedir. Bu, aşırı inat ve son derece dikbaşlılıkları olmasaydı, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem tevhide davette, mucizeleri göstermede, hüccet ve delilleri ikame etmede gösterdiği gayret sayesinde neredeyse dinlerini terk edecek duruma geldiklerine dair onların bir itirafıdır. Bu durum, onların önceki tahkir ve istihzalarıyla çelişmez; zira bu bir yönden, diğeri ise buna sebep vehmettikleri başka bir yöndendir; Allah Teâlâ onları kahretsin! Şaşkınlık ve bocalayışları sebebiyle sözlerinin tenakuza düştüğü de söylenmiştir; zira önceki istifham tahkire, bu ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hüccetinin kuvvetine ve aklının kemaline delalet etmektedir. Dolayısıyla Sübhânehu'nun onlardan hikâye ettiği bu ifadede, büyük gördükleri bir şeyle alay etmeleri sebebiyle onları ahmak ve cahil yerine koyma vardır.
وقيل عليه: إنه ليس بصريح في اعترافهم بما ذكر بل الظاهر أنه أخرج في معرض التسليم تهكما كما في قولهم بعث الله رسولا وفيه منع ظاهر والتناقض مندفع كما لا يخفى.
Buna karşı şöyle denilmiştir: Bu, zikredilen hususu itiraf ettiklerine dair sarih değildir; bilakis zahir olan, 'Allah resul gönderdi' sözlerinde olduğu gibi alay yollu teslim kabilinden söylenmiş olmasıdır. Bunda açık bir men (itiraz) vardır ve çelişki de gizli olmadığı üzere defedilmiştir.
وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ الذي يستوجبه كفرهم وعنادهم مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا أي يعلمون جواب هذا على أن مَنْ استفهامية مبتدأ وأَضَلُّ خبرها والجملة في موضع مفعولي يَعْلَمُونَ إن كانت تعدت إلى مفعولين أو في موضع مفعول واحد إن كانت متعدية إلى واحد أو يعلمون الذي هو أضل على أن من موصولة مفعول يَعْلَمُونَ وأضل خبر مبتدأ محذوف والجملة صلة الموصول، وحذف صدر الصلة وهو العائد
{ وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ } “Azabı gördükleri zaman bileceklerdir;” küfür ve inatlarının gerektirdiği azabı gördükleri vakit; { مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “yolca kimin daha sapık olduğunu.” Yani 'men' istifhâmiyye ve mübteda, 'edallü' onun haberi olmak üzere bunun cevabını bileceklerdir; cümle, şayet 'ya'lemûne' iki mefule geçiyorsa iki mefulün yerine, tek mefule geçiyorsa tek mefulün yerindedir; yahut 'men' ism-i mevsûl olup 'ya'lemûne' fiilinin mefulü, 'edallü' mahzuf mübtedanın haberi ve cümle mevsûlün sılası olmak üzere 'daha sapık olan kimseyi bileceklerdir'. Sıla cümlesinin başı yani âid zamir hazfedilmiştir;
لطولها بالتمييز، وكان أولئك الكفرة لما جعلوا دعوته ﷺ إلى التوحيد إضلالا حيث قالوا: إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا إلخ والمضل لغيره لا بد أن يكون ضالا في نفسه جيء بهذه الجملة ردا عليهم ببيان أنه ﵊ هاد لا مضل على أبلغ وجه فإنها تدل على نفي الضلال عنه ﷺ لأن المراد أنهم يعلمون أنهم في غاية الضلال لا هو ونفي اللازم يقتضي نفي ملزومه فيلزمه أن يكون ﵊ هاديا لا مضلا، وفي تقييد العلم بوقت رؤية العذاب وعيد لهم وتنبيه على أنه تعالى لا يهملهم وإن أمهلهم أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ تعجيب لرسول الله ﷺ من شناعة حالهم بعد حكاية قبائحهم من الأقوال والأفعال والتنبيه على ما لهم من المصير والمآل وتنبيه على أن ذلك من الغرابة بحيث يجب أن يرى ويتعجب منه، والظاهر أن- رأى- بصرية ومَنِ مفعولها وهي اسم موصول والجملة بعدها صلة، واتَّخَذَ متعدية لمفعولين أولهما هَواهُ وثانيهما إِلهَهُ وقدم على الأول للاعتناء به من حيث أنه الذي يدور عليه أمر التعجيب لا من حيث إن الإله يستحق التعظيم والتقديم كما قيل أي أرأيت الذي جعل هواه إلها لنفسه بأن أطاعه وبنى عليه أمر دينه معرضا عن استماع الحجة الباهرة وملاحظة البرهان النير بالكلية على معنى انظر إليه وتعجب منه، وقال ابن المنير في تقديم المفعول الثاني هنا نكتة حسنة وهي إفادة الحصر فإن الكلام قبل دخول أَرَأَيْتَ واتَّخَذَ الأصل فيه هواه إلهه على أن هواه مبتدأ خبره إلهه فإذا قيل إلهه هواه كان من تقديم الخبر على المبتدأ وهو يفيد الحصر فيكون معنى الآية حينئذ أرأيت من لم يتخذ معبوده إلا هواه وذلك أبلغ في ذمه وتوبيخه.
çünkü temyiz ile [sıla] uzamıştır. O kâfirler, { إِنْ كادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا } “Neredeyse bizi ilahlarımızdan saptıracaktı...” diyerek Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem tevhide davetini bir saptırma kıldıkları ve başkasını saptıranın bizzat kendisinin de sapık olması gerektiği için; bu cümle, onun aleyhisselâm saptıran değil hidayete erdiren olduğunu en beliğ şekilde açıklamak üzere onlara bir reddiye olarak getirilmiştir. Zira bu cümle Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sapıklığı nefyetmeye delalet eder; çünkü murat, kendisinin değil onların son derece sapıklık içinde olduğunu bilecek olmalarıdır; lâzımın nefyi melzûmunun da nefyini gerektirir, dolayısıyla onun aleyhisselâm saptıran değil hidayete erdiren olması lazım gelir. Bilmenin azabın görülmesi vaktine bağlanmasında onlar için bir tehdit ve Allah Teâlâ'nın mühlet verse de onları ihmal etmeyeceğine dair bir uyarı vardır. { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ } “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü?”; söz ve fiillerden ibaret çirkinliklerini hikâye ettikten ve varacakları kötü akıbete dikkat çektikten sonra, onların hallerinin çirkinliğine karşı Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem hayrete düşürmek ve bu durumun görülüp şaşılması gereken bir gariplikte olduğunu bildirmek içindir. Zahir olan, 'raâ' fiilinin basarî (gözle görme) olmasıdır; 'men' onun mefulüdür ve ism-i mevsûldür, sonrasındaki cümle ise sıladır. 'İttehaze' fiili iki mefule müteaddidir; birincisi 'hevâhü', ikincisi ise 'ilâhehû'dur. İlahın ta'zime ve öne alınmaya layık olması cihetiyle değil de hayrete düşürme meselesinin etrafında döndüğü şey olması cihetiyle gösterilen ihtimam sebebiyle ikinci meful birincinin önüne geçirilmiştir; nitekim denildiği gibi: Yani apaçık hücceti dinlemekten ve nurlu bürhanı mülahaza etmekten tamamen yüz çevirerek hevasına itaat etmek ve dininin esasını onun üzerine kurmak suretiyle hevasını kendisine ilah kılan kimseyi gördün mü? Mana: Ona bak ve şaş! İbnü'l-Münayyir şöyle demiştir: İkinci mefulün burada öne geçirilmesinde güzel bir nüans vardır, o da hasr ifade etmesidir; zira kelam 'eraeyte' ve 'ittehaze' fiilleri girmeden önce aslen 'hevâhü ilâhühû' şeklindeydi; 'hevâhü' mübteda, haberi ise 'ilâhühû' idi. 'İlâhühû hevâhü' denildiğinde haber mübtedanın önüne geçirilmiş olur ve bu da hasr ifade eder. O halde ayetin manası 'Mabudunu sadece hevası kılan kimseyi gördün mü?' şeklinde olur ki bu, onu yermede ve azarlamada daha beliğdir.
