Binûn

Şuarâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال الحوفي: يجوز أن يكون ما تقدم هو الجواب وجاز تقديم الجواب لأن حذف الشرط لم يعمل في اللفظ شيئا، وقد بهت الزمخشري عامله الله تعالى بعدله أهل السنة بما هم منه براء كما بينه صاحب الكشف وغيره فارجع إليه إن أردته فَأَلْقى موسى بعد أن قال له فرعون ذلك عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ ظاهر ثعبانيته أي ليس بتمويه وتخييل كما يفعله السحرة، والثعبان أعظم ما يكون من الحيات واشتقاقه من ثعب الماء بمعنى جرى جريا متسعا، وسمي به لجريه بسرعة من غير رجل كأنه ماء سائل، والظاهر أن نفس العصا انقلبت ثعبانا وليس ذلك بمحال إذا كان بسلب الوصف الذي صارت به عصا وخلقه وصف الذي يصير ثعبانا بناء على رأي بعض المتكلمين من تجانس الجواهر واستوائها في قبول الصفات إنما المحال انقلابها ثعبانا مع كونها عصا لامتناع كون الشيء الواحد في الزمن الواحد عصا وثعبانا، وقيل: إن ذلك بخلق الثعبان بدلها وظواهر الآيات تبعد ذلك، وقد جاء في الأخبار ما يدل على مزيد عظم هذا الثعبان ولا يعجز الله تعالى شيء، وقد مر بيان كيفية الحال.

Hûfî şöyle demiştir: 'Önce geçen kısmın cevap olması caizdir; şartın hazfedilmesinin lafızda hiçbir amel yapmaması sebebiyle cevabın takdimi caiz olmuştur.' Zemahşerî -Allah Teâlâ ona adaletiyle muamele etsin- Keşf sahibi ve diğerlerinin açıkladığı üzere Ehl-i Sünnet'e onların berî olduğu şeylerle iftira etmiştir; dilersen ona müracaat et. { فَأَلْقى } “[Bunun üzerine Mûsâ] attı”; Firavun kendisine bunu söyledikten sonra Mûsâ attı, { عَصاهُ فَإِذا هِيَ ثُعْبانٌ مُبِينٌ } “asasını; bir de ne görsünler, o apaçık bir yılandır!”; yani yılanlığı zahirdir, sihirbazların yaptığı gibi bir gözbağcılık ve hayal ürünü değildir. Su'bân (ثُعْبَان), yılanların en büyüğüdür ve türeyişi, suyun genişçe akması manasındaki 'se'abe'l-mâu' (ثَعَبَ المَاء) kökündendir; sanki akıcı bir su gibi ayaksız olarak süratle akıp gitmesi sebebiyle bu adı almıştır. Zahir olan, asanın bizzat kendisinin yılana dönüştüğüdür. Bazı kelamcıların cevherlerin türdeşliği ve sıfatları kabul etmedeki eşitliği görüşüne dayanarak, asayı asa kılan vasfın soyutlanması ve yılan kılan vasfın yaratılması suretiyle olması durumunda bu imkânsız değildir. İmkânsız olan ise onun asa olmasıyla birlikte yılana dönüşmesidir; çünkü tek bir şeyin aynı anda hem asa hem yılan olması imkânsızdır. Bunun, asanın yerine bir yılan yaratılmasıyla olduğu da söylenmiştir; fakat ayetlerin zahiri bunu uzak görmektedir. Rivayetlerde bu yılanın son derece büyük olduğuna delalet eden hususlar gelmiştir; Allah Teâlâ'yı hiçbir şey aciz bırakamaz. Durumun keyfiyetinin açıklaması daha önce geçmişti.

وَنَزَعَ يَدَهُ من جيبه فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ أي بياضها يجتمع النظارة على النظر إليه لخروجه عن العادة، وكان بياضا نورانيا.

{ وَنَزَعَ يَدَهُ } “Ve elini çekip çıkardı”; koynundan çıkardı, { فَإِذا هِيَ بَيْضاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “bir de ne görsünler, o bakanlar için bembeyazdır!”; yani onun beyazlığı, adet dışı oluşundan dolayı bakanların ona bakmak için toplanacağı türdendir ve nuranî bir beyazlıktı.

روي أنه لما أبصر أمر العصا قال: هل لك غيرها؟ فأخرج ﵇ يده فقال: ما هذه قال: يدي فأدخلها في إبطه ثم نزعها ولها شعاع يكاد يغشي الأبصار ويسد الأفق

Rivayet edildiğine göre o, asa hadisesini görünce: 'Senin bundan başkası var mı?' dedi. Bunun üzerine o (aleyhisselâm) elini çıkardı. [Firavun]: 'Bu nedir?' dedi. [Mûsâ]: 'Elimdir' dedi. Sonra onu koltuğunun altına soktu, ardından çekip çıkardı; elin, gözleri neredeyse kamaştıran ve ufku kaplayan bir ışığı vardı.

قالَ لِلْمَلَإِ أشراف قومه حَوْلَهُ منصوب لفظا على الظرفية وهو ظرف مستقر وقع حالا أي مستقرين حوله وجوز أن يكون في موضع الصفة للملأ على حد:

{ قالَ لِلْمَلَإِ } “[Firavun] ileri gelenlere dedi”; kavminin eşrafına, { حَوْلَهُ } “çevresindeki”; zarfiyet üzere lafzen mansuptur ve hal konumuna düşmüş müstakar bir zarftır, yani çevresinde yerleşmiş olanlara [dedi]. Şairin şu sözünde olduğu gibi mele' kelimesine sıfat konumunda olması da caiz görülmüştür:

ولقد أمر على اللئيم يسبني والأول أسهل وأنسب.

“Ve andolsun ki bana söven alçağın yanından geçerim...” Birinci görüş daha kolay ve daha uygundur.

ومن العجيب ما نقله أبو حيان عن الكوفيين أنهم يجعلون الملأ اسم موصول وحَوْلَهُ متعلق بمحذوف وقع

Şaşılacak hususlardan biri de Ebû Hayyân'ın Kûfelilerden aktardığı şu görüştür: Onlar el-mele' kelimesini ism-i mevsul kılmakta, { حَوْلَهُ } kelimesini de mahzuf bir kelimeye müteallık kılıp

صلة له كأنه قيل: قال للذين استقروا حوله إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ فائق في علم السحر يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ قسرا مِنْ أَرْضِكُمْ التي نشأتم فيها وتوطنتموها بِسِحْرِهِ وفي هذا غاية التنفير عنه ﵇ وابتغاء الغوائل له إذ من أصعب الأشياء على النفوس مفارقة الوطن لا سيما إذا كان ذلك قسرا وهو السر في نسبة الإخراج والأرض إليهم فَماذا تَأْمُرُونَ أي أمر تأمرون فمحل ماذا النصب على المصدرية وتَأْمُرُونَ من الأمر ضد النهي ومفعوله محذوف أي تأمروني، وفي جعله عبيده بزعمه آمرين له مع ما كان يظهره لهم من دعوى الألوهية والربوبية ما يدل على أن سلطان المعجزة بهره وحيره حتى لا يدري أي طرفيه أطول فزل عند ذكر دعوى الألوهية وحط عن منكبيه كبرياء الربوبية وانحط عن ذروة الفرعنة إلى حضيض المسكنة ولهذا أظهر استشعار الخوف من استيلائه ﵇ على ملكه.

onun sılası yapmaktadırlar; sanki şöyle denilmiştir: 'Çevresinde yerleşen kimselere dedi': { إِنَّ هذا لَساحِرٌ عَلِيمٌ } “'Şüphesiz bu, çok bilgili bir sihirbazdır'”; sihir ilminde üstündür, { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ } “Sizi çıkarmak istiyor”; zorla çıkarmak, { مِنْ أَرْضِكُمْ } “yurdunuzdan”; içinde yetiştiğiniz ve vatan edindiğiniz yurdunuzdan, { بِسِحْرِهِ } “büyüsüyle”. Bunda ondan (aleyhisselâm) son derece nefret ettirme ve onun aleyhine felaketler arama gayesi vardır; zira nefislere en ağır gelen şeylerden biri, özellikle de zorla olduğunda vatandan ayrılmaktır. Çıkarmanın ve yurdun onlara nispet edilmesindeki sır da budur. { فَماذا تَأْمُرُونَ } “Şimdi siz ne buyurursunuz?”; yani hangi emri emredersiniz? 'Mâzâ'nın mahalli mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak nasptır. 'Te'murûn' ise nehyin zıddı olan emir kökündendir ve mef'ûlü mahzuftur, yani 'bana ne emredersiniz?' [demektir]. İlahlık ve rablik iddiası sergilemesine rağmen, kendi zannınca kölelerini kendisine emreden kimseler kılmasında; mucizenin üstünlüğünün onu alt ettiğine, ne tarafa gideceğini bilemeyecek derecede şaşırttığına, böylece ilahlık iddiasını anarken ayağının kaydığına, rablik kibrini omuzlarından indirip firavunluk zirvesinden zilletin ve çaresizliğin çukuruna düştüğüne delalet eden bir mana vardır. İşte bu yüzden onun (aleyhisselâm) kendi mülküne galebe çalmasından duyduğu korkuyu açığa vurmuştur.

وجوز أن يكون ماذا في محل النصب على المفعولية وأن يكون «تأمرون» من المؤامرة بمعنى المشاورة لأمر كل بما يقتضيه رأيه ولعل ما تقدم أولى.

'Mâzâ'nın mef'ûl olarak nasp mahallinde olması ve 'te'murûn' fiilinin, herkesin kendi görüşünün gerektirdiği şeyi emretmesi anlamında 'müşâvere' manasındaki 'muâmere'den olması da caiz görülmüştür. Belki de önce geçen görüş daha evladır.

قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ أي أخّر أمرهما إلى أن تأتيك السحرة من أرجأته إذا أخرته، ومنه المرجئة وهم الذين يؤخرون العمل لا يأتونه ويقولون: لا يضر مع الإيمان معصية كما لا ينفع مع الكفر طاعة.

{ قالُوا أَرْجِهْ وَأَخاهُ } “[Onlar] dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy'”; yani sihirbazlar sana gelinceye kadar onların işini ertele; bu, ertelediğinde söylediğin 'erce'tühû' (أَرْجَأْتُهُ) ifadesindendir. Ameli erteleyen, onu yapmayan ve 'Küfürle birlikte taat fayda vermediği gibi imanla birlikte de masiyet zarar vermez' diyen Mürciye [fırkası] da bu köktendir.

وقرأ أهل المدينة والكسائي وخلف «أرجه» بكسر الهاء، وعاصم وحمزة «أرجه» بغير همز وسكون الهاء، والباقون «أرجئه» بالهمز وضم الهاء، وقال أبو علي: لا بد من ضم الهاء مع الهمزة ولا يجوز غيره، والأحسن أن لا يبلغ بالضم إلى الواو، ومن قرأ بكسر الهاء فأرجه عنده من أرجيته بالياء دون الهمزة والهمز على ما نقل الطيبي أفصح، وقد توصل الهاء المذكورة بياء فيقال: أرجهي كما يقال مررت بهي، وذكر الزجاج أن بعض الحذاق بالنحو لا يجوز إسكان نحوها، أَرْجِهْ أعني هاء الإضمار، وزعم بعض النحويين جواز ذلك واستشهد عليه ببيت مجهول ذكره الطبرسي: وقال هو شعر لا يعرف قائله والشاعر يجوز أن يخطىء.

Medine ehli, Kisâî ve Halef 'أرجه' kelimesini he'nin kesresiyle; Âsım ve Hamza 'أرجه' kelimesini hemzesiz ve he'nin sükûnuyla; geri kalanlar ise 'أرجئه' kelimesini hemze ve he'nin dammesiyle okumuşlardır. Ebû Alî şöyle demiştir: 'Hemze ile birlikte he'nin dammesi zorunludur ve başkası caiz değildir; en güzeli ise dammeyi vâv'a ulaştırmamaktır.' He'yi kesre ile okuyana göre 'أرجه' lafzı, hemzesiz olarak yâ ile 'erceytühû' fiilindendir; Tîbî'nin aktardığına göre hemzeli okuyuş daha fasihtir. Zikredilen bu he harfi yâ ile bitiştirilip 'merertü bihî' denildiği gibi 'ercîhî' de denebilir. Zeccâc, nahivde mahir olan bazı kimselerin zamir he'si olan { أَرْجِهْ } gibilerinin sakin kılınmasını caiz görmediğini zikretmiştir. Bazı nahivciler ise bunun caiz olduğunu ileri sürmüş ve Tabersî'nin zikrettiği, şairi bilinmeyen bir beyti buna delil getirmişlerdir: O, 'Söyleyeni bilinmeyen bir şiirdir, şairin de hata yapması caizdir' demiştir.

وقال بعض الأجلة: الإسكان ضعيف لأن هذه الهاء إنما تسكن في الوقف لكنه أجرى الوصل مجرى الوقف، وقيل: المعنى احبسه، ولعلهم قالوا ذلك لفرط الدهشة أو تجلدا ومداهنة لفرعون وإلا فكيف يمكنه أن يحبسه مع شاهد منه من الآيات وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ شرطاء يحشرون السحرة ويجمعونهم عندك يَأْتُوكَ مجزوم في جواب الأمر أي إن تبعثهم يأتوك بِكُلِّ سَحَّارٍ كثير العمل بالسحر عَلِيمٍ فائق في علمه، ولكون المهم هنا هو العمل أتوا بما يدل على التفضيل فيه، وقرأ الأعمش وعاصم في رواية «بكل ساحر عليم» فَجُمِعَ السَّحَرَةُ أي المعهودون على أن التعريف كما في المفتاح عهدي، وقال الفاضل المحقق: إن المعهود قد يكون عاما مستغرقا كما هنا ولا منافاة بينهما كما يتوهم وفيه بحث فتأمل.

Bazı seçkin âlimler şöyle demiştir: 'Sükûn ile okumak zayıftır; çünkü bu he ancak vakıf halinde sakin kılınır, fakat o vasıl halini vakıf yerine koymuştur.' Anlamın 'onu hapset' olduğu da söylenmiştir; bunu aşırı dehşetlerinden yahut Firavun'a karşı direnç göstermek ve yağcılık yapmak için söylemiş olabilirler; aksi takdirde ondan gördüğü ayetlerle birlikte onu nasıl hapsedebilir? { وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ } “ve şehirlere toplayıcılar gönder”; sihirbazları toplayıp senin huzuruna getirecek görevliler gönder. { يَأْتُوكَ } “Sana getirsinler”; emrin cevabında meczumdur, yani eğer onları gönderirsen sana getirirler, { بِكُلِّ سَحَّارٍ } “bütün usta sihirbazları”; sihir ameli çok olan, { عَلِيمٍ } “bilgili”; ilminde üstün olan sihirbazları getirsinler. Burada önemli olan iş ve amel olduğu için, onda üstünlük bildiren bir lafız getirmişlerdir. A'meş ve bir rivayette Âsım ise { بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } şeklinde okumuştur. { فَجُمِعَ السَّحَرَةُ } “Böylece sihirbazlar toplandı”; el-Miftâh'ta belirtildiği üzere lam-ı tarifin ahd için olmasına binaen bilinen sihirbazlar toplandı. Muhakkik ve faziletli âlim şöyle demiştir: 'Ahit, burada olduğu gibi bazen umumi ve kuşatıcı olabilir; vehmedildiği gibi ikisi arasında bir tezat yoktur.' Bunda tartışma vardır, düşün.

لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ لما وقت به من ساعات يوم معين وهو وقت الضحى من يوم الزينة على أن الميقات من صفات الزمان، وفي الكشاف هو ما وقت به أي حدد من زمان أو مكان ومنه مواقيت الإحرام وَقِيلَ لِلنَّاسِ استبطاء لهم في الاجتماع وحثا على التبادر إليه هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ في ذلك الميقات فالاستفهام مجاز عن الحث والاستعجال كما في قول تأبط شرا:

{ لِمِيقاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “belirli bir günün tayin edilen vaktinde”; mîkâtın zamanın sıfatlarından olmasına binaen, muayyen bir günün vakit olarak belirlenen saatleri için, yani ziynet gününün kuşluk vaktinde toplandılar. Keşşâf'ta ise onun, kendisiyle vakit belirlenen, yani sınırlandırılan zaman veya mekân olduğu zikredilmiştir; ihram mîkâtları da bu kabildendir. { وَقِيلَ لِلنَّاسِ } “Ve insanlara denildi ki”; toplanmalarını yavaş buldukları ve hemen koşmaya teşvik etmek için denildi: { هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ } “'Siz de toplanır mısınız?'”; o belirlenen vakitte toplanacak mısınız? İstifham, Teabbata Şerran'ın şu sözünde olduğu gibi teşvik ve acele ettirmekten mecazdır:

هل أنت باعث دينار لحاجتنا ... أو عبد رب أخا عون بن مخراق

“İhtiyacımız için Dînâr'ı mı göndereceksin, yoksa Avn b. Mihrâk'ın kardeşi Abdrabbih'i mi?”

فإنه يريد ابعث أحدهما إلينا سريعا ولا تبطئ به لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ أي في دينهم إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ لا موسى ﵇، وليس مرادهم بذلك إلا أن لا يتبعوا موسى ﵇ في دينه لكن ساقوا كلامهم مساق الكناية حملا للسحرة على الاهتمام والجد في المغالبة، وجوز أن يكون مرادهم اتباع السحرة أي الثبات على ما كانوا عليه من الدين ويدعي أنهم كانوا على ما يريد فرعون من الدين.

Zira o, 'İkisinden birini bize acele gönder, geciktirme' demek istemektedir. { لَعَلَّنا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ } “'Umulur ki biz sihirbazlara uyarız'”; yani dinlerinde [uyarız], { إِنْ كانُوا هُمُ الْغالِبِينَ } “'eğer galip gelenler onlar olursa'”; Mûsâ (aleyhisselâm) değil. Onların bununla muradı, Mûsâ'ya (aleyhisselâm) dininde uymamaktan başka bir şey değildir; ancak sihirbazları üstün gelme konusunda gayrete ve ciddiyete sevk etmek için sözlerini kinaye yoluyla ifade etmişlerdir. Muradlarının sihirbazlara tabi olmak, yani bulundukları din üzere sebat etmek olduğu ve onların Firavun'un istediği din üzere bulundukları iddiası da caiz görülmüştür.

