Binûn

Furkân Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والالتفات إلى نون العظمة للإيذان بعظم قدر هذا الجعل لما يستتبعه من المصالح التي لا تحصى أو لما في الجعل المذكور العاري عن التأثير مع ما يشاهد بين الظل والشمس من الدوران المطرد المنبئ عن السببية من مزيد الدلالة على عظم القدرة ودقة الحكمة، وثم إما للتراخي الرتبي ويعلم وجهه مما ذكر، وإما للتراخي الزماني كما هو حقيقة معناها بناء على طول الزمان بين ابتداء الفجر وطلوع الشمس، وقوله سبحانه ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً عطف على مَدَّ داخل في حكمه أيضا أي ثم أزلناه بعد ما أنشأناه ممتدا عند إيقاع شعاع الشمس موقعه أو بإيقاعه كذلك ومحوناه على مهل قليلا قليلا حسب سير الشمس، وهذا ظاهر على القول بأن المراد بالظل ظل الشاخص من جبل ونحوه، وأما على القول بأن المراد به ما بين الطلوعين فلأنه إذا عم لا يزول دفعة واحدة بطلوع الشمس في أفق لكروية الأرض واختلاف الآفاق فقد تطلع في أفق ويزول ما عند أهله من الظل وهي غير طالعة في أفق آخر وأهله في طرف من ذلك الظل ومتى ارتفعت عن الأفق الأول حتى بانت من أفقهم زال ما عندهم من الظل فزوال الظل بعد عمومه تدريجى كذا قيل.

Azamet “nûn”una (çoğul zamire) iltifat edilmesi, sayılamayacak maslahatları beraberinde getirmesi yahut tesirden hâli olan söz konusu bu kılmanın, gölge ile güneş arasında müşahede edilen ve sebebiyete delalet eden düzenli deveran ile birlikte, kudretin azametine ve hikmetin inceliğine daha fazla delalet etmesi sebebiyle, bu kılma fiilinin kadrinin büyüklüğünü bildirmek içindir. “Sümme” (ثُمَّ) edatı ise ya mertebe bakımından tedricîlik (terâhî-i rütbî) içindir ki bunun gerekçesi zikredilenlerden anlaşılır; ya da fecrin başlangıcı ile güneşin doğuşu arasındaki zamanın uzunluğuna binaen kelimenin hakiki manası gereği zamansal tedricîlik (terâhî-i zamânî) içindir. Sübhânehu'nun { ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } “Sonra da onu azar azar kendimize çektik” kavli, { مَدَّ } fiiline matuf olup onun hükmüne de dahildir. Yani 'Sonra onu uzatılmış olarak yarattıktan sonra, güneş ışınlarını onun yerine düşürdüğümüzde yahut bu şekilde düşürerek giderdik ve güneşin hareketine göre yavaş yavaş, azar azar onu silip yok ettik' demektir. Bu [izah], gölgeden maksadın dağ ve benzeri dikili nesnelerin gölgesi olduğu görüşüne göre açıktır. Gölgeden maksadın iki doğuş (fecr-i sâdık ile güneşin doğuşu) arasındaki aydınlık olduğu görüşüne göre ise, bu aydınlık yeryüzünün yuvarlaklığı ve ufukların farklılığı sebebiyle bir ufukta güneşin doğmasıyla bir anda tamamen yok olmaz; nitekim bir ufukta güneş doğup oradakilerin gölgesi yok olurken, başka bir ufukta güneş henüz doğmamış olup oradakiler o gölgenin bir kenarında bulunurlar. Güneş birinci ufuktan yükselip onların ufkunda da görününce yanlarındaki gölge yok olur. Dolayısıyla gölgenin umumi olduktan sonra zevali tedricidir; böyle denilmiştir.

وقيل لا حاجة إلى ذلك فإن زواله تدريجي نظرا إلى أفق واحد أيضا بناء على أنه يبقى منه بعد طلوع الشمس ما لم يقع على موقعه شعاعها لمانع جبل ونحوه ويزول ذلك تدريجا حسب حركة الشمس ووقوع شعاعها على ما لم يقع عليه ابتداء طلوعها، وكأن التعبير عن تلك الإزالة بالقبض وهو كما قال الطبرسي: جمع الأجزاء المنبسطة لما أنه قد عبر عن الأحداث بالمد.

Buna gerek olmadığı, zira dağ ve benzeri bir engel sebebiyle güneş doğduktan sonra ışınlarının düşmediği yerlerde gölgenin kaldığı ve güneşin hareketiyle, doğuşunun başlangıcında ışınlarının düşmediği yerlere ışınlarının düşmesine göre bunun yavaş yavaş yok olduğu gerekçesiyle, tek bir ufuk dikkate alındığında da zevalin tedrici olduğu söylenmiştir. Bu gidermenin kabz (çekip alma) lafzıyla ifade edilmesi -ki Tabersî'nin dediği gibi bu, yayılmış parçaları toplamak demektir- var etmenin “medd” (uzatma) lafzıyla ifade edilmiş olmasından ileri gelmektedir.

وقوله سبحانه: إِلَيْنا للتنصيص على كون مرجع الظل إليه ﷿ لا يشاركه حقيقة أحد في إزالته كما أن حدوثه منه سبحانه لا يشاركه حقيقة فيه أحد، وثم يحتمل أن تكون للتراخي الزماني وأن تكون للتراخي الرتبي نحو ما مر، ومن فسر الظل بما كان يوم خلق الله تعالى السماء كالقبة ودحا الأرض من تحتها فألقت ظلها عليها جعل معنى ثُمَّ جَعَلْنَا إلخ ثم خلقنا الشمس وجعلناها مسلطة على ذلك الظل وجعلناها دليلا متبوعا له كما يتبع الدليل في الطريق فهو يزيد وينقص ويمتد ويقلص ثم قبضناه قبضا سهلا لا عسر فيه.

Sübhânehu'nun { إِلَيْنا } “kendimize” buyurması; gölgenin var edilişinin Sübhânehu'dan olup bu hususta hakikatte hiç kimsenin O'na ortak olmadığı gibi, gölgenin merciinin de O Azze ve Celle'ye ait olduğunu, giderilmesinde hakikatte hiç kimsenin O'na ortak olmadığını açıkça belirtmek içindir. “Sümme” (ثُمَّ) edatının zamansal tedricilik için olması da geçen açıklamadaki gibi mertebe tedriciliği için olması da muhtemeldir. Gölgeyi, Allah Teâlâ'nın göğü kubbe gibi yarattığı ve yeryüzünü onun altından yayıp döşediği, [böylece göğün] gölgesini yeryüzüne bıraktığı günkü haliyle tefsir edenler, { ثُمَّ جَعَلْنَا } “Sonra kıldık” ifadesinin manasını şöyle takdir etmişlerdir: 'Sonra güneşi yarattık ve onu o gölgeye hâkim kıldık; yoldaki kılavuza uyulduğu gibi kendisine uyulan bir delil kıldık; böylece gölge artar, eksilir, uzar ve kısalır; sonra da onu hiçbir zorluk olmaksızın kolayca kabzettik (çekip aldık).'

ويحتمل أن يكون قبضه عند قيام الساعة بقرينة إلينا وكذا يَسِيراً وذلك بقبض أسبابه وهي الأجرام التي تلقي الظل فيكون قد ذكر إعدامه بإعدام أسبابه كما ذكر إنشاءه بإنشاء أسبابه، والتعبير بالماضي لتحققه ولمناسبة ما ذكر معه، وثم للتراخي الزماني وفيه ما فيه كما أشرنا إليه وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً بيان لبعض بدائع آثار قدرته ﷿ وروائع أحكام رحمته ونعمته الفائضة على الخلق، وتلوين الخطاب لتوفية مقام الامتنان حقه، واللام متعلقة بجعل وتقديمها على مفعوليه للاعتناء ببيان كون ما بعد من منافعهم، وفي تعقيب بيان أحوال الظل ببيان أحكام الليل الذي هو ظل الأرض من لطف المسلك ما لا مزيد عليه أي وهو الذي جعل لنفعكم الليل كاللباس يستركم بظلامه كما يستركم اللباس وَجعل النَّوْمَ الذي يقع فيه غالبا بسبب استيلاء الأبخرة على القوى عادة، وقيل:

{ إِلَيْنا } “kendimize” ve keza { يَسِيراً } “kolayca / azar azar” ifadelerinin karinesiyle, onun kabzedilmesinin (çekip alınmasının) kıyametin kopması anında olması da muhtemeldir; bu da onun sebeplerinin, yani gölgeyi düşüren cisimlerin kabzedilmesiyle olur. Böylece gölgenin yok edilmesi sebeplerinin yok edilmesiyle, var edilmesi de sebeplerinin var edilmesiyle zikredilmiş olur. Geçmiş zaman fiiliyle ifade edilmesi, gerçekleşmesinin kesinliğinden ve kendisiyle birlikte zikredilenlere münasebetindendir. “Sümme” edatı ise zamansal tedricilik içindir ki bunda işaret ettiğimiz üzere birtakım mülahazalar vardır. { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً } “Geceyi sizin için bir örtü kılan O'dur” ayeti, O Azze ve Celle'nin kudretinin eşsiz eserlerinden bazılarını, rahmetinin harika hükümlerini ve yaratılmışlar üzerine taşan nimetini beyandır. Hitabın yönünün değiştirilmesi (iltifat), minnet makamının hakkını tastamam vermek içindir. “Lâm” harfi “ceale” (kıldı) fiiline mütealliktir ve iki mefulünün önüne geçirilmesi, sonrasındakilerin onların menfaatine olduğunu beyana gösterilen özenden dolayıdır. Gölgenin hallerinin beyanının hemen ardından, yeryüzünün gölgesi olan gecenin hükümlerinin beyan edilmesinde son derece latif bir üslup vardır. Yani 'Sizin faydanız için, elbisenin sizi örttüğü gibi karanlığıyla sizi örten geceyi elbise gibi kılan O'dur'. Âdeten buharların kuvvetlere galebe çalması sebebiyle gecede çoğunlukla meydana gelen uykuyu da [kıldı]. Şöyle de denilmiştir:

بشم نسيم يهب من تحت العرش ولا يكاد يصح.

Arş'ın altından esen bir esintiyi koklamak suretiyledir [denilmiştir]; ancak bu pek sahih değildir.

سُباتاً راحة للأبدان بقطع الأفاعيل التي تكون حال اليقظة، وأصل السبت القطع، وقيل: يوم السبت لما جرت العادة من الاستراحة فيه على ما قيل، وقيل: لأن الله تعالى لم يخلق فيه شيئا، ويقال للعليل إذا استراح من تعب العلة: مسبوت، وإلى هذا ذهب أبو مسلم.

{ سُباتاً } “dinlenme [vasıtası]”, uyanıklık halindeki fiilleri kesmek suretiyle bedenler için bir istirahattir. Sebt (سَبْت) kelimesinin aslı kesmektir. Denildi ki: 'Sebt günü' (cumartesi), söylendiğine göre onda istirahat etme âdeti cari olduğu için bu adı almıştır. Allah Teâlâ onda hiçbir şey yaratmadığı için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. Hastaya, hastalığın yorgunluğundan kurtulup dinlendiğinde 'mesbût' (مَسْبُوت) denir; Ebû Müslim bu görüşe gitmiştir.

وقال أبو حيان: السبات ضرب من الإغماء يعتري اليقظان مرضا فشبه النوم به، والسبت الإقامة في المكان فكان النوم سكونا ما وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً أي ذا نشور ينتشر فيه الناس لطلب المعاش فهو كقوله تعالى: وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً [النبأ: ١١] وفي جعله نفس النشور مبالغة، وقيل: نشورا بمعنى ناشرا على الإسناد المجازي، وجوز أن يراد بالسبات الموت لما فيه من قطع الإحساس أو الحياة، وعبر عن النوم به لما بينهما من المشابهة التامة في انقطاع أحكام الحياة، وعليه قوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ [الأنعام: ٦٠] وقوله سبحانه: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها [الزمر: ٤٢] وبالنشور البعث أي وجعل النهار زمان بعث من ذلك الثبات أو نفس البعث على سبيل المبالغة. وأبي الزمخشري الراحة في تفسير السبات وقال: إنه يأباه النشور في مقابلته إباء العيوف الورد وهو مرنق، وكأن ذلك لأن النشور في القرآن لا يكاد يوجد بمعنى الانتشار والحركة لطلب المعاش، وعلل في الكشف إباء الزمخشري بذلك وبأن الآيات السابقة واللاحقة مع ما فيها من التذكير بالنعمة والقدرة أدمج فيها الدلالة على الإعادة فكذلك ينبغي أن لا يفرق بين هذه وبين أترابها.

Ebû Hayyân şöyle demiştir: Sübât (سُبَات), hastalık sebebiyle uyanık kimseye arız olan bir baygınlık çeşididir; uyku buna benzetilmiştir. Sebt ise bir yerde ikamet etmektir; dolayısıyla uyku bir nevi sükûnettir. { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } “Gündüzü de yayılma [ve çalışma zamanı] kıldı”; yani insanların geçimlerini aramak için dağılıp yayıldıkları bir yayılma sahibidir. Bu, Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً } [en-Nebe: 11] “Gündüzü de bir geçim zamanı yaptık” kavli gibidir. Gündüzün bizzat nüşûr (yayılma) kılınmasında mübalağa vardır. Mecâz-ı aklî yoluyla nüşûr kelimesinin 'nâşir' (yayan) manasında olduğu da söylenmiştir. Hissi veya hayatı kesip almasından ötürü sübât ile ölümün kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; nitekim hayat hükümlerinin kesilmesi noktasında aralarındaki tam benzerlikten dolayı uyku ölüm ile ifade edilmiştir. Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ } [el-En'âm: 60] “Geceleyin sizi vefat ettiren O'dur” kavli ile Sübhânehu'nun: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها } [ez-Zümer: 42] “Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]” kavli buna dayanır. Nüşûr ile de ba's (yeniden diriliş) kastedilmiştir; yani gündüzü o sübâttan (ölüm benzeri halden) bir diriliş zamanı yahut mübalağa yoluyla bizzat dirilişin kendisi kılmıştır. Zemahşerî, sübâtın tefsirinde 'rahat/dinlenme' manasını reddetmiş ve şöyle demiştir: 'Karşısındaki nüşûr kelimesi, titiz devenin bulanık suya yaklaşmaktan kaçındığı gibi bu manayı kabul etmekten kaçınır.' Bu da sanki Kur'an'da nüşûr kelimesinin rızık aramak için yayılma ve hareket etme manasında neredeyse hiç bulunmamasından ileri gelmektedir. el-Keşşâf hâşiyesinde (el-Keşf) Zemahşerî'nin bu reddi, bununla ve önceki ile sonraki ayetlerin nimet ve kudreti hatırlatmanın yanı sıra yeniden dirilmeye (iâde) delaleti de içermesiyle gerekçelendirilmiştir; dolayısıyla bu ayet ile benzerleri arasını ayırmamak gerekir.

وكأنه جعل جعل الليل لباسا والنوم فيه سباتا بمجموعة مقابل جعل النهار نشورا ولهذا كرر جعل فيه لما فى

Sanki o, gecenin örtü ve içindeki uykunun dinlenme kılınmasını bir bütün olarak gündüzün nüşûr kılınmasının karşılığı yapmış; bu sebeple onda “ceale” (kıldı) fiilini tekrarlamıştır; çünkü

النشور من معنى الظهور والحركة الناصبة أو معنى الظهور والبعث ولم يسلك في آية سورة النبأ هذا المسلك لما لا يخفى وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ وقرأ ابن كثير بالتوحيد على إرادة الجنس بأل أو الاستغراق فهو في معنى الجمع موافقة لقراءة الجمهور، وقال ابن عطية: قراءة الجمع أوجه لأن الريح متى وردت في القرآن مفردة فهي للعذاب ومتى كانت للمطر والرحمة جاءت مجموعة لأن ريح المطر تتشعب وتتذأب وتتفرق وتأتي لينة من هاهنا وهاهنا وشيئا إثر شيء وريح العذاب تأتي جسدا واحدا لا تتذأب ألا ترى أنها تحطم ما تجد وتهدمه.

nüşûrda zuhur ve yorucu hareket manası yahut zuhur ve ba's (yeniden dirilme) manası vardır; Nebe Suresi'ndeki ayette ise gizli olmayan sebepten ötürü bu yol tutulmamıştır. { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen O'dur”. İbn Kesîr, elif-lâm ile cins manası veya istiğrak murat ederek tekil olarak (الريح) okumuştur; dolayısıyla cumhurun kıraatine muvafık olarak çoğul manasındadır. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Çoğul kıraati daha uygundur; çünkü rüzgâr Kur'an'da ne zaman tekil geldiyse azap içindir, ne zaman yağmur ve rahmet için geldiyse çoğul gelmiştir. Zira yağmur rüzgârı kollara ayrılır, her yönden eser, dağılır, şuradan buradan yumuşakça ve peyderpey gelir; azap rüzgârı ise tek bir kütle halinde gelir, kollara ayrılmaz. Görmez misin ki o, bulduğu şeyi kırıp döker ve yıkar.'

وقال الرماني: جمعت رياح الرحمة لأنها ثلاثة لواقح الجنوب والصبا والدبور وأفردت ريح العذاب لأنها واحدة لا تلقح وهي الدبور،

Rummânî ise şöyle demiştir: 'Rahmet rüzgârları çoğul yapılmıştır çünkü onlar aşılayıcı üç tanedir: Cenûb (güney), Sabâ (doğu) ve Debûr (batı) rüzgârlarıdır. Azap rüzgârı ise tektir ve aşılamaz, o da Debûr rüzgârıdır.'

وفي قوله ﷺ إذا هبت الريح: اللهم اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا

Rüzgâr estiğinde sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği: 'Allah'ım, onu rüzgârlar kıl, rüzgâr kılma' hadisinde

إشارة إلى ما ذكر، وأنت تعلم أن في كلام ابن عطية غفولا عن التأويل الذي تتوافق به القراءتان، وقد ذكر في البحر أنه لا يسوغ أن يقال في تلك القراءة أنها أوجه من القراءة الأخرى مع أن كلا منهما متواتر، وأل في الريح للجنس فتعم، وما ذكر في التفرقة بين المفرد والمجموع أكثري أو عند عدم القرينة أو في المنكر كما جاء في الحديث، وسيأتي إن شاء الله تعالى في سورة الروم ما يتعلق بهذا المبحث.

zikredilen hususa bir işaret vardır. Bilirsin ki İbn Atıyye'nin sözünde, iki kıraatin birbiriyle uyumlu hale geldiği tevil göz ardı edilmiştir. el-Bahr'da, her ikisi de mütevatir olduğu halde o kıraatin diğer kıraatten daha uygun olduğunu söylemenin caiz olmadığı zikredilmiştir; 'er-Rîh' kelimesindeki elif-lâm cins içindir ve umumu ifade eder. Tekil ile çoğul arasındaki ayrıma dair zikredilen husus ise ekseriyetle geçerlidir yahut bir karine bulunmadığında ya da hadiste geldiği üzere nekire olduğundadır. Bu meseleyle ilgili hususlar inşâallahu teâlâ Rûm Suresi'nde gelecektir.

بُشْراً تخفيف بشرا بضمتين جمع بشور بمعنى مبشر أي أرسل الرياح مبشرات. وقرىء «نشرا» بالنون والتخفيف جمع نشور كرسول ورسل، و «نشرا» بضم النون والشين وهو جمع لذلك أيضا أي أرسلها ناشرات للسحاب من النشر بمعنى البعث لأنها تجمعه كأنها تحييه لا من النشر بمعنى التفريق لأنه غير مناسب إلا أن يراد به السوق مجازا، و «نشرا» بفتح النون وسكون الشين على أنه مصدر وصف به مبالغة، وجوز أن يكون مفعولا مطلقا لأرسل لأنه بمعنى نشر والكل متواتر.