وقال صاحب الفرائد: تقديم المفعول الثاني يمكن حيث يمكن تقديم الخبر على المبتدأ والمعرفتان إذا وقعتا مبتدأ وخبرا فالمقدم هو المبتدأ فمن جعل ما هنا نظير قولك: علمت منطلقا زيدا فقد غفل عن هذا، ويمكن أن يقال: المتقدم هاهنا يشعر بالثبات بخلاف المتأخر فتقدم إِلهَهُ يشعر بأنه لا بد من إله فهو كقولك اتخذ ابنه غلامه فإنه يشعر بأن له ابنا ولا يشعر بأن له غلاما فهذا فائدة تقديم إلهه على هواه. وتعقب ذلك الطيبي فقال: لا يشك في أن مرتبة المبتدأ التقديم وأن المعرفتين أيهما قدم كان المبتدأ لكن صاحب المعاني لا يقطع نظره عن أصل المعنى فإذا قيل: زيد الأسد فالأسد هو المشبه به أصالة ومرتبته التأخير عن المشبه بلا نزاع فإذا جعلته مبتدأ في قولك: الأسد زيد فقد أزلته عن مقره الأصلي للمبالغة، وما نعني بالمقدم إلا المزال عن مكانه لا القار فيه فالمشبه به هاهنا إلا له والمشبه الهوى لأنهم نزلوا أهواءهم في المتابعة منزلة الإله فقدم المشبه به الأصلي وأوقع مشبها ليؤذن بأن الهوى في باب استحقاق العبادة عندهم أقوى من الإله ﷿ كقوله تعالى: قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا [البقرة: ٢٧٥] ولمح صاحب المفتاح إلى هذا المعنى في كتابه.
Sahibü'l-Ferâid şöyle demiştir: İkinci mefulün öne geçirilmesi, haberin mübtedanın önüne geçirilmesinin mümkün olduğu yerlerde mümkündür; iki marife kelime mübteda ve haber olarak geldiğinde ise öne geçen mübtedadır. Dolayısıyla buradakini 'Alimtü müntalikan Zeyden' sözünün benzeri kılan kimse bundan gaflet etmiştir. Şöyle denilmesi de mümkündür: Burada öne geçen kelime -sona kalanın aksine- sübut ve kesinlik hissettirir; dolayısıyla { إِلهَهُ } kelimesinin öne geçmesi, mutlaka bir ilahın olması gerektiğini hissettirir; bu, senin 'Oğlunu kölesi edindi' sözün gibidir, zira bu söz onun bir oğlu olduğunu hissettirir fakat bir kölesi olduğunu hissettirmez. İşte 'ilâhehû' kelimesinin 'hevâhü' üzerine takdim edilmesinin faydası budur. et-Tîbî buna itiraz ederek şöyle demiştir: Mübtedanın mertebesinin takdim olduğunda ve iki marife kelimeden hangisi öne geçerse onun mübteda olacağında şüphe yoktur; fakat meani ilmi ehli, asıl manadan gözünü ayırmaz. Nitekim 'Zeydün el-Esedü' (Zeyd aslandır) denildiğinde 'el-esed' aslen kendisine benzetilendir (müşebbehün bih) ve mertebesi ihtilafsız olarak benzetilenden (müşebbeh) sonradır; sen 'el-Esedü Zeydün' sözünde onu mübteda kıldığında, mübalağa için onu asıl yerinden kaydırmış olursun. Öne geçmiş olandan kastımız da yerinde sabit duran değil, yerinden kaydırılandır. Burada kendisine benzetilen ilahtır, benzetilen ise hevadır; çünkü onlar tabi olma hususunda hevalarını ilah yerine koymuşlardır. Dolayısıyla ibadeti hak etme bahsinde hevanın onların katında Allah'tan azze ve celle daha kuvvetli olduğunu bildirmek için asıl müşebbehün bih öne geçirilmiş ve müşebbeh kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın { قالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبا } “Onlar: 'Alışveriş de faiz gibidir' dediler” [Bakara: 275] kavlinde olduğu gibi. Miftâh sahibi de kitabında bu manaya işaret etmiştir.
وأما المثال الذي أورده صاحب الفرائد فمعنى قوله: اتخذ ابنه غلامه جعل ابنه كالغلام يخدمه في مهنة أهله وقوله: اتخذ غلامه ابنه جعل غلامه كابنه مكرما مدللا اه، وأنت تعلم ما في قوله: إن المعرفتين أيهما قدم كان المبتدأ فإن الحق أن الأمر دائر مع القرينة والقرينة هنا قائمة على أن إِلهَهُ الخبر وهي عقلية لأن المعنى على ذلك فلا حاجة إلى جعل ذلك من التقديم المعنوي، وقال شيخ الإسلام: من توهم أنهما على الترتيب بناء على تساويهما في التعريف فقد زل عنه أن المفعول الثاني في هذا الباب هو الملتبس بالحالة الحادثة وفي ذلك رد على أبي حيان حيث أوجب كونهما على الترتيب.
Sahibü'l-Ferâid'in getirdiği misale gelince; 'ittehaze ibnehû gulâmehu' sözünün manası, ailesinin hizmetini görsün diye oğlunu köle gibi kıldı demektir; 'ittehaze gulâmehû ibnehu' sözünün manası ise kölesine ikramda bulunup el üstünde tutarak onu oğlu gibi kıldı demektir. Sen onun 'İki marife kelimeden hangisi öne geçerse mübteda odur' sözündeki kusuru bilirsin; zira hak olan şudur ki iş karineye bağlıdır; buradaki karine ise akli olup { إِلهَهُ } kelimesinin haber olduğu yönünde kaimdir, çünkü mana buna göredir; dolayısıyla bunu manevi takdimden saymaya ihtiyaç yoktur. Şeyhülislâm şöyle demiştir: Marifelik bakımından eşit olmalarına binaen bu iki kelimenin tertip üzere olduğunu vehmeden kimse, bu bâbda ikinci mefulün sonradan meydana gelen halle muttasıf olan kelime olduğunu gözden kaçırmıştır. Bunda, her ikisinin tertip üzere olmasını vacip gören Ebû Hayyân'a bir reddiye vardır.
