Binûn

Furkân Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

المنازل وكل بناء مرتفع عال، وقد فسرت هنا على ما روي عن ابن عباس ببيوت من زبرجد ودر وياقوت.

yüksek olan her binadır. Burada İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre zebercet, inci ve yakuttan yapılmış saraylar olarak tefsir edilmiştir.

وأخرج الحكيم الترمذي في نوادر الأصول عن سهل بن سعد عن النبي ﷺ أنه: «قال فيها بيوت من ياقوتة حمراء أو زبرجدة خضراء أو درة بيضاء ليس فيها فصم ولا وصم»

Hakîm et-Tirmizî, Nevâdirü'l-Usûl'de Sehl b. Sa'd'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Orada kırmızı yakuttan veya yeşil zebercetten yahut beyaz inciden yapılmış; içinde hiçbir çatlak ve kusur bulunmayan saraylar vardır.»

، وقيل: أعلى منازل الجنة، ولا يأباه الخبر لجواز أن تكون الغرف الموصوفة فيه هناك، وروي عن الضحاك أنها الجنة، وقيل: السماء السابعة، وعلى تفسيرها بجمع، ويؤيده قوله تعالى: وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ [سبأ: ٣٧] وقرىء فيه في الغرفة يكون المراد بها الجنس وهو يطلق على الجمع كما سمعت آنفا، وإيثار الجمع هنالك على ما قال الطيبي لأنها رتبت على الإيمان والعمل الصالح ولا خفاء في تفاوت الناس فيهما وعلى ذلك تتفاوت الأجزية، وهاهنا رتب على مجموع الأوصاف الكاملة فلذا جيء بالواحد دلالة على أن الغرف لا تفاوت بِما صَبَرُوا أي بسبب صبرهم على أن الباء للسببية وما مصدرية، وقيل: هي للبدل كما في قوله:

Cennet menzillerinin en yükseğidir de denilmiştir. Hadis buna aykırı değildir; zira hadiste tavsif edilen odaların orada bulunması mümkündür. Dahhâk'tan onun cennet olduğu rivayet edilmiştir; yedinci kat semadır da denilmiştir. Onun çoğul olarak tefsir edilmesi durumunda -ki Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } “Onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” [Sebe: 37] kavli bunu teyit etmektedir ve orada tekil olarak «في الغرفة» şeklinde de okunmuştur- murad cins ismi olur; o da az önce işittiğin gibi çoğul için kullanılır. Tîbî'nin belirttiğine göre orada çoğulun tercih edilmesi, mükâfatın iman ve salih amele bağlanmış olmasındandır; insanların bu iki hususta farklı derecelerde olduğu gizli değildir, buna binaen mükâfatlar da farklılık arz eder. Burada ise kâmil vasıfların bütününe bağlanmıştır; bu sebeple köşklerin farklılık göstermeyeceğine delalet etmek üzere tekil getirilmiştir. { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerine karşılık”, yani sabırları sebebiyle [demektir]. 'Bâ' harfi sebebiyet, 'mâ' ise masdariyyedir. Bir şairin şu sözünde olduğu gibi bedel (karşılık) için olduğu da söylenmiştir:

فليت لي بهم قوما إذا ركبوا ... شنوا الإغارة فرسانا وركبانا

Keşke onların yerine öyle bir kavmim olsaydı ki bindikleri vakit / Atlı ve develi olarak akın başlatırlardı.

أي بدل صبرهم ولم يذكر متعلق الصبر ليعم ما سلف من عبادتهم فعلا وتركا وغيره من أنواع العبادة والكل مدمج فيه فإنه إما عن المعاصي وإما على الطاعات وإما على الله ﵎ وهو أعلى منهما ويعلم من ذلك وجه إيثار صَبَرُوا على فعلوا وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً أي تحييهم الملائكة ﵈ ويدعون لهم بطول الحياة والسلامة عن الآفات أو يحيي بعضهم بعضا ويدعو له بذلك، والمراد من الدعاء به التكريم وإلقاء السرور والمؤانسة وإلا فهو متحقق لهم ويعطون التبقية والتخليد مع السلامة من كل آفة فليس هناك دعاء أصلا.

Yani sabırlarının karşılığı olarak [demektir]. Sabrın müteallakı (neye karşı olduğu) zikredilmemiştir ki onların geçmişteki fiilî ve terkî ibadetlerini ve diğer ibadet türlerini içine alsın; zira hepsi bunun içinde toplanmıştır. Zira sabır; ya günahlardan [kaçınmaya], ya taatlere [devama] ya da Allah celle celâlühü'nun [takdirine] karşıdır ki bu sonuncusu diğer ikisinden daha üstündür. Buradan, { صَبَرُوا } [kelimesinin] { فَعَلُوا } [kelimesine] tercih edilme gerekçesi anlaşılır. { وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً وَسَلاماً } “Ve orada sağlık ve esenlik dilekleriyle karşılanırlar”, yani melekler aleyhimüsselâm onları selamlar, onlara uzun ömür ve afetlerden esenlik dilerler; yahut birbirlerini selamlayıp birbirlerine bu şekilde dua ederler. Dua edilmesinden murad; ikram, sevinç ve ünsiyet bahşetmektir; yoksa bu zaten onlar için tahakkuk etmiştir ve onlara her türlü afetten korunmuş olarak ebedîlik ve bekâ verilmiştir; dolayısıyla orada aslında hiçbir dua [ihtiyacı] yoktur.

وقرأ طلحة ومحمد اليماني وأهل الكوفة غير حفص «يلقون» بفتح الياء وسكون اللام وتخفيف القاف خالِدِينَ فِيها لا يموتون ولا يخرجون، وهو حال من ضمير يُجْزَوْنَ أو من ضمير يُلَقَّوْنَ.