{ بُشْراً } “müjdeleyici olarak”, iki ötreli 'büşür'ün hafifletilmiş halidir; 'müjdeleyici' manasındaki 'beşûr'un çoğuludur; yani rüzgârları müjdeciler olarak göndermiştir. 'Nüşûr'un 'resûl' ve 'rusul' gibi çoğulu olmak üzere nûn harfi ve tahfif ile 'neşran' (نَشْراً) şeklinde; ve yine bunun çoğulu olarak nûn ve şîn harflerinin ötrelenmesiyle 'nüşuran' (نُشُراً) şeklinde de okunmuştur; yani bulutları adeta diriltir gibi topladığı için 'ba's' manasındaki neşrden olarak onları bulutları yayanlar kılmıştır; dağıtmak manasındaki neşrden değildir, zira mecazen sevk etmek murat edilmedikçe bu mana uygun düşmez. Mübalağa yoluyla kendisiyle vasıflanmış bir mastar olarak nûn harfinin fethası ve şîn harfinin sükûnu ile 'neşran' (نَشْراً) şeklinde de okunmuştur; 'gönderdi' manasındaki fiilin mef'ûl-i mutlakı olması da caiz görülmüştür, zira neşretti manasındadır ve bunların hepsi mütevatirdir.

وروي عن ابن السميقع أنه قرأ «بشرى» بألف التأنيث بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أي قدام المطر وقد استعيرت الرحمة له ورشحت الاستعارة أحسن ترشيح، وجوز أن يكون في الكلام استعارة تمثيلية وبُشْراً من تتمة الاستعارة داخل في جملتها، والالتفات إلى نون العظمة في قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ لإبراز كمال العناية بالإنزال لأنه نتيجة ما ذكر من إرسال الرياح أي أنزلناه بعظمتنا بما رتبنا من إرسال الرياح من جهة العلو التي ليست مظنة الماء أو من السحاب أو من الجرم المعلوم، وقد تقدم تفصيل الكلام في ذلك ماءً طَهُوراً الظاهر أنه نعت لماء، وعليه قيل معناه بليغ الطهارة زائدها، ووجه في البحر المبالغة بأنها راجعة إلى الكيفية باعتبار أنه لم يشبه شيء آخر مما في مقره أو ممره أو ما يطرح فيه كمياه الأرض، وفسره ثعلب: بما كان طاهرا في نفسه مطهرا لغيره. وتعقبه الزمخشري بأنه إن كان ما قاله شرحا لبلاغته في الظهارة كان سديدا وإلا فليس فعول من التفعيل في شيء، وقال غيره: إن أخذ التطهير فيه يأباه لزوم الطهارة والمبالغة في اللازم لا توجب التعدي.

İbnü's-Sümeyka'dan müennes elifiyle 'büşrâ' (بُشْرى) okuduğu rivayet edilmiştir. { بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinin önünde”; yani yağmurun önünde. Rahmet yağmur için istiare kılınmış ve istiare en güzel şekilde pekiştirilmiştir (terşih). Kelamda temsîlî istiare olması ve { بُشْراً } lafzının da bu istiarenin tamamlayıcısı olarak cümlesine dahil bulunması caiz görülmüştür. Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ } “Ve gökten indirdik” kavlindeki azamet “nûn”una iltifat, indirme fiiline gösterilen tam ihtimamı ortaya koymak içindir; zira o, zikredilen rüzgârların gönderilmesinin bir neticesidir. Yani 'Biz azametimizle, suyun bulunması muhtemel olmayan yüksek taraftan yahut buluttan veya bilinen semavî cisimden rüzgârları gönderme düzenimiz vesilesiyle onu indirdik' demektir. Buna dair kelamın tafsilatı daha önce geçmişti. { ماءً طَهُوراً } “Tertemiz [ve temizleyici] bir su”; zahir olan, bunun 'mâen' kelimesinin sıfatı olmasıdır. Buna göre manasının 'temizliği son derece üstün ve ziyade olan' demek olduğu söylenmiştir. el-Bahr'da bu mübalağa, yeryüzü sularında olduğu gibi durduğu yerde, aktığı yolda yahut içine atılan şeylerden başka bir şeyin kendisine karışmamış olması hasebiyle keyfiyete raci kılınarak açıklanmıştır. Sa'leb ise bunu: 'Bizzat kendisi temiz olup başkasını da temizleyen' şeklinde tefsir etmiştir. Zemahşerî ise Sa'leb'in bu sözü temizlikteki yetkinliğin bir açıklaması ise isabetli olduğunu, aksi takdirde 'feûl' vezninin 'tef'îl' babıyla hiçbir ilgisinin bulunmadığını belirterek buna itiraz etmiştir. Başkası da şöyle demiştir: Temizleme manasının onda bulunması, temizliğin lâzım (geçişsiz) bir mana olması sebebiyle kabul edilemez; zira lâzım fiildeki mübalağa onun müteaddî (geçişli) olmasını gerektirmez.

وأجاب صاحب الكشف بأنه لما لم تكن الطهارة في نفسها قابلة للزيادة رجعت المبالغة فيها إلى انضمام معنى التطهير إليها لا أن اللازم صار متعديا، وتعقبه المولى الدواني بأن فيه تأملا من حيث أن انضمام معنى التطهير لما كان مستفادا من المبالغة بمعونة عدم قبول الزيادة كانت المبالغة في الجملة سببا للتعدي، ثم قال: ويمكن التفصي بأن المعنى اللازم باق بحاله، والمبالغة أوجبت انضمام المتعدي إليه لا تعدية ذلك اللازم وبينهما فرقان، وذكر بعض الأجلة أن إفادة المبالغة تعلق الفعل بالغير مما لا يساعده لغة ولا عرف وأين هذا التعلق في قول جرير:

el-Keşf sahibi şöyle cevap vermiştir: Temizlik bizzat kendisinde artış kabul etmediğinden, bundaki mübalağa lâzımın müteaddî olması şeklinde değil, temizleme manasının ona eklenmesine racidir. Molla Devvânî ise buna itiraz ederek şöyle demiştir: Temizleme manasının eklenmesi, artış kabul etmeme yardımıyla mübalağadan anlaşıldığına göre, mübalağa netice itibarıyla geçişliliğin sebebi olmuş olur; bu bakımdan bu cevapta bir düşünme payı vardır. Sonra da şöyle demiştir: Lâzım mananın kendi halinde kalması ve mübalağanın o lâzım manayı geçişli kılmayıp geçişli mananın ona eklenmesini gerektirmesi şeklinde bundan çıkış mümkündür ve ikisi arasında fark vardır. İlim ehlinin önde gelenlerinden bazıları ise mübalağanın fiilin başkasına taallukunu (geçişliliğini) ifade etmesinin lügat ve örf tarafından desteklenmediğini belirtmiş ve Cerîr'in şu beytinde bu taallukun nerede olduğunu sormuştur:

إلى رجح الأكفال غيد من الظبا ... عذاب الثنايا ريقهن طهور

İri kalçalı, ceylan gibi narin sevgililere doğru... Ön dişleri tatlı, tükürükleri tertemizdir.

ومثله قوله تعالى: وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً [الإنسان: ٢١] ومن هذا وأمثاله اختار بعضهم كون المبالغة راجعة إلى الكيفية على ما سمعت عن البحر، وقال بعض المحققين: إن طَهُوراً هنا اسم لما يتطهر به كما في

Teâlâ'nın: { وَسَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً } [el-İnsân: 21] “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirmiştir” kavli de böyledir. Bu ve benzeri delillerden ötürü bazıları el-Bahr'dan işittiğin üzere mübalağanın keyfiyete raci olduğunu tercih etmişlerdir. Muhakkik âlimlerden bazıları da şöyle demiştir: Buradaki { طَهُوراً } lafzı,

قوله ﷺ: «التراب طهور المؤمن»

sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Toprak müminin temizlenme vasıtasıdır (tahûrudur)' hadisinde olduğu gibi, kendisiyle temizlik yapılan şeyin ismidir.

وفعول كما قال الأزهري في كتاب الزاهر يكون اسم آلة لما يفعل به الشيء كغسول ووضوء وفطور وسحور إلى غير ذلك كما يكون صفة بمعنى فاعل كأكول أو مفعول كصبوب بمعنى مصبوب واسم جنس كذنوب ومصدرا وهو نادر كقبول فيفيد التطهير للغير وضعا، ويمكن حمل ما روي عن ثعلب على هذا، واعتبار كونه طاهرا في نفسه لأن كونه مطهرا للغير فرع ذلك، وجعل على هذا بدلا من ماء أو عطف بيان له لا نعتا فيكون التركيب نحو أرسلت إليك ماء وضوءا.

Ezherî'nin Kitâbü'z-Zâhir'de belirttiği üzere 'feûl' vezni; 'gasûl' (yıkanma suyu), 'vudû' (abdest suyu), 'fatûr' (kahvaltılık), 'sahûr' (sahurluk) ve benzerlerinde olduğu gibi kendisiyle bir fiilin yapıldığı alet ismi olduğu gibi; 'ekûl' (çok yiyen) gibi fâil manasında veya dökülmüş manasındaki 'sabûb' gibi mef'ûl manasında sıfat, 'zenûb' (büyük kova) gibi cins ismi ve 'kabûl' gibi nadiren mastar da olur. Dolayısıyla vaz' itibarıyla başkasını temizlemeyi ifade eder. Sa'leb'den rivayet edilen görüş buna hamledilebilir; bizzat kendisinin temiz oluşunun dikkate alınması ise başkasını temizleyici olmasının buna bağlı bir fer' olmasındandır. Bu durumda 'mâen' kelimesinden sıfat değil, bedel yahut atf-ı beyan kılınır; böylece terkip 'Sana abdest suyu gönderdim' ifadesi gibi olur.

وأنت تعلم أن المتبادر فيما نحن فيه كونه نعتا فإن أمكن ذلك على هذا الوجه بنوع تأويل كان أبعد عن القيل والقال، وحكى سيبويه أن طهورا جاء مصدر التطهر في قولهم: تطهرت طهورا حسنا، وذكر أن منه

Bilirsin ki üzerinde bulunduğumuz ayette akla ilk gelen onun sıfat olmasıdır; şayet bu yönde bir tevil ile bu mümkün olursa dedikodudan daha uzak olur. Sîbeveyh, Arapların 'Güzel bir temizlenmeyle temizlendim' sözlerinde 'tahûr'un temizlenme (tetahhur) mastarı olarak geldiğini nakletmiş ve

قوله ﵊: «لا صلاة إلا بطهور»

aleyhisselâm'ın: 'Temizlik (abdest) olmaksızın namaz olmaz' hadisinin de bundan olduğunu zikretmiştir.

وحمل ما في الآية على ذلك مما لا ينبغي. وأيا ما كان ففي توصيف الماء به إعظام المنة كما لا يخفى لِنُحْيِيَ بِهِ أي بما أنزلنا من الماء الطهور بَلْدَةً مَيْتاً ليس فيها نبات وذلك بإنبات النبات به والمراد بالبلدة الأرض كما في قوله:

Ayetin buna hamledilmesi ise uygun olmayan bir şeydir. Her halükarda gizli olmadığı üzere suyun bu vasıfla nitelenmesinde nimeti büyütme vardır. { لِنُحْيِيَ بِهِ } “Onunla canlandırmak için”; yani o tertemiz su ile indirdiğimiz şey sebebiyle [canlandırmak için]. { بَلْدَةً مَيْتاً } “Ölü bir beldeyi”; içinde bitki bulunmayan [beldeyi], onun vesilesiyle bitkiler bitirerek canlandırmak için. Beldeden maksat şu beyitte olduğu gibi yeryüzüdür/topraktır:

أنيخت فألقت بلدة فوق بلدة ... قليل بها الأصوات إلا بغامها

Ihtırıldı da bir toprak parçasının üzerine bir göğüs koydu; onda iniltisinden başka sesler pek azdır.

وجوز أن يراد بها معناها المعروف وتنكيرها للتنويع، وتذكير صفتها لأنها بمعنى البلد أو لأن مَيْتاً من أمثلة المبالغة التي لا تشبه المضارع في الحركات والسكنات وهو يدل على الثبوت فأجري مجرى الجوامد، ولام لِنُحْيِيَ متعلق بأنزلنا وتعلقه بطهورا ليس بشيء. وقرأ عيسى وأبو جعفر «ميّتا» بالتشديد، قال أبو حيان: ورجح الجمهور التخفيف لأنه يماثل فعلا من المصادر فكما وصف المذكر والمؤنث بالمصدر فكذلك بما أشبهه بخلاف المشدد فإنه يماثل فاعلا من حيث قبوله للتاء إلا فيما خص المؤنث نحو طامث.

Beldeden bilinen manasının kastedilmiş olması ve nekire kılınmasının çeşitlilik (tenvî) için olması da caiz görülmüştür. Sıfatının müzekker getirilmesi ise 'beled' manasında olmasından veya { مَيْتاً } lafzının hareke ve sükûnlarında muzariye benzemeyen mübalağa kalıplarından olup sübûta delalet etmesinden ve dolayısıyla câmid isimler hükmünde tutulmasındandır. { لِنُحْيِيَ } fiilindeki “lâm”, “enzelnâ” (indirdik) fiiline mütealliktir; “tahûrâ” lafzına taalluk ettirilmesi ise bir şey değildir. Îsâ ve Ebû Ca'fer şedde ile 'meyyiten' (مَيِّتاً) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Cumhur tahfifi tercih etmiştir; zira o, mastarlardan 'fe'l' veznine benzer; nitekim müzekker ve müennes mastarla vasıflandığı gibi ona benzeyenle de vasıflanır; şeddeli olan ise böyle değildir, zira hayızlı (tâmis) gibi müennese has olanlar müstesna, 'tâ' harfini kabul etmesi bakımından 'fâil'e benzer.

وَنُسْقِيَهُ أي ذلك الماء الطهور وعند جريانه في الأودية أو اجتماعه في الحياض والمناقع والآبار مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً أي أصل البوادي الذين يعيشون بالحياء، ولذلك نكر الأنعام والأناسي فالتنكير للتنويع.

{ وَنُسْقِيَهُ } “Ve onu içirmek için”; yani vadilerde aktığında yahut havuzlarda, göletlerde ve kuyularda toplandığında o tertemiz suyu [içirmek için]; { مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَأَناسِيَّ كَثِيراً } “yarattığımız birçok hayvanlara ve insanlara”; yani yağmurla yaşayan çöl ehline. Bu sebeple davarlar ve insanlar nekire getirilmiştir; dolayısıyla nekirelik çeşitlilik (tenvî) içindir.

وتخصيص هذا النوع بالذكر لأن أهل القرى والأمصار يقيمون بقرب الأنهار والمنابع فبهم وبما لهم من الأنعام غنية عن سقي السماء وسائر الحيوانات تبعد في طلب الماء فلا يعوزها الشرب غالبا، ومساق الآيات الكريمة كما هو للدلالة على عظم القدرة كذلك هو لتعداد أنواع النعمة فالأنعام حيث كانت قنية للإنسان وعامة منافعهم ومعايشهم منوطة بها قدم سقيها على سقيهم كما قدم عليها إحياء الأرض فإنه سبب لحياتها وتعيشها فالتقديم من قبيل تقديم الأسباب على المسببات، وجوز أن يكون تقديم ما ذكر على سقي الأناسي لأنهم إذا ظفروا بما يكون سقي أرضهم ومواشيهم لم يعدموا سقياهم، وحاصله أنه من باب تقديم ما هو الأهم والأصل في باب الامتنان، وذكر سقي الأناسي على هذا إرداف وتتميم للاستيعاب، ومن تبعيضية أو بيانية وكَثِيراً صفة للمتعاطفين لا على البدل.

Bu türün zikre tahsis edilmesi, köy ve şehir ehlinin nehirlerin ve pınarların yakınında ikamet etmeleri, dolayısıyla kendilerinin ve hayvanlarının göğün suyuna muhtaç olmamaları; diğer hayvanların ise su aramak için uzaklara gidebilmeleri ve çoğunlukla su içmekten mahrum kalmamaları sebebiyledir. Kerim ayetlerin sevki kudretin azametine delalet ettiği gibi nimet çeşitlerini saymak içindir de. Davarlar insanın mülkü olup genel menfaatleri ve geçimleri onlara bağlı olduğundan, toprağın canlandırılması onların hayatına ve geçimine sebep olduğu için nasıl davarların önüne geçirildiyse, davarların sulanması da insanların sulanmasının önüne geçirilmiştir; dolayısıyla bu takdim, sebeplerin müsebbeblerin (neticelerin) önüne geçirilmesi kabilindendir. Zikredilenlerin insanların sulanmasının önüne geçirilmesinin, onlar topraklarının ve hayvanlarının sulanacağı suyu bulduklarında kendi içecekleri sudan da mahrum kalmayacakları sebebiyle olması caiz görülmüştür. Neticesi şudur ki bu, minnet makamında daha önemli ve asıl olanın öne geçirilmesi babındandır. İnsanların sulanmasının zikredilmesi buna göre peşisıra ekleme ve kapsamı tamamlama kabilindendir. 'Min' edatı teb'îz (kısmîlik) veya beyan içindir; { كَثِيراً } kelimesi ise bedel değil, matuf olanların sıfatıdır.

وقرأ عبد الله وأبو حيوة وابن أبي عبلة والأعمش وعاصم وأبو عمرو في رواية عنهما «ونسقيه» بفتح النون ورويت عن عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه وأسقي وسقي لغتان، وقيل: أسقاه بمعنى جعل السقيا له وهيأها، وأَناسِيَّ جمع إنسان عند سيبويه وأصله أناسين فقلبت نونه ياء وأدغمت فيما قبلها.

Abdullah, Ebû Hayve, İbn Ebî Able, A'meş ile kendilerinden gelen bir rivayette Âsım ve Ebû Amr, nûn harfinin fethasıyla 've neskıyehû' (وَنَسْقِيَهُ) okumuşlardır; bu rivayet Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan da rivayet edilmiştir. 'Eskâ' ve 'sekâ' iki ayrı lehçedir. Denildi ki: 'Eskâhu', sulanmayı onun için kıldı ve hazırladı demektir. { أَناسِيَّ } ise Sîbeveyh'e göre 'insân'ın çoğuludur; aslı 'enâsîn' olup nûn harfi yâ harfine çevrilmiş ve kendisinden öncekine idğam edilmiştir.

وذهب الفراء والمبرد والزجاج إلى أنه جمع إنسي، قال في البحر: والقياس أناسية كما قالوا في مهلبي مهالبة.

Ferrâ, Müberred ve Zeccâc ise bunun 'insî' kelimesinin çoğulu olduğu görüşüne varmışlardır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Kıyasa uygun olanı, 'mühellebî' için 'mehâlibe' dedikleri gibi 'enâsiye' (أناسية) olmasıdır.