والظاهر أن فرعون غير داخل في القائلين، وعلى تقدير دخوله لم يجوز بعضهم إرادة المعنى الحقيقي لهذا الكلام لامتناع اتباع مدعي الإلهية السحرة، وجوزه آخرون لاحتمال أن يكون قال ذلك لما استولى عليه من الدهشة من أمر موسى ﵇ كما طلب الأمر ممن حوله لذلك، ولعل إتيانهم بأن للإلهاب وإلا فالأوفق بمقامهم أن يقولوا إذا كانوا هم الغالبين فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً أي لأجرا عظيما إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ لا موسى ﵇ ولعلهم أخرجوا الشرط على أسلوب ما وقع في كلام القائلين موافقة لهم وإلا فلا يناسب حالهم إظهار الشك في غلبتهم.

Zahir olan, Firavun'un bu sözü söyleyenlere dahil olmadığıdır. Onun dahil olduğu takdirde ise, bazıları ilahlık iddia eden birinin sihirbazlara tabi olmasının imkânsızlığı sebebiyle bu sözün hakiki manasının kastedilmesini caiz görmemiştir. Başkaları ise çevresindekilerden bu sebeple emir talep ettiği gibi, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) durumundan dolayı kendisini kaplayan dehşetten ötürü bunu söylemiş olması ihtimaline binaen caiz görmüştür. Onların 'in' edatını getirmeleri belki de gayrete getirmek içindir; aksi takdirde konumlarına en uygun olanı, 'izâ kânû hüme'l-gâlibîn' (eğer galip gelenler onlar olursa) demeleridir. { فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالُوا لِفِرْعَوْنَ } “Sihirbazlar geldiklerinde Firavun'a dediler ki:” { أَإِنَّ لَنا لَأَجْراً } “'Bizim için bir ödül var mı?'”; yani büyük bir ödül, { إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغالِبِينَ } “'eğer galip gelenler biz olursak?'”; Mûsâ (aleyhisselâm) değil. Onlar şartı, söyleyenlerin sözünde geçen üsluba muvafakat olsun diye bu şekilde dile getirmiş olabilirler; aksi takdirde onların hallerine galibiyetleri hususunda şüphe izhar etmek uymaz.

قالَ فرعون لهم نَعَمْ لكم ذلك وَإِنَّكُمْ مع ذلك إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ عندي، قيل: قال لهم:

{ قالَ } “[Firavun] onlara dedi ki:” { نَعَمْ } “'Evet'”; bu sizin içindir, { وَإِنَّكُمْ } “ve şüphesiz siz”; bununla birlikte, { إِذاً لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “o takdirde mutlaka yakınlaştırılanlardan olacaksınız'”; benim katımda. Denildi ki onlara şöyle demiştir:

تكونون أول من يدخل عليّ وآخر من يخرج عني. وإِذاً عند جمع على ما تقتضيه في المشهور من الجواب والجزاء، ونقل الزركشي في البرهان عن بعض المتأخرين أنها هنا مركبة من إِذاً التي هي ظرف زمان ماض والتنوين الذي هو عوض عن جملة محذوفة بعدها وليست هي الناصبة للمضارع. وقد ذهب إلى ذلك في نظير لآية الكافيجي والقاضي تقي الدين بن رزين وأنا ممن يقول بإثبات هذا المعنى لها. والمعنى عليه وإنكم إذا غلبتم أو إذا كنتم الغالبين لمن المقربين. وقرىء «نعم» بفتح النون وكسر العين وذلك لغة في نَعَمْ.

'Benim yanıma ilk giren ve yanımdan en son çıkanlar siz olacaksınız.' 'İzen' (إِذاً) edatı bir topluluğa göre, meşhur olan kuralın gerektirdiği üzere cevap ve ceza içindir. Zerkeşî el-Bürhân'da bazı müteahhir âlimlerden aktardığına göre o, burada geçmiş zaman zarfı olan 'izâ' (إِذَا) ile kendisinden sonraki mahzuf cümlenin yerine geçen tenvinden mürekkeptir ve muzari fiili nasbeden edat değildir. Kâfiyeci ve Kadı Takiyyüddin b. Rezîn ayetin benzerinde bu görüşe gitmişlerdir; ben de onun için bu manayı ispat edenlerdenim. Buna göre mana şöyledir: 'Ve şüphesiz siz galip geldiğiniz zaman yahut galip gelenler siz olduğunuz zaman mutlaka yakınlaştırılanlardan olacaksınız.' 'نعم' lafzı nûn'un fethi ve ayn'ın kesresiyle de okunmuştur ki bu 'ne'am'da (نَعَمْ) bir lügattir.

قالَ لَهُمْ مُوسى أي بعد ما قال له السحرة: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى [طه: ٦٥] أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ لم يرد ﵇ الأمر بالسحر والتمويه حقيقة فإن السحر حرام وقد يكون كفرا فلا يليق بالمعصوم الأمر به بل الإذن بتقديم ما علم بإلهام أو فراسة صادقة أو قرائن الحال أنهم فاعلوه البتة ولذا قال: ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ ليتوصل بذلك إلى إبطاله.

{ قالَ لَهُمْ مُوسى } “Mûsâ onlara dedi ki:”; yani sihirbazların kendisine: { إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى } “'Ya sen at yahut ilk atanlar biz olalım'” [Tâhâ: 65] demelerinden sonra dedi: { أَلْقُوا ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ } “'Ne atacaksanız atın!'”. O (aleyhisselâm) hakikatte sihir ve gözbağcılığı emretmeyi kastetmemiştir; zira sihir haramdır, bazen küfür de olabilir, dolayısıyla masum bir peygambere onu emretmek yakışmaz. Bilakis ilham, sadık bir feraset veya hal karineleriyle kesin olarak yapacaklarını bildiği şeyi önce yapmalarına izin vermiştir; nitekim bunu iptal etmeye ulaşmak için { ما أَنْتُمْ مُلْقُونَ } “Ne atacaksanız” demiştir.

وهذا كما يؤمر الزنديق بتقرير حجته لترد وليس في ذلك الرضا الممتنع فإنه الرضا على طريق الاستحسان وليس في الإذن المذكور ومطلق الرضا غير ممتنع، ومما اشتهر من قولهم: الرضا بالكفر كفر ليس على إطلاقه كما عليه المحققون من الفقهاء والأصوليين فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا أي وقد قالوا عند الإلقاء بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ أي بقوته التي يمتنع بها من الضيم من قولهم. أرض عزاز أي صلبة إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ لا موسى ﵇، والظاهر أن هذا قسم منهم بعزته عليه اللعنة على الغلبة وخصوها بالقسم هنا لمناسبتها للغلبة وقسمهم على ذلك لفرط اعتقادهم في أنفسهم وإتيانهم بأقصى ما يمكن أن يؤتى به من السحر. وفي ذلك إرهاب لموسى ﵇ بزعمهم، وعدلوا عن الخطاب إلى الغيبة في قولهم: بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ تعظيما له، وهذا القسم من نوع أقسام الجاهلية، وقد سلك كثير من المسلمين في الإيمان ما هو أشنع من إيمانهم لا يرضون بالقسم بالله تعالى وصفاته ﷿ ولا يعتدون بذلك حتى يحلف أحدهم بنعمة السلطان أو برأسه أو برأس المحلف أو بلحيته أو بتراب قبر أبيه فحينئذ يستوثق منه، ولهم أشياء يعظمونها ويحلفون بها غير ذلك، ولا يبعد أن يكون الحلف بالله تعالى كذبا أقل إثما من الحلف بها صدقا وهذا مما عمت به البلوى ولا حول ولا قوة إلا بالله تعالى العلي العظيم، وقال ابن عطية بعد أن ذكر أنه قسم: والأحرى أن

Bu, zındığa hüccetini reddetmek amacıyla hüccetini ortaya koymasının emredilmesi gibidir; bunda caiz olmayan bir rıza yoktur. Zira o, beğenme yoluyla olan rızadır ve bu zikredilen izinde rıza yoktur; mutlak rıza ise imkânsız değildir. Onların 'Küfre rıza küfürdür' şeklindeki meşhur sözleri, fakih ve usulcülerin muhakkiklerine göre mutlak manada değildir. { فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا } “Bunun üzerine onlar iplerini ve asalarını attılar ve dediler ki:”; yani atma anında dediler: { بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ } “'Firavun'un izzeti hakkı için'”; yani zulme uğramaktan kendisini koruduğu kuvveti hakkı için; bu, onların 'arzun azâz' (أرض عزاز) yani 'sert toprak' sözündendir, { إِنَّا لَنَحْنُ الْغالِبُونَ } “'şüphesiz biz, elbette galip gelenleriz!'”; Mûsâ (aleyhisselâm) değil. Zahir olan, bunun onların galibiyet üzerine onun izzetine -lanet üzerine olsun- ettikleri bir yemin olduğudur; galibiyete uygunluğu sebebiyle burada özellikle onunla yemin etmişlerdir. Buna yemin etmeleri, kendilerine olan aşırı güvenlerinden ve sihirden getirilebilecek en son noktayı getirmelerindendir. Bunda kendi zanlarınca Mûsâ'yı (aleyhisselâm) korkutma gayesi vardır. Ona tazim olsun diye { بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ } sözlerinde hitaptan gıyaba yönelmişlerdir. Bu yemin Câhiliye yeminleri türündendir. Müslümanların birçoğu yemin konusunda onların yeminlerinden daha çirkin olan yollara girmişlerdir; Allah Teâlâ'ya ve O'nun (azze ve celle) sıfatlarına yemin edilmesine razı olmazlar, sultanın nimetine veya onun başına yahut yemin ettirilenin başına veya sakalına yahut babasının kabrinin toprağına yemin edinceye kadar bunu dikkate almazlar; ancak o zaman ona güvenirler. Onların bundan başka tazim gösterip yemin ettikleri şeyler de vardır. Allah Teâlâ'ya yalan yere yemin etmenin bunlara doğru olarak yemin etmekten daha az günah olması uzak bir ihtimal değildir; bu, genel bir belaya dönüşmüş hususlardandır; güç ve kuvvet ancak Yüce ve Büyük olan Allah Teâlâ iledir. İbn Atiyye bunun bir yemin olduğunu belirttikten sonra şöyle demiştir: 'Daha uygun olanı,

يكون على جهة التعظيم والتبرك باسمه إذا كانوا يعبدونه كما تقول إذا ابتدأت بشيء بسم الله تعالى وعلى بركة رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم ونحو ذلك.

eğer ona tapıyor idiyseler, bir şeye başladığında 'Bismillâhi Teâlâ ve alâ bereketi Resûlillâh sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem' vb. dediğin gibi, bunun tazim ve onun ismiyle teberrük amacıyla olmasıdır.'

فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ أي تبتلع بسرعة، وأصل التلقف الأخذ بسرعة وقرأ أكثر السبعة «تلّقّف» بفتح اللام والتشديد والأصل تتلقف فحذفت إحدى التاءين. والتعبير بالمضارع لاستحضار السورة والدلالة على الاستمرار ما يَأْفِكُونَ أي الذي يقلبونه من حاله الأول وصورته بتمويههم وتزويرهم فيخيلون حبالهم وعصيهم أنها حيات تسعى. فما موصولة حذف عائدها للفاصلة، وجوز أن تكون مصدرية أي تلقف إفكهم تسمية للمأفوك به مبالغة فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ أي خروا ساجدين إثر ما شاهدوا ذلك من غير تلعثم وتردد لعلمهم بأن مثل ذلك خارج عن حدود السحر وأنه أمر إلهي قد ظهر على يده ﵇ لتصديقه، وعبر عن الخرور بالإلقاء لأنه ذكر مع الإلقاءات فسلك به طريق المشاكلة وفيه أيضا مع مراعاة المشاكلة أنهم حين رأوا ما رأوا لم يتمالكوا أن رموا بأنفسهم إلى الأرض ساجدين كأنهم أخذوا فطرحوا طرحا فهناك استعارة تبعية زادت حسنها المشاكلة، وبحث في ذلك بعضهم بأن الله تعالى خالق خرورهم عند أهل الحق وخلقه هو الإلقاء فلا حاجة إلى التجوز.

{ فَأَلْقى مُوسى عَصاهُ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ } “Bunun üzerine Mûsâ asasını attı; bir de ne görsünler, o yutuyor!”; yani süratle yutuyor. Telakkufun aslı süratle yakalamaktır. Yedi kıraat imamının çoğu lâm'ın fethi ve şedde ile 'تلّقّف' şeklinde okumuştur; aslı 'tetelakkafu'dur, iki tâ'dan biri hazfedilmiştir. Muzari ile ifade edilmesi olayı canlandırmak ve devamlılığa delalet etmek içindir, { ما يَأْفِكُونَ } “uydurdukları şeyleri”; yani gözbağcılık ve sahtekârlıklarıyla ilk halinden ve suretinden döndürdükleri, böylece iplerini ve asalarını koşan yılanlar gibi gösterdikleri şeyleri [yutuyor]. 'Mâ' mevsûledir, fasıla sebebiyle âidi hazfedilmiştir; mastariyye olması da caiz görülmüştür, yani mübalağa amacıyla uydurulan şeye bu ad verilerek 'onların uydurmasını yutuyor' demektir. { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ } “Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar”; yani bunu gördükten hemen sonra hiç duraksamadan ve tereddüt etmeden secdeye kapandılar; zira böylesi bir şeyin sihrin sınırları dışında olduğunu, onu doğrulamak için onun (aleyhisselâm) elinde zahir olan ilahi bir emir olduğunu anladılar. Yere kapanmaktan 'ilka' (atılmak) diye söz edilmiştir, çünkü diğer atmalarla birlikte zikredilmiş ve böylece müşakele yolu tutulmuştur. Bunda müşakelenin gözetilmesiyle birlikte, gördükleri şeyi gördüklerinde sanki tutulup fırlatılmışlar gibi kendilerini secde ederek yere atmaktan alıkoyamadıkları manası da vardır; dolayısıyla burada müşakelenin güzelliğini artırdığı bir istiare-i tebeiyye vardır. Bazıları hak ehli nezdinde onların yere kapanmasını yaratanın Allah Teâlâ olduğu ve O'nun yaratmasının da 'ilka' (bırakma/atma) olduğu, dolayısıyla mecaza gerek bulunmadığı şeklinde bir itiraz ileri sürmüşlerdir.

وأنت تعلم أن إيجاد خرورهم وخلقه فيهم لا يسمى إلقاء حقيقة ولغة ثم ظاهر كلامهم أن فاعل الإلقاء لو صرح به هو الله ﷿ بما خولهم من التوفيق، وجوز الزمخشري أن يكون إيمانهم أو ما عاينوا من المعجزة الباهرة ثم قال:

Bilirsin ki onların yere kapanmasının icat edilmesi ve onlarda yaratılması hakikatte ve lügatte 'ilka' diye isimlendirilmez. Sonra onların sözlerinin zahirine göre, eğer açıkça zikredilseydi ilka fiilinin faili, onlara bahşettiği muvaffakiyet sebebiyle Allah (azze ve celle) olurdu. Zemahşerî ise bunun onların imanı yahut müşahede ettikleri apaçık mucize olmasını caiz görmüş, sonra şöyle demiştir:

ولك أن لا تقدر فاعلا لأن (ألقي) بمعنى خروا وسقطوا. وتعقب هذا أبو حيان بأنه ليس بشيء إذ لا يمكن أن يبني الفعل للمفعول الذي لم يسم فاعله إلا وقد حذف الفاعل فناب ذلك عنه أما أنه لا يقدر فاعل فقول ذاهب عن الصواب، ووجه ذلك صاحب الكشف بأنه أراد أنه لا يحتاج إلى تقدير فاعل آخر غير من أسند إليه المجهول لأنه فاعل الإلقاء ألا ترى أنك لو فسرت سقط بألقى نفسه لصح. والطيبي بأنه أراد أنه لا يحتاج إلى تعيين فاعل لأن المقصود الملقى لا تعيين من ألقاه كما تقول قتل الخارجي.

'Bir fail takdir etmeyebilirsin; zira { أُلْقِيَ } fiili 'خرّوا' (kapandılar) ve 'سقطوا' (düştüler) manasındadır.' Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: 'Bu bir şey değildir; zira faili zikredilmeyen meçhul fiil ancak fail hazfedilip bu onun yerine geçtiğinde kurulabilir. Bir failin takdir edilmemesi ise doğruluktan uzak bir sözdür.' Keşf sahibi bunu şöyle açıklamıştır: 'O, meçhule isnat edilen kimseden başka bir fail takdir etmeye ihtiyaç olmadığını kastetmiştir, çünkü ilka eden fail odur; görmez misin ki 'sekata'yı (düştü) 'elkâ nefsehû' (kendini attı) diye tefsir etsen sahih olur.' Tîbî ise şöyle açıklamıştır: 'O, bir fail tayin etmeye ihtiyaç olmadığını kastetmiştir; zira maksat atılandır, 'Haricî öldürüldü' dediğin gibi onu atanı tayin etmek değildir.'

وأنت تعلم أن التعليل الذي ذكره الزمخشري إلى ما اختاره صاحب الكشف أقرب. وبالجملة لا بد من تأويل كلام صاحب الكشاف فإنه أجل من أن يريد ظاهره الذي يرد عليه ما أورده أبو حيان، وفي سجود السحرة وتسليمهم دليل على أن منتهى السحر تمويه وتزويق يخيل شيئا لا حقيقة له لأن السحر أقوى ما كان في زمن موسى ﵇ ومن أتى به فرعون أعلم أهل عصره به وقد بذلوا جهدهم وأظهروا أعظم ما عندهم منه ولم يأتوا إلا بتمويه وتزويق كذا قيل. والتحقيق أن ذلك هو الغالب في السحر لا أن كل سحر كذلك.