Talha, Muhammed el-Yemânî ve Hafs hariç Kûfe ehli; 'yâ'nın fethası, 'lâm'ın sükûnu ve 'kâf'ın şeddesizliği ile «يَلْقَوْنَ» şeklinde okumuşlardır. { خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcılar olarak”; ne ölürler ne de oradan çıkarılırlar. Bu, { يُجْزَوْنَ }'nin zamirinden yahut { يُلَقَّوْنَ }'nin zamirinden hâldir.

حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً مقابل «ساءت مستقرا» معنى ومثله إعرابا فتذكر ولا تغفل قُلْ أمر لرسول الله صلى الله تعالى عليه وسلّم بأن يبين للناس أن الفائزين بتلك النعماء الجليلة التي يتنافس فيها المتنافسون إنما نالوها بما عدد من محاسنهم ولولاها لم يعتد بهم أصلا أي قل للناس مشافها لهم بما صدر عن جنسهم من خير وشر ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي أي أي عبء يعبأ بكم وأي اعتداد يعتد بكم لَوْلا دُعاؤُكُمْ أي عبادتكم له ﷿ حسبما مر تفصيله، فإن ما خلق له الإنسان معرفة الله تعالى وطاعته جل وعلا وإلا فهو والبهائم سواء فما متضمنة لمعنى الاستفهام وهي في محل النصب وهي عبارة عن المصدر، وأصل العبء الثقل وحقيقة قولهم: ما عبأت به ما اعتددت له من فوادح همي ومما يكون عبئا عليّ كما تقول: ما اكترثت له أي ما أعددت له من كوارثي ومما يهمني.

{ حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaktır!” [ifadesi], anlam olarak «ساءت مستقرا» ifadesinin mukabilidir; irap bakımından da onun gibidir, hatırla ve gafil olma! { قُلْ } “De ki:”, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e; yarışanların uğrunda yarıştığı o yüce nimetlere kavuşanların ancak sayılan güzel vasıfları sebebiyle buna nail olduklarını, şayet bunlar olmasaydı kendilerine hiçbir değer verilmeyeceğini insanlara açıklaması yönünde bir emirdir. Yani insanlara, kendi cinslerinden sadır olan hayır ve şerri yüzlerine karşı söyleyerek de ki: { ما يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّي } “Rabbim size ne diye değer versin”, yani size nasıl bir ağırlık versin ve size ne diye itibar etsin, { لَوْلا دُعاؤُكُمْ } “şayet kulluğunuz / duanız olmasaydı?”, yani ayrıntısı geçtiği üzere O'na azze ve celle ibadet etmeniz olmasaydı? Zira insan, Allah Teâlâ'yı tanımak ve O'na celle ve alâ itaat etmek için yaratılmıştır; aksi takdirde o hayvanlarla birdir. 'Mâ' (ما) istifham (soru) manasını içermekte olup nasb mahallindedir ve masdardan ibarettir. 'el-I'b'' (العبء) kelimesinin aslı ağırlıktır; onların «ما عبأت به» sözünün hakiki manası ise: 'Bana ağır gelen ve benim için bir yük olan kederlerimin arasına onu katmadım' demektir. Nitekim «ما اكترثت له» dersin ki bu da: 'Beni üzen ve tasalandıran felaketlerimin arasına onu saymadım' demektir.

وقال الزجاج: معناه أي وزن يكون لكم عنده تعالى لولا عبادتكم، ويجوز أن تكون ما نافية أي ليس يعبأ، وأيا ما كان فجواب لولا محذوف لدلالة ما قبله عليه أي لولا دعاؤكم لما اعتد بكم، وهذا بيان لحال المؤمنين من المخاطبين.

Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası; 'İbadetiniz olmasaydı Allah katında sizin ne değeriniz olurdu?' demektir. 'Mâ'nın nefiy (olumsuzluk) edatı olması da caizdir, yani 'O değer vermez' demektir. Her iki durumda da 'levlâ'nın cevabı, öncesinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; yani 'Duanız / ibadetiniz olmasaydı size hiç değer verilmezdi' takdirindedir. Bu, muhataplar arasındaki müminlerin durumunun beyanıdır.

وقوله سبحانه: فَقَدْ كَذَّبْتُمْ بيان لحال الكفرة منهم، والمعنى إذا أعلمتكم أن حكمي أني لا أعتد بعبادي إلا لعبادتهم فقد خالفتم حكمي ولم تعملوا عمل أولئك المذكورين، فالفاء مثلها في قوله: فقد جئنا خراسانا والتكذيب مستعار للمخالفة، وقيل: المراد فقد قصرتم في العبادة على أنه من قولهم: كذب القتال إذا لم يبالغ فيه، والأول أولى وإن قيل: إن المراد من التقصير في العبادة تركها. وقرأ عبد الله وابن عباس وابن الزبير «فقد كذب الكافرون» وهو على

Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ كَذَّبْتُمْ } “Gerçekten siz yalanladınız” sözü ise onlardan kâfir olanların durumunun beyanıdır. Mana şöyledir: 'Kullarıma ancak ibadetleri sebebiyle değer verdiğime dair hükmümü size bildirdiğim halde siz hükmime muhalefet ettiniz ve o zikredilenlerin ameli gibi amel etmediniz.' Buradaki 'fâ', şairin «فقد جئنا خراسانا» (İşte Horasan'a geldik) sözündeki gibidir; tekzib (yalanlama) ise muhalefet manasında müstear kılınmıştır. Savaşta gayret gösterilmediğinde söylenen «كذب القتال» sözünden hareketle kastedilenin; 'İbadette kusur ettiniz' manası olduğu da söylenmiştir; ancak ibadette kusur etmekten muradın onu terk etmek olduğu söylense bile birinci görüş daha evladır. Abdullah [b. Mes'ûd], İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr «فَقَدْ كَذَّبَ الكَافِرُونَ» şeklinde okumuşlardır ki bu,