وفي الدر المصون أن فعالى إنما يكون جمعا لما فيه ياء مشددة إذا لم يكن للنسب ككرسي وكراسي وما فيه ياء النسب يجمع على أفاعلة كأزرقي وأزارقة وكون ياء إنسي ليست للنسب بعيد فحقه أن يجمع على أناسية، وقال في التسهيل: إنه أكثري، وعليه لا يرد ما ذكر وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ الضمير للماء المنزل من السماء كالضميرين السابقين، وتصريفه تحويل أحواله وأوقاته وإنزاله على أنحاء مختلفة أي وبالله تعالى لقد صرفنا المطر بَيْنَهُمْ أي بين الناس في البلدان المختلفة والأوقات المتغايرة والصفات المتفاوتة من وابل وطل وغيرهما لِيَذَّكَّرُوا أي ليعتبروا بذلك فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً أي لم يفعل إلا كفران النعمة وإنكارها رأسا بإضافتها لغيره ﷿ بأن يقول: مطرنا بنوء كذا معتقدا أن النجوم فاعلة لذلك ومؤثرة بذواتها فيه، وهذا الاعتقاد والعياذ بالله تعالى كفر، وفي الكشاف وغيره أن من اعتقد أن الله ﷿ خالق الأمطار وقد نصب الأنواء دلائل وأمارات عليها وأراد بقوله مطرنا بنوء كذا مطرنا في وقت سقوط النجم الفلاني في المغرب مع الفجر لا يكفر، وظاهره أنه لا يأثم أيضا، وقال الإمام: من جعل الأفلاك والكواكب مستقلة باقتضاء هذه الأشياء فلا شك في كفره وأما من قال: إنه سبحانه جبلها على خواص وصفات تقتضي هذه الحوادث فلعله لا يبلغ خطؤه إلى حد الكفر. وسيأتي إن شاء الله تعالى منا في هذه المسألة كلام أرجو من الله تعالى أن تستحسنه ذوو الأفهام ويتقوى به كلام الإمام، ورجوع ضمير أنزلناه إلى الماء المنزل مروي عن ابن عباس وابن مسعود ومجاهد وعكرمة.

ed-Dürrü'l-Masûn'da belirtildiğine göre, 'feâlî' vezni ancak nisbet için olmayan şeddeli yâ harfi taşıyan kelimelerin çoğulu olur; 'kürsiyy' ve 'kerâsiyy' gibi. Nisbet yâ'sı taşıyan kelimeler ise 'ezrakıyy' ve 'ezârika' gibi 'efâile' vezninde çoğul yapılır. 'İnsî' kelimesindeki yâ harfinin nisbet için olmaması ise uzaktır; dolayısıyla onun hakkı 'enâsiye' şeklinde çoğul yapılmasıdır. et-Teshîl'de ise bunun çoğunluk kuralı olduğu belirtilmiştir; buna göre söz konusu itiraz varit olmaz. { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ } “Andolsun ki biz onu farklı şekillerde indirdik / açıkladık”; zamir önceki iki zamir gibi gökten indirilen suya aittir. Onun 'tasrîfi' ise hallerini ve vakitlerini değiştirmek ve farklı şekillerde indirmektir. Yani 'Allah Teâlâ'ya yemin olsun ki biz yağmuru { بَيْنَهُمْ } farklı beldelerdeki, değişik vakitlerdeki ve sağanak yahut çisenti gibi farklı niteliklerdeki insanlar arasında, { لِيَذَّكَّرُوا } bununla ibret alsınlar diye evirip çevirdik/farklı şekillerde indirdik; { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } fakat insanların çoğu nankörlükten başkasına yanaşmadı.' Yani yıldızların bizzat bunu yapan ve kendi zatlarıyla bunda tesir eden failler olduğuna inanarak 'Falan yıldızın batışı/doğuşu sebebiyle bize yağmur yağdırıldı' demek suretiyle nimete nankörlük etmekten ve onu O Azze ve Celle'den başkasına nispet ederek tamamen inkâr etmekten başka bir şey yapmadı. Bu inanç -Allah Teâlâ'ya sığınırız- küfürdür. el-Keşşâf ve diğer eserlerde; kim Allah Azze ve Celle'nin yağmurların yaratıcısı olduğuna ve yıldızların batış/doğuş durumlarını (envâ) onlara deliller ve alametler kıldığına inanır da 'Falan yıldızın durumuyla bize yağmur yağdı' sözüyle 'Falan yıldızın fecirle birlikte batıda battığı vakitte bize yağmur yağdı' manasını kastederse kâfir olmayacağı, zahirine göre günahkâr da olmayacağı belirtilmiştir. İmam [Râzî] şöyle demiştir: 'Felekleri ve yıldızları bu şeyleri gerektirmede müstakil kabul eden kimsenin küfründe şüphe yoktur. Sübhânehu'nun onları bu hadiseleri gerektiren özellikler ve sıfatlar üzere yarattığını söyleyen kimseye gelince, onun hatası belki de küfür derecesine varmaz.' İnşâallahu teâlâ bu meselede tarafımızdan, Allah Teâlâ'dan anlayış sahiplerinin beğeneceğini ve İmam'ın sözünün kendisiyle kuvvet bulacağını umduğum bir açıklama gelecektir. 'Enzelnâhu' fiilindeki zamirin indirilen suya raci olduğu İbn Abbas, İbn Mes'ûd, Mücâhid ve İkrime'den rivayet edilmiştir.

وأخرج جماعة عن الأول وصححه الحاكم أنه قال: ما من عام بأقل مطرا من عام ولكن الله تعالى يصرفه حيث يشاء ثم قرأ هذه الآية. وأخرج الخرائطي في مكارم الأخلاق عن الثاني مثله، ويفهم من ذلك حمل التصريف على التقسيم، وقال بعضهم: هو راجع إلى القول المفهوم من السياق وهو ما ذكر فيه إنشاء السحاب وإنزال القطر لما ذكر من الغايات الجليلة وتصريفه تكريره وذكره على وجوه ولغات مختلفة، والمعنى ولقد كررنا هذا القول وذكرناه على أنحاء مختلفة في القرآن وغيره من الكتب السماوية بين الناس من المتقدمين والمتأخرين ليتفكروا ويعرفوا بذلك كمال قدرته تعالى وواسع رحمته ﷿ في ذلك فأبى أكثرهم ممن سلف وخلف إلا كفران النعمة وقلة الاكتراث بها أو إنكارها رأسا بإضافتها لغيره تعالى شأنه، واختار هذا القول الزمخشري، وقال أبو السعود: هو الأظهر، وأخرج ابن المنذر وابن أبي حاتم عن عطاء الخراساني أنه عائد على القرآن ألا ترى قوله تعالى بعد: وَجاهِدْهُمْ بِهِ وحكاه في البحر عن ابن عباس أيضا والمشهور عنه ما تقدم، ولعل المراد ما ذكر فيه من الأدلة على كمال قدرته تعالى وواسع رحمته ﷿ أو نحو ذلك فتأمل، وأما ما قيل إنه عائد على الريح فليس بشيء.

Bir cemaat birincisinden (İbn Abbas'tan) -Hâkim de bunu tashih etmiştir- şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha az yağmurlu değildir; lâkin Allah Teâlâ onu dilediği yere çevirip dağıtır.' Sonra bu ayeti okumuştur. Harâitî de Mekârimü'l-Ahlâk'ta ikincisinden (İbn Mes'ûd'dan) bunun benzerini rivayet etmiştir. Bundan, tasrîfin taksim manasına hamledildiği anlaşılmaktadır. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu zamir, bağlamdan anlaşılan söze racidir ki o da zikredilen yüce gayeler için bulutun var edilmesi ve yağmurun indirilmesinin zikredilmesidir; onun tasrîfi ise tekrarlanması ve farklı yönlerle ve lafızlarla zikredilmesidir. Manası: 'Biz bu sözü Kur'an'da ve diğer semavî kitaplarda önceki ve sonraki insanlar arasında tefekkür etsinler ve bununla Allah Teâlâ'nın tam kudretini ve O Azze ve Celle'nin geniş rahmetini bilsinler diye tekrar tekrar zikrettik; geçmiş ve gelecek insanların çoğu ise nimete nankörlük edip ona ehemmiyet vermemekten yahut şanı yüce olan Allah'tan başkasına nispet ederek onu büsbütün inkâr etmekten başkasına yanaşmadı.' Zemahşerî bu görüşü seçmiş, Ebüssuûd da en zahir olanın bu olduğunu söylemiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ el-Horasânî'den rivayetine göre ise zamir Kur'an'a aittir; sonraki { وَجاهِدْهُمْ بِهِ } ayetini görmez misin? Bunu el-Bahr'da İbn Abbas'tan da nakletmiştir; ondan meşhur olan ise önceden geçendir. Belki de maksat onda zikredilen Allah Teâlâ'nın tam kudretine ve O Azze ve Celle'nin geniş rahmetine dair deliller yahut benzeridir, iyi düşün! Rüzgâra raci olduğuna dair söylenen söz ise bir şey değildir.

وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً نبيا ينذر أهلها فتخف عليك أعباء النبوة لكن لم نشأ ذلك وقصرنا الأمر عليك إجلالا لك وتعظيما فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ فيما يريدونك عليه وهو تهييج له ﷺ وللمؤمنين.

{ وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً } “Eğer dileseydik her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik”; halkını uyaracak bir peygamber gönderirdik de nübüvvetin ağır yükleri senin üzerinden hafiflerdi. Lakin bunu dilemedik ve sana hürmeten ve seni yüceltmek için bu emri sana has kıldık. { فَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } “O halde kâfirlere uyma”; seni çağırmak istedikleri şeylerde onlara uyma. Bu, sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri şevke getirmedir.

وَجاهِدْهُمْ بِهِ أي بالقرآن كما أخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما وذلك بتلاوة ما فيه من البراهين والقوارع والزواجر والمواعظ وتذكير أحوال الأمم المكذبة جِهاداً كَبِيراً فإن دعوة كل العالمين على الوجه المذكور جهاد كبير لا يقادر قدره كما وكيفا، وترتيب ما ذكر على ما قبله حسبما تقتضيه الفاء باعتبار أن قصر الرسالة عليه ﵊ نعمة جليلة ينبغي شكرها وما ذكر نوع من الشكر فكأنه قيل: بعثناك نذيرا لجميع القرى وفضلناك وعظمناك ولم نبعث في كل قرية نذيرا فقابل ذلك بالثبات والاجتهاد في الدعوة وإظهار الحق، وفي الكشف لبيان النظم الكريم أنه لما ذكر ما يدل على حرصه ﷺ على طلب هداهم وتمارضهم في ذلك في قوله سبحانه: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا [الفرقان: ٤٣] وذنب بدلائل القدرة والنعمة

{ وَجاهِدْهُمْ بِهِ } “Ve onlarla onunla (Kur'an'la) cihat et”; yani İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiği üzere Kur'an ile [cihat et]; bu da onda bulunan delilleri, sarsıcı tehditleri, sakındırmaları, vaazları okumak ve yalanlayan ümmetlerin hallerini hatırlatmak suretiyledir; { جِهاداً كَبِيراً } “büyük bir cihat ile”. Zira bütün âlemleri zikredilen şekilde davet etmek, nicelik ve nitelik olarak paha biçilemez büyük bir cihattır. Zikredilenlerin öncekilere “fâ” harfinin gerektirdiği şekilde bağlanması, risaletin ona aleyhisselâm has kılınmasının şükredilmesi gereken yüce bir nimet olması ve zikredilenin de bir nevi şükür sayılması hasebiyledir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Biz seni bütün beldelere bir uyarıcı olarak gönderdik, seni üstün ve yüce kıldık, her beldeye ayrı bir uyarıcı göndermedik; öyleyse buna sebatla, davette ve hakkı ortaya koymada gayretle karşılık ver.' el-Keşf'te yüce nazmın beyanı sadedinde şöyle denilmiştir: Sübhânehu'nun: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } [el-Furkân: 43] “Hevasını ilah edinen kimseyi gördün mü? Şimdi sen mi ona vekil olacaksın?” kavlinde O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem onların hidayetini istemedeki hırsına ve onların bu husustaki sahte tavırlarına delalet eden hususlar zikredilip ardından kudret, nimet

والرحمة دلالة على أنهم لا ينفع فيهم الاحتشاد وأنهم يغمطون مثل هذه النعم ويغفلون عن عظمة موجدها سبحانه وجعلوا كالأنعام وأضل وختم بأنه ليس لهم مراد إلا كفور نعمته تعالى، قيل: وَلَوْ شِئْنا على معنى أنا عظمناك بهذا الأمر لتستقل بأعبائه وتحوز ما ادخر لك من جنس جزائه فعليك بالمجاهدة والمصابرة ولا عليك من تلقيهم الدعوة بالإباء والمشاجرة وبولغ فيه فجعل حرصه ﷺ على إيمان هؤلاء المطبوع على قلوبهم طاعة لهم، وقيل: فلا تطعهم، ومدار السورة على ما ذكره الطيبي على كونه صلّى الله تعالى عليه وسلّم مبعوثا على الناس كافة ينذرهم ما بين أيديهم وما خلفهم ولهذا جعل براعة استهلالها تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً [الفرقان: ١] والآية على ما سمعت متعلقة بقوله تعالى: أَرَأَيْتَ إلى آخر الآيات، وفيها من التنويه بشأنه ﵊ ما فيها وليست مسوقة للتأديب كما وهم. وقيل: هي متعلقة بما عند على معنى ولو شئنا لقسمنا النذير بينهم، كما قسمنا المطر بينهم ولكنا نفعل ما هو إلا نفع لهم في دينهم ودنياهم فبعثناك إليهم كافة فلا تطع إلخ، وفيه من الدلالة على قصور النظر ما فيه.

ve rahmet delilleri getirilerek onlara gayret sarf etmenin fayda vermeyeceği, böylesi nimetleri hiçe sayıp onları var eden Sübhânehu'nun azametinden gafil oldukları, hayvanlar gibi hatta daha da sapkın kılındıkları bildirilip onların tek muradının Allah Teâlâ'nın nimetine nankörlük etmek olduğuyla hitama erdirilince şöyle buyruldu: { وَلَوْ شِئْنا } “Eğer dileseydik”; yani 'Biz bu yükleri tek başına yüklenesin ve senin için hazırlanan mükâfat cinsini elde edesin diye seni bu emirle yücelttik; öyleyse sana düşen cihat etmek ve sabretmektir; onların daveti kabul etmeyip çekişmelerine aldırış etme.' Bu hususta mübalağa yapılarak, kalpleri mühürlenmiş olan bu kimselerin imanına karşı O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem duyduğu hırs adeta onlara bir itaat sayıldı ve 'Öyleyse onlara uyma' denildi. Tîbî'nin zikrettiğine göre surenin mihveri, onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bütün insanlara, önlerinde ve arkalarında olanları uyarmak üzere gönderilmiş olmasıdır; bu sebeple onun beraat-i istihlali (başlangıç güzelliği): { تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً } [el-Furkân: 1] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkan'ı indiren [Allah] pek yücedir” şeklinde kılınmıştır. İşittiğin üzere bu ayet, { أَرَأَيْتَ } “Gördün mü?” ayetinden sonraki ayetlere bağlıdır ve onda O'nun aleyhisselâm şanını yüceltmeye dair nice incelikler vardır; vehmedildiği gibi bir terbiye ve azarlama sadedinde sevk edilmiş değildir. Şöyle de denilmiştir: Ayet, 'Eğer dileseydik yağmuru aralarında paylaştırdığımız gibi uyarıcıyı da aralarında paylaştırırdık; fakat biz onların din ve dünyalarında sadece menfaatlerine olanı yaparız, bu sebeple seni onların tamamına gönderdik, öyleyse uyma...' manasında olmak üzere bir önceki kısımla irtibatlıdır; ancak bunda görüş kısalığına delalet eden hususlar açıktır.

هذا وجوز أن يكون ضمير بِهِ عائدا على ترك طاعتهم المفهوم من النهي ولعل الباء حينئذ للملابسة والمعنى وجاهدهم بما ذكر من أحكام القرآن الكريم ملابسا ترك طاعتهم كأنه قيل: وجاهدهم بالشدة والعنف لا بالملاءمة والمداراة كما في قوله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩] وإلا ورد عليه أن مجرد ترك الطاعة بتحقيق بلا دعوة أصلا وليس فيه شائبة الجهاد فضلا عن الجهاد الكبير، وجوز أيضا أن يكون لما دل عليه قوله ﷿ وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً من كونه صلّى الله تعالى عليه وسلم نذير كافة القرى لأنه لو بعث في كل قرية نذيرا لوجب على كل نذير مجاهدة قريته فاجتمعت على رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم تلك المجاهدات كلها فكبر من أجل ذلك جهاده وعظم فقيل له ﵊: وجاهدهم بسبب كونك نذير كافة القرى جهادا كبيرا جامعا لكل مجاهدة. وتعقب بأن بيان سبب كبر المجاهدة بحسب الكمية ليس فيه مزيد فائدة فإنه بين بنفسه وإنما اللائق بالمقام بيان سبب كبرها وعظمها في الكيفية، وجوز أبو حيان أن يكون الضمير للسيف.

Bununla birlikte, { بِهِ } lafzındaki zamirin, nehiyden anlaşılan 'onlara itaati terk etme' manasına raci olması da caiz görülmüştür; bu takdirde “bâ” harfi mülâbese (beraberlik) içindir ve mana: 'Onlara itaati terk etmekle beraber Kur'an-ı Kerim'in zikredilen hükümleriyle onlara karşı cihat et' demektir. Sanki Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } [et-Tevbe: 73, et-Tahrîm: 9] “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihat et ve onlara sert davran” kavlinde olduğu gibi: 'Onlara yumuşaklık ve idareyle değil, şiddet ve sertlikle cihat et' denilmiştir. Aksi takdirde, sırf itaati terk etmenin hakikatte hiçbir davet içermediği ve onda büyük cihat şöyle dursun cihattan bir iz bile bulunmadığı itirazı varit olur. Zamirin, O Azze ve Celle'nin: { وَلَوْ شِئْنا لَبَعَثْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً } “Eğer dileseydik her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik” kavlinin delalet ettiği üzere onun sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bütün kasabaların uyarıcısı olması manasına raci olması da caiz görülmüştür. Çünkü her kasabaya bir uyarıcı gönderilseydi her uyarıcıya kendi kasabasıyla cihat etmek vacip olurdu; böylece bütün bu cihatlar Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in üzerinde toplanmış oldu ve bu sebeple onun cihadı büyüdü ve yüceldi; böylece ona aleyhisselâm: 'Bütün kasabaların uyarıcısı olman sebebiyle, bütün cihatları toplayan büyük bir cihat ile onlara karşı cihat et' denilmiştir. Buna karşılık, cihadın büyüklüğünün nicelik bakımından beyan edilmesinde fazladan bir fayda bulunmadığı, zira bunun kendiliğinden açık olduğu; makama layık olanın ise onun nitelik bakımından büyüklük ve azametinin sebebini beyan etmek olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Ebû Hayyân ise zamirin kılınca ait olmasını caiz görmüştür.

وأنت تعلم أن السورة مكية ولم يشرع في مكة الجهاد بالسيف، ومع هذا لا يخفى ما فيه، ويستدل بالآية على الوجه المأثور على عظم جهاد العلماء لأعداء الدين بما يوردون عليهم من الأدلة وأوفرهم حظا المجاهدون بالقرآن منهم وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ أي أرسلهما في مجاريهما كما يرسل الخيل في المرج كما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ويقال في هذا أمرج أيضا على ما قيل إلا أن مرج لغة الحجاز وأمرج لغة نجد.

Bilirsin ki bu sure Mekkîdir ve Mekke'de kılıçla cihat meşru kılınmamıştı; bununla birlikte bundaki tutarsızlık da gizli değildir. Me'sûr olan vecih üzere bu ayetten, din düşmanlarına karşı getirdikleri delillerle âlimlerin cihadının büyüklüğüne ve bunlar arasında nasibi en bol olanların Kur'an ile cihat edenler olduğuna istidlal edilir. { وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizi birbirine salıveren O'dur”; yani İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiği üzere, atların meraya salınması gibi onları yataklarına salıvermiştir. Söylendiğine göre bunda 'emrece' (أمرج) de denir; şu kadar var ki 'merece' Hicaz lehçesi, 'emrece' ise Necid lehçesidir.

وأصل المرج كما قال الراغب: الخلط، ويقال: مرج أمرهم أي اختلط، وسمي المرعى مرجا لاختلاط النبات فيه، والمراد بالبحرين الماء الكثير العذب والماء الكثير الملح من غير تخصيص ببحرين معينين، وهذا رجوع إلى ما تقدم من ذكر الأدلة، وقوله تعالى: هذا عَذْبٌ فُراتٌ إلخ أي شديد العذوبة ووزنه فعال من فرته وهو مقلوب من رفته إذا كسره لأنه يكسر سورة العطش ويقمعها، وقيل: هو البارد كما في مجمع البيان إما استئناف أو حال بتقدير القول أي يقال فيهما هذا عذب فرات وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ وقيل: هي حال من غير تقدير قول على معنى مرج البحرين مختلفين عذوبة شديدة وملوحة كذلك، واسم الإشارة يغني غناء الضمير، والأجاج شديد الملوحة كما أشرنا إليه أطلق عليه لأن شربه يزيد أجيج العطش، وقال الراغب: هو شديد الملوحة والحرارة من أجيج النار انتهى، وقيل: هو المر وحكاه الطبرسي عن قتادة، وقيل: الحار فهو يقابل الفرات عند من فسره بالبارد.