Bilirsin ki Zemahşerî'nin zikrettiği gerekçe, Keşf sahibinin tercih ettiği görüşe daha yakındır. Hülâsa Keşşâf sahibinin sözünü tevil etmek gerekir; zira o, Ebû Hayyân'ın getirdiği itirazın yöneleceği zahiri kastetmekten daha yücedir. Sihirbazların secdeye kapanmasında ve teslim olmasında, sihrin nihayetinin hakikati olmayan bir şeyi hayal ettiren bir gözbağcılık ve süsleme olduğuna delil vardır; çünkü sihir Mûsâ (aleyhisselâm) zamanında en güçlü halindeydi ve Firavun'un getirdikleri de kendi asırlarının en bilgili insanlarıydı; bütün gayretlerini sarf edip yanlarındaki en büyük sihri ortaya koydular, fakat gözbağcılık ve süslemeden başka bir şey getiremediler; böyle denilmiştir. Doğrusu ise bunun sihre çoğunlukla galip olan durum olduğudur; yoksa her sihir böyle değildir.

وقول القزويني: إن دعوى أن في السحر تبديل صورة حقيقة من خرافات العوام وأسمار النسوة فإن ذلك مما لا يمكن في سحر أبدا لا يخلو عن مجازفة، واستدل بذلك أيضا على أن التبحر في كل علم نافع فإن أولئك السحرة لتبحرهم في علم السحر علموا حقية ما أتى به موسى ﵇ وأنه معجزة فانتفعوا بزيادة علمهم لأنه أداهم إلى الاعتراف بالحق والإيمان لفرقهم بين المعجزة والسحر.

Kazvînî'nin: 'Sihirde hakiki bir suret değişiminin bulunduğu iddiası avamın hurafelerinden ve kadınların gece masallarındandır; zira bu, hiçbir sihirde asla mümkün olmayan bir şeydir' sözü aşırılıktan uzak değildir. Bundan her ilimde derinleşmenin faydalı olduğuna da delil getirilmiştir; nitekim o sihirbazlar, sihir ilmindeki derinlikleri sebebiyle Mûsâ'nın (aleyhisselâm) getirdiğinin hak olduğunu ve onun bir mucize olduğunu bildiler; böylece mucize ile sihri birbirinden ayırdıkları için ilimlerinin fazlalığından faydalandılar, çünkü bu onları hakkı itiraf etmeye ve imana ulaştırdı.

وتعقب بأن هذا إنما يثبت حكما جزئيا كما لا يخفى، وذكر بعض الأجلة أنهم إنما عرفوا حقية ذلك بعد أن أخذ موسى ﵇ العصا فعادت كما كانت وذلك أنهم لم يروا لحبالهم وعصيهم بعد أثرا، وقالوا: لو كان هذا سحرا لبقيت حبالنا وعصيّنا ولعلها على هذا صارت أجزاء هبائية وتفرقت أو عدمت لانقطاع تعلق الإرادة بوجودها. وقال الشيخ الأكبر قدس سره في الباب السادس عشر والباب الأربعين من الفتوحات: إن العصا لم تلقف إلا صور الحيات

Buna, gizli olmadığı üzere bunun ancak cüz'î bir hüküm ispat edeceği şeklinde itiraz edilmiştir. Bazı seçkin âlimler onların bunu ancak Mûsâ (aleyhisselâm) asayı alıp eski haline döndükten sonra anladıklarını zikretmişlerdir; zira onlar bundan sonra iplerinden ve asalarından hiçbir iz görmediler ve şöyle dediler: 'Eğer bu bir sihir olsaydı, iplerimiz ve asalarımız kalırdı.' Belki de buna göre onlar zerreler haline gelip dağılmış yahut iradenin varlıklarına taallukunun kesilmesiyle yok olmuşlardır. Şeyh-i Ekber -kuddise sirruh- el-Fütûhât'ın on altıncı ve kırkıncı bablarında şöyle demiştir: 'Asa, iplerden ve asalardan sadece yılan suretlerini yutmuştur;

من الحبال والعصي وأما هي فقد بقيت ولم تعدم كما توهمه بعض المفسرين ويدل عليه قوله تعالى: تَلْقَفْ ما صَنَعُوا [طه: ٦٩] وهم لم يصنعوا إلا الصور ولولا ذلك لوقعت الشبهة للسحرة في عصا موسى ﵇ فلم يؤمنوا انتهى ملخصا فتأمل قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ بدل اشتمال من (ألقي) لما بين الإلقاء المذكور وهذا القول من الملابسة أو حال بإضمار قد أو بدونه، ويحتمل أن يكون استئنافا بيانيا كأنه قيل: فما قالوا؟ فقيل: قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ عطف بيان لرب العالمين أو بدل منه جيء به لدفع توهم إرادة فرعون حيث كان قومه الجهلة يسمونه بذلك وللإشعار بأن الموجب لإيمانهم به تعالى ما أجراه سبحانه على أيديهما من المعجزة القاهرة. ومعنى كونه تعالى ربهما أنه جل وعلا خالقهما ومالك أمرهما.

kendileri ise bazı müfessirlerin vehmettiği gibi yok olmamış, baki kalmıştır. Buna Allah Teâlâ'nın: { تَلْقَفْ ما صَنَعُوا } “Onların yaptıklarını yutsun” [Tâhâ: 69] buyruğu delalet eder; onlar ise sadece suretleri yapmışlardı. Böyle olmasaydı sihirbazlar için Mûsâ'nın (aleyhisselâm) asası hususunda şüphe meydana gelir ve iman etmezlerdi', özetle bitti; iyi düşün. { قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “[Secdeye kapanarak] 'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler”; zikredilen ilka ile bu söz arasındaki münasebet sebebiyle { أُلْقِيَ } fiilinden bedel-i iştimaldir veya 'kad' takdiriyle yahut takdirsiz haldir. Sanki 'Ne dediler?' denilmiş de { قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler” denilmiş gibi istînâf-ı beyânî olması da muhtemeldir. { رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “'Mûsâ'nın ve Hârûn'un Rabbine'”; cahil kavmi Firavun'u bu isimle andığı için onun kastedildiği vehmini defetmek ve Allah Teâlâ'ya iman etmelerini gerektiren şeyin, O'nun o ikisinin eliyle sergilediği ezici mucize olduğunu hissettirmek üzere getirilmiş bir atf-ı beyân veya 'Rabbi'l-âlemîn'den bedeldir. Allah Teâlâ'nın o ikisinin Rabbi olmasının manası, O'nun (celle ve alâ) o ikisinin yaratıcısı ve işlerinin maliki olmasıdır.

وجوز أن يكون إضافة الرب إليهما باعتبار وصفهما له سبحانه بما تقدم من قول موسى ﵇: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا [الشعراء: ٢٤] وقوله: رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ [الشعراء: ٢٦] وقوله:

Rab isminin o ikisine izafe edilmesinin, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) daha önce geçen şu sözlerindeki O'nu (Sübhânehu) nitelemeleri dikkate alınarak olması da caiz görülmüştür: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا } “Göklerin, yerin ve bu ikisi arasındakilerin Rabbidir” [eş-Şuarâ: 24], { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } “Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir” [eş-Şuarâ: 26] ve:

رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما [الشعراء: ٢٨] فكأنهم قالوا: آمنا برب العالمين الذي وصفه موسى وهارون، ولا يخفى ما فيه وإن سلم سماعهم للوصف المذكور بعد أن حشروا من المدائن قالَ فرعون للسحرة آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ أي بغير أن آذن لكم بالإيمان له كما في قوله تعالى: قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي [الكهف:

{ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما } “Doğunun, batının ve bu ikisi arasındakilerin Rabbidir” [eş-Şuarâ: 28] buyrukları. Sanki onlar: 'Mûsâ ve Hârûn'un nitelediği âlemlerin Rabbine iman ettik' demişlerdir; şehirlerden toplandıktan sonra zikredilen nitelemeyi işittikleri kabul edilse bile bunda ne olduğu gizli değildir. { قالَ } “[Firavun] sihirbazlara dedi ki:” { آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } “'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz?'”; yani Allah Teâlâ'nın: { قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي } “Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce” [el-Kehf: 109] buyruğunda olduğu gibi,

١٠٩] إلا أن الإذن منه ممكن أو متوقع إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فتواطأتم على ما فعلتم فيكون كقوله: إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ [الأعراف: ١٢٣] إلخ أو علمكم شيئا دون شيء فلذلك غلبكم كما قيل، ولا يرد عليه أنه لا يتوافق الكلامان حينئذ إذ يجوز أن يكون فرعون قال كلا منهما وإن لم يذكرا معا هنا، وأراد اللعين بذلك التلبيس على قومه كيلا يعتقدوا أنهم آمنوا عن بصيرة وظهور حق.

kendisine izin verilmesi mümkün veya beklenen bir durum olmaksızın, benim ona iman etmeniz için size izin vermem olmaksızın [iman ettiniz]. { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “'Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür'”; yaptığınız şey üzerinde anlaştınız; bu durumda O'nun: { إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ } “'Şüphesiz bu, kurduğunuz bir tuzaktır'” [el-A'râf: 123] vb. sözü gibi olur. Yahut denildiği gibi, 'O size bazı şeyleri öğretti, bazılarını ise öğretmedi; bu yüzden sizi yendi' [demektir]. İki sözün birbiriyle uyuşmadığı buna itiraz olarak getirilemez; zira burada birlikte zikredilmeseler de Firavun'un her ikisini de söylemiş olması caizdir. O laîn bununla, kavminin onların basiretle ve hakkın zuhur etmesiyle iman ettiklerine inanmamaları için onları yanıltmayı murad etmiştir.

وقرأ الكسائي وحمزة وأبو بكر وروح «أآمنتم» بهمزتين فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ وبال ما فعلتم. واللام قيل للابتداء دخلت الخبر لتأكيد مضمون الجملة والمبتدأ محذوف أي فلأنتم سوف تعلمون. وليست للقسم لأنها لا تدخل على المضارع إلا مع النون المؤكدة. وجمعها مع سوف للدلالة على أن العلم كائن لا محالة وإن تأخر لداع، وقيل: هي للقسم وقاعدة التلازم بينها وبين النون فيما عدا صورة الفصل بينها وبين الفعل بحرف التنفيس وصورة الفصل بينهما بمعمول الفعل كقوله تعالى: لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ [آل عمران: ١٥٨] وقال أبو علي: هي اللام التي في لأقومن ونابت سوف عن إحدى نوني التأكيد فكأنه قيل: فلتعلمن، وقوله تعالى حكاية عنه: لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ بيان لمفعول تَعْلَمُونَ المحذوف الذي أشرنا إليه وتفصيل لما أجمل ولذا فصل وعطف بالفاء في محل آخر، وقد مر معنى مِنْ خِلافٍ قالُوا أي السحرة لا ضَيْرَ أي لا ضرر علينا فيما ذكرت من قطع الأيدي وما معه، والضير مصدر ضار وجاء مصدره أيضا ضورا، وهو اسم لا وخبرها محذوف وحذفه في مثل ذلك كثير، وقوله تعالى: إِنَّا إِلى رَبِّنا أي الذي آمنا به مُنْقَلِبُونَ تعليل لنفي الضير أي لا ضير في ذلك بل لنا فيه نفع عظيم لما يحصل لنا من الصبر عليه لوجه الله تعالى من الثواب العظيم أو لا ضير علينا فيما تفعل لأنه لا بد من الموت بسبب من الأسباب والانقلاب إلى الله ﷿.

Kisâî, Hamza, Ebû Bekir ve Ravh iki hemze ile 'أآمنتم' şeklinde okumuşlardır. { فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “'Pek yakında bileceksiniz!'”; yaptıklarınızın vebalini. Lâm harfinin cümlenin içeriğini pekiştirmek için haberin başına gelen ibtida lâm'ı olduğu ve mübtedanın mahzuf olduğu söylenmiştir, yani 'fe-le-entüm sevfe ta'lemûn' [demektir]. Bu kasem için değildir; zira tekit nûn'u olmaksızın muzari fiilin başına gelmez. Onun 'sevfe' ile birlikte getirilmesi, bir sebepten ötürü gecikse bile bilmenin kesinlikle meydana geleceğine delalet etmek içindir. Kasem için olduğu ve onunla nûn arasındaki zorunluluk kuralının, fiille arasına tenfîs harfinin girdiği suret ile Allah Teâlâ'nın: { لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ } “Elbette Allah'a toplanacaksınız” [Âl-i İmrân: 158] buyruğunda olduğu gibi aralarına fiilin mamulünün girdiği suret dışındaki yerlerde geçerli olduğu da söylenmiştir. Ebû Alî şöyle demiştir: 'Bu, 'le-ekûmenne'deki lâm'dır ve 'sevfe' tekit nûn'larından birinin yerine geçmiştir; sanki 'fe-leta'lemünne' denilmiştir.' Allah Teâlâ'nın ondan naklen buyurduğu: { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “'Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve elbette hepinizi asacağım!'” ayeti, işaret ettiğimiz { تَعْلَمُونَ } fiilinin mahzuf mef'ûlünün beyanı ve icmal edilenin tafsilidir; bu yüzden başka bir yerde fasılasız ve fâ ile atfedilmiştir. 'Min hılâf'ın manası daha önce geçmişti. { قالُوا } “[Sihirbazlar] dediler ki:” { لا ضَيْرَ } “'Zararı yok'”; yani ellerin kesilmesi ve beraberinde zikrettiğin şeylerde bizim için hiçbir zarar yoktur. Dayr (ضَيْر), 'dâra' fiilinin mastarıdır; mastarı 'davr' olarak da gelmiştir. Bu 'lâ'nın ismidir, haberi ise mahzuftur ve böylesi yerlerde onun hazfi çoktur. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } “'şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz'”; yani iman ettiğimiz Rabbimize döneceğiz buyruğu, zararın nefyedilmesinin gerekçesidir; yani 'Bunda hiçbir zarar yoktur, bilakis Allah Teâlâ rızası için ona sabretmemiz sebebiyle elde edeceğimiz büyük sevaptan ötürü bizim için bunda büyük bir menfaat vardır' yahut 'Yaptığın şeyde bizim için bir zarar yoktur; çünkü bir sebeple ölmek ve Allah'a (azze ve celle) dönmek kaçınılmazdır.'

ومن لم يمت بالسيف مات بغيره ... تعددت الأسباب والموت واحد

“Kılıçla ölmeyen başka bir şeyle ölür ... Sebepler çoktur, ölüm ise birdir.”

وحاصله نفي المبالاة بالقتل معللا بأنه لا بد من الموت، ونظير ذلك

Bunun özeti, ölümün kaçınılmaz olduğu gerekçesiyle öldürülmeye aldırış etmemektir. Bunun bir benzeri de

قول علي كرّم الله تعالى وجهه: لا أبالي أوقعت على الموت أم وقع الموت عليّ،

Alî'nin -kerremallâhu teâlâ vecheh- şu sözüdür: 'Ölümün üzerine mi düştüm, yoksa ölüm mü üzerime düştü, aldırmam.'

أو لا ضير علينا في ذلك لأن مصيرنا ومصيرك إلى رب يحكم بيننا فينتقم لنا منك، وفي معنى ذلك قوله:

Yahut 'Bunda bizim için bir zarar yoktur; çünkü bizim de senin de varışımız aramızda hüküm verip senden bizim intikamımızı alacak olan bir Rabbedir.' Bu manada şairin şu sözü vardır:

إلى ديان يوم الدين نمضي ... وعند الله تجتمع الخصوم

“Din gününün Deyyân'ına doğru gidiyoruz ... Ve hasımlar Allah'ın huzurunda toplanır.”

ولم يرتضه بعضهم لأن فيه تفكيك الضمائر لكونها للسحرة فيما قبل وبعد ومنع بدخولهم في ضمير الجمع فتأمل، وقوله تعالى: إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أي لأن كنا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ تعليل ثان لنفي الضير ولم يعطف إيذانا بأنه مما يستقل بالعلية، وقيل إن عدم العطف لتعلق التعليل بالمعلل الأول مع تعليله وجوز أن يكون تعليلا للعلة والأول أظهر أي لا ضير علينا في ذلك إنا نطمع أن يغفر لنا ربنا خطايانا لكوننا أول المؤمنين، والطمع إما على بابه كما استظهره أبو حيان لعدم الوجوب على الله ﷿، وإما بمعنى التيقن كما قيل به في قول إبراهيم ﵇ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ [الشعراء: ٨٢] وقولهم: أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ يحتمل أنهم أرادوا به أول المؤمنين من أتباع فرعون أو أول المؤمنين من أهل المشهد أو أول المؤمنين من أهل زمانهم، ولعل الإخبار بكونهم كذلك لعدم علمهم بمؤمن سبقهم بالإيمان فهو إخبار مبني على غالب الظن ولا محذور فيه كذا قيل، وقيل: أرادوا أول من أظهر الإيمان بالله تعالى وبرسوله عند فرعون كفاحا بعد الدعوة وظهور الآية فلا يرد مؤمن آل فرعون. وآسية، وكذا لا يرد بنو إسرائيل لأنهم- كما في البحر- كانوا مؤمنين قبلهم إما لعدم علم السحرة بذلك أو لأن كلا من المذكورين لم يظهر الإيمان بالله تعالى ورسوله عند فرعون كفاحا بعد الدعوة وظهور الآية فتأمل.