معنى كذب الكافرون منكم لعموم الخطاب للفريقين على ما أشرنا إليه وهو الذي اختاره الزمخشري واستحسنه صاحب الكشف، واختار غير واحد أنه خطاب لكفرة قريش، والمعنى عليه عند بعض ما يعبأ بكم لولا عبادتكم له سبحانه أي لولا إرادته تعالى التشريعية لعبادتكم له تعالى لما عبأ بكم ولا خلقكم، وفيه معنى من قوله تعالى: ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] وقيل: المعنى ما يعبأ بكم لولا دعاؤه سبحانه إياكم إلى التوحيد على لسان رسوله صلّى الله تعالى عليه وسلّم أي لولا إرادة ذلك.

işaret ettiğimiz üzere hitabın her iki fırkayı da kapsaması sebebiyle 'İçinizden kâfir olanlar yalanladı' manasındadır. Zemahşerî'nin tercih ettiği ve el-Keşşâf sahibinin güzel bulduğu vecih de budur. Birçok müfessir ise bunun Kureyş kâfirlerine yönelik bir hitap olduğunu tercih etmiştir. Bazılarına göre bu takdirde mana: 'O'na ibadet etmeniz olmasaydı size değer vermezdi; yani O'na ibadet etmenize dair teşriî iradesi olmasaydı size değer vermez ve sizi yaratmazdı' şeklinde olur. Bunda Allah Teâlâ'nın: { ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât: 56] kavlinden bir mana vardır. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'O'nun, Resûlü sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem diliyle sizi tevhide daveti olmasaydı; yani bunu irade etmesi olmasaydı size değer vermezdi' demektir.

وقيل: المعنى ما يبالي سبحانه بمغفرتكم لولا دعاؤكم معه آلهة أو ما يفعل بعذابكم لولا شرككم كما قال تعالى: ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ [النساء: ١٤٧] ، وقيل: المعنى ما يعبأ بعذابكم لولا دعاؤكم إياه تعالى وتضرعكم إليه في الشدائد كما قال تعالى: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ [العنكبوت: ٦٥] وقال سبحانه: فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ [الأنعام: ٤٢] ، وقيل: المعنى ما خلقكم سبحانه وله إليكم حاجة إلا أن تسألوه فيعطيكم وتستغفروه فيغفر لكم، وروي هذا عن الوليد بن الوليد رضي الله تعالى عنه.

Şöyle de denilmiştir: Mana; 'Siz O'nunla birlikte başka ilahlara dua/ibadet etmeseydiniz sizi bağışlamayı önemsemez miydi?' yahut Allah Teâlâ'nın: { ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?” [Nisâ: 147] buyurduğu gibi 'Şirkiniz olmasaydı sizi azaplandırmayı ne yapsın?' demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana; Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ } “Gemiye bindikleri zaman Allah'a yalvarırlar” [Ankebût: 65] ve { فَأَخَذْناهُمْ بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ } “Yalvarsınlar diye onları darlık ve sıkıntı ile yakaladık” [En'âm: 42] buyurduğu gibi 'Şiddet anlarında O'na dua edip yalvarmanız olmasaydı azabınızı hiç önemsemezdi' demektir. Şöyle de denilmiştir: Mana; 'O'ndan istemeniz ve vermesi, O'ndan mağfiret dilemeniz ve bağışlaması dışında, O'nun size bir ihtiyacı olmaksızın sizi yaratmıştır' demektir. Bu görüş Velîd b. el-Velîd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edilmiştir.

وأنت تعلم أن ما آثره الزمخشري لا ينافي كون الخطاب لقريش من حيث المعنى فقد خصص بهم في قوله تعالى: فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً أي جزاء التكذيب أو أثره لازما يحيق بكم حتى يكبكم في النار كما يعرب عنه الفاء الدالة على لزوم ما بعدها لما قبلها فضمير «يكون» لمصدر الفعل المتقدم بتقدير مضاف أو على التجوز، وإنما لم يصرح بذلك للإيذان بغاية ظهوره وتهويل أمره وللتنبيه على أنه مما لا يكتنهه البيان.

Bilirsin ki Zemahşerî'nin tercih ettiği görüş, mana itibarıyla hitabın Kureyş'e olmasına engel değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزاماً } “Mademki yalanladınız, o halde [azap] kaçınılmaz olacaktır” kavlinde onlara tahsis edilmiştir. Yani yalanlamanın cezası yahut eseri, sizi ateşe yuvarlayıncaya kadar yakanıza yapışıp sizden ayrılmayacaktır. Nitekim sonrasının öncesi için lüzumunu bildiren 'fâ' harfi de bunu ifade etmektedir. Dolayısıyla «يكون» fiilinin zamiri, muzaf takdiriyle yahut mecaz yoluyla geçen fiilin masdarına râcidir. Bunun açıkça zikredilmemesi ise son derece aşikâr olduğunu, meselenin vahametini bildirmek ve beyanın onun künhünü ihata edemeyeceğine dikkat çekmek içindir.

وقيل: الضمير للعذاب، وقد صرح به من قرأ «يكون العذاب لزاما» ، وصح عن ابن مسعود أن اللزام قتل يوم بدر، وروي عن أبي ومجاهد وقتادة وأبي مالك ولعل إطلاقه على ذلك لأنه لوزم فيه بين القتلى لِزاماً.

Zamirinin 'azap' için olduğu da söylenmiştir; nitekim «يكون العذاب لزاما» şeklinde okuyan kimse bunu açıkça ifade etmiştir. İbn Mes'ûd'dan 'el-Lizâm'ın Bedir günü öldürülmek olduğu sahih olarak nakledilmiştir; bu Übeyy, Mücâhid, Katâde ve Ebû Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Bu ismin verilmesi, belki de o günde maktullerin birbirine peşi sıra eklenmesinden (lizâmen) ötürüdür.

وقرأ ابن جريج تكون بتاء التأنيث على معنى تكون العاقبة، وقرأ المنهال، وأبان بن ثعلب وأبو السمال «لزاما» بفتح اللام مصدر لزم يقال: لزم لزوما ولزاما كثبت ثبوتا وثباتا، ونقل ابن خالويه عن أبي السمال أنه قرأ «لزام» على وزن حذام جعله مصدرا معدولا عن اللزمة كفجار المعدول عن الفجرة والله تعالى أعلم هذا.

İbn Cüreyc, akıbet manasını kastederek müennes te'si ile «تكون» şeklinde okumuştur. Minhal, Ebân b. Sa'leb ve Ebü's-Semmâl; 'lâm'ın fethasıyla 'lezime' fiilinin masdarı olarak «لَزَامًا» şeklinde okumuşlardır; nitekim 'sebetü sübûten ve sebâten' denildiği gibi 'lezime lüzûmen ve lezâmen' denilir. İbn Hâleveyh ise Ebü's-Semmâl'den 'hazâmi' vezninde «لَزَامِ» şeklinde okuduğunu nakletmiştir; onu 'fecere'den ma'dul 'fecâri' gibi 'el-lezme'den ma'dul bir masdar kılmıştır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

ومن باب الإشارة قيل في قوله تعالى: وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ إشارة قصور حال المنكرين على أولياء الله تعالى حيث شاركوهم في لوازم البشرية من الأكل والشرب ونحوهما وقالوا في قوله تعالى: وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً إن وجه فتنته النظر إليه نفسه والغفلة فيه عن ربه سبحانه، ويشعر هذا بأن كل ما سوى الله تعالى فتنة من هذه الحيثية.

İşarî tefsir kabilinden olarak Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ } “Dediler ki: 'Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda geziyor?'” kavli hakkında şöyle denilmiştir: [Burada], yeme, içme ve benzeri beşerî gereksinimlerde Allah Teâlâ'nın velilerine ortak oldukları için inkârcıların hallerinin noksanlığına bir işaret vardır. Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً } “Sizi birbirinize imtihan kıldık” kavli hakkında ise şöyle demişlerdir: Onun fitne (imtihan) oluş yönü; [insanın] bizzat kendi nefsine bakması ve onda Rabbini sübhânehu unutmasıdır. Bu durum, bu zaviyeden bakıldığında Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyin bir imtihan olduğunu hissettirmektedir.

وقال ابن عطاء في قوله تعالى: وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً أطلعناهم على أعمالهم فطالعوها بعين الرضا فسقطوا من أعيننا بذلك وجعلنا أعمالهم هباء منثورا، وهذه الآية وإن كانت في وصف الكفار لكن في الحديث أن في المؤمنين من يجعل عمله هباء كما تضمنته،

İbn Atâ, Allah Teâlâ'nın: { وَقَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً } “Yaptıkları her bir ameli ele alıp onu saçılmış zerreler haline getirdik” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Onlara amellerini gösterdik; amellerine rıza gözüyle baktılar, bu sebeple gözümüzden düştüler ve amellerini saçılmış zerreler haline getirdik.' Bu ayet her ne kadar kâfirlerin vasfı hakkında olsa da hadiste bildirildiğine göre ayetin ihtiva ettiği üzere müminlerden de amelleri heba kılınacak kimseler vardır.

فقد أخرج أبو نعيم في الحلية والخطيب في المتفق والمفترق عن سالم مولى أبي حذيفة قال: «قال رسول الله ﷺ: ليجاءن يوم القيامة بقوم معهم حسنات مثل جبال تهامة حتى إذا جيء بهم جعل الله تعالى أعمالهم هباء ثم قذفهم في النار، قال سالم: بأبي وأمي يا رسول الله حل لنا هؤلاء القوم قال: كانوا يصومون ويصلون ويأخذون هنئة من الليل ولكن كانوا إذا عرض عليهم شيء من الحرام وثبوا عليه فادحض الله تعالى أعمالهم»

Nitekim Ebû Nuaym el-Hilye'de ve el-Hatîb el-Müttefik ve'l-Müfterik'te Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kıyamet günü Tihâme dağları gibi sevapları olan birtakım topluluklar getirilir; nihayet getirildiklerinde Allah Teâlâ onların amellerini saçılmış zerreler haline getirir, sonra da onları cehenneme atar' buyurdu. Sâlim: 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Bu topluluğu bize tanıt' dedi. [Bunun üzerine] Efendimiz: 'Onlar oruç tutar, namaz kılar ve geceden bir pay alırlardı; fakat kendilerine haramdan bir şey sunulduğunda onun üzerine atlarlardı. Bu yüzden Allah Teâlâ onların amellerini boşa çıkardı' buyurdu.»

وذكر في قوله تعالى: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ الآية أن حكمه عام في كل متحابين على معصية الله تعالى.

Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ } “O gün zalim [elini] ısırır” ayeti hakkında, bu hükmün Allah Teâlâ'ya isyan hususunda birbirini seven herkes için umumi olduğu zikredilmiştir.