Râgıb'ın belirttiği üzere merc (مَرْج) kelimesinin aslı karıştırmaktır. 'İşleri karıştı' anlamında 'merece emruhüm' (مَرِجَ أَمْرُهُمْ) denir; otlağa içindeki bitkilerin birbirine karışmasından dolayı 'merc' adı verilmiştir. İki denizden maksat, belirli iki deniz tahsis edilmeksizin çok tatlı su ile çok tuzlu sudur. Bu, daha önce geçen delillerin zikrine bir dönüştür. Teâlâ'nın: { هذا عَذْبٌ فُراتٌ } “Biri tatlı ve susuzluğu giderici” kavli; yani tatlılığı son derece fazladır; vezni 'ferete'den 'feâl'dir; bir şeyi kırdığında kullanılan 'refete'den kalbolmuştur, zira susuzluğun hararetini kırar ve bastırır. Mecmau'l-Beyân'da olduğu gibi soğuk olduğu da söylenmiştir. Bu cümle ya istînâfiyedir ya da gizli bir söz takdiriyle haldir; yani 'Onlar hakkında bu tatlı ve susuzluğu gidericidir, { وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } bu ise tuzlu ve acıdır denilir'. Gizli bir söz takdiri olmaksızın; 'İki denizi biri son derece tatlı, diğeri de son derece tuzlu olarak farklı hallerde salıverdi' manasında hal olduğu da söylenmiştir. İşaret ismi zamirin yerini tutmaktadır. İşaret ettiğimiz gibi 'ücâc', son derece tuzlu demektir; içilmesi susuzluğun hararetini (ücâcını) artırdığı için bu ad verilmiştir. Râgıb şöyle demiştir: 'Ateşin alevlenmesinden (ecîcinden) alınma olarak, tuzluluğu ve harareti son derece şiddetli olandır.' Denildi ki: O acıdır; Tabersî bunu Katâde'den nakletmiştir. Sıcak olduğu da söylenmiştir; bu takdirde furâtı soğuk olarak tefsir edenlerin yanında onun zıddı olur.

وقرأ طلحة بن مصرف وقتيبة عن الكسائي «ملح» بفتح الميم وكسر اللام هنا وكذا في فاطر، قال أبو حاتم:

Talha b. Musarrıf ile Kisâî'den rivayetle Kuteybe, burada ve Fâtır Suresi'nde mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle 'melih' (مَلِحٌ) okumuşlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir:

وهذا منكر في القراءة، وقال أبو الفتح: أراد مالحا فخفف بحذف الألف كما قيل برد في بارد في قوله:

'Bu, kıraatte münkerdir.' Ebü'l-Feth ise şöyle demiştir: 'Mâlih' (tuzlu) kelimesini kastetmiş, şu beyitte 'bârid' (soğuk) yerine 'berid' (برد) denildiği gibi elifi hazfederek tahfif yapmıştır:

أصبح قلبي صردا ... لا يشتهي أن يردا

Kalbim buz gibi oldu... Suya kanmak istemez,

إلا عرادا عردا ... وصليانا بردا

Ancak taze arad otu... ve serin saliyân otu ister,

وعكنا ملتبدا وقيل: مخفف مليح لأنه ورد بمعنى مالح، وقال أبو الفضل الرازي في كتاب اللوامح: هي لغة شاذة قليلة فليس مخففا من شيء، نعم هو كملح في قراءة الجمهور بمعنى مالح، والأفصح أن يقال في وصف الماء: ماء ملح دون ماء مالح وإن كان صحيحا كما نقل الأزهري ذلك عن الكسائي، وقد اعترف أيضا بصحته ثعلب، وقال الخفاجي:

Ve birbirine sarılmış katmerli yağ tabakası ister.' 'Mâlih' manasında geldiği için 'melîh' kelimesinin hafifletilmişi olduğu da söylenmiştir. Ebü'l-Fazl er-Râzî Kitâbü'l-Levâmih'te şöyle demiştir: 'Bu az kullanılan şaz bir lügattir, dolayısıyla hiçbir şeyden hafifletilmiş değildir.' Evet, o cumhurun kıraatindeki 'milh' gibi 'mâlih' manasındadır. Suyun vasfında, her ne kadar Ezherî'nin Kisâî'den naklettiği üzere doğru olsa da 'mâ'un mâlihun' demek yerine 'mâ'un milhun' demek daha fasihtir; Sa'leb de bunun doğruluğunu kabul etmiştir. Hafâcî ise şöyle demiştir:

الصحيح أنه مسموع من العرب كما أثبته أهل اللغة وأنشدوا لإثباته شواهد كثيرة وعليه فمن خطأ الإمام أبا حنيفة رضي الله تعالى عنه بقوله: ماء مالح فقد أخطأ جاهلا بقدر هذا الإمام وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً أي حاجزا وهو لفظ عربي، وقيل: أصله برزه فعرب، والمراد بهذا الحاجز كما أخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن أبي حاتم عن الحسن ما يحول بينهما من الأرض كالأرض الحائلة بين دجلة ويقال لها بحر لعظمها ولشيوع إطلاق البحر على النهر العظيم صار حقيقة فيه أيضا فلا إشكال في التثنية، وإن أبيت صيرورته حقيقة فاعتبار التغليب يرفع الإشكال وبين البحر الكبير، والمراد حيلولتها في مجاريها وإلا فهي تنتهي إلى البحر وكذا سائر الأنهار العظام، ودلالة هذا الجعل على كمال قدرته ﷿ كونه على خلاف مقتضى الطبيعة فإن مقتضى طبيعة الماء أن يكون متضام الأجزاء مجتمعا غامرا للأرض محيطا بها من جميع جهاتها إحاطة الهواء به ومقتضى طبيعة الأرض أن تكون متضامة الأجزاء أيضا لا غور فيها ولا نجد مغمورة بالماء واقعة في جوفه كمركز الدائرة كما قرر ذلك الفلاسفة وذكروا في سبب انكشاف ما انكشف من الأرض ووقوع الأغوار والأنجاد فيها ما لا يخلو عن قيل وقال، وبَيْنَهُما ظرف لجعل، ويجوز أن يكون حالا من بَرْزَخاً، والظاهر أن تنوين بَرْزَخاً للتعظيم أي وجعل بينهما برزخا عظيما حيث إنه على كثرة مرور الدهور لا يتخلله ماء أحد البحرين حتى يصل إلى الآخر فيغير طعمه وَحِجْراً مَحْجُوراً أي وتنافرا مفرطا كان كلّا منهما يتعوذ من الآخر بتلك المقالة، والمراد لزوم كل منهما لصفته من العذوبة والملوحة فلا ينقلب البحر العذب ملحا في مكانه ولا البحر الملح عذبا في مكانه وذلك من كمال قدرته تعالى وبالغ حكمته ﷿ فإن العذوبة والملوحة ليستا بسبب طبيعة الأرض ولا بسبب طبيعة الماء وإلا لكان الكل عذبا أو الكل ملحا، وذكر في حكمة جعل البحر الكبير ملحا أن لا ينتن بطول المكث وتقادم الدهور قيل: وهو السر في جعل دمع العين ملحا، وفيه حكم أخرى الله تعالى أعلم بها.

'Sahih olan, lügat ehlinin tespit ettiği ve ispatı için pek çok şahit beyit getirdikleri üzere bunun Araplardan işitilmiş olduğudur. Buna binaen, 'mâlih su' sözünden ötürü İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh'ı hatalı bulan kimse, bu İmam'ın kadrini bilmeyerek bizzat kendisi hata etmiştir.' { وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً } “Aralarına bir engel koydu”; yani bir engel [koydu] ki bu Arapça bir lafızdır; aslı 'berze' olup sonradan Araplaştırıldığı da söylenmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre bu engelden maksat, aralarını ayıran kara parçasıdır; büyüklüğünden ve büyük nehre 'deniz' denilmesinin yaygınlığından ötürü deniz de denilen Dicle nehri ile büyük deniz arasındaki ayıran kara parçası gibi. Büyük nehre deniz denilmesi onda da hakikat haline geldiğinden tesniye kılınmasında bir müşkillik yoktur. Şayet bunun hakikat olmasını kabul etmezsen taglîb kuralı müşkilliyi ortadan kaldırır. Maksat, yataklarında akarken aralarına giren karadır; yoksa nehirler nihayetinde denize dökülür, diğer büyük nehirler de böyledir. Bu kılmanın O Azze ve Celle'nin tam kudretine delaleti, tabiatın muktezasının hilafına olmasındandır. Zira suyun tabiatının muktezası; parçalarının birbirine kenetlenmesi, bir arada toplanması, havayı kuşattığı gibi yeryüzünü her yönden kuşatıp kaplamasıdır. Yeryüzünün tabiatının muktezası da filozofların takrir ettiği üzere; parçalarının kenetlenmesi, onda hiçbir çukurluk ve tümseklik bulunmaması, sulara gömülü olup dairenin merkezi gibi suyun içinde kalmasıdır. Filozoflar, yeryüzünün açığa çıkan kısmının açığa çıkış sebebi ile çukurluk ve tümsekliklerin oluşumu hakkında dedikodudan uzak olmayan birtakım izahlar zikretmişlerdir. { بَيْنَهُما } ifadesi 'ceale' fiilinin zarfıdır; { بَرْزَخاً } lafzından hal olması da caizdir. Zahir olan, { بَرْزَخاً } lafzındaki tenvinin tazim için olmasıdır; yani aralarına büyük bir engel koymuştur ki çağların çokça geçmesine rağmen iki denizin birinin suyu diğerine geçip de tadını bozmaz. { وَحِجْراً مَحْجُوراً } “Ve aşılmaz bir sınır kılmıştır”; yani sanki her biri diğerinden bu sözle Allah'a sığınır gibi aşırı bir uzaklaşma [koymuştur]. Maksat, her birinin tatlılık ve tuzluluk vasfını muhafaza etmesi, tatlı denizin kendi yatağında tuzluya, tuzlu denizin de kendi yatağında tatlıya dönüşmemesidir. Bu ise Allah Teâlâ'nın tam kudretinden ve O Azze ve Celle'nin üstün hikmetindendir; zira tatlılık ve tuzluluk toprağın tabiatından veya suyun tabiatından kaynaklanmaz, aksi takdirde suların tamamı tatlı veya tamamı tuzlu olurdu. Büyük denizin tuzlu kılınmasının hikmetinde; uzun süre durması ve çağların geçmesiyle kokup bozulmaması zikredilmiştir. Denildi ki: Gözyaşının tuzlu kılınmasının sırrı da budur. Onda Allah Teâlâ'nın daha iyi bildiği başka hikmetler de vardır.

والظاهر إن حِجْراً عطف على بَرْزَخاً أي وجعل بينهما هذه الكلمة، والمراد بذلك ما سمعت آنفا وهو من أبلغ الكلام وأعذبه، وقيل: هو منصوب بقول مقدر أي ويقولان حجرا محجور، وعن الحسن أن المراد من الحجر ما حجر بينهما من الأرض وتقدم تفسيره البرزخ بنحو ذلك، وكان الجمع بينهما حينئذ لزيادة المبالغة في أمر الحاجز وما قدمنا أولى وأبعد مغزى، وقيل: المراد بالبرزخ حاجز من قدرته ﷿ غير مرئي وبقوله سبحانه: حِجْراً مَحْجُوراً التميز التام وعدم الاختلاط، وأصله كلام يقوله المستعيذ لما يخافه كما تقدم تفصيله، وحاصل معنى الآية أنه تعالى هو الذي جعل البحرين مختلطين في مرأى العين ومنفصلين في التحقيق بقدرته ﷿ أكمل انفصال بحيث لا يختلط العذب بالملح ولا الملح بالعذب ولا يتغير طعم كل منهما بالآخر أصلا.

Zahir olan, { حِجْراً } lafzının { بَرْزَخاً } kelimesine matuf olmasıdır; yani 'aralarına bu sözü koymuştur'. Bundan maksat az önce işittiğindir ve bu, kelamın en beliğ ve en tatlı olanlarındandır. Şöyle de denilmiştir: Takdir edilen bir söz ile mensuptur; yani 'ikisi de hicran mahcûra derler'. Hasan'dan [nakledildiğine göre], 'hicr'den maksat aralarını ayıran kara parçasıdır; daha önce 'berzah'ı buna benzer şekilde tefsir ettiği geçmişti. Bu durumda ikisinin bir arada zikredilmesi engel hususunda mübalağayı artırmak içindir; ancak bizim önceden sunduğumuz açıklama daha evla ve daha derin manalıdır. Şöyle de denilmiştir: Berzahtan maksat O Azze ve Celle'nin kudretinden görünmeyen bir engeldir; Sübhânehu'nun: { حِجْراً مَحْجُوراً } buyruğundan maksat ise tam bir ayrışma ve birbirine karışmamadır. Aslı, daha önce tafsilatı geçtiği üzere sığınan kimsenin korktuğu şey karşısında söylediği bir sözdür. Ayetin manasının özeti şudur: İki denizi gözün görüşünde birbirine karışmış, hakikatte ise kudretiyle O Azze ve Celle en mükemmel şekilde birbirinden ayrılmış kılan Allah Teâlâ'dır; öyle ki tatlı olan tuzluya, tuzlu olan da tatlıya karışmaz ve her birinin tadı diğeriyle asla değişmez.

وحكي هذا عن الأكثرين وفيه أنه خلاف المحسوس فإن الأنهار العظيمة كدجلة وما ينضم إليها والنيل وغيرهما مما يشاهده الناس إذا اتصلت في البحر تغير طعم غير قليل منها في جهة المتصل وكذا يتغير طعم غير قليل من البحر في جهة المتصل أيضا ويختلف التغير قلة وكثرة باختلاف الورود لاختلاف أسبابه من الهواء وغيره قوة وضعفا كما أخبر به مبلغ التواتر ولم يخبر أحد أنه شاهد في الأرض بحرين أحدهما عذب والآخر ملح، وقد اتصل أحدهما بالآخر من غير تغير لطعم شيء منهما أصلا، ولا مساغ عند من له أدنى ذوق لجعل الآية في بحرين في الأرض كذلك لكنهما لم يشاهدهما أحد كما لا يخفى، ولا أرى وجها لتفسير الآية بما ذكر والتزام هذا ونحوه من التكلفات الباردة مع ظهور الوجه الذي لا كدورة فيه عند المنصف إلا تسبب طعن الكفرة في القرآن العظيم وسوء الظن بالمسلمين وقيل: المراد بالبرزخ الواسطة أي وجعل بين البحر العذب الشديد العذوبة والبحر الملح الشديد الملوحة ماء متوسطا ليس بالشديد العذوبة ولا بالشديد الملوحة وهو قطعة من العذب الفرات عند موضع التلاقي مزاجها شيء من الملح الأجاج فكسر سورة عذوبتها وقطعة من الملح الأجاج عند موضع التلاقي أيضا مازجها شيء من العذب الفرات فكسر سورة ملوحتها ويكون التنافر البليغ بينهما المفهوم من قوله سبحانه: وَحِجْراً مَحْجُوراً فيما عدا ذلك وهو ما لم يتأثر بصاحبه منهما بل يبقى على صفته من العذوبة الشديدة والملوحة الشديدة وهو كما ترى، وحكي في البحر أن المراد بالبحرين بحران معينان هما بحر الروم وبحر فارس.

Bu görüş çoğunluktan nakledilmiştir; ancak bunda duyu organlarıyla hissedilene aykırılık vardır. Zira Dicle ve ona katılan nehirler, Nil ve insanların müşahede ettiği diğer büyük nehirler denize kavuştuğunda, birleştiği tarafta bunlardan azımsanmayacak bir kısmın tadı değişir; keza birleştiği tarafta denizden de azımsanmayacak bir kısmın tadı değişir; bu değişim rüzgâr ve benzeri sebeplerin kuvvetli veya zayıf oluşu gibi dökülüşün farklılığına göre azlık ve çokluk bakımından değişir. Nitekim bu durum tevatür derecesinde haber verilmiştir. Yeryüzünde biri tatlı diğeri tuzlu iki denizin birbirine kavuştuğunu ve hiçbirinin tadının asla değişmediğini müşahede ettiğini hiç kimse haber vermemiştir. Zerre kadar zevk-i selimi olan bir kimsenin nezdinde ayeti, yeryüzünde böylesi var olan fakat hiç kimsenin görmediği iki denize hamletmenin hiçbir geçerliliği yoktur. İnsaf sahibi nezdinde hiçbir bulanıklığı olmayan açık vech varken ayetin bu şekilde tefsir edilmesini, bu ve benzeri soğuk tekellüflere girilmesini, kâfirlerin yüce Kur'an'a dil uzatmasına ve Müslümanlar hakkında suizan beslenmesine sebep olmaktan başka bir şey olarak görmüyorum. Denildi ki: Berzahtan maksat vasıtadır; yani son derece tatlı olan tatlı deniz ile son derece tuzlu olan tuzlu deniz arasına, ne çok tatlı ne de çok tuzlu olan orta bir su koymuştur. Bu da kavuşma noktasında tatlı ve susuzluğu giderici sudan bir parçadır ki ona tuzlu ve acı sudan bir miktar karışmış ve tatlılığının şiddetini kırmıştır; yine kavuşma noktasında tuzlu ve acı sudan bir parçadır ki ona tatlı ve susuzluğu giderici sudan bir miktar karışmış ve tuzluluğunun şiddetini kırmıştır. Sübhânehu'nun: { وَحِجْراً مَحْجُوراً } kavlinden anlaşılan aralarındaki kuvvetli uzaklaşma ve ayrışma ise bunun dışındaki kısımdadır; yani birbirinden etkilenmeyen, bilakis son derece tatlılık ve son derece tuzluluk vasfı üzere kalan kısımdadır. Bu görüş ise gördüğün gibidir. el-Bahr'da, iki denizden maksadın Rum Denizi (Akdeniz) ve Fars Denizi (Basra Körfezi/Hint Denizi) olmak üzere muayyen iki deniz olduğu nakledilmiştir.

وذكره في الدر المنثور عن الحسن برواية ابن أبي حاتم وهو من العجب العجاب لأن كلا هذين البحرين ملح أجاج فكيف يصح إرادتهما هنا مع قوله تعالى: هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ نعم قد يصح فيما سيأتي إن شاء الله تعالى من آية سورة [الرحمن: ١٩، ٢٠] أعني قوله سبحانه: مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ لعدم ذكر ما يمنعه هناك، وما روي عن الحسن إن صح فلعله في تلك الآية، ووهم السيوطي في روايته في الكلام على هذه الآية، وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير أن البحرين هما بحر السماء وبحر الأرض وذكر مثله في البحر عن ابن عباس وأنهما يلتقيان كل عام، وهذا شيء أنا لا أقول به في الآية ولا أعتقد صحة روايته عمن سمعت وإن كان مناسبة الآية عليه لما تقدم من قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً على القول بأن المطر من بحر في السماء أتم ودلالتها على كمال قدرته تعالى أظهر وأما أنت فبالخيار والله تعالى ولي التوفيق.

ed-Dürrü'l-Mensûr'da İbn Ebî Hâtim'in rivayetiyle Hasan'dan da bu zikredilmiştir. Bu ise şaşılacak şeylerin en şaşırtıcısıdır; zira bu iki denizin her ikisi de tuzlu ve acıdır; öyleyse Teâlâ'nın: { هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } “Biri tatlı ve susuzluğu giderici, diğeri tuzlu ve acıdır” buyruğu varken burada bunların kastedilmiş olması nasıl sahih olabilir? Evet, inşâallahu teâlâ [er-Rahmân: 19, 20] suresinde gelecek olan ayette, yani Sübhânehu'nun: { مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ } “İki denizi salıvermiştir, birbirine kavuşurlar. Aralarında bir engel vardır, birbirine karışmazlar” kavlinde, orada buna engel bir husus zikredilmediğinden bu caiz olabilir. Şayet Hasan'dan gelen rivayet sahih ise belki de o ayet hakkındadır; Süyûtî ise bu ayetin açıklamasında onu rivayet etmekle vehme düşmüştür. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den iki denizin sema denizi ile yer denizi olduğunu rivayet etmiş, el-Bahr'da da İbn Abbas'tan bunun benzeri ve onların her yıl kavuştukları zikredilmiştir. Bu, benim bu ayette söylemeyeceğim ve kendilerinden işittiğim kimselerden rivayetinin sahih olduğuna inanmadığım bir şeydir. Her ne kadar yağmurun semadaki bir denizden geldiği görüşüne göre bu yoruma göre ayetin münasebeti, daha önce geçen Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً } “Gökten tertemiz bir su indirdik” kavline daha tam ve Allah Teâlâ'nın tam kudretine delaleti daha zahir olsa da... Sana gelince, sen muhayyersin; muvaffakiyetin velisi Allah Teâlâ'dır.

وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً هو الماء الذي خمر به طينة آدم ﵇ وجعله جزءا من مادة البشر لتجتمع وتسلس وتستعد لقبول الأشكال والهيئات، فالمراد بالماء الماء المعروف وتعريفه للجنس والمراد بالبشر آدم ﵇ وتنوينه للتعظيم أو جنس البشر الصادق عليه ﵇ وعلى ذريته، ومن ابتدائية، ويجوز أن يراد بالماء النطفة وحينئذ يتعين حمل البشر على أولاد آدم ﵇.