ونقل عن بعض المدنيين أنه قرأ «آلهة» منونة على الجمع وجعل ذلك على التقديم والتأخير، والمعنى جعل كل جنس من هواه إلها، وذكر أيضا أن ابن هرمز قرأ «إلهة» على وزن فعالة وهو أيضا من التقديم والتأخير أي جعل هواه إلهة
Medinelilerin bazısından cem olarak tenvin ile «آلهة» şeklinde okuduğu ve bunu takdim-tehir üzere kabul ettiği nakledilmiştir; mana: 'Hevasının her türünü bir ilah edindi' şeklindedir. İbn Hürmüz'ün de fiâle vezninde «إلهة» şeklinde okuduğu zikredilmiştir ki bu da takdim-tehir kabildendir; yani hevasını bir ilâhe edindi;
بمعنى مألوهة أي معبودة والهاء للمبالغة فلذلك صرفت، وقيل: بل الإلاهة الشمس ويقال ألاهة بضم الهمزة وهي غير مصروفة للعلمية والتأنيث لكنها لما كانت مما يدخلها لام التعريف في بعض اللغات صارت بمنزلة ما كان فيه اللام ثم نزعت فلذلك صرفت وصارت كالمنكر بعد التعريف قاله صاحب اللوامح وهو كما ترى. والآية نزلت على ما قيل في الحارث بن قيس السهمي كان كلما هوى حجرا عبده، وأخرج ابن أبي حاتم وابن مردويه عن ابن عباس أنه قال: كان الرجل يعبد الحجر الأبيض زمانا من الدهر في الجاهلية فإذا وجد أحسن منه رمى به وعبد الآخر فأنزل الله تعالى أَرَأَيْتَ إلخ. وزعم بعضهم لهذا ونحوه أن هواه بمعنى مهويه وليس بلازم كما لا يخفى.
yani 'me'lûhe' (mabud) kıldı; tâ harfi mübalağa içindir, bundan dolayı munsarıf kılınmıştır. 'el-İlâhe'nin güneş olduğu, hemzenin zammesiyle 'ülâhe' de denildiği, alem ve müennes olması sebebiyle gayrimunsarıf olduğu; ancak bazı lehçelerde harf-i tarif dahil olan kelimelerden olduğu için lâm-ı tarif taşıyan kelime mesabesinde olup sonra çıkarıldığı, bu sebeple munsarıf kılındığı ve marifelikten sonra nekire gibi olduğu da söylenmiştir; bunu Levâmih sahibi söylemiştir ki bu gördüğün gibidir. Ayet, denildiğine göre Hâris b. Kays es-Sehmî hakkında inmiştir; o, ne zaman bir taşı arzulasa ona tapardı. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Kişi Câhiliye döneminde bir süre beyaz bir taşa tapardı; ondan daha güzelini bulunca onu atar, diğerine tapardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ { أَرَأَيْتَ } “Gördün mü...” ayetini indirdi.' Bazıları bu ve benzeri rivayetler sebebiyle 'hevâhü' kelimesinin 'mehviyyühû' (arzuladığı şey) manasında olduğunu iddia etmişlerdir; ancak gizli olmadığı üzere bu gerekli değildir.
وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال في الآية كلما هوى شيئا ركبه وكلما اشتهى شيئا أتاه لا يحجزه عن ذلك ورع ولا تقوى فالآية شاملة لمن عبد غير الله تعالى حسب هواه ولمن أطاع الهوى في سائر المعاصي وهو الذي يقتضيه كلام الحسن، فقد أخرج عنه عبد بن حميد أنه قيل له: أفي أهل القبلة شرك؟ فقال: نعم المنافق مشرك إن المشرك يسجد للشمس والقمر من دون الله تعالى وإن المنافق عبد هواه ثم تلا هذه الآية، والمنافق عند الحسن مرتكب المعاصي كما ذكره غير واحد من الأجلة.
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ naklettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: 'Ne zaman bir şeyi arzulasa ona biner (onu işler), canı ne zaman bir şey çekse onu yapar; kendisini bundan hiçbir vera ve takva alıkoymaz.' Dolayısıyla ayet, hevasına göre Allah Teâlâ'dan başkasına tapanı da diğer günahlarda hevasına uyanı da kapsamaktadır. Hasan'ın sözünün gerektirdiği mana da budur; nitekim Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre ona: 'Kıble ehlinde şirk var mıdır?' diye sorulmuş, o da: 'Evet, münafık müşriktir; müşrik Allah Teâlâ'yı bırakıp güneşe ve aya secde eder, münafık ise hevasına kulluk eder' demiş, sonra bu ayeti okumuştur. Hasan'ın nezdinde münafık, pek çok muteber âlimin de zikrettiği gibi günah işleyen kimsedir.
وقد أخرج الطبراني وأبو نعيم في الحلية عن أبي أمامة رضي الله تعالى عنه قال: «قال رسول الله ﷺ: ما تحت ظل السماء من إله يعبد من دون الله تعالى أعظم عند الله ﷿ من هوى يتبع»
Taberânî ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, Ebû Ümâme'den radıyallâhu anh şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Gök kubbenin altında Allah Teâlâ'dan başka tapılan hiçbir ilah, Allah azze ve celle katında peşine düşülen heva ve hevesten daha büyük [bir günah] değildir.”»
ولا يكاد يسلم على هذا من عموم الآية إلا من اتبع ما اختاره الله تعالى لعباده وشرعه سبحانه لهم في كل ما يأتي ويذر، وعليه يدخل الكافر فيما ذكر دخولا أوليا أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا استئناف مسوق لاستبعاد كونه ﷺ حفيظا على هذا المتخذ يزجره عما هو عليه من الضلال ويرشده إلى الحق طوعا أو كرها وإنكار له، والفاء لترتيب الإنكار على ما قبله من الحالة الموجبة له كأنه قيل: أبعد ما شاهدت غلوه في طاعة الهوى تعسره على الانقياد إلى الهدى شاء أو أبى، وجوز أن تكون رأى علمية وهذه الجملة في موضع المفعول الثاني وليس بذاك.
Buna göre, yapıp ettiği her şeyde Allah Teâlâ'nın kulları için seçtiğine ve Sübhânehu'nun onlar için teşrî kıldığına uyan kimseden başkası ayetin umumi kapsamından neredeyse kurtulamaz; bu esasa göre kâfir, zikredilen kapsama öncelikli olarak dahil olur. { أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Şimdi sen mi onun üzerine vekil olacaksın?”; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hevasını ilah edinen bu kimsenin üzerinde koruyucu olup onu içinde bulunduğu sapıklıktan menedeceği ve ister istemez onu hakka irşad edeceği ihtimalini uzak görmek ve bunu inkâr etmek üzere sevk edilmiş müstakil bir cümledir. Fâ harfi, inkârı kendisini gerektiren önceki hale bağlamak içindir; sanki şöyle denilmiştir: Hevaya itaatteki aşırılığını gördükten sonra mı istese de istemese de onu hidayete boyun eğmeye zorlayacaksın? 'Raâ' fiilinin kalbî (ilmiye) olması ve bu cümlenin ikinci meful yerinde bulunması da caiz görülmüştür; ancak bu pek isabetli değildir.