وعن مالك بن دينار نقل الأحجار مع الأبرار خير من أكل الخبيص مع الفجار، وفي قوله تعالى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ أنه يلزم من هذا مع قولهم كل ولي على قدم نبي أن يكون لكل ولي عدو يتظاهر بعداوته، وفيه إشارة إلى سوء حال من يفعل ذلك مع أولياء الله تعالى. ولذا قيل: إن عداوتهم علامة سوء الخاتمة والعياذ بالله تعالى، وفي قوله تعالى: الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ إشارة إلى أنهم كانوا متوجهين إلى جهة الطبيعة ولذا حشروا منكوسين، وفي قوله تعالى: أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا إنه عام في كل من مال إلى هوى نفسه واتبعه فيما توجه إليه، ومن هنا دقق العارفون النظر في مقاصد أنفسهم حتى إنهم إذا أمرتهم بمعروف لم يسارعوا إليه وتأملوا ماذا أرادت بذلك فقد حكي عن بعضهم أن نفسه لم تزل تحسه على الجهاد في سبيل الله تعالى فاستغرب ذلك منها لعلمه أن النفس أمارة بالسوء فأمعن النظر فإذا هي قد ضجرت من العبادة فأرادت الجهاد رجاء أن تقتل فتستريح مما هي فيه من النصب ولم تقصد بذلك الطاعة بل قصدت الفرار منها، وقيل في قوله تعالى: أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ الآية أي ألم تر كيف مد ظل عالم الأجسام وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً في كتم العدم ثم جعلنا شمس عالم الأرواح على وجود ذلك الظل دليلا بأن كانت محركة لها إلى غايتها المخلوقة هي لأجلها فعرف من ذلك أنه لولا الأرواح لم تخلق الأجساد، وفي قوله تعالى: ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً إشارة إلى أن كل مركب فإنه سينحل إلى بسائطه إذا حصل على كماله الأخير وبوجه آخر الظل ما سوى نور الأنوار يستدل به على صانعه الذي هو شمس عالم الوجود. وهذا شأن الذاهبين من غيره سبحانه إليه ﷿، وفي قوله تعالى: ثُمَّ جَعَلْنَا إشارة إلى مرتبة أعلى من ذلك وهي الاستدلال به تعالى على غيره سبحانه كقوله تعالى: أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ وهذه مرتبة الصديقين.

Mâlik b. Dînâr'dan: 'İyilerle taş taşımak, facirlerle helva yemekten hayırlıdır' dediği rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ } “İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık” kavlinde ise; 'Her veli bir peygamberin izi üzeredir' sözüyle birlikte, her velinin düşmanlığını açığa vuran bir düşmanı bulunmasının gerekeceğine dair bir mana vardır. Bunda Allah Teâlâ'nın velilerine karşı böyle davrananların hâlinin fenalığına işaret vardır. Bu sebeple onlara düşmanlığın kötü akıbetin alameti olduğu söylenmiştir; Allah Teâlâ'ya sığınırız. Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ } “Yüzleri üstü cehenneme sürülecek olanlar” kavlinde; onların tabiat cihetine yönelmiş olduklarına, bu yüzden yüzükoyun haşredildiklerine işaret vardır. Allah Teâlâ'nın: { أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا } “Kendi hevasını ilah edineni gördün mü? Şimdi sen mi onun üzerinde vekil olacaksın?” kavlinde; hevasına meyleden ve yöneldiği şeyde ona uyan herkes için umumi olduğuna dair işaret vardır. Buradan hareketle arifler, nefislerinin maksatlarını o kadar incelemişlerdir ki nefisleri onlara bir iyiliği emrettiğinde dahi ona koşmamış, bununla neyi murad ettiğini tefekkür etmişlerdir. Nitekim bazılarından rivayet edildiğine göre; nefsi onu sürekli Allah Teâlâ yolunda cihada teşvik etmekteydi; nefsin kötülüğü emrettiğini bildiğinden bu duruma şaşırdı ve derinlemesine düşündü; meğer nefsi ibadetten bıkmış ve öldürülüp içinde bulunduğu meşakkatten kurtulma ümidiyle cihadı arzu etmişti; yani bununla itaati değil, itaatten kaçmayı hedeflemişti. Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle denilmiştir: Yani cisimler âleminin gölgesini nasıl uzattığını görmedin mi? { وَلَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً } “Dileseydi onu elbette hareketsiz kılardı”, yokluk karanlığında [bırakırdı]. Sonra ruhlar âleminin güneşini, bu gölgenin varlığına bir delil kıldık; zira ruhlar, cisimleri kendileri için yaratıldıkları gayeye sevk edicidir. Buradan anlaşıldı ki ruhlar olmasaydı cesetler yaratılmazdı. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً } “Sonra onu azar azar kendimize çektik” kavlinde; her mürekkebin (bileşiğin), nihai kemaline ulaştığında basit unsurlarına çözüleceğine bir işaret vardır. Diğer bir vecihle; gölge Nûru'l-Envâr'ın dışındaki her şeydir, onunla varlık âleminin güneşi olan Sâni'ine istidlal edilir. Bu, O'ndan sübhânehu başkasından O'na azze ve celle yönelenlerin hâlidir. Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ جَعَلْنَا } [kavlinde]; bundan daha üstün bir mertebeye, yani Allah Teâlâ'nın: { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” buyurduğu gibi O'nunla sübhânehu başkasına istidlal etme mertebesine işaret vardır ki bu, sıddîkların mertebesidir.

وقوله سبحانه: ثُمَّ قَبَضْناهُ كقوله تعالى: كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص: ٨٨] وأَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ [الشورى: ٥٣] وبوجه آخر الظل حجاب الذهول والغفلة والشمس شمس تجلي المعرفة من أفق العناية عند صباح الهداية ولو شاء سبحانه لجعله دائما لا يزول، وإنما يستدل على الذهول بالعرفان، وفي قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ قَبَضْناهُ } [kavli]; Allah Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zatından başka her şey helak olucudur” [Kasas: 88] ve { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “İyi bilin ki bütün işler sonunda Allah'a döner” [Şûrâ: 53] kavilleri gibidir. Başka bir vecihle gölge; gaflet ve dalgınlık perdesidir, güneş ise hidayet sabahında inayet ufkundan doğan marifet tecellisinin güneşidir; Allah sübhânehu dileseydi onu zeval bulmayan daimi bir gölge kılardı. Zira gaflete ancak irfan ile delil getirilir. Allah Teâlâ'nın:

ثُمَّ قَبَضْناهُ إشارة إلى أن الكشف التام يحصل بالتدريج عند انقضاء مدة التكليف وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً تستترون به عن رؤية الأجانب لكم واطلاعهم على حالكم من التواجد وسكب العبرات وَالنَّوْمَ سُباتاً راحة لأبدانكم من نصب المجاهدات وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً تنتشرون فيه لطلب ضرورياتكم وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ أي رياح الاشتياق على قلوب الأحباب بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ من التجليات والكشوف وَأَنْزَلْنا من سماء الكرم ماء حياة العرفان لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً أي قلوبا ميتة وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وهم الذين غلبت عليهم الصفات الحيوانية يسقيهم سبحانه ليردهم إلى القيام بالعبادات وَأَناسِيَّ كَثِيراً وهم الذين سكنوا إلى رياض الإنس يسقيهم سبحانه من ذلك ليفطمهم عن مراضع الإنسانية إلى المشارب الروحانية وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ أي القرآن الذي هو ماء حياة القلوب بينهم لِيَذَّكَّرُوا به موطنهم الأصلي فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً بنعمة القرآن وما عرفوا قدرها وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ بحر الروح وبحر النفس هذا وهو بحر الروح عَذْبٌ فُراتٌ من الصفات الحميدة الربانية، وهذا وهو بحر النفس مِلْحٌ أُجاجٌ من الصفات الذميمة الحيوانية وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً فحرام على الروح أن يكون منشأ الصفات الذميمة وعلى النفس أن تكون معدن الصفات الحميدة.

{ ثُمَّ قَبَضْناهُ } [kavlinde]; tam keşfin mükellefiyet süresi sona erdiğinde tedricî olarak gerçekleşeceğine işaret vardır. { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِباساً } “Geceyi sizin için bir örtü kılan O'dur”; yabancıların sizi görmesinden ve vecd ile gözyaşı dökme halinize muttali olmasından onunla örtünürsünüz. { وَالنَّوْمَ سُباتاً } “Uykuyu bir dinlenme kılan”; mücahedelerin meşakkatinden bedenleriniz için bir istirahat [kılmıştır]. { وَجَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً } “Gündüzü de yayılma vakti kılan”; zaruri ihtiyaçlarınızı aramak için onda yayılırsınız. { وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ } “Rüzgârları gönderen O'dur”; yani tecelliler ve keşiflerden ibaret olan { بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ } “rahmetinin önünde müjdeci olarak” sevgililerin kalplerine iştiyak rüzgârlarını [gönderendir]. { وَأَنْزَلْنا } “Ve indirdik”; kerem semasından irfan hayatının suyunu [indirdik], { لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً } “onunla ölü bir beldeye hayat verelim diye”; yani ölü kalplere [hayat verelim diye], { وَنُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً } “ve yarattığımız nice hayvanları sulayalım diye”; bunlar hayvani sıfatların galip geldiği kimselerdir, ibadetleri ifa etmeye döndürmek için Allah sübhânehu onları sular; { وَأَناسِيَّ كَثِيراً } “ve nice insanları [sulayalım diye]”; bunlar da ünsiyet bahçelerine yerleşmiş kimselerdir, insaniyet memelerinden kesip ruhani meşreplere ulaştırmak için Allah sübhânehu onları bu sudan sular. { وَلَقَدْ صَرَّفْناهُ } “Andolsun ki biz onu açıkladık”; yani kalplerin hayat suyu olan Kur'an'ı aralarında [tekrarlayıp açıkladık ki] { لِيَذَّكَّرُوا } “öğüt alsınlar diye”; onunla asıl vatanlarını [hatırlasınlar diye]; { فَأَبى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُوراً } “fakat insanların çoğu nankörlükten başkasını kabul etmedi”; Kur'an nimetine nankörlük ettiler ve onun kadrini bilemediler. { وَهُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizi salıveren O'dur”; ruh denizi ile nefis denizi. { هذا } “Şu”; yani ruh denizi, Rabbani ve övgüye değer sıfatlardan ibaret olan { عَذْبٌ فُراتٌ } “tatlı ve susuzluğu gidericidir”; { وَهذا } “ve şu”; yani nefis denizi, hayvani ve yerilmiş sıfatlardan ibaret olan { مِلْحٌ أُجاجٌ } “tuzlu ve acıdır”. { وَجَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَحِجْراً مَحْجُوراً } “Ve ikisinin arasına bir engel, aşılmaz bir sınır koymuştur”; binaenaleyh ruhun kötü sıfatların kaynağı olması, nefsin de övgüye değer sıfatların madeni olması haramdır.

وذكر أن البرزخ هو القلب، وقال ابن عطاء: تلاطمت صفتان فتلاقيتا في قلوب الخلق فقلوب أهل المعرفة

Berzahın kalp olduğu zikredilmiştir. İbn Atâ şöyle demiştir: İki sıfat dalgalanıp mahlukatın kalplerinde karşılaştı; marifet ehlinin kalpleri

منورة بأنوار الهداية مضيئة بضياء الإقبال وقلوب أهل النكرة مظلمة بظلمات المخالفة معرضة عن سنن التوفيق وبينهما قلوب العامة ليس لها علم بما يرد عليها وما يصدر منها ليس معها خطاب ولا لها جواب، وقيل: البحر العذب إشارة إلى بحر الشريعة وعذوبته لما أن الشريعة سهلة لا حرج فيها ولا دقة في معانيها ولذلك صارت مورد الخواص والعوام، والبحر الملح إشارة إلى بحر الحقيقة وملوحته لما أن الحقيقة صعبة المسالك لا يكاد يدرك ما فيها عقل السالك، والبرزخ إشارة إلى الطريقة فإنها ليست بسهلة كالشريعة ولا صعبة كالحقيقة بل بين بين تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً قيل: هو إشارة إلى أنه سبحانه جعل في سماء القلوب بروج المنازل والمقامات وهي اثنا عشر التوبة والزهد والخوف والرجاء والتوكل والصبر والشكر واليقين. والإخلاص والتسليم والتفويض والرضا وهي منازل الأحوال السيارة شمس التجلي وقمر المشاهدة وزهرة الشوق ومشتري المحبة وعطارد الكشوف ومريخ الفناء وزحل البقاء «وعباد الرحمن الذين يمشون على الأرض هونا» بغير فخر ولا خيلاء لما شاهدوا من كبرياء الله تعالى وجلاله جل شأنه.

hidayet nurlarıyla aydınlanmış, [Hakk'a] yöneliş ziyasıyla parlamıştır; inkâr ehlinin kalpleri ise muhalefet karanlıklarıyla kararmış, tevfik yollarından yüz çevirmiştir. Bu ikisi arasında kalan avamın kalpleri ise kendilerine neyin geldiğini ve kendilerinden neyin çıktığını bilmez; ne onlarla bir hitap vardır ne de onlara bir cevap. Şöyle de denilmiştir: Tatlı deniz şeriat denizine ve tatlılığına işarettir; zira şeriat kolaydır, onda bir güçlük ve manalarında bir kapalılık yoktur, bu sebeple havassın da avamın da uğrak yeri olmuştur. Tuzlu deniz ise hakikat denizine ve tuzluluğuna işarettir; zira hakikatin yolları çetindir, sâlikin aklı oradakileri kavramakta yetersiz kalır. Berzah ise tarikata işarettir; zira o ne şeriat gibi kolay ne de hakikat gibi çetindir, bilakis ikisi arasındadır. { تَبارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّماءِ بُرُوجاً } “Gökte burçlar var eden çok yücedir”; denildi ki: Bu, Allah sübhânehu'nun kalpler semasında menzil ve makam burçları kıldığına işarettir; bunlar on iki tanedir: Tevbe, zühd, havf, recâ, tevekkül, sabır, şükür, yakîn, ihlâs, teslim, tefvîz ve rızâ. Bunlar seyyar hallerin menzilleridir: Tecelli güneşi, müşahede ayı, şevk Zühre'si, muhabbet Müşteri'si, keşifler Utarid'i, fena Merih'i ve beka Zühal'i. { وعَبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الأَرْضِ هَوْنًا } “Rahmân'ın kulları yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürürler”; Allah Teâlâ'nın kibriyasını ve şanının yüceliğini müşahede ettikleri için övünme ve kibir olmaksızın [yürürler].

وذكر بعضهم أن هؤلاء العباد يعاملون الأرض معاملة الحيوان لا الجماد ولذا يمشون عليها هونا وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ وهم أبناء الدنيا قالُوا سَلاماً أي سلامة من الله تعالى من شركم أو إذا خاطبهم كل ما سوى الله تعالى من الدنيا والآخرة وما فيهما من اللذة والنعيم وتعرض لهم ليشغلهم عما هم فيه قالُوا سَلاماً سلام متاركة وتوديع وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً لما علموا أن الصلاة معراج المؤمن والليل وقت اجتماع المحب بالحبيب:

Bazıları, bu kulların yeryüzüne cansız bir varlık gibi değil, canlı bir varlık gibi muamele ettiklerini, bu yüzden onun üzerinde tevazu ile yürüdüklerini zikretmişlerdir. { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ } “Kendini bilmezler onlara laf attığı zaman”; yani dünya ehli [onlara hitap ettiği zaman], { قالُوا سَلاماً } “'Selâm' derler”; yani 'Şerrinizden Allah Teâlâ'dan selamet dileriz' derler. Yahut dünya ve ahiretten ve ikisindeki lezzet ve nimetlerden ibaret olan mâsivâ onlara hitap edip içinde bulundukları halden onları alıkoymak için karşılarına çıktığında: { قالُوا سَلاماً } [derler]; yani ilişik kesme ve veda selamı verirler. { وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَقِياماً } “Ve onlar ki Rableri için secde ederek ve kıyamda durarak gecelerler”; çünkü namazın müminin miracı ve gecenin sevenin sevgiliyle buluşma vakti olduğunu bilmişlerdir:

نهاري نهار الناس حتى إذا بدا ... لي الليل هزتني إليك المضاجع

Gündüzüm insanların gündüzüdür; ta ki gece bana görününce / Yataklar beni sana doğru sarsar.

أقضي نهاري بالحديث وبالمنى ... ويجمعني والهم بالليل جامع

Gündüzümü lakırdıyla ve temennilerle tüketirim / Gece ise beni kederle bir toplayan bir araya getirir.

وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً إشارة إلى مزيد خوفهم من القطيعة والبعد عن محبوبهم وذلك ما عنوه بعذاب جهنم لا العذاب المعروف فإن المحب الصادق يستعذبه مع الوصال ألا تسمع ما قيل:

{ وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا اصْرِفْ عَنَّا عَذابَ جَهَنَّمَ إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } “Ve onlar ki: 'Rabbimiz! Cehennem azabını bizden uzaklaştır; doğrusu onun azabı süreklidir' derler”; [bu], sevgililerinden ayrılma ve uzak kalma korkularının fazlalığına bir işarettir. Onların cehennem azabından kastettikleri budur, bilinen azap değildir; zira sadık âşık vuslatla birlikte azabı tatlı bulur. Şairin şu sözünü işitmedin mi:

فليت سليمى في المنام ضجيعتي ... في جنة الفردوس أو في جهنم

Keşke Selmâ uykumda yanı başımda yatanım olsaydı / İster Firdevs cennetinde, isterse cehennemde!

وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا إشارة إلى أن فيوضاتهم حسب قابلية المفاض عليه لا يسرفون فيها بأن يفيضوا فوق الحاجة ولا يقترون بأن يفيضوا دون الحاجة أو إلى أنهم إذا أنفقوا وجودهم في ذات الله تعالى وصفاته جل شأنه لم يبالغوا في الرياضة إلى حد تلف البدن ولم يقتروا في بذل الوجود بالركون إلى الشهوات وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ برفع حوائجهم إلى الأغيار وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ قتلها إِلَّا بِالْحَقِّ أي إلا بسطوة تجلياته تعالى وَلا يَزْنُونَ بالتصرف في عجوز الدنيا ولا ينالون منها شيئا إلا بإذنه تعالى وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ لا يحضرون مجالس الباطل من الأقوال والأفعال وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ وهو ما لا يقربهم إلى محبوبهم مَرُّوا كِراماً معرضين عنه وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً بل أقبلوا عليها بالسمع والطاعة مشاهدين بعيون قلوبهم أنوار ما ذكروا به من كلام ربهم وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا من ازدوج معنا وصحبنا وذرياتنا الذين أخذوا عنا قُرَّةَ أَعْيُنٍ بأن يوفقوا للعمل الصالح وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً وهم الفائزون بالفناء والبقاء الأتمين أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ وهو مقام العندية بِما صَبَرُوا في البداية على تكاليف الشريعة، وفي الوسط على التأدب بآداب الطريقة، وفي النهاية على ما تقتضيه الحقيقة وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً

{ وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik ederler”; [bu], feyizlerinin feyze muhatap olanın kabiliyetine göre olduğuna, ihtiyacın üzerinde feyiz akıtarak israf etmediklerine ve ihtiyacın altında feyiz akıtarak kısmadıklarına; yahut varlıklarını Allah Teâlâ'nın zatında ve sıfatlarında harcadıklarında bedenin helakine varacak derecede riyazette aşırıya kaçmadıklarına ve şehvetlere meyletmek suretiyle varlığı bezletmekten geri durmadıklarına bir işarettir. { وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Onlar Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar”; yani ihtiyaçlarını mâsivâya arz etmezler, { وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } “ve Allah'ın haram kıldığı canı öldürmezler”, { إِلَّا بِالْحَقِّ } “ancak hak ile [öldürürler]”; yani ancak O'nun tecellilerinin galebesiyle [öldürürler], { وَلا يَزْنُونَ } “ve zina etmezler”; ihtiyar dünya [kadını] ile tasarrufta bulunmazlar ve Allah Teâlâ'nın izni olmadan ondan hiçbir şeye nail olmazlar. { وَالَّذِينَ لا يَشْهَدُونَ الزُّورَ } “Onlar yalana şahitlik etmezler”; bâtıl söz ve fiillerin bulunduğu meclislerde bulunmazlar, { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ } “ve boş şeylere rastladıkları zaman”; yani kendilerini sevgililerine yaklaştırmayan şeylere rastladıklarında, { مَرُّوا كِراماً } “onurlu bir şekilde geçip giderler”; ondan yüz çevirirler. { وَالَّذِينَ إِذا ذُكِّرُوا بِآياتِ رَبِّهِمْ لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْها صُمًّا وَعُمْياناً } “Onlar kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı kör ve sağır davranmazlar”; bilakis işitme ve itaatle ona yönelirler, Rablerinin kelamından kendilerine hatırlatılan şeylerin nurlarını kalp gözleriyle müşahede ederler. { وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا } “Ve onlar ki: 'Rabbimiz! Eşlerimizden bize bağışla' derler”; yani bizimle birleşen ve bize yoldaş olanlardan, { وذرياتنا } “ve zürriyetlerimizden”; bizden feyiz alanlardan, { قُرَّةَ أَعْيُنٍ } “göz aydınlığı [bağışla]”; salih amele muvaffak kılınmaları suretiyle, { وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِينَ إِماماً } “ve bizi takva sahiplerine önder kıl”; onlar tam fena ve tam beka mertebesine erenlerdir. { أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ } “İşte onlar köşk ile mükâfatlandırılacaklardır”; bu ise indiyyet (Hakk'a yakınlık) makamıdır, { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerine karşılık”; başlangıçta şeriatın tekliflerine, ortada tarikatın edepleriyle edeplenmeye, nihayette ise hakikatin iktizalarına sabretmelerine karşılık [mükâfatlandırılırlar]. { وَيُلَقَّوْنَ فِيها تَحِيَّةً } “Ve orada sağlık dileğiyle karşılanırlar”;

هي أنس الأسرار بالحي القيوم وَسَلاماً وهو سلامة القلوب من خطور القطيعة خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً لأنها مشهد الحق ومحل رضا المحبوب المطلق، نسأل الله تعالى أن يمن علينا برضائه ويمنحنا بسوابغ نعمائه وآلائه بحرمة سيد أنبيائه وأحب أحبائه ﷺ وشرف قدره وعظم.

ki bu, sırların el-Hayy ve el-Kayyûm olan [Allah] ile ünsiyetidir; { وَسَلاماً } “ve esenlikle [karşılanırlar]”; bu da kalplerin ayrılık tehlikesinden selamette olmasıdır. { خالِدِينَ فِيها حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقاماً } “Orada ebedî kalıcılar olarak; orası ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaktır!”; çünkü orası Hakk'ın müşahede yeri ve mutlak Sevgili'nin rıza makamıdır. Allah Teâlâ'dan bizlere rızasını lütfetmesini, peygamberlerinin efendisi ve sevgililerinin en sevimlisi sallallâhu aleyhi ve sellem hürmetine bol nimet ve ihsanlarını bahşetmesini dileriz; Allah onun kadrini yüceltsin ve aziz kılsın.