Bazıları bunu uygun görmemiştir; çünkü bunda öncesinde ve sonrasında sihirbazlara ait olan zamirleri ayırma durumu vardır; onların çoğul zamirine dahil olmasıyla bu durum önlenmiştir, düşün. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنا رَبُّنا خَطايانا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ } “'İlk inananlar olduğumuz için Rabbimizin hatalarımızı bağışlayacağını umarız'” buyruğu, zararın nefyedilmesi için ikinci bir gerekçedir; illet olmada müstakil olduğuna dikkat çekmek için atfedilmemiştir. Atfın yapılmamasının, gerekçenin gerekçelendirilen birinci hükme onun gerekçesiyle birlikte taalluk etmesinden ötürü olduğu da söylenmiştir; illetin illeti olması da caiz görülmüştür, fakat birincisi daha açıktır; yani 'Bunda bizim için hiçbir zarar yoktur; ilk inananlar olduğumuz için Rabbimizin hatalarımızı bağışlayacağını umarız.' Tama' (umut), Ebû Hayyân'ın Allah (azze ve celle) üzerine bir zorunluluk bulunmaması sebebiyle zahir gördüğü üzere ya kendi asıl manasındadır yahut İbrâhîm'in (aleyhisselâm) şu sözünde denildiği gibi kesinlik (yakîn) manasındadır: { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Din gününde hatamı bağışlayacağını umduğum da O'dur” [eş-Şuarâ: 82]. Onların: { أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ } “İlk inananlar” sözüyle Firavun'un tebaasından ilk inananları yahut o meydandaki insanlardan ilk inananları veya kendi zamanlarının insanlarından ilk inananları kastetmiş olmaları muhtemeldir. Onların bu şekilde haber vermeleri, kendilerinden önce iman eden bir mümini bilmemelerinden ötürü olabilir; dolayısıyla bu, zann-ı galibe dayalı bir haberdir ve bunda bir sakınca yoktur; böyle denilmiştir. Bir görüşe göre de davetten ve mucizenin zuhurundan sonra Firavun'un huzurunda doğrudan açıkça Allah Teâlâ'ya ve O'nun elçisine imanı ilk izhar edenleri kastetmişlerdir; dolayısıyla Firavun ailesinin mümini ve Âsiye buna itiraz olarak getirilemez. Aynı şekilde İsrâiloğulları da itiraz olarak getirilemez; zira onlar -el-Bahr'da belirtildiği üzere- ya sihirbazların bunu bilmemesinden ya da zikredilenlerin her biri davet ve mucizenin zuhurundan sonra Firavun'un huzurunda doğrudan açıkça Allah Teâlâ'ya ve O'nun elçisine imanı izhar etmediğinden ötürü onlardan önce inanmış kimselerdi; düşün.

وقرأ أبان بن تغلب وأبو معاذ «إن كنا» بكسر همزة «إن» وخرج على أن إن شرطية والجواب محذوف يدل عليه ما قبله أي إن كنا أول المؤمنين فإنا نطمع، وجعل صاحب اللوامح الجواب إِنَّا نَطْمَعُ المتقدم وقال: جاز حذف الفاء منه لتقدمه وهو مبني على مذهب الكوفيين وأبي زيد والمبرد حيث يجوزون تقديم جواب الشرط، وعلى هذا فالظاهر أنهم لم يكونوا متحققين بأنهم أول المؤمنين، وقيل: كانوا متحققين ذلك لكنهم أبرزوه في صورة الشك لتنزيل الأمر المعتمد منزلة غيره تمليحا وتضرعا لله تعالى، وفي ذلك هضم النفس والمبالغة في تحري الصدق والمشاكلة مع نَطْمَعُ على ما هو الظاهر فيه، وجوز أبو حيان أن تكون إن هي المخففة من الثقيلة ولا يحتاج إلى اللام الفارقة لدلالة الكلام على أنهم مؤمنون فلا احتمال للنفي،

Ebân b. Tağlib ve Ebû Muâz 'إن كنا' ifadesini 'in'in hemzesinin kesresiyle okumuşlardır; bu, 'in'in şart edatı ve cevabın da öncesinin delalet ettiği mahzuf bir cümle olması esasına göre açıklanmıştır, yani 'eğer ilk inananlar biz isek umarız'. Levâmi' sahibi ise şartın cevabını önde geçen { إِنَّا نَطْمَعُ } cümlesi kılmış ve: 'Öne geçtiği için ondan fâ'nın hazfi caiz olmuştur' demiştir; bu da şartın cevabının takdimini caiz gören Kûfelilerin, Ebû Zeyd'in ve el-Müberred'in mezhebine dayanmaktadır. Buna göre zahir olan, onların ilk inananlar olduklarını kesin olarak bilmedikleridir. Kesin olarak bildikleri, fakat kesin olan durumu letafet ve Allah Teâlâ'ya yakarış kabilinden başkası konumuna indirmek için şüphe suretinde ortaya koydukları da söylenmiştir; bunda nefsi kırma, doğruluğu araştırmada mübalağa ve onda zahir olana göre { نَطْمَعُ } ile müşakele vardır. Ebû Hayyân, 'in' edatının muhffefe-i müsekkele olmasını caiz görmüştür; sözün onların mümin olduğuna delalet etmesi sebebiyle nâfiye ihtimali bulunmadığından fârika lâm'ına ihtiyaç yoktur.

وقد ورد مثل ذلك في الفصيح ففي الحديث: «إن كان رسول الله ﷺ يحب العسل»

Bunun benzeri fasih kelamda vârid olmuştur; nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: 'Resûlullah ﷺ balı severdi.'

، وقال الشاعر:

Şair de şöyle demiştir:

ونحن أباة الضيم من آل مالك ... وإن مالك كانت كرام المعادن

“Biz Mâlik soyundan gelen ve zillete boyun eğmeyenleriz ... Mâlik ise şüphesiz asil bir köktendir.”

وعلى هذا الوجه يكونون جازمين بأنهم أول المؤمنين أتم جزم. واختلف في أن فرعون هل فعل بهم ما أقسم عليه أولا والأكثرون على أنه لم يفعل لظاهر قوله تعالى: أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ [القصص: ٣٥] وبعض هؤلاء زعم أنهم لما سجدوا رأوا الجنات والنيران وملكوت السماوات والأرض وقبضت أرواحهم وهم ساجدون، وظواهر الآيات تكذب أمر الموت في السجود، وأما رؤية أمر ما ذكر فلا جزم عندي بصدقه والله تعالى أعلم.

Bu veche göre onlar, ilk inananlar olduklarını tam bir kesinlikle bilmektedirler. Firavun'un yemin ettiği şeyi onlara yapıp yapmadığı hususunda ihtilaf edilmiştir; çoğunluk Allah Teâlâ'nın: { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Siz ikiniz ve size uyanlar galip geleceksiniz” [el-Kasas: 35] buyruğunun zahirine dayanarak yapmadığı görüşündedir. Bunlardan bazıları, onların secde ettiklerinde cennetleri, cehennemleri, göklerin ve yerin melekûtunu gördüklerini ve secde halindeyken ruhlarının kabzedildiğini ileri sürmüşlerdir. Ayetlerin zahirleri secdede ölüm hadisesini yalanlamaktadır; zikredilen şeyleri görme meselesine gelince, bunun doğruluğu hususunda bende kesin bir kanaat yoktur; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي وذلك بعد سنين أقام بين ظهرانيهم يدعوهم إلى الحق ويظهر لهم الآيات فلم يزيدوا إلا عتوا وعنادا حسبما فصل في سورة [الأعراف: ١٣٠] بقوله تعالى: وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ الآيات. وقرىء «أن أسر» بكسر النون ووصل الألف من سرى. وقرأ اليماني «أن سر» أمرا من سار يسير إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ تعليل للأمر بالإسراء أي يتبعكم فرعون وجنوده مصبحين فأسر ليلا بمن معك حتى لا يدركوكم قبل الوصول إلى البحر بل يكونون على أثركم حين تلجون البحر فيدخلون مداخلكم فأطبقه عليهم فأغرقهم فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ الفاء فصيحة أي فأسرى بهم وأخبر فرعون بذلك فأرسل فِي الْمَدائِنِ أي مدائن مصر حاشِرِينَ جامعين للعساكر ليتبعوهم إِنَّ هؤُلاءِ يريد بني إسرائيل والكلام على إرادة القول، والظاهر أنه حال أي قائلا إن

{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي } “Mûsâ'ya da: 'Kullarımı geceleyin yürüt' diye vahyettik”; bu, Allah Teâlâ'nın [el-A'râf: 130] suresindeki: { وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını kıtlık yıllarına uğrattık” vb. ayetlerinde detaylandırıldığı üzere, onların arasında yıllarca kalıp onları hakka davet etmesi ve onlara mucizeleri göstermesi, fakat onların azgınlık ve inattan başka bir şey artırmamaları sonrasında olmuştur. 'أن أسر' nûn'un kesresi ve 'serâ' fiilinden vasıl hemzesiyle de okunmuştur. Yemânî ise 'sâre yesîru'dan emir olarak 'أن سر' şeklinde okumuştur. { إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } “'şüphesiz siz takip edileceksiniz'”; geceleyin yürütme emrinin gerekçesidir, yani sabah vaktinde Firavun ve orduları sizi takip edecektir; bu yüzden denize ulaşmadan önce size yetişememeleri, bilakis siz denize girdiğinizde onların sizin ardınızda olmaları ve sizin girdiğiniz yollara girmeleri için beraberindekilerle geceleyin yola çık; böylece denizi üzerlerine kapatıp onları boğayım. { فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ } “Bunun üzerine Firavun gönderdi”; fâ harfi fasîhadır, yani onları geceleyin yürüttü, Firavun bundan haberdar edildi ve gönderdi, { فِي الْمَدائِنِ } “şehirlere”; Mısır şehirlerine, { حاشِرِينَ } “toplayıcılar”; onları takip etmek üzere asker toplayıcılar [gönderdi]. { إِنَّ هؤُلاءِ } “'Şüphesiz bunlar'”; İsrâiloğullarını kastetmektedir ve söz bir söz iradesine dayanmaktadır; zahir olan bunun hal olduğudur, yani şöyle diyerek: 'Şüphesiz

هؤلاء لَشِرْذِمَةٌ أي طائفة من الناس، وقيل: هي السفلة منهم، وقيل: بقية كل شيء خسيس، ومنه ثوب شرذام وشرذامة أي خلق مقطع، قال الراجز:

bunlar { لَشِرْذِمَةٌ } “bir fırkadır”; yani insanlardan bir topluluktur; onların ayak takımı olduğu da söylenmiştir; değersiz her şeyin kalıntısı olduğu da söylenmiştir. Parçalanmış eski elbise manasındaki 'sevbün şirzâmün' ve 'şirzâmetün' tabiri de bu köktendir. Recez şairi şöyle demiştir:

جاء الشتاء وقميصي أخلاق ... شراذم يضحك منه التواق

“Kış geldi ve gömleğim lime lime ... Parça parça olmuş, ona arzulayan bile güler.”

وقرىء «لشرذمة» بإضافة شر مقابل خير إلى ذمة، قال أبو حاتم: وهي قراءة من لا يؤخذ منه ولم يروها أحد عن رسول الله ﷺ قَلِيلُونَ صفة شرذمة، وكان الظاهر قليلة إلا أنه جمع باعتبار أن الشرذمة مشتملة على أسباط كل سبط منهم قليل، وقد بالغ اللعين في قلتهم حيث ذكرهم أولا باسم دال على القلة وهو شرذمة ثم وصفهم بالقلة ثم جمع القليل للإشارة إلى قلة كل حزب منهم وأتى بجمع السلامة وقد ذكر أنه دال على القلة واستقلهم بالنسبة إلى جنوده.

'Hayır'ın zıddı olan 'şerr' kelimesinin 'zimme'ye izafesiyle 'لشرّ ذمّة' şeklinde de okunmuştur; Ebû Hâtim: 'Bu, kendisinden ilim alınmayacak kimsenin kıraatidir ve onu Resûlullah'tan ﷺ hiç kimse rivayet etmemiştir' demiştir. { قَلِيلُونَ } “az”; şirzime kelimesinin sıfatıdır; zahir olan 'kalîletün' denmesiydi, ancak şirzimenin kabileleri içermesi ve bu kabilelerin her birinin az olması dikkate alınarak çoğul getirilmiştir. O laîn onların azlığı hususunda aşırıya gitmiştir; zira onları önce azlığa delalet eden bir isimle yani 'şirzime' ile anmış, sonra onları azlıkla nitelemiş, sonra her fırkalarının azlığına işaret etmek üzere 'kalîl'i çoğul yapmış, azlığa delalet ettiği belirtilen kurallı çoğul (cem-i sâlim) kalıbını getirmiş ve kendi ordularına nispetle onları azımsamıştır.

فقد أخرج ابن أبي حاتم عن السدي أن موسى ﵇ خرج في ستمائة ألف وعشرين ألفا لا يعد فيهم ابن عشرين لصغره ولا ابن ستين لكبره وتبعهم فرعون على مقدمته هامان في ألف ألف وسبعمائة ألف حصان، وقيل: أرسل فرعون في أثرهم ألف ألف وخمسمائة ألف ملك مسور مع كل ملك ألف وخرج هو في جمع عظيم وكانت مقدمته سبعمائة ألف رجل كل رجل على حصان وعلى رأسه بيضة، وهم كانوا على ما روي عن ابن عباس ستمائة ألف وسبعين ألفا، وأنا أقول: إنهم كانوا أقل من عساكر فرعون ولا أجزم بعدد في كلا الجمعين، والأخبار في ذلك لا تكاد تصح وفيها مبالغات خارجة عن العادة. والمشهور عند اليهود أن بني إسرائيل كانوا حين خرجوا من مصر ستمائة ألف رجل خلا الأطفال وهو صريح ما في التوراة التي بأيديهم.

Nitekim İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) altı yüz yirmi bin kişiyle çıkmıştır; küçüklüğünden dolayı yirmi yaşındaki ile yaşlılığından dolayı altmış yaşındaki bunlara dahil edilmemiştir; Firavun ise öncüsü Hâmân olduğu halde bir milyon yedi yüz bin atlıyla onları takip etmiştir. Firavun'un onların peşinden, her birinin yanında bin kişi bulunan bilezikli bir milyon beş yüz bin hükümdar gönderdiği, kendisinin de büyük bir toplulukla çıktığı, öncüsünün başında miğfer bulunan yedi yüz bin atlı adam olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre onlar altı yüz yetmiş bin kişi idiler. Ben ise derim ki: Onlar Firavun'un ordularından daha az idiler; her iki topluluğun sayısını kesin olarak tayin edemem. Bu konudaki rivayetler neredeyse hiç sahih değildir ve içlerinde adet dışı abartılar vardır. Yahudiler nezdinde meşhur olan ise, İsrâiloğullarının Mısır'dan çıktıklarında çocukların dışında altı yüz bin erkek olduklarıdır; ellerindeki Tevrat'ta açıkça geçen de budur.

وجوز أن يراد بالقلة الذلة لا قلة العدد بل هي مستفادة من شرذمة يعني أنهم لقلتهم أذلاء لا يبالى بهم ولا يتوقع غلبتهم، وقيل: الذلة مفهومة من شرذمة بناء على أن المراد منها بقية كل شيء خسيس أو السفلة من الناس، وقَلِيلُونَ إما صفة لها أو خبر بعد خبر لأن، والظاهر ما تقدم.

Azlık ile sayıca azlığın değil zilletin murad edilmiş olması da caiz görülmüştür; bilakis bu mana şirzime kelimesinden anlaşılmaktadır, yani onlar azlıkları sebebiyle kendilerine aldırış edilmeyecek ve galip gelmeleri beklenmeyecek zelil kimselerdir. Zilletin, onun değersiz her şeyin kalıntısı yahut insanların ayak takımı olduğu anlamına dayanarak şirzime kelimesinden anlaşıldığı da söylenmiştir. { قَلِيلُونَ } ise ya onun sıfatıdır yahut 'inne'nin art arda gelen haberidir; zahir olan ise önce geçendir.

وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ لفاعلون ما يغيظنا من مخالفة أمرنا والخروج بغير إذننا مع ما عندهم من أموالنا المستعارة،

{ وَإِنَّهُمْ لَنا لَغائِظُونَ } “'Ve şüphesiz onlar bizi öfkelendirmektedirler'”; yanlarındaki ödünç alınmış mallarımızla birlikte emrimize muhalefet edip iznimiz olmadan çıkarak bizi öfkelendiren şeyleri yapmaktadırlar.

فقد روي أن الله تعالى أمرهم أن يستعيروا الحلي من القبط فاستعاروه وخرجوا به

Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ onlara Kıptîlerden ziynet eşyalarını ödünç almalarını emretmiş, onlar da onu ödünç alıp onunla çıkmışlardı.

، وتقديم لَنا للحصر والفاصلة واللام للتقوية أو تنزيل المتعدي منزلة اللازم وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ أي إنا لجمع من عاداتنا الحذر والاحتراز واستعمال الحزم في الأمور، أشار أولا إلى عدم ما يمنع اتباعهم من شوكتهم ثم إلى تحقيق ما يدعو إليه من فرط عداوتهم ووجوب التيقظ في شأنهم حثا عليه أو اعتذارا بذلك إلى أهل المدائن كيلا يظن به عليه اللعنة ما يكسر سلطانه.

{ لَنا } ifadesinin öne alınması hasr (vurgu/sınırlama) ve sec' (ayet sonu uyumu) içindir; [başındaki] lâm ise tekit veya geçişli fiili geçişsiz konumuna indirmek içindir. { وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حاذِرُونَ } “'Ve şüphesiz biz, uyanık/tedbirli bir topluluğuz'”; yani bizler adeti sakınmak, tedbirli olmak ve işlerde ihtiyatı elden bırakmamak olan bir topluluğuz. [Firavun] önce güç ve kuvvetlerinden ötürü onların peşine düşülmesini engelleyecek bir durumun bulunmadığına, ardından onların aşırı düşmanlıkları sebebiyle buna sevk eden durumun gerçekleştiğine ve onlar hakkında uyanık olmanın gerekliliğine işaret etmiştir; bunu da [halkı] buna teşvik etmek veya şehirler halkına bir mazeret sunmak amacıyla yapmıştır ki —lanet üzerine olsun— otoritesini sarsacak bir zanda bulunulmasın.