وقوله تعالى: أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إضراب وانتقال عن الإنكار المذكور إلى إنكار حسبانه صلّى الله تعالى عليه وسلّم إياهم ممن يسمع أو يعقل حسبما ينبىء عنه جده ﵊ في الدعوة واهتمامه بالإرشاد والتذكير على معنى أنه لا ينبغي أن يقع أي بل أتحسب أن أكثرهم يسمعون حق السماع ما تتلو عليهم من الآيات القرآنية أو يعقلون ما أظهر لهم من الآيات الآفاقية والأنفسية فتعتني في شأنهم وتطمع في إيمانهم، ولما كان الدليل السمعي أهم نظرا للمقام من الدليل العقلي قيل: يسمعون أو يعقلون، وقيل: المعنى بل أتحسب أن أكثرهم يسمعون حق السماع ما تتلو عليهم من الآيات أو يعقلون ما في تضاعيفها من المواعظ الزاجرة عن القبائح الداعية إلى المحاسن فتجتهد في دعوتهم وتهتم بإرشادهم وتذكيرهم ولعل ما قلناه أولى فتدبر.
Allah Teâlâ'nın { أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ } “Yoksa sen onların çoğunun dinlediklerini veya akıl erdirdiklerini mi sanıyorsun?” kavli; zikredilen inkârdan, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem davetteki gayreti, irşad ve hatırlatmadaki ihtimamının hissettirdiği üzere onların işiten veya akleden kimseler olduğunu sanmasını inkâra bir vazgeçiştir (idrâb ve intikal); bunun vuku bulmaması gerektiği manasınadır; yani bilakis sen onların çoğunun kendilerine okuduğun Kur'an ayetlerini hakkıyla dinlediklerini yahut kendilerine gösterilen afakî ve enfüsî ayetleri aklettiklerini mi sanıyorsun ki onların haline bu kadar özen gösteriyor ve iman etmelerini umuyorsun? Makama nispetle sem'î delil aklî delilden daha mühim olduğu için 'yesme'ûne ev ya'kılûne' denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Mana; bilakis sen onların çoğunun kendilerine okuduğun ayetleri hakkıyla dinlediklerini yahut o ayetlerin aralarındaki çirkinliklerden sakındıran ve güzelliklere davet eden öğütleri aklettiklerini mi sanıyorsun ki onları davet etmekte gayret gösteriyor, irşad ve tezkirlerine böylesine önem veriyorsun? Belki de bizim dediğimiz daha evlâdır, iyi düşün!
وأيا ما كان فضمير أَكْثَرَهُمْ لمن باعتبار معناه وضمير عَلَيْهِ له أيضا باعتبار لفظه واختير الجمع هنا لمناسبة إضافة الأكثر لهم وأفرد فيما قبله لجعلهم في اتفاقهم على الهوى كشيء واحد، وقيل: ضمير أَكْثَرَهُمْ للكفار لا لمن لأن قوله تعالى عليه يأباه وليس بشيء، وضمير الفعلين للأكثر لا لما أضيف إليه، وتخصيص الأكثر لأن منهم من سبقت له العناية الأزلية بالإيمان بعد الاتخاذ المذكور، ومنهم من سمع أو عقل لكنه كابر استكبارا وخوفا على الرياسة، وقوله تعالى: إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ إلخ جملة مستأنفة لتكرير النكير وتأكيده وحسم مادة الحسبان بالمرة والضمير للأكثر أو لمن، واكتفى عن ذكر الأكثر بما قبله أي ما هم في عدم الانتفاع بما يقرع آذانهم من قوارع الآيات
Her ne olursa olsun, { أَكْثَرَهُمْ } ifadesindeki zamir manası itibarıyla 'men' kelimesine aittir; { عَلَيْهِ } kelimesindeki zamir de lafzı itibarıyla yine ona aittir. Burada çoğulun seçilmesi 'ekser' kelimesinin onlara izafe edilmesine uygunluk içindir; öncekinde ise heva üzerindeki ittifakları sebebiyle sanki tek bir şey kılındıklarından tekil getirilmiştir. { أَكْثَرَهُمْ } zamirinin 'men' kelimesine değil kâfirlere ait olduğu da söylenmiştir; çünkü Allah Teâlâ'nın { عَلَيْهِ } kavli buna mani görülmüştür, ancak bu bir şey değildir. İki fiilin zamiri izafe edildiği şeye değil 'ekser' kelimesine aittir. Çoğunluğun tahsis edilmesi ise, içlerinden bazısına zikredilen ilah edinmeden sonra iman etmesi hususunda ezeli inayetin geçmiş olması, bazısının ise işitip veya akledip de kibirlenerek ve makam sevdası korkusuyla inatlaşmış olması sebebiyledir. Allah Teâlâ'nın { إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ } “Onlar ancak hayvanlar gibidirler...” kavli, inkârı tekrarlamak, pekiştirmek ve sanma maddesini kökünden kesip atmak için müstakil bir cümledir (istînâf). Zamir çoğunluğa veya 'men' lafzına aittir; önceki ifade sebebiyle çoğunluğu açıkça zikretmekle iktifa edilmiştir. Yani kulaklarını çınlatan sarsıcı ayetlerden faydalanmama konusunda onlar;
وانتفاء التدبر بما يشاهدونه من الدلائل البينات إلا كالبهائم التي هي مثل في الغفلة وعلم في الضلالة بَلْ هُمْ أَضَلُّ منها سَبِيلًا لما أنها تنقاد لصاحبها الذي يتعهدها وتعرف من يحسن إليها ومن يسيء إليها وتطلب ما ينفعها وتجتنب ما يضرها وتهتدي لمراعيها ومشاربها وتأوي إلى معاطنها ومرابضها، وهؤلاء لا ينقادون لربهم سبحانه وخالقهم ورازقهم ولا يعرفون إحسانه تعالى إليهم من إساءة الشيطان المزين لهم اتباع الشهوات الذي هو عدو مبين ولا يطلبون الثواب الذي هو أعظم المنافع ولا يتقون العقاب الذي هو أشد المضار والمهالك ولا يهتدون للحق الذي هو المشرع الهني والمورد العذب الروي، ولأنها إن لم تعتقد حقا مستتبعا لاكتساب الخير لم تعتقد باطلا مستوجبا لاقتراف الشر بخلاف هؤلاء حيث مهدوا قواعد الباطل وفرعوا عليها أحكام الشرور ولأن أحكام جهالتها وضلالتها مقصورة على أنفسها لا تتعدى إلى أحد وجهالة هؤلاء مؤدية إلى ثوران الفتنة والفساد وصد الناس عن سنن السداد وهيجان الهرج والمرج فيما بين العباد ولأنها غير معطلة لقوة من القوى المودعة فيها بل صارفة لها إلى ما خلقت له فلا تقصير من قبلها في طلب الكمال وأما هؤلاء فهم معطلون لقواهم العقلية مضيعون للفطرة الأصلية التي فطر الناس عليها. واستدل بالآية على أن البهائم لا تعلم ربها ﷿، ومن ذهب إلى أنها تعلمه سبحانه وتسبحه كما هو مذهب الصوفية. وجماعة من الناس قال: إن هذا خارج مخرج الظاهر، وقيل: المراد إن هم إلا كالأنعام في عدم الانتفاع بالآيات القرآنية والدلائل الأنفسية والآفاقية فإن الأنعام كذ لك والعلم بالله تعالى الحاصل لها ليس استدلاليا بل هو فطري، وكونهم أضل سبيلا من الأنعام من حيث إنها رزقت علما بربها تعالى فهي تسبحه ﷿ به وهؤلاء لم يرزقوا ذلك فهم في غاية الضلال.