{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً } “Sudan bir insan yaratan O'dur”; o, Âdem aleyhisselâm'ın çamurunun kendisiyle yoğrulduğu ve toplanıp yumuşaması, şekilleri ve suretleri kabule hazır hale gelmesi için insanın maddesinin bir cüzü kılınan sudur. Dolayısıyla sudan maksat bilinen sudur ve belirliliği (harf-i tarifi) cins içindir; beşerden maksat ise Âdem aleyhisselâm'dır ve tenvini tazim içindir yahut hem ona aleyhisselâm hem de zürriyetine sadık gelen insan cinsidir. 'Min' edatı ibtidâiyedir (başlangıç bildirir). Sudan maksadın meni olması da caizdir; bu takdirde beşeri Âdem aleyhisselâm'ın çocuklarına hamletmek tayin eder.

فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً أي قسمه قسمين ذوي نسب أي ذكورا ينسب إليهم وذوات صهر أي إناثا يصاهر بهن فهو كقوله تعالى: فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى [القيامة: ٣٩] فالواو للتقسيم والكلام على تقدير مضاف حذف ليدل على المبالغة ظاهرا وعدل عن ذكر وأنثى ليؤذن بالانشعاب نصا، وهذا الجعل والتقسيم مما لا خفاء فيه على تقدير أن يراد بالبشر الجنس، وأما على تقدير أن يراد به آدم ﵇ فقيل: هو باعتبار الجنس وفي الكلام ما هو من قبيل الاستخدام نظير ما في قولك: عندي درهم ونصفه، وقيل: لا حاجة إلى اعتبار ذلك والكلام من باب الحذف والإيصال، أي جعل منه وقد جيء به على الأصل في نظير هذه الآية وهو ما سمعته آنفا، وقيل: معنى جعل آدم نسبا وصهرا خلق حواء منه وإبقاؤه على ما كان عليه من الذكورة.

{ فَجَعَلَهُ نَسَباً وَصِهْراً } “Sonra onu bir soy ve hısımlık kıldı”; yani onu iki kısma ayırdı: kendilerine nispet olunan erkekler olan nesep sahipleri ve kendileri vasıtasıyla hısımlık kurulan kadınlar olan sıhr sahipleri. Bu, Teâlâ'nın: { فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثى } [el-Kıyâme: 39] “Ondan da erkek ve dişi iki cinsi yarattı” kavli gibidir. 'Vav' harfi taksim içindir ve kelam, zahiren mübalağaya delalet etmesi için hazfedilmiş bir muzâf takdirindedir; açıkça kollara ayrılmayı bildirmek için de 'erkek ve dişi' lafzından dönülmüştür. Beşerden insan cinsinin kastedildiği takdirde bu kılma ve taksimde hiçbir kapalılık yoktur. Beşerden Âdem aleyhisselâm'ın kastedildiği takdire gelince; cins itibarıyla olduğu söylenmiştir ve kelamda 'Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var' sözündeki gibi istihdâm kabilinden bir sanat vardır. Bunu dikkate almaya gerek olmadığı ve kelamın hazif ve îsâl babından olduğu da söylenmiştir; yani 'ondan kıldı' demektir ve bu ayetin benzerinde asıl üzere getirilmiştir ki o da az önce işittiğindir. Âdem'in nesep ve sıhr kılınmasının manasının, Havva'nın ondan yaratılması ve kendisinin de bulunduğu erkeklik hali üzere bırakılması olduğu da söylenmiştir.

وتعقيب جعل الجنس قسمين خلق آدم أو الجنس باعتبار خلقه أو جعل قسمين من آدم خلقه ﵇ كما تؤذن به الفاء ظاهر، وربما يتوهم أن الضمير المنصوب في جعله عائد على الماء والفاء مثلها في قوله تعالى:

Cinsin iki kısma ayrılmasının, Âdem'in yaratılmasını yahut yaratılışı itibarıyla cinsin yaratılmasını veya 'fâ' harfinin bildirdiği üzere Âdem'den iki kısmın yaratılmasını takip etmesi gayet açıktır. “Cealehû”daki mensup zamirin suya raci olduğu ve 'fâ' harfinin de Teâlâ'nın şu buyruklarındaki gibi olduğu vehmedilebilir:

وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ [هود: ٤٥] إلخ وقوله تعالى: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ [الأعراف: ٤] وليس بشيء.

{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ } [Hûd: 45] “Nûh Rabbine seslenip: 'Rabbim!' dedi” ve Teâlâ'nın: { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا بَياتاً أَوْ هُمْ قائِلُونَ } [el-A'râf: 4] “Biz nice kentleri helak ettik; azabımız onlara geceleyin yahut gündüz uykusunda iken geldi” kavli; ancak bu bir şey değildir.

وعن علي كرّم الله تعالى وجهه أن النسب ما لا يحل نكاحه والصهر ما يحل نكاحه

Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten rivayet edildiğine göre, nesep evlenilmesi helal olmayan [akrabalık], sıhr ise evlenilmesi helal olan [hısımlıktır].

،

,

وفي رواية أخرى عنه رضي الله تعالى عنه النسب ما لا يحل نكاحه والصهر قرابة الرضاع

Ondan radıyallâhu teâlâ anh gelen başka bir rivayette ise nesep, evlenilmesi helal olmayan; sıhr ise süt hısımlığıdır.

، وتفسير الصهر بذلك مروي عن الضحاك أيضا.

Sıhrın bu şekilde tefsir edildiği Dahhâk'tan da rivayet edilmiştir.

وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً مبالغا في القدرة حيث قدر على أن يخلق من مادة واحدة بشرا ذا أعضاء مختلفة وطباع متباعدة، وجعله قسمين متقابلين وَكانَ في مثل هذا الموضع للاستمرار. وإذا قلنا بأن الجملة الاسمية نفسها تفيد ذلك أيضا أفاد الكلام استمرارا على استمرار. وربما أشعر ذلك بأن القدرة البالغة من مقتضيات ذاته جل وعلا، ومن العجب ما زعمه بعض (١) من يدعي التفرد بالتحقيق ممن صحبناه من علماء العصر رحمة الله تعالى عليه إن كانَ في مثله للاستمرار فيما لم يزل والجملة الاسمية للاستمرار فيما لا يزال فيفيد جمعهما استمرار ثبوت الخبر للمبتدأ أزلا وأبدا، ويعلم منه مبلغ الرجل في العلم وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الذي شأنه تعالى شأنه ما ذكر ما لا يَنْفَعُهُمْ إن عبدوه وَلا يَضُرُّهُمْ إن لم يعبدوه، والمراد بذلك الأصنام أو كل ما عبد من دون الله ﷿ وما من مخلوق يستقل بالنفع والضر وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ الذي ذكرت آثار ربوبيته جل وعلا ظَهِيراً أي مظاهرا كما قال الحسن ومجاهد وابن زيد وفعيل بمعنى مفاعل كثير ومنه نديم وجليس، والمظاهرة المعاونة أي يعاون الشيطان على ربه سبحانه بالعداوة والشرك، والمراد بالكافر الجنس فهو إظهار في مقام الإضمار لنعي كفرهم عليهم. وقيل: هو أبو جهل والآية نزلت فيه، وقال عكرمة: هو إبليس عليه اللعنة، والمراد يعاون المشركين على ربه ﷿ بأن يغريهم على معصيته والشرك به ﷿، وقيل: المراد يعاون على أولياء الله تعالى.

{ وَكانَ رَبُّكَ قَدِيراً } “Ve senin Rabbin her şeye güç yetirendir”; tek bir maddeden farklı organlara ve birbirine uzak mizaçlara sahip bir insan yaratmaya ve onu birbirine karşılık iki kısım kılmaya güç yetirmesi cihetiyle kudrette mübalağa sahibidir. Bu gibi yerlerdeki 'kâne' (كان) süreklilik içindir. İsim cümlesinin bizzat kendisinin de bunu ifade ettiğini söylersek, kelam süreklilik üzerine süreklilik ifade etmiş olur. Bu durum belki de son derece yetkin olan kudretin, O'nun -celle ve alâ- zatının gerektirdiklerinden olduğunu hissettirir. Birlikte bulunduğumuz asrın âlimlerinden tahkikte tek olduğunu iddia eden bazılarının -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- bu gibi yerlerdeki 'kâne'nin ezeldeki süreklilik için, isim cümlesinin ise ebetteki süreklilik için olduğunu, dolayısıyla ikisinin bir araya gelmesinin haberin mübtedaya sübutunun ezelden ebede devam ettiğini ifade ettiğini iddia etmesi şaşılacak bir şeydir; bundan o adamın ilimdeki derecesi anlaşılır. { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'ı bırakıp tapıyorlar”; şânı -şânı yüce olsun- zikredilen Allah'ı bırakıp, { ما لا يَنْفَعُهُمْ } “kendilerine fayda vermeyen”; ibadet etseler dahi, { وَلا يَضُرُّهُمْ } “zarar da vermeyen şeylere”; ibadet etmeseler dahi. Bununla putlar veya Allah'tan azze ve celle başka tapılan her şey kastedilmektedir; zira hiçbir mahluk tek başına fayda ve zarar veremez. { وَكانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ } “Kafir ise Rabbine karşı”; O'nun -celle ve alâ- rubûbiyetinin eserleri zikredilen Rabbine karşı, { ظَهِيراً } “bir arka çıkandır”; yani Hasan, Mücâhid ve İbn Zeyd'in dediği gibi arka çıkan/yardım edendir. 'Faîl' (فعيل) vezninin 'mufâil' (مفاعل) manasında gelmesi çoktur; 'nedîm' ve 'celîs' kelimeleri de bundandır. Muzâhare, yardımlaşmadır; yani düşmanlık ve şirk koşma hususunda yüce Rabbine karşı şeytana arka çıkar. Kâfirden maksat cinstir; dolayısıyla onların küfürlerini yüzlerine vurmak için zamir makamında açık isim getirilmiştir. Ayetin hakkında indiği Ebu Cehil olduğu da söylenmiştir. İkrime: 'O, lanet olası İblis'tir; maksat ise O'na azze ve celle isyan etmeye ve ortak koşmaya kışkırtmak suretiyle Rabbine karşı müşriklere arka çıkmasıdır' demiştir. Maksadın, Allah Teâlâ'nın veli kullarına karşı arka çıkmak olduğu da söylenmiştir.

وجوز أن يكون هذا مرادا على سائر الاحتمالات في الكافر. وقيل: المراد بظهيرا مهينا من قولهم: ظهرت به إذا نبذته خلف ظهرك أي كان من يعبد من دون الله تعالى ما لا ينفعه ولا يضره مهينا على ربه ﷿ لا خلاق له عنده سبحانه قاله الطبري، ففعيل بمعنى مفعول، والمعروف أن ظَهِيراً بمعنى معين لا بمعنى مظهور به وَما أَرْسَلْناكَ في حال من الأحوال إِلَّا حال كونك مُبَشِّراً للمؤمنين وَنَذِيراً أي ومنذرا مبالغا في الإنذار للكافرين، ولتخصيص الإنذار بهم وكون الكلام فيهم والإشعار بغاية إصرارهم على ما هم فيه من الضلال اقتصر على صيغة المبالغة فيه، وقيل: المبالغة باعتبار كثرة المنذرين فإن الكفرة في كل وقت أكثر من المؤمنين.

Kâfir hakkındaki diğer ihtimallere göre de bunun kastedilmiş olması caiz görülmüştür. 'Zahîr' (ظهيرا) ile 'değersiz/aşağılık' manasının kastedildiği de söylenmiştir; bu, bir şeyi sırtının arkasına attığında söylenen 'zahartü bihî' (ظهرت به) ifadesinden gelir. Yani Allah Teâlâ'yı bırakıp kendisine ne fayda ne de zarar vermeyen şeylere tapan kimse, yüce Rabbi katında değersizdir, O'nun -sübhânehu- katında hiçbir nasibi yoktur; bunu Taberî söylemiştir. Buna göre 'faîl' vezni 'mef'ûl' manasındadır. Meşhur olan ise 'zahîr'in, arkaya atılmış (değersiz) manasında değil, yardımcı manasında olmasıdır. { وَما أَرْسَلْناكَ } “Biz seni göndermedik”; hiçbir halde, { إِلَّا } “ancak”, { مُبَشِّراً } “müjdeleyici olarak”; müminleri, { وَنَذِيراً } “ve uyarıcı olarak”; yani kafirleri uyarmada son derece mübalağa eden bir uyarıcı olarak [gönderdik]. Uyarının onlara tahsis edilmesi, kelamın onlar hakkında olması ve içinde bulundukları sapıklık üzerindeki son derece ısrarlarını hissettirmek için uyarıda mübalağa sîgasıyla yetinilmiştir. Mübalağanın, uyarılanların çokluğu itibarıyla olduğu da söylenmiştir; zira kafirler her devirde müminlerden daha çoktur.

وبعضهم اعتبر كثرتهم بإدخال العصاة من المؤمنين فيهم أي ونذيرا للعاصين مؤمنين كانوا أو كافرين والمقام يقتضي التخصيص بالكافرين كما لا يخفى، والمراد ما أرسلناك إلا مبشرا للمؤمنين ونذيرا للكافرين فلا تحزن على عدم إيمانهم قُلْ لهم دافعا عن نفسك تهمة الانتفاع بإيمانهم ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أي على تبليغ الرسالة الذي ينبيء عنه الإرسال أو على المذكور من التبشير والإنذار، وقيل: على القرآن مِنْ أَجْرٍ أي أجر ما من جهتكم إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ أي إلى رحمته ورضوانه سَبِيلًا أي طريقا، والاستثناء عند الجمهور منقطع أي لكن

Onlardan bazıları, müminlerin âsilerini de onların içine dahil ederek çokluklarını dikkate almıştır; yani mümin olsun kâfir olsun âsiler için bir uyarıcı [olarak gönderdik]. Oysa gizli olmadığı üzere siyak, [uyarmanın] kâfirlere tahsis edilmesini gerektirmektedir. Kastedilen mana şudur: Biz seni ancak müminler için bir müjdeleyici ve kâfirler için bir uyarıcı olarak gönderdik; dolayısıyla onların iman etmemesine üzülme. Onların iman etmesinden menfaat sağlama ithamını kendinden defederek onlara { قُلْ } “De ki:” { ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ } “Ben buna karşılık sizden istemiyorum”; yani risaleti tebliğe karşılık -ki gönderme fiili buna delalet eder- yahut zikredilen müjdeleme ve uyarmaya karşılık -Kur'an'a karşılık olduğu da söylenmiştir- { مِنْ أَجْرٍ } “hiçbir ücret”; yani sizin tarafınızdan herhangi bir ücret [talep etmiyorum], { إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ } “ancak Rabbine varmak isteyen kimse müstesna”; yani O'nun rahmetine ve rızasına { سَبِيلًا } “bir yol”; yani bir tarîk [tutsun]. Cumhur nezdinde istisna munkatıdır; yani fakat

ما شاء أن يتخذ إلى ربه سبحانه سبيلا أي بالإنفاق القائم مقام الأجر كالصدقة والنفقة في سبيل الله تعالى ليناسب الاستدراك فليفعل، وذهب البعض إلى أنه متصل، وفي الكلام مضاف مقدر أي إلا فعل من شاء أن يتخذ إلى ربه سبيلا بالإيمان والطاعة حسبما ادعو إليهما، وهو مبني على الادعاء وتصوير ذلك بصورة الأجر من حيث أنه مقصود الإتيان به، وهذا كالاستثناء في قوله:

Rabbine bir yol tutmak isteyen kimse -istidrâka uygun düşmesi için sadaka ve Allah Teâlâ yolunda harcama gibi ücret yerine geçen bir infakla- bunu yapsın. Bazıları ise istisnanın muttasıl olduğu görüşüne varmıştır; bu takdirde kelamda takdir edilmiş bir muzâf vardır; yani: 'Kendilerini davet ettiğim üzere iman ve itaat ile Rabbine yol tutmayı dileyen kimsenin fiili müstesna' demektir. Bu, yapılması amaçlanan bir şey olması hasebiyle bir iddiaya ve bunu bir ücret suretinde tasvir etmeye dayanmaktadır. Bu, şairin şu sözündeki istisna gibidir:

ولا عيب فيهم غير أن نزيلهم ... يعاب بنسيان الأحبة والوطن

Onlarda hiçbir ayıp yoktur; şu kadar var ki misafirleri... Dostları ve vatanı unutmakla ayıplanır.

وفي ذلك قلع كلي لشائبة الطمع وإظهار لغاية الشفقة عليهم حيث جعل ذلك مع كون نفعه عائدا إليهم عائدا إليه ﷺ، وقيل: المعنى ما أسألكم عليه أجرا إلا أجر من آمن أي إلا الأجر الحاصل لي من إيمانه فإن الدال على الخير كفاعله وحينئذ لا يحتاج إلى الادعاء والتصوير السابق، والأولى ما فيه قلع شائبة الطمع بالكلية.

Bunda tama şaibesini tamamen kökünden kazıma ve onlara karşı son derece şefkat gösterme vardır; zira faydası kendilerine ait olduğu halde bunu kendisine ﷺ dönen bir şey kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Buna karşılık sizden iman edenin ecri dışında bir ecir istemiyorum; yani onun imanından bana hasıl olacak ecir müstesna; zira hayra delalet eden onu yapan gibidir' şeklindedir. Bu takdirde önceki iddia ve tasvire gerek kalmaz. Ancak evla olan, tama şaibesini bütünüyle söküp atan görüştür.

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ في الإغناء عن أجورهم والاستكفاء عن شرورهم، وكأن العدول عن وتوكل على الله إلى ما في النظم الجليل ليفيد بفحواه أو بترتب الحكم فيه على وصف مناسب عدم صحة التوكل على غير المنصف بما ذكر من الحياة والبقاء، أما عدم صحة التوكل على من لم يتصف بالحياة كالأصنام فظاهر وأما عدم صحته على من لم يتصف بالبقاء بأن كان ممن يموت فلأنه عاجز ضعيف فالمتوكل عليه أشبه شيء بضعيف عاد بقرملة، وقيل: لأنه إذا مات ضاع من توكل عليه.

{ وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ } “Ölmeyen o diri olana güvenip dayan”; onların ücretlerine muhtaç olmamak ve şerlerinden korunmak hususunda. 'Allah'a tevekkül et' ifadesinden bu yüce nazma dönülmesi, lafzın mefhumuyla veya hükmün uygun bir vasfa bağlanmasıyla, zikredilen hayat ve bekâ ile nitelenmeyen başkasına tevekkülün sahih olmadığını ifade etmek içindir. Putlar gibi hayat ile nitelenmeyenlere tevekkülün sahih olmayışı açıktır. Ölenlerden olmak suretiyle bekâ ile nitelenmeyenlere tevekkülün sahih olmamasına gelince; çünkü o acizdir, zayıftır; ona tevekkül eden kimse, kıymetsiz bir çalıya sığınan zayıf bir şeye çok benzer. Şöyle de denilmiştir: Çünkü o öldüğünde, ona tevekkül eden kimse zayi olur.

وأخرج ابن أبي الدنيا في التوكل. والبيهقي في شعب الإيمان عن عقبة بن أبي ثبيت قال: مكتوب في التوراة لا توكل على ابن آدم فإن ابن آدم ليس له قوام، ولكن توكل على الحي الذي لا يموت. وقرأ بعض السلف هذه الآية فقال:

İbn Ebi'd-Dünyâ 'et-Tevekkül'de, Beyhakî de 'Şuabü'l-Îmân'da Ukbe b. Ebî Sümeyt'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Tevrat'ta şöyle yazılıdır: 'Âdemoğluna güvenip dayanma; zira âdemoğlunun kalıcılığı yoktur. Fakat ölmeyen, o diri olana güvenip dayan.' Selef-i sâlihînden biri bu ayeti okuyunca şöyle demiştir:

لا يصح لذي عقل أن يثق بعدها بمخلوق وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ أي ونزهه سبحانه ملتبسا بالثناء عليه تعالى بصفات الكمال طالبا لمزيد الإنعام بالشكر على سوابقه ﷿ فالباء للملابسة، والجار والمجرور في موضع الحال، وقدم التنزيه لأنه تخلية وهي أهم من التحلية،

'Bundan sonra akıl sahibi birinin bir mahluka güvenmesi sahih olmaz.' { وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ } “Ve O'nu hamd ile tesbih et”; yani O'nun -azze ve celle- geçmiş nimetlerine şükrederek ihsanının artmasını talep eder vaziyette, kemal sıfatlarıyla O'na -Teâlâ- sena etmeye bürünmüş olarak O'nu -sübhânehu- tenzih et. 'Bâ' harfi mülâbese (beraberlik) içindir; car ve mecrûr hal mevkiindedir. Tenzih öne alınmıştır; çünkü o tahliyedir (arındırma) ve tahliye de tahliyeden (süsleme) daha önemlidir.