وقرأ جمع من السبعة. وغيرهم «حذرون» بغير ألف، وفرق بين حاذر بالألف وحذر بدونها بأن الأول اسم فاعل يفيد التجدد والحدوث والثاني صفة مشبهة تفيد الثبات، وقريب منه ما روي عن الفراء والكسائي أن الحذر من كان الحذر في خلقته فهو متيقظ منتبه، وقال أبو عبيدة: هما بمعنى واحد، وذهب سيبويه إلى أن حذرا يكون للمبالغة وأنه يعمل كما يعمل حاذر فينصب المفعول به، وأنشد:

Yedi kıraat imamından bir grup ve başkaları elifsiz olarak «حذرون» şeklinde okumuşlardır. Elifli olan hâzir (حاذر) ile elifsiz olan hazir (حذر) arasında şu şekilde fark gözetilmiştir: Birincisi yenilenme ve meydana gelmeyi (hudûs) ifade eden ism-i faildir; ikincisi ise süreklilik (sebat) ifade eden sıfat-ı müşebbehedir. Ferrâ ve Kisâî'den rivayet edilen şu görüş de buna yakındır: el-Hazir, sakınma ve tedbirlilik tabiatında olan kimsedir; dolayısıyla o uyanık ve dikkatlidir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'İkisi de aynı anlamdadır.' Sîbeveyhi ise hazir kelimesinin mübalağa ifade ettiği ve hâzir gibi amel edip mef'ûlü nasbettiği görüşüne varmış ve şu beyti inşad etmiştir:

حذر أمورا لا تضير وآمن ... ما ليس منجيه من الأقدار

Zarar vermeyecek şeylerden sakınır da, kaderden kendisini kurtarmayacak şeylerden emin olur.

وقد نوزع في ذلك بما هو مذكور في كتب النحو. وعن ابن عباس وابن جبير والضحاك وغيرهم أن الحاذر التام السلاح. وفسروا ما في الآية بذلك، وكأنه بمعنى صاحب حذر وهي آلة الحرب سميت بذلك مجازا، وحمل على ذلك

Nahiv kitaplarında zikredildiği üzere bu konuda [Sîbeveyhi'ye] itiraz edilmiştir. İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Dahhâk ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre hâzir, silahı tam ve eksiksiz olandır. Ayetteki ifadeyi bu şekilde tefsir etmişlerdir; sanki 'silah sahibi' anlamındadır ki bu da mecaz yoluyla böyle adlandırılmış bir savaş aletidir. Şu ayet de buna hamletmiştir:

قوله تعالى: خُذُوا حِذْرَكُمْ [النساء: ٧١] ، وقرأ سميط بن عجلان وابن أبي عمار وابن السميقع «حادرون» بالألف والدال المهملة من قولهم: عين حدرة أي عظيمة وفلان حادر أي متورم. قال ابن عطية: والمعنى ممتلئون غيظا وأنفة. وقال ابن خالويه: الحادر السمين القوي الشديد والمعنى أقوياء أشداء. ومنه قول الشاعر:

Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا حِذْرَكُمْ } [en-Nisâ: 71] “Silahınızı/tedbirinizi alın” kavli. Sumeyt b. Aclân, İbn Ebî Ammâr ve İbnü's-Sumeyka' elif ve noktasız dâl ile «حادرون» şeklinde okumuşlardır; bu da Arapların 'aynün hadretün' (iri/büyük göz) ve 'filânün hâdirun' (şişkin/iri yapılı adam) sözlerinden gelir. İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Anlamı; öfke ve gururla dolup taşmış olanlar demektir.' İbn Hâleveyh ise şöyle demiştir: 'el-Hâdir, iri yarı, kuvvetli ve çetindir; anlamı ise güçlüler ve çetin kimseler demektir.' Şairin şu sözü de bu kabildendir:

أحب الصبي السوء من أجل أمه ... وأبغضه من بغضها وهو حادر

Kötü çocuğu annesinden ötürü severim; annesine olan buğzumdan ötürü de iri yarı/güçlü olduğu halde ona buğzederim.

وقيل: المعنى تام والسلاح على هذه القراءة أيضا أخذا من الحدارة بمعنى الجسامة والقوة فإن تام السلاح يتقوى به كما يتقوى بأعضائه، و (جميع) على جميع القراءات والمعاني بمعنى الجمع وليست التي يؤكد بها كما أشرنا إليه ولو كانت هذه المؤكدة لنصبت فَأَخْرَجْناهُمْ أي فرعون وجنوده أي خلقنا فيهم داعية الخروج بهذا السبب الذي تضمنته الآيات الثلاث فحملتهم عليه أو خلقنا خروجهم مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ كانت لهم بحافتي النيل كما روي عن ابن عمر. وغيره وَكُنُوزٍ أي أموال كنزوها وخزنوها تحت الأرض. وخصت بالذكر لأن الأموال الظاهرة أمور لازمة لهم لأنها من ضروريات معاشهم فإخراجهم عنها معلوم بالضرورة. وقيل: لأن أموالهم الظاهرة قد انطمست بالتدمير.

Şöyle de denilmiştir: İrilik ve kuvvet anlamındaki hadâret kelimesinden hareketle bu kıraate göre de anlam 'silahı tam olan' demektir; zira silahı tam olan kimse, uzuvlarıyla güç bulduğu gibi silahıyla da güç bulur. { جَمِيعٌ } kelimesi bütün kıraatlerde ve anlamlarda 'topluluk' (cem') manasındadır; işaret ettiğimiz üzere tekit için kullanılan lafız değildir. Şayet bu tekit olsaydı mansub olurdu. { فَأَخْرَجْناهُمْ } Yani Firavun'u ve ordularını; yani bu üç ayetin içerdiği sebeple içlerinde çıkma arzusunu yarattık da bu onları çıkmaya sevk etti veya onların çıkışlarını yarattık. { مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } İbn Ömer ve diğerlerinden rivayet edildiğine göre Nil'in iki yakasında sahip oldukları [bahçelerden ve pınarlardan]. { وَكُنُوزٍ } Yani yer altına gömdükleri ve sakladıkları mallardan. Bunların özellikle zikredilmesinin sebebi şudur: Açıkta bulunan mallar onların ayrılmaz parçalarıdır; zira bunlar geçimlerinin zorunlu ihtiyaçlarındandır ve onlardan çıkarılmaları zaten zorunlu olarak bilinmektedir. Açık mallarının helak edilerek yok edildiği için böyle denildiği de söylenmiştir.

وتعقب بأن الإخراج قبل الانطماس إذ من جملة الأموال الظاهرة الجنات والإخبار عنهم بأنهم أخرجوا منها بعنوان كونها جنات والأصل فيه الحقيقة. وعلى تقدير تسليم أنه بعد يرد أن المدمر ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون وهو مفسر بالقصور والعمارات والجنان فيبقى ما سوى ذلك غير محكوم عليه بالتدمير من الأموال الظاهرة مع أنهم أخرجوا منه أيضا فيحتاج توجيه عدم التعرض له بغير ما ذكر.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Çıkarılma, helak edilip yok edilmeden öncedir; çünkü açık malların başında bahçeler gelmektedir ve onlardan bahçe olmaları vasfıyla çıkarıldıkları haber verilmektedir, asıl olan da hakikattir. Bunun sonradan olduğu kabul edilse bile, helak edilen şeyin Firavun ve kavminin yaptıkları ile yükselttikleri köşkler, binalar ve bahçeler olarak tefsir edilen şeyler olduğu itirazı gelir; dolayısıyla açık mallardan bunun dışındakilerin helak edildiğine hükmedilmemiş olur; halbuki onlar bunlardan da çıkarılmışlardır. Dolayısıyla buna değinilmemesinin zikredilenden başka bir gerekçeyle açıklanması gerekir.

وقيل: المراد بالكنوز أموالهم الباطنة والظاهرة وأطلق عليها ذلك لأنها لم ينفق منها في طاعة الله تعالى، ونقل ذلك عن مجاهد والأول أوفق باللغة. وأكثر جهلة أهل مصر يزعمون أن هذه الكنوز في المقطم من أرض مصر وأنها موجودة إلى الآن وقد بذلوا على إخراجها أموالا كثيرة لشياطين المغاربة وغيرهم فلم يظفروا إلا بالتراب أو حجر الكذان، وقال ابن جبير: المراد بالعيون عيون الذهب وهو خلاف المتبادر، ومثله ما قاله الضحاك من أن المراد بالكنوز الأنهار وَمَقامٍ كَرِيمٍ هي المساكن الحسان كما قال النقاش، وعن ابن لهيعة أنها كانت بالفيوم من أرض مصر، وقيل: مجالس الأمراء والأشراف والحكام التي تحفها الأتباع، وقيل: الأسرة في الكال، وحكى الماوردي أنها مرابط الخيل، وعن ابن عباس ومجاهد والضحاك أنها المنابر للخطباء. وقرأ قتادة والأعرج «ومقام» بضم الميم من أقام كَذلِكَ إما في موضع نصب على أن يكون صفة لمصدر مقدر أي إخراجا مثل ذلك الإخراج أخرجنا، والإشارة إلى مصدر الفعل أو في موضع جر على أن يكون صفة لمقام أي مقام كريم مثل ذلك المقام الذي كان لهم، وعلى الوجهين لا يرد أنه يلزم تشبيه الشيء بنفسه كما زعم أبو حيان لما مر تحقيقه أو في موضع رفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي الأمر كذلك، والمراد تقرير الأمر وتحقيقه. واختار هذا الطيبي فقال: هو أقوى الوجوه ليكون قوله تعالى:

Hazineler (künûz) ile onların gizli ve açık mallarının kastedildiği, Allah Teâlâ'ya itaat yolunda harcanmadığı için onlara bu ismin verildiği de söylenmiştir; bu Mücâhid'den nakledilmiştir ve birinci görüş lügate daha uygundur. Mısır halkının cahillerinin çoğu, bu hazinelerin Mısır topraklarındaki Mukattam dağında bulunduğunu ve bugüne kadar var olduğunu iddia ederler; bunları çıkarmak için Mağripli şeytanlara ve başkalarına çok paralar harcamışlar, fakat toprak veya kireçtaşından başka bir şey elde edememişlerdir. İbn Cübeyr: 'Pınarlardan kasıt altın madenleridir' demiştir ki bu zahire aykırıdır; Dahhâk'ın hazinelerden kastın nehirler olduğunu söylemesi de böyledir. { وَمَقامٍ كَرِيمٍ } Nakkâş'ın dediği gibi güzel meskenlerdir. İbn Lehîa'dan bunların Mısır topraklarındaki Feyyûm'da olduğu rivayet edilmiştir. Emirliklerin, ileri gelenlerin ve etrafı tebaayla çevrili yöneticilerin meclisleri olduğu da söylenmiştir. Gölgeliklerdeki tahtlar olduğu da söylenmiştir; Mâverdî bunların at tavlaları olduğunu nakletmiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk'tan bunların hatiplerin minberleri olduğu rivayet edilmiştir. Katâde ve A'rec 'ekāme' (أقام) fiilinden mimin zammesiyle «ومُقام» şeklinde okumuşlardır. { كَذلِكَ } Ya takdirî bir masdara sıfat olmak üzere nasb mahallindedir; yani 'Böyle bir çıkarışla onları çıkardık' demektir ve işaret fiilin masdarınadır; yahut { مَقامٍ } kelimesine sıfat olmak üzere cer mahallindedir; yani 'Onların sahip olduğu o makam gibi şerefli bir makam' demektir. Her iki veche göre de Ebû Hayyân'ın iddia ettiği gibi bir şeyin kendisine benzetilmesi gerekmez; zira bunun tahkiki daha önce geçmişti. Yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir; yani 'Durum böyledir' demektir ve maksat işi pekiştirmek ve teyit etmektir. Tîbî bunu tercih etmiş ve şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın şu kavlinin:

وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ أي ملكناها لهم تمليك الإرث عطفا عليه، والجملتان معترضتان بين المعطوف عليه وهو فَأَخْرَجْناهُمْ والمعطوف وهو قوله تعالى: فَأَتْبَعُوهُمْ لأن الاتباع عقب الإخراج لا الإيراث.

{ وَأَوْرَثْناها بَنِي إِسْرائِيلَ } “'Ve onları İsrâiloğullarına miras kıldık'”; yani miras kılma yoluyla onları onlara mülk yaptık [kavlinin] ona matuf olması için en kuvvetli vecih budur. Bu iki cümle, matufun aleyh olan { فَأَخْرَجْناهُمْ } ile matuf olan { فَأَتْبَعُوهُمْ } kavli arasında ara cümledir (mu'tarıza); çünkü peşlerine düşme miras kılmanın değil, çıkarılmanın hemen ardındandır.'

قال الواحدي: إن الله تعالى رد بني إسرائيل إلى مصر بعد ما أغرق فرعون وقومه فأعطاهم جميع ما كان لقوم فرعون من الأموال والعقار والمساكن، وعلى غير هذا الوجه يكون (أورثنا) عطفا على (أخرجنا) ولا بد من تقدير نحو فأردنا إخراجهم وإيراث بني إسرائيل ديارهم فخرجوا وأتبعوهم انتهى، ويفهم من كلام بعضهم أن جملة

Vâhidî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ, Firavun ve kavmini boğduktan sonra İsrâiloğullarını Mısır'a geri döndürdü ve Firavun kavminin sahip olduğu malların, gayrimenkullerin ve meskenlerin tamamını onlara verdi. Bu vechin dışında { أورثنا } fiili { أخرجنا } üzerine matuf olur ve mutlaka şöyle bir takdir gerekir: 'Onları çıkarmayı ve İsrâiloğullarını onların yurtlarına mirasçı kılmayı diledik; onlar da çıktılar ve peşlerine düştüler.' İfade bitti. Bazılarının kelamından şu anlaşılmaktadır:

أَوْرَثْناها إلخ معترضة بين المعطوف والمعطوف عليه في جميع الأوجه، وما ذكر عن الواحدي من أن الله تعالى رد بني إسرائيل إلى مصر بعد ما أغرق فرعون وقومه ظاهره وقوع ذلك بعد الغرق من غير تطاول مدة.

{ أَوْرَثْناها } cümlesi ve devamı, bütün vecihlerde matuf ile matufun aleyh arasında bir ara cümledir. Vâhidî'den zikredilen, Allah Teâlâ'nın Firavun ve kavmini boğduktan sonra İsrâiloğullarını Mısır'a döndürdüğü görüşünün zahiri, bunun boğulmanın hemen ardından, uzun bir süre geçmeksizin gerçekleştiğidir.

وأظهر منه في هذا ما روي عن الحسن قال: كما عبروا البحر ورجعوا وورثوا ديارهم وأموالهم ورأيت في بعض الكتب أنهم رجعوا مع موسى ﵇ وبقوا معه في مصر عشر سنين، وقيل: إنه رجع بعضهم بعد إغراق فرعون وهم الذين أورثوا أموال القبط وذهب الباقون مع موسى ﵇ إلى أرض الشام.

Bu konuda bundan daha açık olanı Hasan'dan rivayet edilen şu sözdür: 'Denizi geçtikleri gibi geri döndüler ve onların yurtlarına ve mallarına mirasçı oldular.' Bazı kitaplarda, onların Mûsâ (aleyhisselâm) ile birlikte geri döndüklerini ve onunla Mısır'da on yıl kaldıklarını gördüm. Firavun'un boğulmasından sonra bazılarının geri döndüğü, Kıptîlerin mallarına mirasçı olanların bunlar olduğu, geri kalanların ise Mûsâ (aleyhisselâm) ile birlikte Şam topraklarına gittikleri de söylenmiştir.

وقيل: إنهم بعد أن جاوزوا البحر ذهبوا إلى الشام ولم يدخلوا مصر في حياة موسى ﵇ وملكوها زمن سليمان ﵇، والمذكور في التوراة التي بأيدي اليهود اليوم صريح في أنهم بعد أن جاوزوا البحر توجهوا إلى أرض الشام وقد فصلت قصة ذهابهم إليها وأكثر التواريخ على هذا وظواهر كثير من الآيات تقتضي ما ذكره الواحدي والله تعالى أعلم، ومعنى (أتبعوهم) لحقوهم يقال: تبعت القوم فأتبعهم أي تلوتهم فلحقتهم كأن المعنى فجعلتهم تابعين لي بعد ما كنت تابعا لهم مبالغة في اللحوق، وضمير الفاعل لقوم فرعون والمفعول لبني إسرائيل. وقرأ الحسن «فاتّبعوهم» بوصل الهمزة وشد التاء مُشْرِقِينَ أي داخلين في وقت شروق الشمس أي طلوعها من أشرق زيد دخل في وقت الشروق كأصبح دخل في وقت الصباح وأمسى دخل في وقت المساء، وقال أبو عبيدة: هو من أشرق توجه نحو الشرق كأنجد توجه نحو نجد وأعرق توجه نحو العراق أي فاتبعوهم متوجهين نحو الشرق. والجمهور على الأول، وعن السدي أن الله تعالى ألقى على القبط الموت ليلة خرج موسى ﵇ بقومه فمات كل بكر رجل منهم فشغلوا عن طلبهم بدفنهم حتى طلعت الشمس ومثل ذلك في التوراة بزيادة موت أبكار بهائمهم أيضا، والوصف حال من الفاعل، وقيل: هو حال من المفعول.