ve müşahede ettikleri apaçık delilleri tefekkür etmeme hususunda, gaflette darb-ı mesel ve sapıklıkta bir sembol olan hayvanlar gibidirler. { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hatta onlar daha sapıktırlar”; { سَبِيلًا } “yolca”; zira hayvanlar kendilerine bakan sahiplerine boyun eğerler, kendilerine iyilik edenle kötülük edeni tanırlar, kendilerine fayda veren şeyi arayıp zarar verenden kaçınırlar, otlaklarını ve su kaynaklarını bulurlar, dinlenme ve yatma yerlerine sığınırlar. Bunlar ise Sübhânehu olan Rablerine, yaratıcılarına ve rızık vericilerine boyun eğmezler; Allah Teâlâ'nın kendilerine olan ihsanını, apaçık bir düşman olup kendilerine şehvetlere uymayı süsleyen şeytanın kötülüğünden ayırt edemezler; en büyük menfaat olan sevabı talep etmezler; en şiddetli zarar ve helak olan cezadan sakınmazlar; afiyetli kaynak ve tatlı, kandırıcı pınar olan hakka yol bulamazlar. Bir de hayvanlar hayır kazanmayı gerektiren bir hakka inanmasalar bile şer işlemeyi gerektiren bir batıla da inanmazlar; bunlar ise batılın kaidelerini döşemiş ve kötülüklerin hükümlerini onun üzerine bina etmişlerdir. Ayrıca hayvanların cehalet ve şaşkınlıklarının hükümleri sadece kendi nefislerine mahsustur, hiç kimseye sirayet etmez; bunların cehaleti ise fitne ve fesadın alevlenmesine, insanların doğruluk yolundan alıkonulmasına ve kullar arasında kargaşa ve anarşinin kışkırtılmasına yol açar. Yine hayvanlar kendilerine emanet edilen güçlerden hiçbir gücü atıl bırakmaz, bilakis yaratıldıkları gayeye sarf ederler; dolayısıyla kemali talep hususunda onların tarafından bir kusur yoktur. Bunlar ise akıl güçlerini atıl bırakmış, insanların üzerine yaratıldığı asli fıtratı zayi etmişlerdir. Bu ayetle hayvanların Rablerini azze ve celle bilmediklerine istidlal edilmiştir; tasavvuf ehlinin ve bir grup insanın mezhebi olduğu üzere hayvanların Sübhânehu'yu bildiğine ve O'nu tesbih ettiğine kail olanlar ise bunun zahir üzere sevk edildiğini söylemişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Muradı şudur; onlar Kur'an ayetlerinden, enfüsî ve afakî delillerden faydalanmama hususunda tıpkı hayvanlar gibidirler; çünkü hayvanlar da böyledir ve onlarda hâsıl olan Allah Teâlâ bilgisi istidlâlî değil fıtrîdir. Onların hayvanlardan daha sapık olmaları ise, hayvanlara Rablerini bilme rızkı verilmiş olup O'nu azze ve celle bununla tesbih etmeleri, bunların ise bundan mahrum kalıp son derece sapıklık içinde bulunmaları cihetiyledir.
وقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ إلخ بيان لبعض دلائل التوحيد إثر بيان جهالة المعرضين عنها وضلالهم، والخطاب لرسول الله ﷺ والهمزة للتقرير والرؤية بصرية لأنها التي تتعدى بإلى، وفي الكلام مضاف مقدر حذف وأقيم المضاف إليه مقامه أي ألم تنظر إلى صنع ربك لأنه ليس المقصود رؤية ذات الله ﷿، وكون- إلى- اسما واحدا لآلاء وهي النعم بعيد جدا، وجوز أن تكون علمية وليس هناك مضاف مقدر وتعديتها بإلى لتضمين معنى الانتهاء أي ألم ينته علمك إلى أن ربك كيف مد الظل والأول أولى.
Allah Teâlâ'nın { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } “Görmedin mi Rabbini, gölgeyi nasıl uzattı?” kavli; yüz çevirenlerin cehalet ve sapıklıklarının beyanının ardından tevhid delillerinden bazısının beyanıdır. Hitap Resûlullah'adır sallallâhu aleyhi ve sellem; hemze takrir içindir; rü'yet basarîdir (gözle görmedir), zira 'ilâ' harf-i cerri ile müteaddi olan odur. Kelamda takdiri bir muzaf vardır, hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun makamına kaim kılınmıştır; yani 'Rabbinin sanatına bakmadın mı?' demektir; çünkü maksat Allah'ın azze ve celle zatını görmek değildir. 'İlâ'nın 'âlâ' yani nimetler kelimesinin tekili olan bir isim olması son derece uzaktır. Kalbî (ilmiye) olması, takdiri bir muzaf bulunmaması ve 'ilâ' ile geçişli kılınmasının intihâ (ulaşma) manasını tazammun etmesi sebebiyle olması da caiz görülmüştür; yani 'Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına ilmin ulaşmadı mı?' demektir; fakat birincisi daha evlâdır.
وذكر بعض الأجلة أنه يحتمل أن يكون حق التعبير ألم تر إلى الظل كيف مده ربك فعدل عنه إلى ما في النظم الجليل إشعارا بأن المعقول المفهوم من هذا الكلام لوضوح برهانه وهو دلالة حدوثه وتصرفه على الوجه النافع بأسباب ممكنة على أن ذلك فعل الصانع الحكيم كالمشاهد المرئي فكيف بالمحسوس منه، وقال الفاضل الطيبي: لو قيل ألم تر إلى الظل كيف مده ربك كان الانتقال من الأثر إلى المؤثر والذي عليه التلاوة كان عكسه والمقام يقتضيه لأن الكلام في تقريع القوم وتجهيلهم في اتخاذهم الهوى إلها مع وضوح هذه الدلائل ولذلك جعل ما يدل على ذاته تعالى مقدما على أفعاله في سائر آياته وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ [يونس: ٦٧، الفرقان: ٤٧] وهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ [الفرقان: ٤٨، فاطر: ٩] ولَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا [الفرقان: ٥١] وروى السلمي في الحقائق عن بعضهم مخاطبة العام أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [الغاشية: ١٧] ومخاطبة الخاص أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ انتهى، وفي الإرشاد لعل توجيه الرؤية إليه سبحانه مع أن المراد تقرير رؤيته ﵊ لكيفية مد الظل للتنبيه على أن نظره ﵊ غير مقصور على ما يطالعه من الآثار والصنائع بل مطمح أنظاره ﷺ معرفة شؤون الصانع المجيد ﷻ ولعل هذا هو سر ما روي عن السلمي، وقيل: إن التعبير المذكور للإشعار بأن المقصود العلم بالرب علما يشبه الرؤية، ونقل الطبرسي عن الزجاج أنه فسر الرؤية بالعلم. وذكر أن الكلام من باب القلب،
Bazı büyük âlimler şöyle zikretmişlerdir: İfadenin hakkının 'Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmadın mı?' şeklinde olması muhtemeldir; bundan yüce nazımdaki ifadeye dönülmesi, bu kelamdan anlaşılan aklî mananın bürhanının açıklığı sebebiyle -ki o da gölgenin sonradan yaratılmasının ve faydalı bir şekilde mümkün sebeplerle tasarruf edilmesinin Hâkîm olan Sanatkâr'ın fiili olduğuna delaletidir- müşahede edilip görülen şey gibi olduğunu hissettirmek içindir; nitekim onun hissedilen kısmı nasıldır! Faziletli âlim et-Tîbî şöyle demiştir: 'Eğer 'Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmadın mı?' denilseydi eserden müessire intikal olurdu; kıraatte olan ise bunun aksidir ve makam da bunu gerektirmektedir. Zira kelam, bu delillerin açıklığına rağmen hevalarını ilah edinmeleri hususunda o kavmi azarlama ve cahil yerine koyma hakkındadır; bundan dolayı diğer ayetlerinde de O'nun zatına delalet eden şey fiillerinden önce kılınmıştır: { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ } “Geceyi sizin için kılan O'dur” [Yûnus: 67, Furkān: 47], { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen O'dur” [Furkān: 48, Fâtır: 9], { وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا } “Eğer dileseydik gönderirdik” [Furkān: 51]. es-Sülemî Hakāik'te bazılarından şöyle rivayet etmiştir: Avama hitap: { أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Deveye bakmazlar mı, nasıl yaratılmış?” [Gāşiye: 17]; havassa hitap ise: { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ } “Görmedin mi Rabbini...” şeklindedir.' İrşâd'da şöyle denilmektedir: Muradın onun aleyhisselâm gölgenin uzatılış keyfiyetini görmesini takrir ve teyit etmek olmasına rağmen, rü'yetin Sübhânehu'ya yöneltilmesi; onun aleyhisselâm nazarının incelediği eserler ve sanatlarla sınırlı kalmayıp bilakis Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem nazarının hedefinin Mecîd olan Sanatkâr'ın celle celâlüh şe'nlerini bilmek olduğuna dikkat çekmek içindir. Sülemî'den rivayet edilen sözün sırrı da belki budur. Zikredilen ifadenin, maksadın Rabbi görmeye benzeyen bir ilimle bilmek olduğunu hissettirmek için olduğu da söylenmiştir. Tabersî, Zeccâc'dan onun rü'yeti ilimle tefsir ettiğini nakletmiştir. O, kelamın kalb kabilinden olduğunu zikretmiştir;
والتقدير ألم تر إلى الظل كيف مده ربك ولا حاجة إلى ذلك، والتعرض لعنوان الربوبية مع الإضافة إلى ضميره ﵊ لتشريفه ﷺ وللإيذان بأن ما يعقبه من آثار ربوبيته تعالى ورحمته جل وعلا وكَيْفَ منصوب بمد على الحالية وهي معلقة لتر أن لم تكن الجملة مستأنفة، وفي البحر أن الجملة الاستفهامية التي يتعلق عنها فعل القلب ليس باقية على حقيقة الاستفهام وفيه بحث، وذكر بعض الأفاضل أن كيف للاستفهام وقد تجرد عن الاستفهام وتكون بمعنى الحال نحو انظر إلى كيف تصنع، وقد جوزه الدماميني في هذه الآية على أنه بدل اشتمال من المجرور وهو بعيد انتهى، ولا يخفى أنه يستغني على ذلك عن اعتبار المضاف لكنه لا يعادل البعد. والمراد بالظل على ما رواه جماعة عن ابن عباس ومجاهد وقتادة والحسن وأيوب بن موسى وإبراهيم التيمي والضحاك وأبي مالك الغفاري وأبي العالية وسعيد بن جبير ما بين طلوع الفجر وطلوع الشمس وذلك أطيب الأوقات فإن الظلمة الخالصة تنفر عنها الطباع وتسد النظر وشعاع الشمس يسخن الجو ويبهر البصر، ومن هنا كان ظل الجنة مدودا كما قال سبحانه: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ [الواقعة: ٣٠] .
Takdir: 'Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığına bakmadın mı?' şeklindedir; fakat buna ihtiyaç yoktur. Rubûbiyet unvanına yer verilmesi ve onun aleyhisselâm zamirine izafe edilmesi, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem taltif etmek ve peşinden gelen şeylerin Allah Teâlâ'nın rubûbiyetinin ve rahmetinin celle ve alâ eserlerinden olduğunu bildirmek içindir. { كَيْفَ } kelimesi hâl olarak 'medde' fiiliyle mensuptur; şayet cümle müstakil (istînâf) değilse 'tera' fiilini ta'lik etmiştir. el-Bahr'da kalb fiilinin ta'lik edildiği istifham cümlesinin hakiki istifham üzere kalmadığı belirtilmiştir ki bu tartışmalıdır. Bazı faziletli âlimler 'keyfe'nin istifham için olduğunu, bazen istifhamdan soyutlanıp 'unzür ilâ keyfe tesneu' (nasıl yaptığına bak) örneğinde olduğu gibi hâl manasında bulunduğunu zikretmişlerdir. ed-Demâmînî bu ayette mecrunun iştimal bedeli olmasını caiz görmüştür ki bu uzaktır. Gizli değildir ki buna göre takdiri muzaf kabulünden müstağni kalınır; fakat bu, uzak oluşunu telafi etmez. İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, Hasan, Eyyûb b. Mûsâ, İbrâhîm et-Teymî, Dahhâk, Ebû Mâlik el-Gıfârî, Ebü'l-Âliye ve Saîd b. Cübeyr'den bir cemaatin rivayet ettiğine göre gölgeden murat, fecrin doğuşu ile güneşin doğuşu arasındaki vakittir. Bu, vakitlerin en güzelidir; zira koyu karanlıktan tabiatlar nefret eder ve o görmeyi engeller; güneş ışığı ise havayı ısıtır ve gözü kamaştırır. İşte bu sebeple cennetin gölgesi Sübhânehu'nun { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “ve uzamış gölgeler” [Vâkıa: 30] buyurduğu gibi uzatılmıştır.
وقيل: المراد به ما يكون من مقابلة كثيف كجبل أو بناء أو شجر للشمس عند ابتداء طلوعها، ومد الظل من باب ضيق فم القربة، فالمعنى ألم تنظر إلى صنع ربك كيف أنشأ ظلا أي مظلا كان عند ابتداء طلوع الشمس ممتدا إلى ما شاء الله ﷿ واختاره شيخ الإسلام. وتعقب ما تقدم بقوله: غير سديد إذ لا ريب في أن المراد تنبيه الناس على عظيم قدرة الله ﷿ وبالغ حكمته سبحانه فيما يشاهدونه فلا بد أن يراد بالظل ما يتعارفونه من حالة مخصوصة يشاهدونها في موضع يحول بينه وبين الشمس جسم مخالفة لما في جوانبه من مواقع ضح الشمس، وما ذكر وإن كان في الحقيقة ظلا للأفق الشرقي لكنهم لا يعدونه ظلا ولا يصفونه بأوصافه المعهودة اهـ وفيه منع ظاهر، وهو أظهر على ما ذكره أبو حيان في الاعتراض على ذلك من أنه لا يسمى ظلا فقد قال الراغب وكفى به حجة في اللغة الظل ضد الضح وهو أعم من الفيء فإنه يقال: ظل الليل وظل الجنة ويقال لكل موضع لم تصل إليه الشمس ظل ولا يقال الفيء إلا لما زال عنه الشمس انتهى، وظاهر قوله تعالى: وَظِلٍّ مَمْدُودٍ في وصف الجنة يقتضي أنهم يعدون مثل ما ذكر ظلا. وقيل: هو ما كان من غروب الشمس إلى طلوعها وحكي ذلك عن الجبائي والبلخي وقيل: هو ما كان يوم خلق الله تعالى السماء وجعلها كالقبة ودحا الأرض من تحتها فألقت ظلها عليها وليس بشيء، وإن فسر أَلَمْ تَرَ بألم تعلم لما في تطبيق ما يأتي من تتمة الآية عليه من التكلف وارتكاب خلاف الظاهر، وربما يفوت عليه المقصود الذي سيق له النظم الكريم، وربما يختلج في بعض الأذهان جواز أن يراد به ما يشمل جميع ما يصدق عليه أنه ظل فيشمل ظل الليل وما بين الفجر وطلوع الشمس وظل الأشياء الكثيفة المقابلة للشمس كالجبال وغيرها فإذا شرع في تطبيق الآية على ذلك عدل عنه كما لا يخفى، وللصوفية في ذلك كلام طويل سنذكر إن شاء الله تعالى شيئا منه، وجمهور المفسرين على الأول، والقول الثاني أسلم من القال والقيل.
Ondan muradın, güneşin doğuşunun başlangıcında dağ, bina veya ağaç gibi kesif bir cismin güneşe karşı durmasıyla meydana gelen şey olduğu da söylenmiştir; 'meddü'z-zıll' (gölgenin uzatılması) ise 'tulûm ağzının daralması' kabilindendir. Mana şöyledir: Rabbinin sanatına bakmadın mı, güneşin doğuşunun başlangıcında Allah'ın azze ve celle dilediği zamana kadar uzayıp giden bir gölgeyi -yani gölgelik bir şeyi- nasıl var etti? Şeyhülislâm bunu tercih etmiş ve önceki görüşe şu sözleriyle itiraz etmiştir: 'Bu doğru değildir; zira hiç şüphe yok ki maksat, müşahede ettikleri hususlarda insanları Allah'ın azze ve celle yüce kudretine ve Sübhânehu'nun üstün hikmetine dikkat çekmektir. Dolayısıyla gölgeden muradın, kendisiyle güneş arasına bir cismin girdiği yerde müşahede ettikleri, etrafındaki güneş ışığı düşen yerlerden farklı olarak bildikleri özel bir hal olması gerekir. Zikredilen şey hakikatte doğu ufkunun gölgesi olsa da, insanlar onu gölge saymazlar ve bildik gölge vasıflarıyla vasıflamazlar.' Bunda açık bir itiraz vardır; Ebû Hayyân'ın buna 'ona gölge denilmez' şeklindeki itirazında zikrettiğine göre bu itiraz daha da açıktır; nitekim Râgıb -ki lügatte hüccet olarak yeter- şöyle demiştir: 'Zıll (gölge), duhâ'nın (güneş ışığının) zıddıdır ve fey'den daha umumidir; nitekim gece gölgesi ve cennet gölgesi denir; güneşin ulaşmadığı her yere zıll denir, fey' ise ancak güneşin zevalinden sonraki gölgeye denir.' Cennetin vasfında geçen Allah Teâlâ'nın { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } kavlinin zahiri, onların zikredilen şeyi gölge saydıklarını gerektirir. Gölgenin güneşin batışından doğuşuna kadar olan vakit olduğu da söylenmiştir; bu Cübbâî ve Belhî'den nakledilmiştir. Allah Teâlâ'nın göğü yaratıp kubbe gibi kıldığı ve yeri altından yayıp döşediği gün, göğün yer üzerine düşürdüğü gölge olduğu da söylenmiştir; ancak { أَلَمْ تَرَ } ifadesi 'bilmedin mi' şeklinde tefsir edilse dahi bu bir şey değildir, çünkü ayetin devamını buna tatbik etmek tekellüflü olup zahirin hilafına girmektir ve belki de yüce nazmın kendisi için sevk edildiği maksadı boşa çıkarır. Bazı zihinlere gölge denilen her şeyi kapsamasının caiz olabileceği, dolayısıyla gece gölgesini, fecir ile güneşin doğuşu arasını ve dağlar gibi güneşe karşı duran kesif cisimlerin gölgesini kapsayabileceği gelebilir; fakat ayet buna tatbik edilmeye başlandığında gizli olmadığı üzere bundan vazgeçilir. Tasavvuf ehlinin bu hususta uzun açıklamaları vardır; inşallah Teâlâ ondan bir kısmını zikredeceğiz. Müfessirlerin cumhuru birinci görüş üzeredir; ikinci görüş ise dedikodulardan daha uzaktır.
وقوله تعالى: وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً جملة اعتراضية بين المتعاطفين للتنبيه من أول الأمر على أنه لا مدخل للأسباب العادية من قرب الشمس إلى الأفق الشرقي على الأول أو قيام الشاخص الكثيف على الثاني، وإنما المؤثر فيه حقيقة المشيئة والقدرة، ومفعول المشيئة محذوف وهو مضمون الجزاء كما هو القاعدة المستمرة في أمثال هذا التركيب أي ولو شاء جعله ساكنا لجعله ساكنا أي ثابتا على حاله ظلا أبدا كما فعل ﷿ في ظل الجنة أو لجعله ثابتا على حاله من الطول والامتداد وذلك بأن لا يجعل سبحانه للشمس على نسخه سبيلا بأن يطلعها ولا يدعها تنسخه أو بأن لا يدعها تغيره باختلاف أوضاعها بعد طلوعها، وقيل: بأن يجعلها بعد الطلوع مقيمة على وضع واحد وليس
Allah Teâlâ'nın { وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } “Eğer dileseydik onu hareketsiz kılardık” kavli; birinci görüşe göre güneşin doğu ufkuna yaklaşması veya ikinci görüşe göre kesif cismin dikili durması gibi âdi sebeplerin bunda hiçbir tesiri olmadığını, hakikatte asıl müessirin meşiet ve kudret olduğunu en baştan bildirmek için matuf kelimeler arasına girmiş itirâzî bir cümledir. Bu tür terkiplerdeki yerleşik kural gereğince meşietin mefulü mahzuftur ve cezanın mazmunudur; yani 'Eğer onu hareketsiz kılmayı dileseydi onu hareketsiz kılardı'; yani cennet gölgesinde yaptığı gibi ebediyen bir gölge olarak halini sabit kılardı yahut uzunluk ve yayılma halini sabit kılardı; bu da Sübhânehu'nun güneşe onu giderecek bir yol vermemesiyle, yani güneşi doğurup onu gidermesine fırsat vermemesiyle veya doğduktan sonra durumlarının değişmesiyle gölgeyi değiştirmesine müsaade etmemesiyle olur. Doğduktan sonra güneşi tek bir konumda sabit tutmasıyla olacağı da söylenmiştir; fakat bu
بذاك، وإنما عبر عن ذلك بالسكون قيل: لما أن مقابله الذي هو زواله لما كان تدريجيا كان أشبه شيء بالحركة، وقيل:
pek öyle değildir. Bunun sükûn (hareketsizlik) ile ifade edilmesine gelince; zıddı olan zevali (yok oluşu) tedricî olduğu için harekete son derece benzediğinden böyle ifade edildiği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
لما أن مقابله الذي هو تغير حاله حسب تغير الأوضاع بين الظل وبين الشمس يرى رأي العين حركة وانتقالا.
Çünkü onun zıddı olan, gölge ile güneş arasındaki konumların değişmesine bağlı durum değişikliği, gözle görülür bir hareket ve intikal olarak müşahede edilmektedir.