وفي الحديث: «من قال سبحان الله وبحمده غفرت ذنوبه ولو كانت مثل زبد البحر»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî' derse, deniz köpüğü kadar da olsa günahları bağışlanır.»

وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ ما ظهر منها وما بطن كما يؤذن به الجمع المضاف فإنه من صيغ العموم أو قوله تعالى: خَبِيراً لأن الخبرة معرفة بواطن الأمور كما ذكره الراغب ومن علم البواطن علم الظواهر بالطريق الأولى فيدل على ذلك مطابقة والتزاما.

{ وَكَفى بِهِ بِذُنُوبِ عِبادِهِ } “Kullarının günahlarından O'nun haberdar olması yeter”; açığa çıkanıyla ve gizli kalanıyla; nitekim muzâf olan çoğul bunu bildirmektedir, zira o umum bildiren sîgalardandır; yahut Teâlâ'nın: { خَبِيراً } “hakkıyla haberdar” buyruğu bunu bildirir. Çünkü 'hibre' (haber alma), Râgıb'ın da zikrettiği gibi işlerin iç yüzünü bilmektir; gizli olanları bilen kimse, öncelikle açık olanları da bilir; dolayısıyla bu, mutabakat ve iltizam yoluyla buna delalet eder.

والظاهر أن بِذُنُوبِ متعلق بخبيرا وهو حال أو تمييز. وباء بِهِ زائدة في فاعل كَفى، وجوز أن يكون بِذُنُوبِ صلة كفى. والجملة مسوقة لتسليته ﷺ ووعيد الكفار أي إنه ﷿ مطلع على ذنوب عباده بحيث لا يخفى عليه شيء منها فيجازيهم عليها ولا عليك إن آمنوا أو كفروا.

Zahir olan, 'bi-zünûbi' (بِذُنُوبِ) ifadesinin hal veya temyiz olan 'habîrâ' (خَبِيراً) kelimesine müteallık olmasıdır. 'Bihî'deki 'bâ' harfi 'kefâ'nın failinde zâiddir. 'Bi-zünûbi' ifadesinin 'kefâ'nın sılası olması da caiz görülmüştür. Cümle, O'nu ﷺ teselli etmek ve kafirleri tehdit etmek üzere sevk edilmiştir; yani O azze ve celle, kullarının günahlarına öyle vakıftır ki O'na hiçbir şey gizli kalmaz; dolayısıyla onlara bunun cezasını verir; onların iman etmesi veya inkar etmesi senin üzerinde [bir sorumluluk] değildir.

الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ قد سلف تفسيره.

{ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } “O ki, gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri altı günde yarattı, sonra Arş'a istivâ etti”; tefsiri daha önce geçmişti.

ومحل الموصول الجر على أنه صفة أخرى للحي، ووصف سبحانه بالصفة الفعلية بعد وصفه جل وعلا بالأبدية التي هي من الصفات الذاتية والإشارة إلى اتصافه تعالى بالعلم الشامل لتقرير وجوب التوكل عليه ﷻ وتأكيده فإن من أنشأ هذه الأجرام العظام على هذا النمط الفائق والنسق الرائق بتدبير متين وترتيب رصين في أوقات معينة مع كمال قدرته سبحانه على إبداعها دفعة بحكم جليلة وغايات جميلة لا تقف على تفاصيلها العقول أحق من يتوكل عليه وأولى من يفوض الأمر إليه.

İsm-i mevsûlün mahalli, 'el-Hayy' kelimesinin bir diğer sıfatı olarak cerdir. Zâtî sıfatlardan olan ebedilik ile O'nun -celle ve alâ- nitelenmesinden ve O'nun -Teâlâ- kuşatıcı ilim ile nitelendiğine işaret edilmesinden sonra O'nun -sübhânehu- fiilî sıfatla nitelenmesi, O'na celle celâluhu tevekkül etmenin vacipliğini yerleştirmek ve pekiştirmek içindir. Zira akılların detaylarını kavrayamadığı yüce hikmetler ve güzel gayelerle, onları bir anda yaratmaya tam kudreti varken sağlam bir tedbir ve muhkem bir tertip ile belirli vakitlerde bu muazzam cisimleri bu üstün tarz ve duru nizam üzere var eden Zât, tevekkül edilmeye en layık ve işin kendisine havale edilmesine en evla olandır.

وقوله تعالى: الرَّحْمنُ مرفوع على المدح أي هو الرحمن وهو في الحقيقة وصف آخر للحي كما في قراءة

Teâlâ'nın: { الرَّحْمنُ } “O Rahmân'dır” buyruğu medih üzere merfûdur; yani 'O, Rahmân'dır' demektir. Hakikatte o,

زيد بن عبد الرحمن بالجر مفيد لزيادة تأكيد ما ذكر من وجوب التوكل عليه جل شأنه وإن لم يتبعه في الإعراب لما تقرر من أن المنصوب والمرفوع مدحا وإن خرجا عن التبعية لما قبلهما صورة حيث لم يتبعاه في الإعراب وبذلك سميا قطعا لكنهما تابعان له حقيقة، ألا ترى كيف التزموا حذف الفعل والمبتدأ روما لتصوير كل منهما بصورة متعلق من متعلقات ما قبله وتنبيها على شدة الاتصال بينهما وإنما قطعوا للافتتان الموجب لإيقاظ السامع وتحريكه إلى الجد في الإصغاء.

Zeyd b. Abdurrahman'ın cer ile olan kıraatinde olduğu gibi 'el-Hayy' için başka bir sıfattır; irapta ona tabi olmasa da, zikredilen O'na -celle şânuhû- tevekkülün vacipliğini daha da teyit etmeyi ifade eder. Zira medih sebebiyle mansup veya merfû kılınan lafızların, irapta öncekine uymadıkları için şeklen öncekine tabi olmaktan çıksalar ve bu sebeple 'kat'' (kesinti) olarak isimlendirilseler de, hakikatte ona tabi oldukları sabittir. Görmez misin ki, her ikisini de öncekinin müteallıklarından biri suretinde tasvir etmeyi arzulamak ve aralarındaki kuvvetli irtibata dikkat çekmek maksadıyla fiilin ve mübtedanın hazfini gerekli görmüşlerdir. 'Kat'' yapmaları ise sırf dinleyeni uyandırmayı ve cankulağıyla dinlemeye sevk etmeyi gerektiren bir edebi zarafet (iftitân) içindir.

وجوز أن يكون الموصول في محل نصب على الاختصاص وأن يكون في محل رفع على أنه خبر مبتدأ محذوف صفة له أو مبتدأ والرَّحْمنُ خبره، وجوز أن يكون الرَّحْمنُ بدلا من المستكن في «استوى» ويجوز على مذهب الأخفش أن يكون «الرحمن» مبتدأ، وقوله تعالى: فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً خبره على حد تخريجه قول الشاعر:

Mevsûlün ihtisas üzere nasp mahallinde olması veya mahzuf mübtedanın haberi olarak ref mahallinde bulunup onun sıfatı olması yahut mübteda olup { الرَّحْمنُ } lafzının onun haberi olması da caiz görülmüştür. { الرَّحْمنُ } lafzının 'istevâ'daki müstetir zamirden bedel olması da caizdir. Ahfeş'in mezhebine göre 'er-Rahmân'ın mübteda, Teâlâ'nın: { فَسْئَلْ بِهِ خَبِيراً } “O'nu bir bilene sor” kavlinin ise, şairin şu sözünü tevcih ettiği doğrultuda onun haberi olması caizdir:

وقائلة خولان فانكح فتاتهم وهو بعيد، والظاهر أن هذه جملة منقطعة عما قبلها إعرابا، والفاء فصيحة والجار والمجرور صلة اسأل والسؤال كما يعدى بعن لتضمنه معنى التفتيش يعدى بالباء لتضمنه معنى الاعتناء. وعليه قول علقمة بن عبدة:

'Biri dedi ki: Onlar Havlân'dır, kızlarıyla evlen.' Ancak bu uzaktır. Zahir olan, bu cümlenin irap bakımından öncesinden kopuk (münkatı') olmasıdır. 'Fâ' fasîhadır; car ve mecrûr 'es'el'in sılasıdır. Soru sormak, araştırma manasını tazammun ettiği için 'an' (عن) ile geçişli kılındığı gibi, ihtimam/özen gösterme manasını tazammun ettiği için 'bâ' (ب) ile de geçişli kılınır. Alkame b. Abede'nin şu sözü de bunun üzerinedir:

فإن تسألوني بالنساء فإنني ... خبير بأدواء النساء طبيب

Bana kadınları soracak olursanız, şüphesiz ben... Kadınların dertlerini iyi bilen bir tabibim.

فلا حاجة إلى جعلها بمعنى عن كما فعل الأخفش والزجاج والضمير راجع إلى ما ذكر إجمالا من الخلق والاستواء. والمعنى إن شئت تحقيق ما ذكر أو تفصيل ما ذكر فاسأل معتنيا به خبيرا عظيم الشأن محيطا بظواهر الأمور وبواطنها وهو الله ﷿ يطلعك على جلية الأمر. والمسئول في الحقيقة تفاصيل ما ذكر لا نفسه إذ بعد بيانه لا يبقى إلى السؤال حاجة ولا في تعديته بالباء المبنية على تضمينه معنى الاعتناء المستدعي لكون المسئول أمرا خطيرا مهتما بشأنه غير حاصل للسائل فائدة فإن نفس الخلق والاستواء بعد الذكر ليس كذلك كما لا يخفى. وكون التقدير إن شككت فيه فاسأل به خبيرا على أن الخطاب له ﷺ والمراد غيره ﵊ بمعزل عن السداد، وقيل:

Dolayısıyla Ahfeş ve Zeccâc'ın yaptığı gibi onu 'an' manasında kılmaya gerek yoktur. Zamir, icmali olarak zikredilen yaratma ve istivâya racidir. Mana şudur: Eğer zikredileni tahkik etmek veya zikredileni detaylandırmak istersen, ona özen göstererek, işlerin açık ve gizli taraflarını kuşatan şânı yüce bir bilene -ki O da Allah'tır azze ve celle- sor; O sana işin hakikatini bildirsin. Hakikatte sorulan şey bizzat kendisi değil, zikredilenin detaylarıdır; zira açıklandıktan sonra bizzat kendisine dair soru sorma ihtiyacı kalmaz; ne de sorulan şeyin soran için henüz elde edilmemiş, şânına ehemmiyet verilen mühim bir mesele olmasını gerektiren ve özen gösterme manasını tazammun etmesine dayanan 'bâ' harfiyle geçişli kılınmasında bir fayda kalır. Çünkü bizzat yaratma ve istivâ zikredildikten sonra -gizli kalmayacağı üzere- böyle değildir. Hitabın Peygamber'e ﷺ olup muradın başkası aleyhisselâm olması üzere takdirin: 'Eğer bundan şüphe ediyorsan onu bir bilene sor' şeklinde olması ise doğruluktan uzaktır. Şöyle de denilmiştir:

بِهِ صلة خَبِيراً قدم لرؤوس الآي.

'Bihî' (بِهِ), ayet sonlarındaki uyum için öne alınmış olarak 'habîrâ' (خَبِيراً) kelimesinin sılasıdır.

وجوز أن يكون الكلام من باب التجريد نحو رأيت به أسدا أي رأيت برؤيته أسدا فكأنه قيل هنا فاسأل بسؤاله خبيرا، والمعنى إن سألته وجدته خبيرا، والباء عليه ليست صلة فإنها باء التجريد وهي على ما ذهب إليه الزمخشري سببية والخبير عليه هو الله تعالى أيضا. وقد ذكر هذا الوجه السجاوندي. واختاره صاحب الكشف قال: وهو أوجه ليكون كالتتميم لقوله تعالى: الَّذِي خَلَقَ إلخ فإنه لإثبات القدرة مدمجا فيه العلم، وكون ضمير به راجعا إلى ما ذكر من الخلق والاستواء، والخبير في الآية هو الله تعالى مروي عن الكلبي. وروى تفسير الخبير بِهِ تعالى عن ابن جريج أيضا.

Kelamın; 'Onunla bir aslan gördüm' yani 'onun görüşüyle bir aslan gördüm' sözündeki gibi tecrit babından olması da caiz görülmüştür. Sanki burada 'O'nun sormasıyla bir bilene sor' denilmiştir. Mana; 'O'na sorarsan, O'nu hakkıyla bilen bulursun' şeklindedir. Buna göre 'bâ' sıla değildir; zira o tecrit bâ'sıdır ve Zemahşerî'nin benimsediği görüşe göre sebebiyedir; buna göre 'habîr' yine Allah Teâlâ'dır. Bu vechi Secâvendî zikretmiş, Keşşâf sahibi de tercih ederek şöyle demiştir: Teâlâ'nın: { الَّذِي خَلَقَ } “O ki yarattı” kavlini tamamlayıcı olması için bu daha uygundur; zira o, içine ilim yerleştirilmiş olarak kudreti ispat içindir. 'Bihî'deki zamirin zikredilen yaratma ve istivâya raci olması ve ayetteki 'habîr'in bizzat Allah Teâlâ olması Kelbî'den rivayet edilmiştir. 'Habîr'in O Teâlâ olduğu tefsiri İbn Cüreyc'den de rivayet edilmiştir.

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما الخبير هو جبريل ﵇، وقيل: هو من وجد ذلك في الكتب القديمة المنزلة من عنده تعالى أي فاسأل بما ذكر من الخلق والاستواء من علم به من أهل الكتب ليصدقك، وقيل: إذا أريد بالخبير من ذكر فضمير بِهِ للرحمن، والمعنى إن أنكروا إطلاق الرحمن عليه تعالى فاسأل به من يخبرك من أهل الكتاب ليعرفوا مجيء ما يرادفه في كتبهم. وفيه أنه لا يناسب ما قبله ولأن فيه عود الضمير للفظ الرَّحْمنُ دون معناه وهو خلاف الظاهر ولأنه كان الظاهر حينئذ أن يؤخر عن قوله تعالى: مَا الرَّحْمنُ.

İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ gelen rivayette Habîr, Cebrail'dir aleyhisselâm. Şöyle de denilmiştir: O, bunu Allah Teâlâ katından indirilmiş eski kitaplarda bulan kimsedir; yani seni doğrulaması için zikredilen yaratma ve istivâyı kitap ehlinden bunu bilene sor. Şöyle de denilmiştir: Habîr ile zikredilen kimse kastedilirse 'bihî' zamiri Rahmân'a aittir. Mana: 'Eğer Rahmân isminin O Teâlâ'ya verilmesini inkar ederlerse, kendi kitaplarında bunun eş anlamlısının geldiğini bilsinler diye sana haber verecek olan Ehl-i Kitap'tan birine O'nu sor' demektir. Ancak bunda, öncesine uygun düşmemesi, zamirin Rahmân'ın manasına değil sadece lafzına dönmesi -ki bu zahire aykırıdır- ve o takdirde Teâlâ'nın: { مَا الرَّحْمنُ } “Rahmân da nedir?” kavlinden sonraya bırakılmasının daha zahir olması gibi sakıncalar vardır.

وقيل: الخبير محمد ﷺ وضمير بِهِ للرحمن والمراد فاسأل بصفاته والخطاب لغيره ﷺ ممن لم يعلم ذلك وليس بشيء كما لا يخفى، وقيل ضمير بِهِ للرحمن، والمراد فاسأل برحمته وتفاصيلها عارفا يخبرك بها أو المراد فاسأل برحمته حال كونه عالما بكل شيء على أن خَبِيراً حال من الهاء لا مفعول اسأل كما في الأوجه السابقة.

Habîr'in Muhammed ﷺ olduğu, 'bihî' zamirinin Rahmân'a ait olduğu, maksadın 'O'nun sıfatlarını sor' demek olup hitabın bunu bilmeyen O'ndan ﷺ başkasına yönelik olduğu da söylenmiştir; fakat gizli kalmayacağı üzere bu bir şey değildir. 'Bihî' zamirinin Rahmân'a ait olduğu, maksadın 'O'nun rahmetini ve detaylarını sana haber verecek bir arife sor' demek olduğu yahut önceki vecihlerde olduğu gibi 'habîrâ'nın 'es'el'in mef'ûlü değil de 'hâ' zamirinden hal olması üzere 'O her şeyi bilen olduğu halde O'nun rahmetini sor' manasında olduğu da söylenmiştir.

وجوز أبو البقاء أن يكون خَبِيراً حالا من الرَّحْمنُ إذا رفع باستوى. وقال: يضعف أن يكون حالا من فاعل اسأل لأن الخبير لا يسأل إلا على جهة التوكيد مثل وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً [البقرة: ٩١] والوجه الأقرب الأولى في الآية من بين الأوجه المذكورة لا يخفى، وقرىء «فسل» .

Ebu'l-Bekâ, 'istevâ' ile merfû kılındığında 'habîrâ'nın 'er-Rahmân'dan hal olmasını caiz görmüştür. Ve şöyle demiştir: 'Es'el'in failinden hal olması zayıftır; çünkü Habîr (her şeyi bilen), ancak: { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } [el-Bakara: 91] “Halbuki o haktır, tasdik edicidir” ayetindeki gibi tekit cihetiyle sorar. Zikredilen vecihler arasından ayetteki en yakın ve en evla olan vecih gizli değildir. Kelime 'fesel' (فسل) şeklinde de okunmuştur.

وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ القائل رسول الله ﷺ أو الله ﷿ على لسان رسوله ﵊. ولا يخفى موقع هذا الاسم الشريف هنا، وفيه كما قال الخفاجي: معنى أقرب ما يكون العبد من ربه وهو ساجد قالُوا على سبيل التجاهل والوقاحة وَمَا الرَّحْمنُ كما قال فرعون وما رب العالمين حين قال له موسى ﵇ إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ [الأعراف: ١٠٤] وهو عالم به ﷿ كما يؤذن بذلك قول موسى ﵇ له: لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ [الإسراء: ١٠٢] والسؤال يحتمل

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman”; söyleyen Resûlullah ﷺ yahut Resûlü'nün aleyhisselâm diliyle Allah'tır azze ve celle. Bu şerefli ismin buradaki yeri gizli değildir; Hafâcî'nin dediği gibi bunda: 'Kulun Rabbine en yakın olduğu an, secde halinde olduğu andır' manası vardır. { قالُوا } “Dediler”; bilmezlikten gelerek ve küstahça: { وَمَا الرَّحْمنُ } “Rahmân da nedir?”; tıpkı Firavun'un, Musa aleyhisselâm kendisine: { إِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } [el-A'râf: 104] “Ben âlemlerin Rabbinden bir elçiyim” dediğinde, O'nu azze ve celle bildiği halde { وَما رَبُّ الْعالَمِينَ } [eş-Şuarâ: 23] “Âlemlerin Rabbi de nedir?” demesi gibi. Nitekim Musa'nın aleyhisselâm ona söylediği şu söz bunu bildirmektedir: { لَقَدْ عَلِمْتَ ما أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ } [el-İsrâ: 102] “Çok iyi bildin ki bunları birer ibret olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir”. Soru,

أن يكون عن المسمى ووقع بما دون من لأنه مجهول بزعمهم فهو كما يقال للشبح المرئي ما هو فإذا عرف أنه من ذوي العلم قيل من هو، ويحتمل أن يكون عن معنى الاسم ووقوعه بما حينئذ ظاهر. وقيل: سألوا عن ذلك لأنهم ما كانوا يطلقونه على الله تعالى كما يطلقون الرحيم والرحوم والراحم عليه تعالى أو لأنهم ظنوا أن المراد به غيره ﷿ فقد شاع فيما بينهم تسمية مسيلمة برحمان اليمامة فظنوا أنه المراد بحمل التعريف على العهد. وقيل: لأنه كان عبرانيا وأصله رخمان بالخاء المعجمة فعرب ولم يسمعوه. والأظهر عندي أن ذلك عن تجاهل وأن السؤال عن المسمى ولذا قالوا: أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا أي للذين تأمرنا بالسجود له من غير أن نعرفه. فما موصولة والعائد محذوف. وأصل الجملة المشتملة عليه ما أشرنا إليه. ثم صار تأمرنا بسجوده ثم تأمرنا سجوده كأمرتك الخير ثم تأمرناه بحذف المضاف ثم تأمرنا. واعتبار الحذف تدريجا مذهب أبي الحسن ومذهب سيبويه أنه حذف كل ذلك من غير تدريج.

müsemmâ (isimlendirilen zat) hakkında olabilir; 'men' yerine 'mâ' ile gelmiştir, çünkü iddialarına göre O meçhuldür; bu, görünen bir karaltı için 'o nedir?' denilmesine benzer, akıl sahiplerinden olduğu anlaşılınca 'o kimdir?' denilir. İsmin anlamı hakkında olması da muhtemeldir; bu takdirde 'mâ' ile gelmesi zahirdir. Şöyle de denilmiştir: Bu soruyu, Rahim, Rahûm ve Râhim isimlerini O Teâlâ'ya verdikleri gibi bu ismi Allah Teâlâ'ya vermedikleri için sordular; yahut bununla O'ndan azze ve celle başkasının kastedildiğini sandıkları için sordular; zira aralarında Müseylime'ye 'Yemâme'nin Rahmânı' denilmesi yaygındı, bu yüzden harf-i târifi ahde hamlederek onun kastedildiğini sandılar. İbranice olup aslının noktalı 'hâ' ile 'Rahmân' (رخمان) olduğu, Araplaştığı ve bunu duymadıkları için böyle söyledikleri de söylenmiştir. Bana göre en zahir olanı, bunun bilmezlikten gelme sebebiyle olduğu ve sorunun müsemmâ hakkında olduğudur; bu sebeple şöyle demişlerdir: { أَنَسْجُدُ لِما تَأْمُرُنا } “Bize emrettiğin şeye mi secde edeceğiz?”; yani tanımadığımız halde bize kendisine secde etmemizi emrettiğin kimseye mi? 'Mâ' mevsûledir, aid zamir ise mahzuftur. Onu içeren cümlenin aslı işaret ettiğimiz gibidir. Sonra 'Bize onun secdesini emrediyorsun' oldu; sonra 'Sana hayrı emrettim'deki gibi 'Bize onun secdesini emrediyorsun' haline geldi; sonra muzâf hazfedilerek 'Bize onu emrediyorsun' oldu; sonra 'Bize emrediyorsun' kaldı. Hazfin derece derece kabul edilmesi Ebu'l-Hasan'ın mezhebidir; Sîbeveyh'in mezhebi ise bütün bunların derece derece olmaksızın hazfedildiğidir.