Onların denizi geçtikten sonra Şam'a gittikleri, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) hayatında Mısır'a girmedikleri ve oraya ancak Süleyman (aleyhisselâm) zamanında sahip oldukları da söylenmiştir. Bugün Yahudilerin elindeki Tevrat'ta zikredilen ise, onların denizi geçtikten sonra Şam topraklarına yöneldikleri konusunda açıktır; oraya gidiş kıssaları ayrıntılı olarak anlatılmıştır ve tarihlerin çoğu bu görüştedir. Pek çok ayetin zahiri de Vâhidî'nin zikrettiğini gerektirmektedir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. 'Etbe'ûhum' (أتبعوهم) kelimesinin anlamı onlara yetiştiler demektir; 'tebi'tü'l-kavme fe-etba'tühüm' denir, yani onları takip ettim ve onlara ulaştım; sanki anlamı, yetişmede mübalağa olsun diye 'ben onların ardınca giderken sonra onları kendime tabi kıldım' demektir. Failin zamiri Firavun kavmine, mef'ûlünki ise İsrâiloğullarına aittir. Hasan, hemzenin vaslı ve tâ'nın şeddesiyle «فاتّبعوهم» şeklinde okumuştur. { مُشْرِقِينَ } Yani güneşin doğuşu vaktine girenler olarak; bu, 'sabah vaktine girdi' anlamındaki asbaha ve 'akşam vaktine girdi' anlamındaki emsâ gibi, 'Zeyd güneşin doğuşu vaktine girdi' manasındaki eşraka Zeydün ifadesindendir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: 'Bu, 'Necid tarafına yöneldi' anlamındaki encele ve 'Irak tarafına yöneldi' anlamındaki a'raka gibi, 'doğuya yöneldi' manasındaki eşraka fiilindendir; yani doğuya doğru yönelerek onların peşine düştüler.' Çoğunluk birinci görüştedir. Süddî'den rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ, Mûsâ (aleyhisselâm) kavmiyle çıktığı gece Kıptîlerin üzerine ölüm salmış, onlardan her adamın ilk doğan çocuğu ölmüş; böylece güneş doğuncaya kadar onları defnetmekle meşgul olup [İsrâiloğullarını] aramaktan alıkonulmuşlardır. Tevrat'ta da buna benzer şekilde hayvanlarının ilk doğanlarının da öldüğü ilavesiyle yer almaktadır. Bu vasıf failden haldir; mef'ûlden hal olduğu da söylenmiştir.

ومعنى مُشْرِقِينَ في ضياء بناء على ما روي أن بني إسرائيل كانوا في ضياء، وكان فرعون وقومه في ضباب وظلمة تحيروا فيها حتى جاوز بنو إسرائيل البحر ولا يكاد يصح ذلك لقوله تعالى: فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ أي تقاربا بحيث رأى كل واحد منهما الآخر، نعم ذكر في التوراة ما حاصله أن بني إسرائيل لما خرجوا كان أمامهم نهارا عمود من غمام وليلا عمود من نار ليدلهم ذلك على الطريق فلما طلبهم فرعون ورأوا جنوده خافوا جدا ولاموا موسى ﵇ في الخروج وقالوا له: أمن عدم القبور بمصر أخرجتنا لنموت في البر أما قلنا لك: دعنا نخدم المصريين فهو خير من موتنا في البر فقال لهم موسى: لا تخافوا وانظروا إغاثة الله تعالى لكم ثم أوحى الله تعالى إلى موسى أن يضرب بعصاه البحر فتحول عمود الغمام إلى ورائهم وصار بينهم وبين فرعون وجنوده ودخل الليل ولم يتقدم أحد من جنود فرعون طول الليل وشق البحر ثم دخل بنو إسرائيل وليس في هذا ما يصحح أمر الحالية المذكورة فتأمل.

{ مُشْرِقِينَ } kelimesinin 'aydınlık içinde' anlamına gelmesi, İsrâiloğullarının bir aydınlık içinde bulundukları, Firavun ve kavminin ise İsrâiloğulları denizi geçinceye kadar içinde şaşkına döndükleri bir sis ve karanlık içinde oldukları rivayetine dayanır. Fakat Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا تَراءَا الْجَمْعانِ } “İki topluluk birbirini görünce”; yani her birinin diğerini göreceği derecede birbirlerine yaklaştıklarında buyurması sebebiyle bu pek sahih olamaz. Evet, Tevrat'ta özetle şöyle zikredilmiştir: İsrâiloğulları çıktıklarında, kendilerine yolu göstermek üzere gündüzleri önlerinde bir bulut sütunu, geceleri ise bir ateş sütunu vardı. Firavun onların peşine düşüp askerlerini gördüklerinde çok korktular ve çıkış hususunda Mûsâ'yı (aleyhisselâm) kınayarak ona: 'Mısır'da mezar yokluğundan mı bizi çölde ölmemiz için çıkardın? Biz sana 'Bırak Mısırlılara hizmet edelim, çölde ölmemizden daha hayırlıdır' demedik mi?' dediler. Mûsâ onlara: 'Korkmayın, Allah Teâlâ'nın size yardımını görün' dedi. Sonra Allah Teâlâ Mûsâ'ya asasını denize vurmasını vahyetti; bulut sütunu onların arkasına geçti ve onlarla Firavun ve orduları arasına girdi. Gece çöktü ve bütün gece boyunca Firavun'un askerlerinden hiçbiri ileri geçemedi, deniz yarıldı ve İsrâiloğulları girdi. Fakat bunda söz konusu hal durumunu doğrulayacak bir husus yoktur, iyi düşün!

وقرأ الأعمش وابن وثاب «ترا» بغير همز على مذهب التخفيف بين بين ولا يصح تحقيقها بالقلب للزوم ثلاث ألفات متسقة وذلك مما لا يكون أبدا قاله أبو الفضل الرازي، وقال ابن عطية وقرأ حمزة «تريئي» بكسر الراء وبمد ثم بهمز، وروي مثله عن عاصم وروي عنه أيضا «تراءى» بالفتح والمد، وقال أبو جعفر أحمد بن علي الأنصاري في كتابه الإقناع تَراءَا الْجَمْعانِ في الشعراء إذا وقف عليها حمزة والكسائي أمالا الألف المنقلبة عن لام الفعل، وحمزة يميل ألف تفاعل وصلا ووقفا كإمالة الألف المنقلبة.

A'meş ve İbn Vessâb, beyne-beyne tahfif mezhebine göre hemzesiz olarak «ترا» şeklinde okumuşlardır; bunun kalp (harf değişimi) yoluyla tahkiki sahih olmaz, zira peş peşe üç elifin gelmesini gerektirir ki bu asla vaki olmaz; bunu Ebu'l-Fazl er-Râzî söylemiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Hamza râ'nın kesresi, med ve ardından hemze ile «تريئي» şeklinde okumuştur. Âsım'dan da bunun bir benzeri rivayet edilmiş, ayrıca ondan fetha ve med ile «تراءى» şeklinde de rivayet olunmuştur. Ebû Ca'fer Ahmed b. Ali el-Ensârî, el-İknâ' adlı kitabında şöyle demiştir: Hamza ve Kisâî Şuarâ Sûresi'ndeki { تَراءَا الْجَمْعانِ } üzerinde vakfettiklerinde, fiilin lâmından dönüşen elife imâle yaparlar. Hamza, dönüşen elife imâle yaptığı gibi vasl ve vakıf halinde tefâ'ale kalıbının elifine de imâle yapar.

وقرىء «فلما تراءت» الفئتان قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ أي لملحقون جاؤوا بالجملة الاسمية مؤكدة بحرفي التأكيد للدلالة على تحقق الإدراك واللحاق وتنجيزهما، وأرادوا بذلك التحزن وإظهار الشكوى طلبا

«فلما تراءت الفئتان» (İki fırka birbirini görünce) şeklinde de okunmuştur. { قالَ أَصْحابُ مُوسى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } “Mûsâ'nın arkadaşları: 'Muhakkak biz yakalandık!' dediler”; yani bize yetişildi. Yetişmenin ve yakalanmanın kesinleştiğini ve gerçekleştiğini göstermek için iki tekit harfiyle pekiştirilmiş isim cümlesi getirdiler; bununla bir çare talebiyle

للتدبير. وقرأ الأعرج وعبيد بن عمير «لمدّركون» بفتح الدال مشددة وكسر الراء من الإدراك بمعنى الفناء والاضمحلال يقال: أدرك الشيء إذا فني تتابعا وأصله التتابع وهو ذهاب أحد على أثر آخر ثم صار في عرف اللغة بمعنى الهلاك وأن يفني شيئا فشيئا حتى يذهب جميعه، وقد جاء التتابع بهذا المعنى في قول الحماسي:

hüzünlerini ve şikayetlerini ortaya koymayı amaçladılar. A'rec ve Ubeyd b. Umeyr, yok olma ve helak olma anlamındaki idrak kökünden dâl'ın fethalı ve şeddeli, râ'nın kesreli okunuşuyla «لمدّركون» şeklinde okumuşlardır. Bir şey peş peşe yok olduğunda 'edreke'ş-şey'' denir; aslı 'tetâbu'dur (peş peşe gelmek), bu da birinin diğerinin peşinden gitmesidir; sonra dil örfünde helak olmak ve tamamı gidinceye kadar peyderpey yok olmak anlamına gelmiştir. Hamâse şairinin şu sözünde tetâbu' bu anlamda gelmiştir:

أبعد بني أمي الذين تتابعوا ... أرجي حياة أم من الموت أجزع

Peş peşe ölüp giden ana bir kardeşlerimden sonra mı bir hayat umacağım, yoksa ölümden mi korkacağım?

والمعنى إنا لهالكون على أيديهم شيئا فشيئا قالَ موسى ﵇ ردعا لهم عن ذلك وإرشادا إلى أن تدبير الله ﷿ يغني عن تدبيره: كَلَّا لن يدركوكم إِنَّ مَعِي رَبِّي بالحفظ والنصرة سَيَهْدِينِ قريبا إلى ما فيه نجاتكم منهم ونصركم عليهم، ولم يشركهم ﵇ في المعية والهداية إخراجا للكلام على حسب ما أشاروا إليه في قولهم: إِنَّا لَمُدْرَكُونَ من طلب التدبير منه ﵇، وقيل: لما كان ﵇ هو الأصل وغيره تبع له محفوظون منصورون بواسطته وشرفه وكرامته قال: مَعِي دون معنا وكذا قال: سَيَهْدِينِ دون سيهدينا، وقيل: قال ذلك جزاء لهم على غفلتهم عن قوله تعالى له ﵇ أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ [القصص: ٣٥] حتى خافوا فقالوا ما قالوا فإن الظاهر أنهم سمعوا ذلك من موسى ﵇ في مدة بقائهم معه في مصر أو غفلتهم عن عناية الله تعالى بهم حين كانوا مع القبط في مصر حيث لم يصبهم ما أصابهم من الدم ونحوه من الآيات المقتضية بواسطة حسن الظن إنجاءهم منهم حين أمروا بالخروج فلحقوهم وكان تأديبه لهم على ذلك بمجرد عدم إشراكهم فيما ذكر لا أنه نفاه عنهم كما يتوهم من تقديم الخبر فإن تقديمه لأجل الاهتمام بأمر المعية التي هي مدار النجاة المطلوبة، وقيل: للحصر لكن بالنسبة إلى فرعون وجمعه، وقيل: على القول الثاني في توجيه عدم إشراكهم: إنه للحصر بالنسبة إليهم أيضا على معنى إن معي أولا وبالذات ربي لا معكم كذلك، وقيل: قدم المعية هنا وأخرت في قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ مَعَنا [التوبة: ٤٠] لأن المخاطب هنا بنو إسرائيل وهم أغبياء يعرفون الله ﷿ بعد النظر والسماع من موسى ﵇ والمخاطب هناك الصديق رضي الله تعالى عنه وهو ممن يرى الله تعالى قبل كل شيء، ولاختلاف المقام نظم نبينا ﷺ صاحبه معه في المعية ولم يقدم له ردعا وزجرا وخاطبه على نحو مخاطبة الله تعالى له ﵊ عند تسليته بما صورته النهي عن الحزن، وأتى بالاسم الجامع وهو لفظ الله دون اسم مشعر بصفة واحدة مثلا ولم يكن كلام موسى ﵇ ومخاطبته لقومه على هذا الطرز وسبحان من فضل بعض العالمين على بعض.

Anlamı: 'Biz onların ellerinde peyderpey helak olacağız' demektir. { قالَ } Mûsâ (aleyhisselâm) onları bundan menederek ve Allah Azze ve Celle'nin tedbirinin kendi tedbirlerine ihtiyaç bırakmayacağını göstererek şöyle dedi: { كَلَّا } “'Hayır/asla!'”; size asla yetişemeyecekler. { إِنَّ مَعِي رَبِّي } “'Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir'”; koruması ve yardımıyla, { سَيَهْدِينِ } “'bana yol gösterecektir'”; yakında onlardan kurtuluşunuzu ve onlara karşı galibiyetinizi sağlayacak yola iletecektir. [Mûsâ] (aleyhisselâm), { إِنَّا لَمُدْرَكُونَ } sözlerinde kendisinden bir çare talep etmelerine işaret ettikleri şekliyle sözü sevk etmek üzere onları beraberlik ve hidayete ortak etmemiştir. Şöyle de denilmiştir: [Mûsâ] (aleyhisselâm) asıl olup diğerleri onun vasıtası, şerefi ve kerametiyle korunan ve yardım olunan tabiler olduğu için 'ma'anâ' (bizimle) yerine { مَعِي } (benimle) demiş; aynı şekilde 'seyehdînâ' (bize yol gösterecektir) yerine { سَيَهْدِينِ } (bana yol gösterecektir) demiştir. Şöyle de denilmiştir: Korkup o sözleri sarf edinceye kadar Allah Teâlâ'nın ona yönelik { أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } [el-Kasas: 35] “Siz ikiniz ve size uyanlar galip geleceksiniz” kavlinden gafil olmalarının bir cezası olarak bunu söylemiştir; zira zahir olan, onların Mısır'da Mûsâ (aleyhisselâm) ile kaldıkları süre boyunca bunu işitmiş olmalarıdır. Yahut Mısır'da Kıptîlerle beraberken, hüsn-i zan sebebiyle çıkmaları emrolunup da peşlerine düşüldüğünde onlardan kurtulmalarını gerektiren kan ve benzeri ayetlerden Kıptîlerin başına gelenlerin kendi başlarına gelmeyişiyle Allah Teâlâ'nın kendilerine olan inayetinden gafil olmalarına bir cezadır. Onlara yönelik bu terbiyesi, haberin öne alınmasından vehmedilebileceği üzere bunu onlardan nefyettiği anlamına gelmeyip, yalnızca zikredilen hususlara onları ortak etmemekle olmuştur; zira haberin öne alınması, talep edilen kurtuluşun esası olan beraberlik konusuna verilen önemden ötürüdür. Firavun ve topluluğuna nispetle hasr için olduğu da söylenmiştir. Onları ortak etmeyişinin gerekçesine dair ikinci görüşe göre ise: Bunun onlara nispetle de hasr ifade ettiği, yani 'Rabbim sizinle değil, öncelikle ve bizzat benimle beraberdir' anlamına geldiği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Beraberlik burada öne alınmış, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } [et-Tevbe: 40] “Allah bizimle beraberdir” kavlinde ise geriye bırakılmıştır; çünkü buradaki muhatap İsrâiloğullarıdır, onlar ise Allah Azze ve Celle'yi ancak Mûsâ'dan (aleyhisselâm) düşünüp işittikten sonra tanıyan anlayışsız kimselerdir. Oradaki muhatap ise her şeyden önce Allah Teâlâ'yı gören kimselerden olan Sıddîk (radıyallâhu anh)'tır. Makamın farklılığından ötürü Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) arkadaşını beraberlikte kendine dahil etmiş, ona yönelik bir azarlama ve men etmede bulunmamış ve teselli ederken sureti hüzünden nehiy olan ifadelerle Allah Teâlâ'nın kendisine hitap ettiği tarzda ona hitap etmiştir; ayrıca tek bir sıfatı hissettiren bir isim yerine toplayıcı isim olan Allah lafzını getirmiştir. Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kavmiyle olan konuşması ve hitabı ise bu tarzda olmamıştır. Âlemlerin kimini kimine üstün kılan [Allah] noksan sıfatlardan münezzehtir.

وزعم بعضهم أن في الكلام حذفا والتقدير إن معي وعد ربي ولذلك قال: مَعِي دون معنا وفيه ما فيه.

Bazıları sözde bir hazif bulunduğunu ve takdirin 'Şüphesiz Rabbimin vaadi benimledir' şeklinde olduğunu, bu yüzden 'ma'anâ' (bizimle) yerine { مَعِي } (benimle) dediğini iddia etmişlerdir ki bu görüşün durumu ortadadır.

فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ هو القلزم على الصحيح، وقيل: بحر من وراء مصر يقال له أساف، وقيل: النيل، والظاهر أن هذا الإيحاء كان بعد القول المذكور ولم يكن مأمورا بالضرب يوم الأمر بالإسراء،

{ فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ } “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asanla denize vur!' diye vahyettik”. Sahih olan görüşe göre bu deniz Kızıldeniz'dir (Kulzüm). Mısır'ın ardında Esâf denilen bir deniz olduğu söylenmiştir; Nil olduğu da söylenmiştir. Zahir olan odur ki, bu vahiy söz konusu ifadeden sonra gerçekleşmiştir; geceleyin yola çıkma emri verildiği gün vurmakla emrolunmamıştı.

فقد أخرج ابن عبد الحكم عن مجاهد أنه لما انتهى موسى ﵇ وبنو إسرائيل إلى البحر قال مؤمن آل فرعون: يا نبي الله أين أمرت فإن البحر أمامك وقد غشينا آل فرعون فقال: أمرت بالبحر فاقتحم مؤمن آل فرعون فرسه فرده التيار فجعل موسى ﵇ لا يدري كيف يصنع وكان الله تعالى قد أوحى إلى البحر أن أطع موسى وآية ذلك إذا ضربك بعصاه فأوحى الله تعالى إلى موسى أن اضرب بعصاك البحر.

Nitekim İbn Abdilhakem'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, Mûsâ (aleyhisselâm) ve İsrâiloğulları denize vardıklarında Firavun ailesinin mümini şöyle dedi: 'Ey Allah'ın peygamberi, nereye emrolundun? Deniz önünde, Firavun ailesi ise bizi kuşattı.' Mûsâ: 'Denize emrolundum' dedi. Bunun üzerine Firavun ailesinin mümini atını denize sürdü, fakat akıntı onu geri püskürttü. Mûsâ (aleyhisselâm) ne yapacağını bilemez oldu. Allah Teâlâ ise denize: 'Mûsâ'ya itaat et, bunun alameti de asasıyla sana vurmasıdır' diye vahyetmişti. Bunun üzerine Allah Teâlâ Mûsâ'ya asasını denize vurmasını vahyetti.