وأفاد الزمخشري أنه قوبل مد الظل الذي هو انبساطه وامتداده بقوله تعالى: ساكِناً والسكون إنما يقابل الحركة فيكون قد أطلق مَدَّ الظِّلَّ على الحركة مجازا من باب تسمية الشيء باسم ملابسة أو سببه كما قرره الطيبي وذكر أنه عدل عن حرك إلى مد مع أنه أظهر من مد في تناوله الانبساط والامتداد ليدمج فيه معنى الانتفاع المقصود بالذات وهو معرفة أوقات الصلوات فإن اعتبار الظل فيها بالامتداد دون الانبساط وتمم معنى الإدماج بقوله تعالى: ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً أي بالتدرج والمهل لمعرفة الساعات والأوقات وفيه لمحة من معنى قوله تعالى: يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ [البقرة: ١٨٩] اهـ. ولا يبعد أن يقال: إن التعبير بمد لما أن الظل المذكور ظل الأفق الشرقي، وقد اعتبر المشرق والمغرب طرفي جهتي الأرض طولا والشمال والجنوب طرفي جهتيها عرضا أو لأن ظهوره في الأرض وطول المعمور منها الذي يسكنه من يشاهد الظل أكثر من عرض المعمور منها إذ الأول كما هو المشهور نصف دور أعني مائة وثمانين درجة، والثاني دون ذلك على جميع الأقوال فيه فيكون الظل بالنظر إلى الرائين في المعمور من الأرض ممتدا ما بين جهتي شرقيه وغربيه أكثر مما بين جهتي شماليه وجنوبيه، وربما يقال: إن ذلك لما أن مبدأ الظل الفجر الأول وضوؤه يرى مستطيلا ممتدا كذنب السرحان ويلتزم القول بأنه لا يذهب بالكلية وإن ضعف بل يبقى حتى يمده ضوء الفجر الثاني فيرى منبسطا والله تعالى أعلم، وقوله سبحانه: ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا عطف على مَدَّ داخل في حكمه أي ثم جعلنا طلوع الشمس دليلا على ظهوره للحس فإن الناظر إلى الجسم الملون حال قيام الظل عليه لا يظهر له شيء سوى الجسم ولونه ثم إذا طلعت الشمس ووقع ضوؤها على الجسم ظهر له أن الظل كيفية زائدة على الجسم ولونه.
Zemahşerî, gölgenin yayılması ve uzaması demek olan 'meddü'z-zıll' ifadesinin Allah Teâlâ'nın { ساكِناً } kavliyle karşılandığını belirtmiştir; sükûn ise ancak harekete mukabildir; bu durumda et-Tîbî'nin takrir ettiği üzere bir şeyi ona bitişik olanın veya sebebinin adıyla isimlendirmek kabilinden gölgenin uzatılması (meddü'z-zıll) mecazen hareket için kullanılmış olur. Tîbî, yayılma ve uzamayı içine alma hususunda 'med' lafzından daha açık olmasına rağmen 'harrake' fiilinden 'medde' fiiline dönülmesinin, bizzat maksat olan faydalanma manasını -ki o da namaz vakitlerinin bilinmesidir; zira namaz vakitlerinde gölgenin dikkate alınması yayılmasıyla değil uzamasıyladır- kelama dahil etmek (idmâc) için olduğunu zikretmiş ve bu idmâc manasını Allah Teâlâ'nın { ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } “Sonra onu azar azar kısaltıp bize doğru çektik” kavliyle tamamlamıştır; yani saatlerin ve vakitlerin bilinmesi için derece derece ve yavaş yavaş [çektik]. Bunda Allah Teâlâ'nın { يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ } “Sana hilalleri sorarlar. De ki: Onlar insanlar için vakit ölçüleridir” [Bakara: 189] kavlinin manasından bir işaret vardır. Şöyle denilmesi de uzak değildir: 'Med' (uzatma) ile ifade edilmesi, zikredilen gölgenin doğu ufkunun gölgesi olmasındandır; doğu ve batı yeryüzünün uzunlamasına iki ucu, kuzey ve güney ise enlemesine iki ucu kabul edilmiştir. Yahut yeryüzünde ortaya çıkışı ve gölgeyi müşahede edenlerin ikamet ettiği meskûn bölgenin uzunluğunun meskûn bölgenin eninden daha fazla olmasındandır; zira birincisi meşhur olduğu üzere yarım devirdir, yani yüz seksen derecedir; ikincisi ise hakkındaki bütün görüşlere göre bundan daha azdır. Dolayısıyla gölge, yeryüzünün meskûn yerlerindeki gözlemcilere göre doğu ve batı yönleri arasında, kuzey ve güney yönleri arasındakinden daha fazla uzanmış olur. Belki de bunun, gölgenin başlangıcının birinci fecir olması, onun ışığının da kurt kuyruğu gibi diklemesine uzamış olarak görülmesi sebebiyle olduğu söylenebilir; zayıflasa bile tamamen yok olmadığı, bilakis ikinci fecrin ışığı onu besleyip yaygın olarak görülünceye kadar kaldığı görüşü benimsenir, Allah Teâlâ en doğrusunu bilir. Sübhânehu'nun { ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا } “Sonra güneşi ona delil kıldık” kavli, { مَدَّ } fiiline matuf olup onun hükmüne dahildir; yani 'Sonra güneşin doğuşunu, gölgenin duyu organlarına zahir olmasına delil kıldık'; zira renkli bir cisme üzerinde gölge varken bakan kimseye cisimden ve renginden başka bir şey görünmez; sonra güneş doğup ışığı cismin üzerine düştüğünde, gölgenin cisim ve rengine zait bir keyfiyet olduğu ona aşikâr olur.
والضد يظهر حاله الضد. قاله الرازي والطبري وغيرهما، وقيل: أي ثم جعلناها دليلا على وجوده أي علة له لأن وجوده بحركة الشمس إلى الأفق وقربها منه عادة ولا يخفى ما فيه أو ثم جعلناها علامة يستدل بأحوالها المتغيرة على أحواله من غير أن يكون بينهما سببية وتأثير قطعا حسبما نطق به الشرطية المعترضة، ومن الغريب الذي لا ينبغي أن يخرج عليه كلام الله تعالى المجيد أن على بمعنى مع أي ثم جعلنا الشمس مع الظل دليلا على وحدانيتنا على معنى جعلنا الظل دليلا وجعلنا الشمس دليلا على وحدانيتنا.
Zıddın halini zıt ortaya çıkarır. Bunu Râzî, Taberî ve başkaları söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Yani sonra güneşi onun varlığına bir delil, yani bir illet kıldık; çünkü gölgenin varlığı âdeten güneşin ufka hareketi ve ona yaklaşmasıyladır ki bundaki kusur gizli değildir; yahut aralarında itirâzî şart cümlesinin açıkça bildirdiği üzere kesinlikle bir sebebiyet ve tesir bulunmaksızın, değişen halleriyle gölgenin hallerine istidlal edilen bir alamet kıldık. Allah Teâlâ'nın yüce kelamının kendisine hamledilmemesi gereken garip yorumlardan biri de 'alâ' harfinin 'maa' (birlikte) manasında olmasıdır; yani 'Sonra gölgeyi bir delil, güneşi de vahdaniyetimize bir delil kıldığımız manasında olmak üzere gölge ile birlikte güneşi vahdaniyetimize bir delil kıldık' demektir.