ويحتمل أن تكون ما نكرة موصوفة وأمر العائد على ما سمعت. ويجوز أن تكون مصدرية واللام تعليلية والمسجود له محذوف أو متروك أي أنسجد له لأجل أمرك إيانا أو أنسجد لأجل أمرك إيانا.

'Mâ'nın mevsûf bir belirsiz isim (nekire-i mevsûfe) olması da muhtemeldir; aid zamir meselesi işittiğin gibidir. 'Mâ'nın masdariye, 'lâm'ın ta'lîl için olması; kendisine secde edilenin ise mahzuf veya terk edilmiş olması da caizdir; yani: 'Sen bize emrettiğin için mi O'na secde edeceğiz?' yahut 'Sen bize emrettiğin için mi secde edeceğiz?' demektir.

وقرأ ابن مسعود والأسود بن زيد وحمزة والكسائي «يأمرنا» بالياء من تحت على أن الضمير للنبي ﷺ وهذا القول قول بعضهم لبعض وَزادَهُمْ أي الأمر بالسجود للرحمن والإسناد مجازي، والجملة معطوفة على قالُوا أي قالوا ذلك وزادهم نُفُوراً عن الإيمان وفي اللباب أن فاعل زادَهُمْ ضمير السجود لما روي أنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم وأصحابه رضي الله تعالى عنهم سجدوا فتباعدوا عنهم مستهزئين، وعليه فليست معطوفة على جواب إذا بل على مجموع الشرط والجواب كما قيل: وفي- لا يستقدمون- من قوله تعالى: إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ [يونس: ٤٩] والأول أولى وأظهر تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً الظاهر أنها البروج الإثنا عشر المعروفة. وأخرج ذلك الخطيب في كتاب النجوم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وهي في الأصل القصور العالية وأطلقت عليها على طريق التشبيه لكونها للكواكب كالمنازل الرفيعة لساكنيها ثم شاع فصار حقيقة فيها، وعن الزجاج أن البرج كل مرتفع فلا حاجة إلى التشبيه أو النقل. واشتقاقه من التبرج بمعنى الظهور، والذي يقتضيه مشرب أهل الحديث أنها في السماء الدنيا ولا مانع منه عقلا لا سيما إذا قلنا بعظم ثخنها بحيث يسع الكواكب وما تقتضيه على ما ذكره أهل الهيئة وهي عندهم أقسام الفلك الأعظم المسمى على ما قيل بالعرش ولم يرد فيما أعلم إطلاق السماء عليه وإن كان صحيحا لغة سميت بأسماء صور من الثوابت في الفلك الثامن وقعت في محاذاتها وقت اعتبار القسمة وتلك الصور متحركة بالحركة البطيئة كسائر الثواب، وقد قارب في هذه الأزمان أن تخرج كل صورة عما حاذته أولا وابتداؤها عندهم من نقطة الاعتدال الربيعي وهي نقطة معينة من معدل النهار لا تتحرك بحركة الفلك الثامن ملاقية لنقطة أخرى من منطقة البروج تتحرك بحركته وإذا لم يتحرك مبدأ البروج بتلك الحركة لم يتحرك ما عداها، وقد جعل الله تعالى ثلاثة منها ربيعية وهي الحمل والثور والجوزاء وتسمى التوأمين أيضا، وثلاثة صيفية وهي السرطان والأسد والسنبلة وتسمى العذراء أيضا وهذه الستة شمالية وثلاثة خريفية وهي الميزان والعقرب والقوس ويسمى الرامي أيضا، وثلاثة شتوية وهي الجدي والدلو ويسمى الدالي وساكب الماء أيضا. والحوت وتسمى السمكتين وهذه الستة جنوبية، ولحلول الشمس في كل من الاثني عشر يختلف الزمان حرارة وبرودة والليل والنهار طولا وقصرا وبذلك يظهر بحكم جري العادة في عالم الكون والفساد آثار جليلة من نضج الثمار وإدراك الزروع ونحو ذلك مما لا يخفى، ولعل ذلك هو وجه البركة في جعلها.

İbn Mes'ûd, Esved b. Zeyd, Hamza ve Kisâî, zamirin Peygamber'e ﷺ ait olması üzere alttan iki noktalı 'yâ' ile 'ye'murunâ' (يأمرنا) şeklinde okumuşlardır; bu söz onların birbirine söylediği sözdür. { وَزادَهُمْ } “Ve onları artırdı”; yani Rahmân'a secde etme emri; isnat mecazidir. Cümle, { قالُوا } kavline matuftur; yani hem bunu söylediler hem de bu onlara artırdı: { نُفُوراً } “büsbütün bir kaçış”; imandan uzaklaşma olarak. el-Lübâb'da, 'zâdehüm'ün failinin secde zamiri olduğu belirtilir; zira rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ve ashabı radıyallâhu teâlâ anhüm secde ettiklerinde, onlar alay ederek kendilerinden uzaklaşmışlardır. Buna göre cümle, 'izâ'nın cevabına değil; Teâlâ'nın: { إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } [Yûnus: 49] “Onların ecelleri geldiği zaman, ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler” ayetindeki 'lâ yestağdimûn' hakkında denildiği gibi, şart ve cevabın bütününe matuftur. Ancak birinci görüş daha evla ve daha zahirdir. { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Göklerde burçlar var eden Zât pek yücedir”; zahir olan, bunların bilinen on iki burç olduğudur. Hatîb bunu Kitâbü'n-Nücûm'da İbn Abbas'tan radıyallâhu teâlâ anhümâ rivayet etmiştir. Bunlar aslen yüksek köşklerdir; içinde oturanlar için yüksek menziller gibi yıldızlara mekan teşkil etmesi sebebiyle teşbih yoluyla bunlara ıtlak olunmuş, sonra yaygınlaşarak onlar hakkında hakikat olmuştur. Zeccâc'dan rivayet edildiğine göre 'burç' her yüksek şeydir; dolayısıyla teşbihe veya nakle ihtiyaç yoktur. İştikakı ise zuhur/görünme manasındaki teberrücdendir. Hadis ehlinin meşrebinin gerektirdiği husus, bunların dünya semasında olduğudur; aklen buna hiçbir engel yoktur; özellikle gökbilimcilerin zikrettiği üzere gök cisimlerini ve gerektirdiği şeyleri içine alacak derecede kalınlığının büyük olduğunu söylersek bu daha da açıktır. Gökbilimcilere göre ise bunlar, söylendiğine göre Arş diye isimlendirilen en büyük feleğin kısımlarıdır; lügaten sahih olsa da bildiğim kadarıyla ona sema denildiği varid olmamıştır. Bunlar, taksimat dikkate alındığı vakit onların hizasına denk gelen sekizinci felekteki sabit yıldızların suretlerinin isimleriyle isimlendirilmişlerdir. Bu suretler diğer sabiteler gibi yavaş bir hareketle hareket ederler. Bu zamanlarda her suretin ilk başta hizasında bulunduğu şeyden çıkması yaklaşmıştır. Gökbilimcilere göre bunların başlangıcı ilkbahar ekinoksu noktasıdır; bu, sekizinci feleğin hareketiyle hareket etmeyen gök ekvatorunun belirli bir noktası olup, burçlar kuşağının onun hareketiyle hareket eden başka bir noktasıyla kesişir. Burçların başlangıcı bu hareketle hareket etmeyince, onun dışındakiler de hareket etmez. Allah Teâlâ bunlardan üçünü bahar burcu kılmıştır: Koç, Boğa ve İkizler (Tev'emeyn de denir); üçünü yaz burcu kılmıştır: Yengeç, Aslan ve Başak (Azrâ da denir) -bu altısı kuzeydedir-; üçünü sonbahar burcu kılmıştır: Terazi, Akrep ve Yay (Râmî de denir); üçünü de kış burcu kılmıştır: Oğlak, Kova (Dâlî ve Sâkibü'l-mâ da denir) ve Balık (Semeketeyn de denir) -bu altısı da güneydedir-. Güneşin bu on ikiden her birine girmesiyle zaman sıcaklık ve soğukluk bakımından, gece ile gündüz de uzunluk ve kısalık bakımından değişir; bununla da oluş ve bozuluş âleminde adetullah gereği meyvelerin olgunlaşması, ekinlerin yetişmesi gibi gizli olmayan yüce eserler ortaya çıkar; bunların var edilmesindeki bereketin vechi de muhtemelen budur.

وأما ما يزعمه أهل الأحكام من الآثار إذا كان شيء منها طالعا وقت الولادة أو شروع في عمل من الأعمال أو

Astroloji ehlinin (ahkâmcıların); doğum vaktinde veya bir işe başlama anında yahut

وقت حلول الشمس نقطة الحمل الذي هو مبدأ السنة الشمسية في المشهور فهو محض ظن ورجم بالغيب وسيأتي إن شاء الله تعالى الكلام في ذلك مفصلا، ولهم في تقسيمها إلى مذكر ومؤنث (١) وليلي ونهاري وحار وبارد وسعد ونحس إلى غير ذلك كلام طويل ولعلنا نذكر شيئا منه بعد أن شاء الله تعالى، ومن أراده مستوفى فليرجع إلى كتبهم، ثم الظاهر أن البروج المجعولة مما لا دخل للاعتبار فيها، والمذكور في كلام أهل الهيئة أنها حاصلة من اعتبار فرض ست دوائر معلومة قاطعة للعالم فيكون للاعتبار دخل فيها وإن لم تكن في ذلك كأنياب الأغوال لوجود مبدأ الانتزاع فيها فإن كان الأمر على هذا الطرز عند أهل الشرع بأن يعتر تقسيم ما هي فيه إلى اثنتي عشرة قطعة وتسمى كل قطعة برجا فالظاهر أن المراد بجعله تعالى إياها جعل ما يتم به ذلك الاعتبار ويتحقق به أمر التفاوت والاختلاف بين تلك البروج، وفيه من الخير الكثير ما فيه وقيل: إن في الآية إيماء إلى أن اعتبار التقسيم كان عن وحي، والمشهور أن من اعتبر ذلك أولا هرمس وهو على ما قيل إدريس ﵇ فتأمل.

güneşin meşhur görüşe göre şemsî yılın başlangıcı olan Koç noktasına girdiği vakitte bunlardan birinin doğmuş olmasının doğuracağı tesirlere dair iddialarına gelince; bu sırf bir zan ve gayba taş atmaktır. İnşâallahu Teâlâ bu konudaki söz ileride detaylı olarak gelecektir. Onların burçları müzekker, müennes, geceye ait, gündüze ait, sıcak, soğuk, uğurlu (sa'd) ve uğursuz (nahs) gibi kısımlara ayırmaları hususunda uzun sözleri vardır; inşâallahu Teâlâ ileride bundan bir miktar zikrederiz. Bunu eksiksiz isteyen kimse onların kitaplarına müracaat etsin. Sonra zahir olan şudur ki, var edilen burçlar itibarın (zihni kurgunun) müdahil olmadığı şeylerdir. Gökbilimcilerin sözlerinde zikredilen ise, âlemi kesen bilinen altı dairenin varsayılması itibarıyla hasıl olduğudur; dolayısıyla kendisinde bir soyutlama başlangıcı bulunması sebebiyle 'devlerin dişleri' gibi büsbütün hayalî olmasa da itibari olanın bunda dahli vardır. Şayet mesele şeriat ehli nezdinde de bu minval üzere ise -yani içinde bulundukları şeyin on iki parçaya bölünmesi ve her parçaya burç adı verilmesi kabul ediliyorsa- zahir olan şudur ki, Allah Teâlâ'nın onları var etmesinden maksat, bu itibarın kendisiyle tamamlandığı ve bu burçlar arasındaki farklılaşma ve ihtilaf durumunun kendisiyle gerçekleştiği şeyleri var etmesidir; bunda da nice çok hayır vardır. Ayette bu taksimi dikkate almanın vahiyden kaynaklandığına dair bir işaret bulunduğu da söylenmiştir; bunu ilk dikkate alanın Hermes olduğu meşhurdur, o da rivayete göre İdris'tir aleyhisselâm; iyi düşün.

وأخرج عبد بن حميد عن قتادة أن البروج قصور على أبواب السماء فيها الحرس، وقيل: هي القصور في الجنة، قال الأعمش: وكان أصحاب عبد الله يقرؤون في السماء قصورا، وتعقب بأنه يأباه السياق لأن الآية قد سيقت للتنبيه على ما يقوم به الحجة على الكفرة الذين لا يسجدون للرحمن جل شأنه وبيان أنه المستحق للسجود ببيان آثار قدرته سبحانه وكماله ﷻ، والظاهر أن يكون ذلك بذكر أمور مدركة معلومة لهم وتلك القصور ليست كذلك، وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن مجاهد أنها النجوم، وروي ذلك عن قتادة أيضا، وعن أبي صالح تقييدها بالكبار وأطلق عليها ذلك لعظمها وظهورها لا سيما التي من أول المراتب الثلاثة للقدر الأول من الأقدار الستة.

Abd b. Humeyd, Katâde'den burçların gök kapıları üzerinde içinde bekçilerin bulunduğu köşkler olduğunu rivayet etmiştir. Cennetteki köşkler olduğu da söylenmiştir. A'meş: 'Abdullah'ın arkadaşları 'gökte köşkler' şeklinde okurlardı' demiştir. Ancak buna karşı çıkılarak bağlamın bunu reddettiği söylenmiştir; zira ayet, şânı yüce olan Rahmân'a secde etmeyen kafirlere karşı delilin ikame edileceği hususlara dikkat çekmek ve O'nun -sübhânehu- kudretinin ve kemalinin celle celâluhu eserlerini beyan ederek secdeye layık olanın O olduğunu açıklamak için sevk edilmiştir. Zahir olan ise bunun, kendilerince idrak edilen ve bilinen hususların zikredilmesiyle olmasıdır; o köşkler ise böyle değildir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bunların yıldızlar olduğunu rivayet etmişlerdir; bu, Katâde'den de rivayet edilmiştir. Ebû Sâlih'ten ise bunların büyük yıldızlar olarak sınırlandırıldığı rivayet edilmiştir; büyüklükleri ve parlaklıkları sebebiyle, bilhassa altı kadirden birinci kadirin ilk üç mertebesinden olanlara bu isim verilmiştir.

وأنت تعلم أنه لم يعهد إطلاق البروج على النجوم فالأولى أن يراد بها المعنى الأول المروي عن ابن عباس الذي هو أظهر من الشمس وَجَعَلَ فِيها أي في السماء، وقيل: في البروج سِراجاً هي الشمس كقوله تعالى: وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً [نوح: ١٦] وقرأ عبد الله وعلقمة والأعمش والأخوان «سرجا» بالجمع مضموم الراء، وقرأ الأعمش أيضا والنخعي وابن وثاب كذلك إلا أنهم سكنوا الراء وهو على ما قيل من قبيل إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً [النحل: ١٢٠] لأن الشمس لعظمها وكمال إضاءتها لأنها سرج كثيرة أو الجمع باعتبار الأيام والمطالع، وقد جمعت لهذين الأمرين في قول الشاعر:

Sen de bilirsin ki 'burçlar' kelimesinin yıldızlara ıtlak edilmesi alışılmış bir kullanım değildir; dolayısıyla evla olan, İbn Abbas'tan rivayet edilen ve güneşten daha açık olan birinci mananın kastedilmesidir. { وَجَعَلَ فِيها } “Ve orada var etti”; yani gökte; burçlarda olduğu da söylenmiştir, { سِراجاً } “bir kandil”; o da Teâlâ'nın: { وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً } [Nûh: 16] “Güneşi de bir kandil yaptı” kavlindeki gibi güneştir. Abdullah, Alkame, A'meş ve iki imam (Hamza ile Kisâî), 'râ' harfini zammeli olarak çoğul kalıbıyla 'sürücen' (سرجا) okumuşlardır. A'meş, Nehaî ve İbn Vessâb da aynı şekilde okumuş, ancak 'râ' harfini cezimlemişlerdir (sürcen). Söylendiğine göre bu, Teâlâ'nın: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً } [en-Nahl: 120] “Şüphesiz İbrahim başlı başına bir ümmet idi” kavli kabilindendir; zira güneş, büyüklüğü ve aydınlatmasının mükemmelliği sebebiyle sanki birçok kandildir; yahut çoğul oluşu günler ve doğuş yerleri (matlalar) itibarıyladır. Şairin şu sözünde de bu iki husus sebebiyle çoğul getirilmiştir:

لمعان برق أو شعاع شموس وعلى هذا القول تتحد القراءتان، وقال بعض الأجلة: الجمع على ظاهره، والمراد به الشمس والكواكب الكبار، ومنهم من فسره بالكواكب الكبار، واعترض على الأول بأنه يلزم تخصيص القمر بالذكر في قوله تعالى: وَقَمَراً مُنِيراً بعد دخوله في السرج، والمناسب تخصيص الشمس لكمال مزيتها على ما سواها. ورد بأنه بعد تسليم دخوله في السرج خص بالذكر لأن سنيهم قمرية ولذا يقدم الليل على النهار وتعتبر الليلة لليوم الذي بعدها فهم أكثر عناية به مع أنه على ما ذكره يلزمه ترك ذكر الشمس وهي أحق بالذكر من غيرها والاعتذار عنه بأنها لشهرتها كأنها مذكورة ولذا لم تنظم مع غيرها في قرن لا يجدي. والقمر معروف ويطلق عليه بعد الليلة الثالثة إلى آخر الشهر، قيل: وسمي بذلك لأنه يقمر ضوء الكواكب، وفي الصحاح لبياضه وفي وصفه ما يشعر بالاعتناء به، وعلى الفرق المشهور بين الضوء والنور يكون في وصفه بمنيرا دون مضيئا إشارة إلى أن ما يشاهد فيه مستفاد من غيره وهو الشمس بل قال غير

[...Şöyle ki:] Şimşek parıltısı veya güneşlerin ışığı [gibidir]. Bu görüşe göre iki kıraat birleşmiş olur. Bazı muteber âlimler ise şöyle demiştir: Çoğul [kullanım] zahiri üzeredir; bununla kastedilen de güneş ve büyük yıldızlardır. Onlardan bir kısmı ise bunu [sadece] büyük yıldızlar olarak tefsir etmiştir. Birinci görüşe şöyle itiraz edilmiştir: Yüce Allah'ın { وَقَمَراً مُنِيراً } “ve nurlu bir ay” buyruğunda ayın kandiller (sürûc) kapsamına girdikten sonra ayrıca zikredilerek tahsis edilmesi gerekir; oysa diğerlerine olan üstünlüğünün ve faziletinin kemâlinden dolayı tahsis edilmeye daha uygun olan güneştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Ayın kandiller kapsamına girdiği kabul edilse bile, onların [Arapların] seneleri kamerî olduğu, bu sebeple gece gündüzün önüne geçirildiği ve gece kendisinden sonraki güne ait sayıldığı için ay özellikle zikredilmiştir; zira onlar aya daha fazla özen gösterirler. Bununla birlikte, onun zikrettiği görüşe göre güneşin zikrinin terk edilmesi gerekir; oysa o, başkalarından ziyade zikredilmeye daha layıktır. Şöhretinden ötürü sanki zikredilmiş gibi kabul edildiği ve bundan dolayı başkalarıyla aynı dizide birleştirilmediği şeklindeki mazeret ise tutarlı değildir. Kamer (ay) bilinmektedir; üçüncü geceden sonra ayın sonuna kadar bu isimle anılır. Denildi ki: Yıldızların ışığını bastırıp örttüğü için bu ad verilmiştir. es-Sıhâh'ta ise beyazlığından ötürü olduğu belirtilmiştir. Onun nitelenişinde, ona gösterilen ihtimamı hissettiren bir yön vardır. 'Zav' (ışık) ile 'nûr' arasındaki meşhur farka binaen, [ayın] 'mudî'' (ışık saçan) yerine 'münîr' (nurlu) olarak nitelenmesinde, onda müşahede edilen durumun kendisinden başkasından, yani güneşten istifade edildiğine bir işaret bulunmaktadır. Hatta birden fazla

واحد: إن نور جميع الكواكب مستفاد منها وإن لم يظهر اختلاف تشكلاته بالقرب والبعد منها كما في نور القمر.

âlim şöyle demiştir: Ayın nurunda olduğu gibi güneşe yakınlık ve uzaklıkla şekillerinin değişmesi açıkça görülmese bile, bütün yıldızların nuru güneşten alınmıştır.

وقرأ الحسن والأعمش والنخعي وعصمة عن عاصم «وقمرا» بضم القاف وسكون الميم، واستظهر أبو حيان أنها لغة في القمر كالرشد والرشد والعرب والعرب، وقيل: هو جمع قمراء وهي الليلة المنيرة بالقمر والكلام على حذف مضاف أي وذا قمر أي صاحب ليال قمر، والمراد بهذا الصاحب القمر نفسه ويكون قوله سبحانه: مُنِيراً صفة لذلك المضاف المحذوف لأن المحذوف قد يعتبر بعد حذفه كما في قول حسان رضي الله تعالى عنه:

Hasan, A'meş, Nehaî ve Âsım'dan rivayetle Isme, 'kâf'ın zammesi ve 'mîm'in sükûnu ile 've kumran' (وقمرا) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayyân, bunun 'rüşd/rüşüd' ve 'Arab/Urub' gibi kamer kelimesinde bir lügat olduğunu açıkça belirtmiştir. Şöyle de denilmiştir: O, 'ay ile aydınlanan gece' manasındaki 'kamrâ'nın çoğuludur; kelam mahzuf bir muzâf üzeredir; yani 've zâ kamrin' (mehtaplı geceler sahibi) demektir. Bu sahip ile kastedilen bizzat ayın kendisidir ve O'nun -sübhânehu-: { مُنِيراً } “nurlu” kavli, o mahzuf muzâfın sıfatı olur; zira mahzuf olan şey, Hassân'ın radıyallâhu teâlâ anh şu sözünde olduğu gibi hazfedildikten sonra da dikkate alınabilir:

بردى يصفق بالرحيق السلسل فإنه يريد ماء بردى ولذا قال يصفق بالياء من تحت ولو لم يراع المضاف لقال تصفق بالتاء وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً أي ذوي خلفة يخلف كل منهما الآخر بأن يقوم مقامه فيما ينبغي أن يعمل فيه، وروي هذا عن ابن عباس والحسن وسعيد بن جبير، وقيل: بأن يعقبه ويجيء بعده وهو اسم للحالة من خلف كالركبة والجلسة من ركب وجلس. ونصبه على أنه مفعول ثان لجعل أو حال إن كان بمعنى خلق، وجعله بعضهم بمعنى اختلافا والمراد الاختلاف في الزيادة والنقصان كما قيل أو في السواد والبياض كما روي عن مجاهد أو فيما يعم ذلك وغيره كما هو محتمل وفي البحر يقال: بفلان خلفة واختلاف إذا اختلف كثيرا إلى متبرزه. ومن هذا المعنى قول زهير:

Beradâ [suyu], süzme tatlı şarapla çalkalanır... Zira o, Beradâ suyunu kastetmektedir; bu yüzden alttan iki noktalı 'yâ' ile 'yusaffaku' demiştir; eğer muzâfı gözetmeseydi 'tüsaffaku' derdi. { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً } “Gece ile gündüzü birbiri ardınca getiren de O'dur”; yani her biri diğerine halef olup onun yerine geçerek, içinde yapılması gereken şeylerde onun yerini alan iki halef sahibi kıldı. Bu, İbn Abbas, Hasan ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Birbirini takip edip peşinden gelmesi suretiyle olduğu da söylenmiştir; bu, 'rakibe' ve 'celese' fiillerinden yapılan 'rikbe' ve 'cilse' gibi 'haleve'den türetilmiş durum bildiren bir isimdir. Nasp edilmesi, 'ceale' fiilinin ikinci mef'ûlü olması yahut 'yaratmak' manasında ise hal olması sebebiyledir. Bazıları onu 'ihtilaf' (farklılık) manasında kılmıştır; maksat söylendiği gibi artma ve eksilmedeki farklılık yahut Mücâhid'den rivayet edildiği gibi siyahlık ve beyazlıktaki farklılık veya muhtemel olduğu üzere bunu ve diğerlerini kapsayan bir farklılıktır. el-Bahr'da şöyle denir: Bir kimse tuvalete sık sık gittiğinde 'falancada hılfet ve ihtilaf var' denilir. Züheyr'in şu sözü de bu manadandır:

بها العين والآرام يمشين خلفة ... وأطلاؤها ينهضن من كل مجثم

Orada iri gözlü ceylanlar ve beyaz antiloplar ardı ardına yürür... Yavruları da her yattıkları yerden kalkarlar.

وقول الآخر يصف امرأة تنتقل من منزل في الشتاء إلى منزل في الصيف دأبا:

Bir diğer şairin, kışın bir evden yazın bir eve sürekli taşınan kadını vasfederken söylediği şu söz de böyledir:

ولها بالماطرون إذا ... أكل النمل الذي جمعا

Mâtırûn'da onun için vardır... Karıncalar topladıklarını yediği zaman,

خلفة حتى إذا ارتفعت ... سكنت من جلق بيعا

Bir gidip geliş; ta ki [hava] ısındığında... Cillik'teki kiliselerden birine yerleşir,

في بيوت وسط دسكرة ... حولها الزيتون قد نبعا

Bir köyün ortasındaki evlerde... Etrafında zeytinler fışkırmıştır.

انتهى. وجوز عليه أن يكون المراد يذهب كل منهما ويجيء كثيرا. واعتبار المضاف المقدر على حاله وكذا فيما قبله. وفي القاموس الخلف والخلفة بالكسر المختلف. وعليه لا حاجة إلى تقدير المضاف، والمعنى جعلهما مختلفين والإفراد لكونه مصدرا في الأصل لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أي ليكونا وقتين للمتذكر من فاته ورده من العبادة في أحدهما تداركه في الآخر، وروي هذا عن جماعة من السلف، وروى الطيالسي وابن أبي حاتم أن عمر رضي الله تعالى عنه أطال صلاة الضحى فقيل له: صنعت شيئا لم تكن تصنعه قال: إنه بقي على من وردي شيء فأحببت أن أتمه أو قال: أقضيه وتلا هذه الآية وكأن التذكر مجاز عن أداء ما فات وهو «مما يتوقف الأداء عليه، وفي الكلام تقدير كما أشير إليه ويجوز أن يكون تقدير معنى لا إعراب أَوْ أَرادَ شُكُوراً أن يشكر الله تعالى بأداء نوع من العبادة لم يكن وردا له. وفي مجمع البيان المعنى لمن أراد النافلة بعد أداء الفريضة، ويجوز أن يكون المعنى لمن أراد أن يتذكر ويتفكر في بدائع صنع الله تعالى فيعلم أنه لا بد لما ذكر من صانع حكيم واجب الذات ذي رحمة على العباد أو أراد أن يشكر الله سبحانه على ما فيهما من النعم وهو وجه حسن يكاد لا يلتفت لغيره لو لم يكن مأثورا، والظاهر أن اللام على هذا صلة جَعَلَ ولما كان ظهور فائدة ذلك لمن أراد التذكر أو أراد الشكر اقتصر عليه، وجوز أن تكون للتعليل وأَوْ للتنويع على معنى الاشتمال على هذين المعنيين أو للتخيير على معنى الاستقلال بكل ولا منع من الاجتماع. وفائدة هذا الأسلوب إفادة الاستقلال ولو ذكر الواو بدلها لتوهم المعية، ولعل في التعبير أولا بأن والفعل دون المصدر الصريح كما في الشق الثاني مع أنه أخصر إيماء إلى الاعتناء بأمر التذكر فتذكر.

İktibas bitti. Buna göre maksadın, her birinin çokça gidip gelmesi olması da caiz görülmüştür. Takdir edilen muzâfın dikkate alınması kendi hali üzeredir; ondan öncekinde de böyledir. el-Kâmûs'ta: 'el-Half ve kesre ile el-Hılfe, farklı olandır' denir. Buna göre muzâf takdir etmeye gerek kalmaz; mana: 'Onları birbirine muhalif/farklı kıldı' şeklindedir ve tekil gelişi aslen masdar olması sebebiyledir. { لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّكَّرَ } “Öğüt alıp düşünmek isteyen kimse için”; yani ibadetten bir virdini birinde kaçıran kimsenin diğerinde onu telafi etmesi için ikisinin hatırlayana iki vakit olması maksadıyla. Bu, Selef'ten bir topluluktan rivayet edilmiştir. Tayâlisî ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre Ömer radıyallâhu teâlâ anh kuşluk namazını uzatmış, kendisine: 'Daha önce yapmadığın bir şeyi yaptın' denilince şöyle demiştir: 'Virdimden üzerimde bir miktar kalmıştı, onu tamamlamak -yahut: kaza etmek- istedim' ve bu ayeti okumuştur. Sanki tezekkür (hatırlama), edanın kendisine bağlı olduğu şeylerden olması cihetiyle kaçırılanı eda etmekten mecazdır. Kelamda işaret edildiği üzere bir takdir vardır; bu takdirin irap değil mana takdiri olması da caizdir. { أَوْ أَرادَ شُكُوراً } “Yahut şükretmek isteyen kimse için”; daha önce virdi olmayan bir ibadet türünü eda ederek Allah Teâlâ'ya şükretmek isteyen. Mecmeu'l-Beyân'da mana: 'Farzı eda ettikten sonra nafile kılmak isteyen kimse için' şeklindedir. Mananın; Allah Teâlâ'nın eşsiz sanat eserlerini düşünüp ibret almak ve böylece zikredilenler için hikmet sahibi, zatı vacip ve kullarına merhametli bir Sanatkar'ın bulunmasının zorunlu olduğunu bilmek isteyen yahut ikisindeki nimetlerden dolayı Allah'ı -sübhânehu- şükretmek isteyen kimse için olması da caizdir. Bu, şayet me'sûr olmasaydı başkasına neredeyse hiç iltifat edilmeyecek derecede güzel bir vecihtir. Zahir olan, buna göre 'lâm'ın 'ceale'nin sılası olmasıdır; bunun faydasının ortaya çıkışı tezekkür etmek isteyen yahut şükretmek isteyen kimse için olunca onunla yetinilmiştir. 'Lâm'ın illet için, 'ev'in de bu iki manayı kapsama manası üzere çeşitlendirme (tenvî') için yahut her birinin müstakil olması manası üzere muhayyerlik için olması caizdir; ikisinin bir arada bulunmasına da engel yoktur. Bu üslubun faydası, bağımsızlığı ifade etmektir; şayet onun yerine 'vâv' harfi zikredilseydi beraberlik vehmedilirdi. İkinci kısımda açık masdar yerine -daha muhtasar olmasına rağmen- ilkinde 'en' ve fiil ile ifade edilmesinde, belki de tezekkür meselesine gösterilen ihtimama bir işaret vardır; artık düşün.

وقرأ أبي بن كعب «أن يتذكر» وهو أصل ليذكر فأبدل التاء ذالا وأدغم وقرأ النخعي وابن وثاب وزيد بن علي وطلحة وحمزة «أن يذكر» مضارع ذكر الثلاثي بمعنى تذكر وَعِبادُ الرَّحْمنِ كلام مستأنف لبيان أوصاف خلص عباد الله تعالى وأحوالهم الدنيوية والأخروية بعد بيان حال النافرين عن عبادته سبحانه والسجود له ﷿ وإضافتهم إلى الرحمن ذوي غيره من أسمائه تعالى وضمائره ﷿ لتخصيصهم برحمته أو لتفضيلهم على من عداهم لكونهم مرحومين منعما عليهم كما يفهم من فحوى الإضافة إلى مشتق. وفي ذلك أيضا تعريض بمن قالوا: وما الرحمن؟.

Übey b. Ka'b 'en yetezekkere' (أن يتذكر) şeklinde okumuştur ki bu 'yezzekkere'nin aslıdır; zira 'tâ' harfi 'zâl'e çevrilip idgam edilmiştir. Nehaî, İbn Vessâb, Zeyd b. Ali, Talha ve Hamza, 'tezekkere' manasındaki sülâsî 'zekere' fiilinin muzârii olarak 'en yezkura' (أن يذكر) şeklinde okumuşlardır. { وَعِبادُ الرَّحْمنِ } “Rahmân'ın kulları ise”; O'na -sübhânehu- ibadetten ve O'na azze ve celle secde etmekten kaçınanların halinin beyan edilmesinden sonra, Allah Teâlâ'nın halis kullarının sıfatlarını ve onların dünyevî ve uhrevî hallerini beyan etmek için müste'nef (yeni) bir kelamdır. Onların Allah Teâlâ'nın diğer isimlerine ve zamirlerine değil de Rahmân'a izafe edilmeleri, O'nun rahmetine tahsis edilmeleri yahut türemiş bir isme yapılan izafetin mefhumundan anlaşıldığı üzere merhamet edilmiş ve kendilerine nimet verilmiş olmaları sebebiyle onların dışındakilere üstün kılınmaları içindir. Bunda ayrıca: 'Rahmân da nedir?' diyenlere karşı bir tariz (iğneleme) vardır.

والأكثرون أن عبادا هنا جمع عبد، وقال ابن بحر: جمع عابد كصاحب وصحاب وراجل ورجال ويوافقه قراءة اليماني «وعبّاد» بضم العين وتشديد الباء فإنه جمع عابد بالإجماع وهو على هذا من العبادة وهي أن يفعل ما يرضاه الرب وعلى الأول من العبودية وهي أن يرضى ما يفعله الرب، وقال الراغب: العبودية إظهار التذلل والعبادة أبلغ منها لأنها غاية التذلل. وفرق بعضهم بينهما بأن العبادة فعل المأمورات وترك المنهيات رجاء الثواب والنجاة من العقاب بذلك والعبودية فعل المأمورات وترك المنهيات لا لما ذكر بل لمجرد إحسان الله تعالى عليه. قيل: وفوق ذلك العبودة وهو فعل وترك ما ذكر لمجرد أمره سبحانه ونهيه ﷿ واستحقاقه سبحانه الذاتي لأن يعظم ويطاع، وإليه الإشارة بقوله تعالى: فَصَلِّ لِرَبِّكَ [الكوثر: ٢] وقرأ الحسن «وعبد» بضم العين والباء. وهو كما قال الأخفش جمع عبد كسقف وسقف. وأنشد:

Çoğunluğa göre buradaki 'ıbâd' (عباد), 'abd' (عبد) kelimesinin çoğuludur. İbn Bahr: 'Sâhib/sıhâb ve râcil/ricâl gibi 'âbid'in çoğuludur' demiştir; Yemânî'nin 'ayn'ın zammesi ve 'bâ'nın şeddesiyle 've ubbâdu' (وعبّاد) şeklindeki kıraati de buna uygundur, zira o icma ile 'âbid'in çoğuludur. Buna göre o, 'ibadet'ten gelir ki o da Rabbin razı olacağı şeyi yapmaktır. Birinciye göre ise 'ubûdiyet'tendir ki o da Rabbin yaptığına razı olmaktır. Râgıb şöyle demiştir: Ubûdiyet, boyun eğmeyi (tezellül) göstermektir; ibadet ise ondan daha beliğdir, çünkü o boyun eğmenin zirvesidir. Bazıları ikisi arasını şöyle ayırmıştır: İbadet, sevap umarak ve azaptan kurtulmak gayesiyle emredilenleri yapmak ve yasaklananları terk etmektir. Ubûdiyet ise, zikredilenler için değil, sırf Allah Teâlâ'nın kendisine olan ihsanından ötürü emredilenleri yapmak ve yasaklananları terk etmektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun da üstünde 'ubûdet' vardır ki o da, zikredilenleri sırf O'nun -sübhânehu- emri ve nehyi azze ve celle sebebiyle ve O'nun -sübhânehu- zatı gereği yüceltilmeye ve itaat edilmeye layık olması sebebiyle yapıp terk etmektir; Teâlâ'nın: { فَصَلِّ لِرَبِّكَ } [el-Kevser: 2] “Öyleyse Rabbin için namaz kıl” kavlinde işaret edilen de budur. Hasan, 'ayn' ve 'bâ'nın zammesiyle 've ubüdü' (وعبد) şeklinde okumuştur. Bu, Ahfeş'in dediği gibi 'sekf/sukuf' (tavan/tavanlar) misali 'abd' kelimesinin çoğuludur. Şu beyti okumuştur:

انسب العبد إلى آبائه ... أسود الجلدة من قوم عبد

Köleyi atalarına nispet et... Köleler kavminden kara derili olanı.

وهو على كل حال مبتدأ وفي خبره قولان: الأول أنه ما في آخر السورة الكريمة من الجملة المصدرة باسم الإشارة، والثاني وهو الأقرب أنه قوله تعالى: الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً والهون مصدر بمعنى اللين والرفق، ونصبه إما على أنه نعت لمصدر محذوف أي مشيا هونا أو على أنه حال من ضمير يَمْشُونَ والمراد يمشون هينين في تؤدة وسكينة ووقار وحسن سمت لا يضربون بأقدامهم ولا يخفقون بنعالهم أشرا وبطرا، وروي نحو هذا عن ابن عباس ومجاهد وعكرمة والفضيل بن عياض وغيرهم،

Bu kelime her halükarda mübtedadır. Haberi hakkında iki görüş vardır: Birincisi, sûre-i celîlenin sonunda yer alan ve işaret ismiyle başlayan cümledir. İkincisi ve en yakın olanı ise Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً } “onlar ki yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler” kavlidir. 'Hevn' (هَوْناً), yumuşaklık ve rıfk manasında bir masdardır; nasp edilmesi ya mahzuf bir masdara sıfat olması iledir; yani 'meşyen hevnen' (yumuşak bir yürüyüşle) demektir; ya da 'yemşûne'deki zamirden hal olması iledir. Maksat; şımarıklık ve böbürlenmeyle ayaklarını yere sertçe vurmadan ve pabuçlarını şakırdatmadan, gayet mütevazı, temkinli, vakarlı, sükunet ve güzel bir tavır içinde yürümeleridir. İbn Abbas, Mücâhid, İkrime, Fudayl b. İyâz ve başkalarından buna benzer rivayetler yapılmıştır.