وأخرج أيضا من طريق الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس أن موسى لما انتهى إلى البحر أقبل يوشع بن نون على فرسه فمشى على الماء واقتحم غيره خيولهم فرسوا في الماء، وقال أصحاب موسى: إِنَّا لَمُدْرَكُونَ فدعا موسى ربه فغشيتهم ضبابة حالت بينهم وبينه وقيل: له اضرب بعصاك البحر وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن ابن

Yine Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre; Mûsâ denize vardığında Yûşa b. Nûn atıyla gelip suyun üzerinde yürüdü, diğerleri ise atlarını sürdüler ve suda çakılıp kaldılar. Mûsâ'nın arkadaşları: 'Biz muhakkak yakalandık' dediler. Bunun üzerine Mûsâ Rabbine dua etti; onları kendileriyle Firavun arasına giren bir sis kapladı ve ona 'Asanla denize vur' denildi. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim İbn

عباس أن الله تعالى أوحى إلى موسى أن اضرب بعصاك البحر وأوحى إلى البحر أن اسمع لموسى وأطع إذا ضربك فبات البحر له أفكل أي رعدة لا يدري من أي جوانبه يضربه،

Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Allah Teâlâ Mûsâ'ya 'Asanla denize vur' diye vahyetti; denize de 'Mûsâ'yı dinle ve sana vurduğu zaman itaat et' diye vahyetti. Deniz, kendisini hangi tarafından vuracağını bilemeyerek titreyerek geceledi.

وأخرج ابن أبي حاتم عن محمد بن حمزة بن يوسف بن عبد الله ابن سلام أن موسى ﵇ لما انتهى إلى البحر قال: يا من كان قبل كل شيء والمكون لكل شيء والكائن بعد كل شيء اجعل لنا مخرجا فأوحى الله تعالى إليه أن اضرب بعصاك البحر.

İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Hamza b. Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm'dan rivayet ettiğine göre Mûsâ (aleyhisselâm) denize vardığında şöyle dedi: 'Ey her şeyden önce var olan, her şeyi var eden ve her şeyden sonra da baki kalacak olan! Bize bir çıkış yolu yarat.' Bunun üzerine Allah Teâlâ ona asasıyla denize vurmasını vahyetti.

وروي أنه ﵇ قال: اللهم لك الحمد وإليك المشتكى وإليك المستغاث وأنت المستعان ولا حول ولا قوة إلا بالله العلي العظيم

Rivayet edildiğine göre [Mûsâ] (aleyhisselâm) şöyle demiştir: 'Allah'ım! Hamd Sana mahsustur, şikayet ancak Sana arz olunur, feryat edilip yardım istenecek olan Sensin, yardımına sığınılan Sensin; güç ve kuvvet ancak pek yüce ve pek büyük olan Allah'a aittir.'

، وفي الدر المنثور من رواية ابن مردويه عن ابن مسعود مرفوعا ما يدل على أنه ﵇ قال ذلك حين الانفلاق فَانْفَلَقَ أي فضربه فانفلق فالفاء فصيحة، وزعم ابن عصفور في مثل هذا التركيب أن المحذوف هو ضرب، وفاء انفلق والفاء الموجودة هي فاء ضرب وهذا أشبه شيء بلغي العصافير وكأنه كان سكران حين قاله، وفي هذا الحذف إشارة إلى سرعة امتثاله ﵇، وإنما أمر ﵇ بالضرب فضرب وترتب الانفلاق عليه إعظاما لموسى ﵇ بجعل هذه الآية العظيمة مترتبة على فعله ولو شاء ﷿ لفلقه بدون ضربه بالعصا،

ed-Dürrü'l-Mensûr'da İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan merfû olarak rivayet ettiği hadiste, [Mûsâ'nın] (aleyhisselâm) bunu yarılma esnasında söylediğine delalet eden rivayet yer almaktadır. { فَانْفَلَقَ } “[Deniz] hemen yarıldı”; yani ona vurdu ve o da yarıldı; buradaki fâ harfi 'fâ-i fasîha'dır. İbn Usfûr bu gibi terkiplerde mahzuf olanın 'darabe' fiili ile 'infelaka'nın fâ'sı olduğunu, mevcut fâ'nın ise 'darabe'nin fâ'sı olduğunu iddia etmiştir ki bu kuş cıvıltısına benzeyen pek anlamsız bir sözdür; sanki bunu söylerken sarhoş gibiydi. Bu hazifte [Mûsâ'nın] (aleyhisselâm) emri derhal yerine getirdiğine işaret vardır. Onun vurmakla emrolunup vurması ve yarılmanın buna terettüp etmesi, bu büyük mucizenin onun fiiline bağlanması suretiyle Mûsâ'ya (aleyhisselâm) bir tazim içindir; şayet Allah Azze ve Celle dileseydi asayı vurma olmaksızın da onu yarardı.

ويروى أنه لم ينفلق حتى كناه بأبي خالد فقال انفلق أبا خالد: وكان بأمر الله تعالى إياه بذلك

Rivayet edildiğine göre ona 'Ebû Hâlid' künyesiyle hitap edinceye kadar yarılmamış ve 'Ey Ebû Hâlid, yarıl!' demiştir; bu da Allah Teâlâ'nın ona bunu emretmesiyle olmuştur.

،

,

وعن قيس بن عباد أنه ﵇ حين جاءه قال له: انفلق أبا خالد فقال: لن أنفلق لك يا موسى أنا أقدم منك وأشد خلقا فنودي عند ذلك اضرب بعصاك البحر فضربه فانفلق

Kays b. Ubâd'dan rivayet edildiğine göre, [Mûsâ] (aleyhisselâm) denize vardığında ona: 'Yarıl ey Ebû Hâlid!' dedi. Deniz: 'Senin için yarılmam ey Mûsâ! Ben senden daha kadimim ve yaratılışça daha güçlüyüm' dedi. Bunun üzerine: 'Asanla denize vur' diye nida edildi; o da vurdu ve deniz yarıldı.

،

,

وفي رواية عن ابن مسعود أنه ﵇ حين انتهى إليه قال: أنفرق فقال له: لقد استكبرت يا موسى وهل انفرقت لأحد من ولد آدم فأوحى الله تعالى إليه أن اضرب بعصاك البحر فضربه فانفلق، وفي حديث أخرجه الخطيب في المتفق والمفترق عن أبي الدرداء مرفوعا أنه ﵇ ضربه فتأطط كما يتأطط العرش ثم ضربه الثانية فمثل ذلك ثم ضربه الثالثة فانصدع

İbn Mes'ûd'dan gelen bir rivayette ise [Mûsâ] (aleyhisselâm) denize vardığında: 'Yarılacak mısın?' dedi. Deniz ona: 'Büyük konuştun ey Mûsâ! Ben Âdemoğlundan herhangi biri için yarıldım mı ki?' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Asanla denize vur' diye vahyetti, o da vurdu ve yarıldı. Hatîb'in el-Müttefik ve'l-Müfterik'te Ebû'd-Derdâ'dan merfû olarak naklettiği bir hadiste ise şöyledir: [Mûsâ] (aleyhisselâm) denize vurdu, deniz Arş'ın gıcırdadığı gibi gıcırdadı; sonra ikinci kez vurdu, yine öyle oldu; sonra üçüncü kez vurdu ve yarıldı.

وهذا صريح في أن الضرب كان ثلاثا، وقيل: ضربه مرة واحدة فانفلق، وقيل: ضربه اثنتي عشرة مرة فانفلق في كل مرة عن مسلك لسبط.

Bu rivayet, vurmanın üç defa olduğuna dair açıktır. Bir defa vurduğu ve yarıldığı da söylenmiştir; on iki defa vurduğu ve her vuruşta bir kabile için bir yol açıldığı da söylenmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن جبير أنه قال: كان البحر ساكنا لا يتحرك فلما كان ليلة ضربه موسى بالعصا صار يمد ويجزر

İbn Ebî Hâtim'in İbn Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Deniz sakindi, hiç hareket etmiyordu; Mûsâ'nın asayla vurduğu gece olunca med ve cezir yapmaya başladı.'

ولا أظن لهذا صحة، والظاهر أن المد والجزر كانا قبل أن يخلق الله تعالى موسى ﵇ ولا ينبغي لعاقل اعتقاد غيره، ومثل هذا عندي كثير من الأخبار السابقة، والأسلم الاقتصار على ما قص الله تعالى من أنه أوحى سبحانه إلى موسى أن اضرب بعصاك البحر فضربه فانفلق فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ أي كالجبل المنيف الثابت في مقره، وظاهر الآية أن الطود مطلق الجبل، وقال في الصحاح: الطود الجبل العظيم.

Bunun sahih olduğunu sanmıyorum; zahir olan, med ve cezrin Allah Teâlâ'nın Mûsâ'yı (aleyhisselâm) yaratmasından önce de var olduğudur; akıl sahibi bir kimseye bunun aksine inanmak yakışmaz. Benim nazarımda önceki rivayetlerin çoğu da böyledir. En selameti, Allah Teâlâ'nın kıssada anlattığı; yani Mûsâ'ya 'Asanla denize vur' diye vahyettiği, onun da vurup yarıldığı kadarıyla yetinmektir. { فَكانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Böylece her parçası yüce bir dağ gibi oldu”; yani yerinde sabit duran ulu bir dağ gibi oldu. Ayetin zahiri, tavd kelimesinin mutlak dağ anlamına geldiğini gösterir; es-Sıhâh'ta ise 'et-Tavd, büyük dağdır' denilmiştir.

والمراد بالفرق قطعة من الماء ارتفعت فصار ما تحتها كالسرداب على ما ذكره بعض الأجلة، وحينئذ لا إشكال في قول من قال: إن الفروق اثنا عشرة والمسالك كذلك بعدة أسباط بني إسرائيل وقد سلك كل سبط منهم في مسلك منها، والمشهور أن الفرق قطعة انفصلت من الماء عما يقابلها وحينئذ لا يتأتى ذلك القول بل لا بد عليه على ما قيل من كون الفروق ثلاثة عشر حتى يحصل في خلالها اثنا عشر مسلكا بعدد الأسباط، وقيل: إذا كانت الفروق اثني عشر فلا بد أن تكون المسالك ثلاثة عشر لأن الفرق الأول والثاني عشر لا بد أن يكونا منفصلين عما يحاذيهما من البحر فيكون بين كل منهما وبين ما يحاذيه من البحر مسلك وإن لم يكن كسائر المسالك بين فرقين إذ لو اتصلا لم يمييزا عنه ولم يتحقق حينئذ اثنا عشر فرقا بل أقل، ولا بعد في أن يختار كون الفروق اثني عشر والمسالك ثلاثة عشر يجعل الفرق الأول والثاني عشر منفصلين عما يحاذيهم من البحر بين كل منهما وبينه مسلك، ويقال: إن كل سبط من الأسباط الاثني عشر سلك في مسلك وسلك في الثالث عشر من آمن بموسى ﵇ من القبط انتهى.

Bazı seçkin alimlerin zikrettiğine göre fırk (parça) ile murad, yükselip altı dehliz/tünel gibi olan su kütlesidir. Bu takdirde, parçaların on iki, yolların da İsrâiloğullarının kabileleri (esbât) sayısınca on iki olduğunu ve onlardan her bir oymağın bu yollardan birine girdiğini söyleyenin görüşünde bir müşkül kalmaz. Meşhur olan ise fırkın, suyun karşısındaki kısımdan ayrılan parçası olduğudur; bu durumda o görüş geçerli olmaz, bilakis denildiğine göre İsrâiloğullarının sayısı kadar arada on iki yolun meydana gelebilmesi için parçaların on üç olması gerekir. Şöyle de denilmiştir: Parçalar on iki olduğunda yolların mutlaka on üç olması gerekir; çünkü birinci ve on ikinci parçaların denizden kendilerine denk gelen kısımlardan ayrılmış olmaları zorunludur. Dolayısıyla diğer yollar gibi iki parça arasında olmasa bile, her biri ile denizin ona denk gelen kısmı arasında bir yol bulunur; zira bitişik olsalardı denizden ayırt edilemezlerdi ve bu takdirde on iki parça gerçekleşmeyip daha az olurdu. Parçaların on iki, yolların ise birinci ve on ikinci parçaların denizin hizasındaki kısımdan ayrılarak her biriyle deniz arasında birer yol kılınması suretiyle on üç kabul edilmesinde bir uzaklık yoktur. Denilir ki: On iki kabilenin her biri bir yola girdi, on üçüncü yola ise Kıptîlerden Mûsâ'ya (aleyhisselâm) iman edenler girdi. İfade bitti.

وأورد عليه أنه لم يذكر في الآثار أن المسالك ثلاثة عشر وإنما المذكور فيها أنها اثنا عشر ومن ادعى ذلك فعليه البيان، والأبعد عن القيل والقال ما تقدم عن بعض الأجلة وأثر قدرة الله تعالى عليه أعظم، وخلق الداعية إلى سلوك ذلك في قلوب الداخلين لا سيما قوم فرعون أغرب وكذا الاحتياج إلى الكوى أظهر.

Buna şöyle itiraz edilmiştir: Rivayetlerde yolların on üç olduğu zikredilmemiştir; onlarda geçen sadece on iki yol olduğudur, bunu iddia edenin delil getirmesi gerekir. Dedikodudan en uzak olanı, bazı yetkin alimlerden geçen görüştür ve Allah Teâlâ'nın kudretinin bundaki eseri daha büyüktür; oraya girenlerin, bilhassa Firavun kavminin kalplerine o yollardan gitme arzusunun yaratılması daha şaşırtıcıdır ve menfezlere (menfez/pencerelere) duyulan ihtiyaç da daha açıktır.

فقد روي أن بني إسرائيل قالوا: نخاف أن يغرق بعضنا ولا نشعر فجعل الله تعالى بينهم كوى حتى يرى بعضهم بعضا

Nitekim rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları: 'Birbirimizi görmeden bazılarımızın boğulmasından korkuyoruz' dediler; bunun üzerine Allah Teâlâ birbirlerini görmeleri için aralarında pencereler/menfezler var etti.

، نعم قيل عليه: إن في بعض الآثار ما يأباه، فقد أخرج أبو العباس محمد بن إسحاق السراج في تاريخه. وابن عبد البر في التمهيد من طريق يوسف بن مهران عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن صاحب الردم كتب إلى معاوية يسأله عن أشياء منها مكان طلعت فيه الشمس لم تطلع قبل ولا بعد فيه فلم يعلم معاوية جواب ذلك فكتب يسأل ابن عباس فأجاب عن كل إلى أن قال: وأما المكان الذي طلعت فيه الشمس لم تطلع قبل ولا بعد فيه فالمكان الذي انفلق من البحر لبني إسرائيل فإن كون الفرق مقببا كالسرداب مانع من طلوع الشمس وشروقها على الأرض من غير واسطة كما هو الظاهر من السؤال.

Evet, buna karşı şöyle denilmiştir: Bazı rivayetlerde buna aykırı hususlar vardır. Nitekim Ebu'l-Abbâs Muhammed b. İshâk es-Serrâc tarihinde, İbn Abdilber de et-Temhîd'de Yûsuf b. Mihrân tarikiyle İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiklerine göre; Sed Sahibi, Muâviye'ye mektup yazarak daha önce ve daha sonra hiç güneş doğmamış bir yerin neresi olduğu dahil bazı şeyleri sordu. Muâviye bunun cevabını bilemeyince İbn Abbâs'a yazıp sordu; o da her birine cevap verdi ve nihayet şöyle dedi: 'Daha önce ve daha sonra hiç güneş doğmamış yere gelince, orası İsrâiloğulları için denizin yarıldığı yerdir.' Zira parçanın dehliz gibi kubbeli olması, sorunun zahirinden anlaşıldığı üzere güneşin doğrudan ve vasıtasız olarak yere doğup ışık vermesine engeldir.

وأجيب بأنه بعد تسليم صحة الخبر لا إباء لجواز شروق الشمس على أرض الفرق المقبب من غير واسطة من جهة المدخل والمخرج أو شروقها على أرض البحر قبل التقبيب ولم يتعرض المفسرون هنا فيما وقفت عليه لكيفية الانطلاق، وقد رأيت فيما ينسب إلى كليات أبي البقاء أنه قد ورد أن بني إسرائيل لما دخلوا البحر خرجوا من الجانب الذي دخلوا منه وحينئذ لا يتأتى ذلك على كون الانفلاق خطيا وإنما يتأتى على كونه قوسيا ثم إنه ذكر في عدة الفروق والمسالك كلاما ظاهره الاختلال، وقد تصدى بعض الفضلاء لشرحه وتوجيهه بما لا يخلو عن تعسف، وحاصل ما ذكره ذلك البعض مع زيادة ما أنه يحتمل إذا كان انفلاق البحر إلى اثني عشر فرقا أن يكون الفرق الأول والثاني عشر متصلين بالبر الشطي بأن يكون الماء الواقع حذاء كل منهما من جهة البر مرتفعا ومنضما إلى كل ومعدود من أجزائه بحيث يصير الماء المرتفع المنضم والفرق الأصلي المنضم إليه فرقا واحدا متصلا طرفه بالبر من غير فصل بينه وبينه بشيء. وأورد عليه أنه يلزم عليه أن تكون المسالك أحد عشر فيحتاج إلى سلوك سبطين معا أو متعاقبا في مسلك واحد أوسع من سائر المسالك أو مساو له ولا خفاء في أنه خلاف الظاهر والمأثور، وأيضا يلزم أن يكون كل من الفرقين الأول والثاني عشر أعظم غلظا من كل من البواقي لما سمعت من الانضمام والظاهر تساويها فيه، وأيضا يلزم خروج الماء الملاصق للبر عما الأصل فيه من غير داع إليه، ويحتمل أن يكون الماء الواقع حذاء كل من الأول والثاني عشر من جهة البر مرتفعا بمعنى ذاهبا ويكون الفرقان المذكوران متصلين بالبر باعتبار أنهما متصلان بالمسلكين الظاهرين من تحت الماء الذاهب المتصلين بالبر. ويرد عليه بعض ما ورد على سابقه وبقاء سبط من بني إسرائيل أو سبطين بلا حاجب لهم عن فرعون وجنوده من الماء.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Rivayetin sıhhati kabul edilse bile bir çelişki yoktur; zira güneşin kubbeli parçanın zeminine giriş ve çıkış tarafından vasıtasız olarak doğması yahut kubbeleşmeden önce denizin zeminine doğmuş olması caizdir. Ulaşabildiğim kadarıyla müfessirler burada yarılmanın keyfiyetine değinmemişlerdir. Ebu'l-Bekâ'nın el-Külliyyât'ına nispet edilen eserde gördüğüme göre; İsrâiloğullarının denize girdiklerinde girdikleri taraftan çıktıkları rivayet edilmiştir. Bu durumda yarılmanın doğrusal (düz bir hat halinde) olması halinde bu durum gerçekleşemez, ancak kavisli (yay şeklinde) olmasıyla mümkündür. Daha sonra o, parça ve yolların sayısı hakkında zahiri tutarsız olan bir söz zikretmiştir; bazı faziletli alimler bunu zorlamadan uzak olmayan açıklamalarla şerh ve tevcih etmeye girişmişlerdir. O zatın zikrettiğinin özeti, bir miktar ilaveyle şudur: Denizin on iki parçaya ayrılması durumunda, birinci ve on ikinci parçaların kıyıdaki karaya bitişik olması muhtemeldir; şöyle ki her birinin kara tarafındaki hizasında bulunan su yükselip her birine katılmış ve onun parçalarından sayılmış olur, öyle ki yükselip katılan su ile kendisine katıldığı asıl parça, ucu hiçbir şeyle kesilmeksizin karaya bitişik tek bir parça haline gelir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bunun neticesinde yolların on bir olması gerekir ve bu durumda iki kabilenin diğer yollardan daha geniş veya onlara eşit olan tek bir yoldan birlikte veya peş peşe gitmesi icap eder; bunun ise zahire ve rivayetlere aykırı olduğu açıktır. Ayrıca katışmadan ötürü birinci ve on ikinci parçaların her birinin geri kalanlardan daha kalın/hacimli olması gerekir; oysa zahir olan bunların eşitliğidir. Yine karaya bitişik suyun bir gerekçe olmaksızın asıl halinden çıkması gerekir. Birinci ve on ikinci parçaların her birinin kara tarafındaki hizasında bulunan suyun yükselmiş, yani çekilip gitmiş olması ve söz konusu iki parçanın, çekilen suyun altından ortaya çıkan ve karaya bitişen iki yola bitişik olması hasebiyle karaya bağlı bulunması da muhtemeldir. Ancak öncekine yöneltilen bazı itirazlar buna da yönelir; ayrıca İsrâiloğullarından bir veya iki kabilenin Firavun ve ordularına karşı sudan bir engel bulunmaksızın açıkta kalması gerekir.

ويحتمل أن يكونا منفصلين عن البر بأن يبقى الماء المتصل به على حاله بحرا من غير ارتفاع وحينئذ يحتمل أن تكون المسالك ثلاثة عشر باعتبار انكشاف الأرض بين الفرق الأول والبحر الباقي على حاله المتصل بالبر فيكون هذا المسلك خارج الطود الأول وانكشافها بين الفرق الثاني عشر والبحر الباقي على حالة المتصل بالبر من الجانب الآخر فيكون هذا المسلك خارج الفرق الثاني عشر، وعلى هذا الاحتمال يلزم تعطل أحد المسالك أو التزام سلوك من آمن من القبط فقط فيه، ويحتمل أن تكون المسالك اثني عشر كالفروق بأن يكون الانكشاف بين الفرق الأول والبحر الباقي على حالة المتصل بالبر من جهة فرعون وجنوده فقط أو يكون الانكشاف بين الفرق الثاني عشر والبحر الباقي على حاله من الجانب الآخر فقط، وهذا بعيد لعظم هذا القوس المنكشف جدا وطول زمان قطعه، فالظاهر وقوع

Karaya bitişik olan suyun yükselmeksizin kendi halinde deniz olarak kalması suretiyle bu iki parçanın karadan ayrı olması da muhtemeldir. Bu durumda, birinci parça ile karaya bitişik halde kalan deniz arasında yerin açılması ve böylece bu yolun birinci dağın dışında kalması, ayrıca on ikinci parça ile diğer taraftaki karaya bitişik halde kalan deniz arasında yerin açılması ve böylece bu yolun on ikinci parçanın dışında kalması hasebiyle yolların on üç olması muhtemeldir. Bu ihtimale göre yollardan birinin atıl kalması yahut onda sadece Kıptîlerden iman edenlerin yürümesinin kabul edilmesi gerekir. Açılmanın sadece Firavun ve orduları tarafındaki birinci parça ile karaya bitişik halde kalan deniz arasında olması yahut sadece diğer taraftaki on ikinci parça ile kendi halinde kalan deniz arasında olması suretiyle yolların da parçalar gibi on iki olması muhtemeldir. Ancak açılan bu kavisin son derece büyük olması ve katedilme süresinin uzunluğu sebebiyle bu uzak bir ihtimaldir. Dolayısıyla zahir olan,

احتمال كون الانكشاف بين الفرق الأول والبحر الباقي على حاله من جهة فرعون، وبالجملة احتمال انفصال الفرقين الأول والأخير وكون الانكشاف بين الأول والبحر مما يلي فرعون دون الأخير والبحر مما يلي الجانب الآخر واتحاد المسالك والفروق في كون كل اثني عشر هو الأقرب للوقوع اه.

açılmanın Firavun tarafındaki birinci parça ile deniz arasında olması ihtimalidir. Özetle; ilk ve son parçanın ayrı olması, açılmanın ise diğer taraftaki son parça ile deniz arasında değil, Firavun tarafına bakan birinci parça ile deniz arasında bulunması ve yollar ile parçaların her birinin on iki olması hususunda eşit olması ihtimali vuku bulmaya en yakın olanıdır. İfade bitti.

ولا يخفى أنه يلزم عليه أن لا يكون جميع المسالك في خلال الفروق فإن لم يتعين القول بكون جميعها فيه إذ ليس في الآثار أكثر من كون المسالك اثني عشر مسلكا فلا بأس به، وإن استحسنت ما تقدم عن بعض الأجلّة في المراد بالفرق فاعتبره على تقدير كون الانفلاق قوسيا أيضا، ثم إن ما ذكر من كون الخروج من جهة الدخول لم أره في غير ما ينسب إلى كليات أبي البقاء وهو أوفق بالقول برجوع موسى ﵇ وقومه إلى مصر بعد الخروج من البحر وإغراق فرعون وجنوده فيه وتوقف ذلك على كون الانفلاق قوسيا لأنه لو كان خطيا يلزم أن يكون الرجوع في طريق الدخول وهو ظاهر البطلان لأن الأعداء في أثرهم، واحتمال أن تكون المسالك الخطية ثلاثة عشر وأن بني إسرائيل سلكوا اثني عشر منها واتبعهم فيها فرعون وجنوده وخرجوا قبل أن يصلوا إليهم ودخلوا جميعا في المسلك الثالث عشر من الجانب المخالف لجانب دخولهم متوجهين فيه إلى جانب دخولهم فلم يخرجوا حتى صار جميع أعدائهم في تلك المسالك الإثني عشر التي اتبعوهم فيها فخرجوا وغشي أعداءهم من اليم ما غشيهم لا يخفى ما فيه، والقول بالعود إلى مصر مع القول بأن الانفلاق كان خطيا يتوقف على هذا أو على الانفلاق مرة أخرى أو على العبور بالسفن أو سلوك طريق إلى مصر غير الطريق الذي سلكوه خارجين منها إلى البحر.

Açıktır ki bu görüşe göre yolların tamamının parçaların arasında olmaması gerekir. Şayet bütün yolların parçaların arasında bulunması görüşü kesin değilse —ki rivayetlerde yolların on iki yol olduğundan fazlası yoktur— bunda bir sakınca yoktur. Şayet fırk (parça) ile murat hakkında bazı seçkin alimlerden daha önce geçen açıklamayı benimsersen, yarılmanın kavisli olması takdirinde de bunu aynı şekilde değerlendir. Ayrıca çıkışın giriş tarafından olduğuna dair zikredilen hususu Ebu'l-Bekâ'nın el-Külliyyât'ına nispet edilen yerden başka bir kaynakta görmedim; bu da Mûsâ (aleyhisselâm) ve kavminin denizden çıkıp Firavun ve ordularının orada boğulmasından sonra Mısır'a döndükleri görüşüne daha uygundur. Bu durum ise yarılmanın kavisli olmasına bağlıdır; zira şayet doğrusal olsaydı dönüşün giriş yolundan olması gerekirdi ki bu açıkça batıldır, çünkü düşmanlar arkalarındaydı. Doğrusal yolların on üç olması, İsrâiloğullarının bunlardan on ikisinden gitmesi, Firavun ve ordularının da o yollarda onların peşine düşmesi, İsrâiloğullarının onlar kendilerine ulaşmadan çıkıp hepsinin birden giriş taraflarına yönelerek giriş yönlerinin tersi taraftan on üçüncü yola girmeleri, peşlerine düştükleri o on iki yolda düşmanlarının tamamı yer alıncaya kadar çıkmayıp sonra çıkmaları ve düşmanlarını denizden kaplayan şeyin kaplaması ihtimaline gelince, bundaki [zorlama ve tutarsızlık] gizli değildir. Yarılmanın doğrusal olduğunu söylemekle birlikte Mısır'a dönüldüğünü kabul etmek; buna, yahut denizin bir kez daha yarılmasına, yahut gemilerle geçilmesine, yahut Mısır'dan denize doğru çıkarken yürüdükleri yoldan başka bir yoldan Mısır'a gidilmesine bağlıdır.

والظاهر أنه لم يكن شيء من ذلك، ولا بأس على ما قيل بالقول بكون الانفلاق قوسيا سواء قلنا بالرجوع إلى مصر أم لا، وما يقال عليه من أنه يلزم حينئذ أن تكون مداخل تلك المسالك ومخارجها في جانب فرعون وجنوده وذلك مما يوجب خوف بني إسرائيل من الدخول لاحتمال أن يدخل عليهم أعداؤهم من الطرف الآخر الذي هو محل الخروج فيلاقوهم في الطريق على طرف الثمام كما لا يخفى على ذوي الأفهام.

Zahir olan bunların hiçbirinin gerçekleşmediğidir. İster Mısır'a dönüldüğünü söyleyelim ister söylemeyelim, denildiğine göre yarılmanın kavisli olduğunu söylemekte bir beis yoktur. Buna karşı, bu durumda o yolların giriş ve çıkışlarının Firavun ve ordularının bulunduğu tarafta olmasının gerekeceği, bunun da düşmanlarının çıkış yeri olan diğer uçtan üzerlerine gelip yolda onlarla burun buruna karşılaşmaları ihtimali sebebiyle İsrâiloğullarının girmekten korkmalarını gerektireceği şeklindeki itiraz ise anlayış sahiplerine gizli değildir.

وجوز على القول بأن الانفلاق كان قوسيا أن يكون دخول موسى ﵇ وقومه من أحد طرفي القوس ودخول فرعون وجنوده من الطرف الآخر ليلاقوا موسى ﵇ وقومه حتى إذا كمل الجمعان دخولا رجع موسى ﵇ وقومه القهقرى حتى إذا خرجوا جميعا أغرق الله تعالى فرعون وجنوده أو حتى إذا كمل جمع موسى ﵇ دخولا وبان لهم أول الداخلين لملاقاتهم رجعوا القهقرى حتى إذا خرجوا جميعا وقد كمل جمع فرعون دخولا أهلك الله تعالى عدوهم فغشيه من اليم ما غشيه وهو كما ترى.

Yarılmanın kavisli olduğu görüşüne göre; Mûsâ (aleyhisselâm) ve kavminin kavisin bir ucundan girmesi, Firavun ve ordularının ise Mûsâ (aleyhisselâm) ve kavmiyle karşılaşmak üzere diğer uçtan girmesi, her iki topluluk da tamamen girdiğinde Mûsâ (aleyhisselâm) ve kavminin geri geri çekilmesi, hepsi çıktığında ise Allah Teâlâ'nın Firavun ve ordularını boğması yahut Mûsâ'nın (aleyhisselâm) topluluğu tamamen girip onlarla karşılaşmak üzere ilk girenler kendilerine göründüğünde geri geri çekilmeleri, Firavun'un topluluğu tamamen girmişken kendileri bütünüyle çıktıklarında Allah Teâlâ'nın düşmanlarını helak etmesi ve denizden onları kaplayan şeyin kaplaması da caiz görülmüştür; bu görüş ise gördüğün gibi [zayıftır].

والذي ذهب إليه أهل الكتاب أن الانفلاق كان خطيا وأن المسالك اثني عشر مسلكا لكل سبط مسلك ولا تقبيب هناك وأنه قد فتحت لهم كوى ليرى القريب قريبه ويرى الرجل من سبط زوجته من سبط آخر وأنهم خرجوا من الجهة المقابلة لجهة دخولهم وتوجهوا إلى أرض الشام، وليس في كتابنا ما هو نص في تكذيبه بل في الأخبار ما يشهد بصحة بعضه، واتحاد الفروق والمسالك في العدد يحتاج إلى نقل صحيح يثبته، والآية هنا لا تدل على أكثر من تعدد الفروق والله تعالى أعلم، وحكى يعقوب عن بعض القراء أنه قرأ «كل فلق» باللام بدل الراء، قال الراغب: الفرق يقارب الفلق لكن الفلق يقال اعتبارا بالانشقاق والفرق يقال اعتبارا بالانفصال. ومنه الفرقة للجماعة المنفردة من الناس وَأَزْلَفْنا عطف على (أوحينا) ، وقيل: على محذوف يقتضيه السياق والتقدير فأدخلنا بني إسرائيل فيما انفلق من البحر وأزلفنا ثَمَّ أي هنالك الْآخَرِينَ أي فرعون وجنوده أي قربناهم من قوم موسى ﵇ حتى دخلوا

Ehl-i Kitab'ın benimsediği görüşe göre ise yarılma doğrusal idi; yollar her kabile için bir yol olmak üzere on iki yoldu, orada kubbeleşme yoktu; yakının yakınını görmesi ve bir kabileden olan adamın diğer kabiledeki eşini görebilmesi için aralarında menfezler/pencereler açılmıştı; girdikleri yönün tam karşısındaki taraftan çıktılar ve Şam topraklarına yöneldiler. Kitabımızda bunu kesin olarak yalanlayan bir nass yoktur, bilakis rivayetlerde bunun bir kısmının sıhhatine şahitlik eden hususlar vardır. Parçaların ve yolların sayıda eşit olması ise bunu ispatlayacak sahih bir nakle muhtaçtır; buradaki ayet ise parçaların birden çok olduğundan fazlasına delalet etmemektedir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Ya'kūb bazı kurrâdan râ yerine lâm ile «كل فلق» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Râgıb şöyle demiştir: 'el-Fırk ile el-falk birbirine yakındır; fakat falk yarılma (inşikâk) itibariyle, fırk ise ayrılma (infisâl) itibariyle söylenir. İnsanlardan ayrılmış topluluğa fırka denmesi de bundandır.' { وَأَزْلَفْنا } fiili { أوحينا } üzerine matuftur; siyakın gerektirdiği mahzuf bir ifadeye matuf olduğu da söylenmiştir ki takdiri şöyledir: 'İsrâiloğullarını denizin yarılan kısmına girdirdik ve yaklaştırdık.' { ثَمَّ } Yani orada, { الْآخَرِينَ } yani Firavun ve ordularını; yani onları Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kavmine yaklaştırdık; öyle ki onların arkasından onların girdikleri yerlere

على أثرهم مداخلهم، وجوز أن يراد قربنا بعضهم من بعض وجمعناهم لئلا ينجو منهم أحد.

girdiler. İçlerinden hiçbiri kurtulmasın diye onları birbirine yaklaştırdığımız ve topladığımız anlamının kastedilmiş olması da caiz görülmüştür.

أخرج ابن عبد الحكم عن مجاهد قال: كان جبريل ﵇ بين الناس بين بني إسرائيل وبين آل فرعون فجعل يقول لبني إسرائيل: ليلحق آخركم بأولكم ويستقبل آل فرعون فيقول: رويدكم ليلحقكم آخركم فقالت بنو إسرائيل: ما رأينا سائقا أحسن سياقا من هذا وقال آل فرعون: ما رأينا وازعا أحسن زعة من هذا

İbn Abdilhakem'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl (aleyhisselâm) insanların arasında, İsrâiloğulları ile Firavun ailesinin arasında duruyor; İsrâiloğullarına 'Arkadakileriniz öndekilerinize yetişsin' diyor, Firavun ailesini ise karşılayarak 'Ağırdan alın ki arkadakileriniz size yetişsin' diyordu. Bunun üzerine İsrâiloğulları: 'Bundan daha güzel sevk eden bir sevkedici görmedik' dediler; Firavun ailesi de: 'Bundan daha güzel düzen sağlayan bir düzenleyici görmedik' dediler.

، وقرأ الحسن وأبو حيوة «وزلفنا» بدون همزة، وقرأ أبي وابن عباس وعبد الله بن الحارث «وأزلقنا» بالقاف عوض الفاء أي أزلقنا أقدامهم، والمعنى أذهبنا عزهم كقوله:

Hasan ve Ebû Hayve hemzesiz olarak «وزلفنا» şeklinde okumuşlardır. Übey, İbn Abbâs ve Abdullah b. el-Hâris ise fâ yerine kāf ile «وأزلقنا» şeklinde okumuşlardır; yani ayaklarını kaydırdık demektir. Anlamı ise şairin şu sözünde olduğu gibi onların izzetini giderdik demektir: