Binûn

Şuarâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تداركتما عبسا وقد ثل عرشها ... وذبيان إذ زلت بأقدامها النعل

'Siz ikiniz, tahtı/hükümranlığı sarsılıp yıkılmışken Abs kabilesine yetiştiniz... ve pabuçları ayaklarından kaydığında Zübyân kabilesine de.'

ويحتمل أن يجعل الله تعالى طريقهم في البحر على خلاف ما جعله لبني إسرائيل يبسا فيزلقهم فيه. هذا وقال صاحب اللوامح: قيل من قرأ بالقاف أراد بالآخرين فرعون وقومه ومن قرأ بالفاء أراد بهم موسى ﵇ وأصحابه أي جمعنا شملهم وقربناهم بالنجاة. ولا يخفى أنه يبعد إرادة موسى ﵇ وأصحابه من الآخرين قوله سبحانه:

Allah Teâlâ'nın, onların denizdeki yolunu İsrâiloğullarına kıldığı gibi kuru kılmayıp tam tersine onları orada kaydıracak bir hale getirmiş olması da muhtemeldir. Bu hususta el-Levâmih sahibi şöyle demiştir: 'Kāf ile okuyan kimsenin { الآخرين } ile Firavun ve kavmini kastettiği, fâ ile okuyanın ise Mûsâ (aleyhisselâm) ve ashabını kastettiği söylenmiştir; yani onların dağınıklığını toplayıp onları kurtuluşla [birbirine] yaklaştırdık demektir.' Ancak Mûsâ (aleyhisselâm) ve ashabının 'ötekiler' ifadesinden kastedilmesinin uzak bir ihtimal olduğu, Yüce Allah'ın şu kavlinden ötürü gizli değildir:

وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ أي وأنجيناهم من الهلاك في أيدي أعدائهم ومن الغرق في البحر بحفظه على تلك الهيئة إلى أن خرجوا إلى البر، وقيل: وَمَنْ مَعَهُ للإشارة إلى أن إنجاءهم كان ببركة مصاحبة موسى ﵇ ومتابعته، وقيل: لينتظم من آمن به ﵇ من القبط إذ لو قيل وقومه لتبادر منه بنو إسرائيل وفيه بحث ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ فرعون وجنوده بإطباق البحر عليهم بعد خروج موسى ﵇ ومن معه وكان له وجبة.

{ وَأَنْجَيْنا مُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ } “Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık.” Yani onları, karaya çıkıncaya kadar denizi o halde tutmak suretiyle düşmanlarının elinde helak olmaktan ve denizde boğulmaktan kurtardık. 'Ve beraberindekileri' ifadesinin, onların kurtuluşunun Mûsâ'nın (aleyhisselâm) beraberliği ve ona tâbi olmanın bereketiyle gerçekleştiğine işaret etmek için olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre de, Kıptîlerden ona (aleyhisselâm) iman edenleri de kapsasın diyedir; zira 've kavmini' denilseydi bundan ilk akla gelen İsrâiloğulları olurdu; ancak bu izahta tartışılacak yönler vardır. { ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra ötekileri boğduk.” Yani Mûsâ (aleyhisselâm) ve beraberindekiler çıktıktan sonra denizi üzerlerine kapatarak Firavun'u ve ordularını boğduk; bunun da büyük bir gürültüsü/çöküş sesi olmuştu.

روي عن ابن عباس أن بني إسرائيل لما خرجوا سمعوا وجبة البحر فقالوا: ما هذا؟ فقال موسى ﵇: غرق فرعون وأصحابه فرجعوا ينظرون فألقاهم البحر على الساحل

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre, İsrâiloğulları [denizden] çıktıklarında denizin çöküş/kapanış gürültüsünü duydular ve: 'Bu nedir?' dediler. Mûsâ (aleyhisselâm): 'Firavun ve ashabı boğuldu' dedi. Bunun üzerine bakmak için geri döndüler; deniz de onları sahile fırlatıverdi.

: والتعبير عن فرعون وجنوده بالآخرين للتحقير، والظاهر أن ثُمَّ للتراخي الزماني، ولعل الأولى حملها على التراخي المعنوي لما بين المعطوفين من المباعدة المعنوية إِنَّ فِي ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من القصة، وما فيه من معنى البعد لتعظيم شأن المشار إليه وقيل: لبعد المسافة بالنظر إلى مبدأ القصة لَآيَةً أي لآية عظيمة توجب الإيمان بموسى ﵇ وتصديقه بما جاء به، وأريد بها على ما قيل انقلاب العصا ثعبانا وخروج يده ﵇ بيضاء للناظرين وانفلاق البحر وأفردت لاتحاد المدلول.

Firavun ve ordularından 'ötekiler' diye bahsedilmesi onları aşağılamak/küçümsemek içindir. Zahir olan, { ثُمَّ } (sonra) edatının zamansal bir gecikme/aralık için olmasıdır; belki de matuf ile matufun aleyh arasındaki manevi uzaklıktan ötürü bunu manevi bir dereceleme/gecikmeye hamletmek daha evladır. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda...” kıssadan zikredilen hususlara bir işarettir. Bundaki uzaklık manası, işaret edilen şeyin şanını yüceltmek içindir; bir görüşe göre de kıssanın başlangıcına nazaran mesafenin uzaklığından dolayıdır. { لَآيَةً } “...elbette bir ibret/ayet vardır.” Yani Mûsâ'ya (aleyhisselâm) iman etmeyi ve getirdiği şeyleri tasdik etmeyi gerektiren büyük bir ayet/ibret vardır. Bununla, söylendiğine göre asânın yılana dönüşmesi, onun (aleyhisselâm) elinin bakanlara bembeyaz parlayarak çıkması ve denizin yarılması kastedilmiştir; gösterilen mananın/gayenin birliği sebebiyle tekil olarak getirilmiştir.

وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ أي أكثر قوم فرعون الذين أمر موسى ﵇ أن يأتيهم وهم القبط على ما استظهره أبو حيان حيث لم يؤمن منهم سوى مؤمن آل فرعون. وآسية امرأة فرعون، وبعض السحرة على القول بأن بعضهم من القبط لا كلهم كما عليه أهل الكتاب وهو الذي يقتضيه ظاهر كلام بعض منا. والعجوز التي دلت موسى على قبر يوسف ﵉ ليلة الخروج من مصر ليحمل عظامه معه، وقيل: المراد بالآية ما كان في البحر من إنجاء موسى ﵇ ومن معه وإغراق الآخرين، وضمير أَكْثَرُهُمْ للناس الموجودين بعد الإغراق والإنجاء من قوم فرعون الذين لم يخرجوا معه لعذر ومن بني إسرائيل، والمراد بالإيمان المنفي عنهم التصديق اليقيني الجازم الذي لا يقبل الزوال أصلا أي وما كان أكثر الناس الموجودين بعد تحقق هذه الآية العظيمة وظهورها مصدقين تصديقا يقينيا جازما لا يقبل الزوال فإن الباقين في مصر من القبط لم يؤمن أحد منهم مطلقا وأكثر بني إسرائيل كانوا غير متيقنين ولذا سألوا بقرة يعبدونها وعبدوا العجل فلا يقال لهم مؤمنون بالمعنى المذكور، ويكفي في إيمان البعض الذي يدل عليه المفهوم كون البعض المؤمن من بني إسرائيل وحيث كان المراد وما كان أكثرهم بعد تحقق آيتي الإغراق والإنجاء وظهورهما مؤمنين لا يصح جعل الضمير للقبط إلا ببيان الأقل المؤمن والأكثر الكافر منهم بعد تحقق الآيتين، وما ذكر في بيان الأقل المؤمن منهم ليس كذلك إذ إيمان من ذكر

{ وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Ama onların çoğu inanmamışlardı.” Yani Ebû Hayyân'ın zahir gördüğü üzere, Mûsâ'nın (aleyhisselâm) kendilerine gitmekle emrolunduğu Firavun kavminin -ki onlar Kıptîlerdir- çoğu [inanmamıştı]. Zira içlerinden Firavun ailesinin mümini, Firavun'un eşi Âsiye, Ehl-i Kitab'ın benimsediği gibi hepsinin değil de bazılarının Kıptî olduğu görüşüne göre -ki bizim âlimlerimizden bazılarının zahir sözü de bunu gerektirir- büyücülerin bir kısmı ile Mısır'dan çıkış gecesinde Yûsuf'un (aleyhimesselâm) kemiklerini beraberinde taşıması için Mûsâ'ya onun kabrini gösteren yaşlı kadından başkası iman etmemişti. Bir görüşe göre ayetten kasıt, Mûsâ (aleyhisselâm) ile beraberindekilerin denizde kurtarılması ve ötekilerin boğulması olayıdır. { أَكْثَرُهُمْ } (onların çoğu) ifadesindeki zamir ise boğulma ve kurtarılma hadisesinden sonra var olan insanlara aittir; yani bir mazeretten ötürü Firavun'la birlikte çıkmayan kendi kavminden kimselere ve İsrâiloğullarına racidir. Onlardan nefyedilen imandan kasıt ise asla zail olmayacak kesin ve şüphesiz yakînî tasdiktir; yani bu muazzam ayet gerçekleşip ortaya çıktıktan sonra mevcut insanların çoğu asla zail olmayacak kesin bir tasdike sahip değillerdi. Çünkü Mısır'da geriye kalan Kıptîlerden hiçbiri kesinlikle iman etmemişti, İsrâiloğullarının çoğu ise tam bir yakîne sahip değildi; nitekim bu yüzden tapacakları bir sığır istemişler ve buzağıya tapmışlardı, bu sebeple zikredilen manada onlara mümin denilemez. Mefhumun delalet ettiği azınlığın imanı için ise, o mümin olan kısmın İsrâiloğullarından olması yeterlidir. Kastedilen mana 'Boğulma ve kurtulma ayetleri gerçekleşip ortaya çıktıktan sonra onların çoğu inanmamışlardı' şeklinde olunca, bu iki ayetin gerçekleşmesinden sonra Kıptîlerden iman eden azınlık ve kâfir olan çoğunluk açıklanmadıkça zamiri Kıptîlere raci kılmak sahih olmaz; onların iman eden azınlığını beyan sadedinde zikredilen hususlar ise böyle değildir, zira adı geçenlerin imanı

كان في ابتداء الرسالة على أن العجوز من بني إسرائيل كما

risaletin başlangıcında idi; üstelik yaşlı kadın da İsrâiloğullarındandır, nitekim

جاء في حديث أخرجه الفريابي وعبد بن حميد وابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن أبي موسى مرفوعا بل أخرج ابن عبد الحكم من طريق الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما

Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Ebû Mûsâ'dan merfû olarak rivayet ettikleri hadiste böyle geçmiştir. Hatta İbn Abdilhakem'in el-Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre

أنها شارح ابنة أشير بن يعقوب ﵇ فهي بنت أخي يوسف ﵇ فتكون أقرب من موسى ﵇ إلى إسرائيل.

o kadın Ya'kūb'un (aleyhisselâm) oğlu Âşîr'in kızı Şârah'tır; yani Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşinin kızıdır, dolayısıyla Mûsâ'ya (aleyhisselâm) İsrâil'den (Ya'kūb'dan) daha yakındır.

وأجيب بأن من يرجع الضمير على القبط لا يلزمه أن يفسر الآية بالإغراق والإنجاء بل يقول: المراد بها المعجزات من العصا واليد وانفلاق البحر ويقول: إن إيمان الأقل بعد تحقق بعضها كاف لاتحاد مدلولها في تحقق المفهوم، وأما إرجاع الضمير على الناس الموجودين بعد الإغراق والإنجاء من بني إسرائيل وقوم فرعون الذين لم يخرجوا معه فخلاف الظاهر وكذا حمل الإيمان على ما ذكر وجعل أكثر بني إسرائيل المخصوصين بالإنجاء غير مؤمنين وإن حصل منهم عند وقوع بعض الآيات ما لا ينبغي صدوره من المؤمنين فإنهم لم يستمروا عليه.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Zamiri Kıptîlere raci kılan kimsenin ayeti mutlaka boğulma ve kurtulma ile tefsir etmesi gerekmez; bilakis o şöyle der: 'Ayetten kasıt asâ, el ve denizin yarılması gibi mucizelerdir.' Ve der ki: 'Bunlardan bazısı gerçekleştikten sonra azınlığın iman etmesi, kavramın gerçekleşmesinde gösterilen hedefin birliği sebebiyle yeterlidir.' Zamiri boğulma ve kurtulmadan sonra mevcut olan İsrâiloğulları ile Firavun'un beraberinde çıkmayan kavmine raci kılmak ise zahire aykırıdır; aynı şekilde imanı zikredilen manaya hamledip kurtulmaya mazhar kılınan İsrâiloğullarının çoğunu gayrimüslim saymak da böyledir. Zira her ne kadar bazı ayetler vuku bulduğunda müminlerden sadır olmaması gereken şeyler onlardan sadır olmuşsa da onlar bunun üzerinde devam etmemişlerdir.

فقد أخرج الخطيب في المتفق والمفترق عن أبي الدرداء جعل النبي ﷺ يصفق بيديه ويعجب من بني إسرائيل وتعنتهم لما حضروا البحر وحضر عدوهم جاؤوا موسى ﵇ فقالوا: قد حضرنا العدو فماذا أمرت قال: إن أنزل هاهنا فإما أن يفتح لي ربي ويهزمهم وإما أن يفرق لي هذا البحر فانطلق نفر منهم حتى وقعوا في البحر فأوحى الله تعالى إلى موسى أن اضرب بعصاك البحر فضربه فتأطط كما يتأطط العرش ثم ضربه الثانية فمثل ذلك ثم ضربه الثالثة فانصدع فقالوا هذا عن غير سلطان موسى فجازوا البحر فلم يسمع بقوم أعظم ذنبا ولا أسرع توبة منهم.

Nitekim Hatîb el-Bağdâdî, el-Müttefik ve'l-Müfterık'ta Ebü'd-Derdâ'dan şunu rivayet etmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ellerini birbirine çırparak İsrâiloğullarına ve onların inatçılığına hayret ediyor [ve şöyle anlatıyordu]: Denize vardıklarında ve düşmanları da dayandığında Mûsâ'ya (aleyhisselâm) gelip: 'Düşman bize dayandı, ne emredersin?' dediler. O da: 'Buraya inmemi; Rabbim ya bana bir zafer kapısı açıp onları hezimete uğratacak ya da şu denizi benim için yaracak' dedi. İçlerinden bir grup koşup kendilerini denize attılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ Mûsâ'ya: 'Asânla denize vur' diye vahyetti. O da vurdu; deniz, Arş'ın gıcırdadığı gibi gıcırdadı/inledi. Sonra ikinci kez vurdu, yine öyle oldu. Sonra üçüncü kez vurdu ve deniz yarıldı. Bunun üzerine: 'Bu, Mûsâ'nın kudreti dışında bir şeyle oldu' dediler ve denizi geçtiler. Onlardan daha büyük günah işleyen ve onlardan daha çabuk tövbe eden başka bir kavim işitilmemiştir.

ومتى حمل الإيمان على ما ذكر وصح نفي الإيمان عمن صدر منه ما يدل على عدم رسوخه جاز إرجاع الضمير على بني إسرائيل خاصة فإن أكثرهم لم يكونوا راسخين فيه. وظاهر عبارة بعضهم يوهم إرجاعه إليهم وليس ذاك بشيء، وقد سلك شيخ الإسلام في تفسير الآية مسلكا تفرد في سلوكه فيما أظن فقال: إن في ذلك أي في جميع ما فصل مما صدر عن موسى ﵇ وظهر على يديه من المعجزات القاهرة ومما فعل فرعون وقومه من الأقوال والأفعال وما فعل بهم من العذاب والنكال لآية أي آية وآية عظيمة لا تكاد توصف موجبة لأن يعتبر بها المعتبرون ويقيسوا شأن النبي ﷺ بشأن موسى ﵇ وحال أنفسهم بحال أولئك المهلكين ويجتنبوا تعاطي ما كانوا يتعاطونه من الكفر والمعاصي ومخالفة الرسول ويؤمنوا بالله تعالى ويطيعوا رسوله ﷺ كيلا يحل بهم ما حل بأولئك أو إن فيما فصل في القصة من حيث حكايته ﵇ إياها على ما هي عليه من غير أن يسمعها من أحد لآية عظيمة دالة على أن ذلك بطريق الوحي الصادق موجبة للإيمان بالله تعالى وحده وطاعة رسوله ﷺ وما كان أكثرهم أي أكثر هؤلاء الذين سمعوا قصتهم منه ﵊ مؤمنين لا بأن يقيسوا شأنه ﷺ بشأن موسى ﵇ وحال أنفسهم بحال أولئك المكذبين المهلكين ولا بأن يتدبروا في حكايته ﵊ لقصتهم من غير أن يسمعها من أحد مع كون كل من الطريقين مما يؤدي إلى الإيمان قطعا، ومعنى ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ ما أكثرهم مؤمنين على أن كانَ زائدة كما هو رأي سيبويه فيكون كقوله تعالى: وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ [يوسف:

İman zikredilen manaya hamledildiğinde ve kendisinden [imanda] kökleşmemişliğe delalet eden şeyler sadır olan kimseden imanın nefyedilmesi sahih olduğunda, zamirin özellikle İsrâiloğullarına raci kılınması caiz olur; zira onların çoğu onda kökleşmiş değildi. Bazılarının ifadesinin zahiri zamirin onlara raci olduğunu vehmettirmektedir, fakat bu muteber bir şey değildir. Şeyhülislâm bu ayetin tefsirinde zannımca yalnız kaldığı bir yol tutmuş ve şöyle demiştir: { إِنَّ فِي ذلِكَ } 'Şüphesiz bunda', yani Mûsâ'dan (aleyhisselâm) sadır olan, onun elinde zahir olan ezici mucizelerden ve Firavun ile kavminin ortaya koyduğu söz ve fiillerden, kendilerine tatbik edilen azap ve cezalandırmadan ayrıntılı olarak anlatılanların hepsinde { لَآيَةً } 'elbette bir ayet/ibret vardır'; yani ibret alanların ibret almasını, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanını Mûsâ'nın (aleyhisselâm) şanıyla, kendi durumlarını da o helak edilenlerin durumuyla kıyaslamalarını, onların irtikâp ettiği küfür, günah ve peygambere muhalefet gibi şeylerden kaçınmalarını, Allah Teâlâ'ya iman edip Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) itaat etmelerini -böylece onların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmemesini- gerektiren, tarif edilemeyecek kadar büyük bir ibret vardır. Yahut o kıssada tafsil edilen şeylerde, Peygamber'in (aleyhisselâm) bunu kimseden işitmeksizin olduğu gibi nakletmesi bakımından, bunun sadık bir vahiy yoluyla olduğuna delalet eden ve yalnızca Allah Teâlâ'ya imanı ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) itaati gerektiren muazzam bir ayet vardır. { وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } 'Ama onların çoğu inanmamışlardı'; yani kıssalarını ondan (aleyhisselâm) işiten bu kimselerin çoğu, ne onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanını Mûsâ'nın (aleyhisselâm) şanıyla ve kendi durumlarını o yalanlayıp helak olanların durumuyla kıyaslamak suretiyle, ne de onun kimseden işitmeksizin kıssalarını anlatışını tefekkür etmek suretiyle iman etmiş değillerdir; oysa bu iki yolun her biri kesinlikle imana götürücüdür. { ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } ifadesinin manası, Sîbeveyhi'nin görüşü doğrultusunda { كانَ } fiilinin zâid oluşuna binaen 'onların çoğu mümin değillerdir' şeklindedir; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { وَما أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ } “Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir.” [Yûsuf:

١٠٣] وهو إخبار منه تعالى بما سيكون من المشركين بعد سماع الآيات الناطقة بالقصة تقريرا لما مر من قوله تعالى:

103]. Bu, kıssayı beyan eden ayetleri işittikten sonra müşriklerden neyin sadır olacağına dair Allah Teâlâ'dan bir haber vermedir; Yüce Allah'ın daha önce geçen şu kavlini teyit etmek içindir:

ما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ فَقَدْ كَذَّبُوا [الشعراء: ٥] إلخ، وإيثار الجملة الاسمية للدلالة على استقرارهم على عدم الإيمان واستمرارهم عليه.

{ ما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلَّا كانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ فَقَدْ كَذَّبُوا } “Rahmân'dan kendilerine gelen her yeni öğütten mutlaka yüz çevirirler. Nitekim yalanladılar...” [Şuarâ: 5] ila âhir. İsim cümlesinin tercih edilmesi ise onların imansızlık üzerinde sebat ettiklerine ve bu hal üzere devam ettiklerine delalet etmek içindir.

ويجوز أن تجعل كانَ بمعنى صار كما في قوله تعالى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ [البقرة: ٣٤، ص: ٧٤]

Yüce Allah'ın { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” [Bakara: 34; Sâd: 74] kavlinde olduğu gibi { كانَ } [fiilinin] sâra (صار / oldu, dönüştü) manasında kılınması da caizdir.

فالمعنى وما صار أكثرهم مؤمنين مع ما سمعوا من الآية العظيمة الموجبة للإيمان بما ذكر من الطريقين فيكون الإخبار بعدم الصيرورة قبل الحدوث للدلالة على كمال تحققه وتقرره كقوله تعالى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ [النحل: ١] وادعى إن هذا التفسير هو الذي تقتضيه جزالة النظم الكريم من مطلع السورة الكريمة إلى آخر القصص السبع بل إلى آخر السورة الكريمة اقتضاء بينا. ثم قال: وأما ما قيل من أن ضمير أَكْثَرُهُمْ لأهل عصر فرعون من القبط وغيرهم وأن المعنى وما كان أكثر أهل مصر مؤمنين حيث لم يؤمن منهم إلا آسية ومؤمن آل فرعون والعجوز التي دلت على قبر يوسف ﵇ وبنو إسرائيل بعد ما نجوا سألوا بقرة يعبدونها واتخذوا العجل وقالوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً [البقرة: ٥٥] فبمعزل عن التحقيق كيف لا ومساق كل قصة من القصص الواردة في السورة الكريمة سوى قصة إبراهيم ﵇ إنما هو لبيان حال طائفة معينة قد عتوا عن أمر ربهم وعصوا رسله كما يفصح عنه تصدير القصص بتكذيبهم المرسلين بعد ما شاهدا ما بأيديهم من الآيات العظام ما يوجب عليهم الإيمان ويزجرهم عن الكفر والعصيان وأصروا على ما هم عليه من التكذيب فعاقبهم الله تعالى لذلك بالعقوبة الدنيوية وقطع دابرهم بالكلية فكيف يمكن أن يخبر عنهم بعدم إيمان أكثرهم لا سيما بعد الإخبار بهلاكهم وعد المؤمنين من جملتهم أولا وإخراجهم منها آخرا مع عدم مشاركتهم لهم في شيء مما حكى عنهم من الجنايات أصلا مما يجب تنزيه التنزيل عن أمثاله. ورجوع ضمير أَكْثَرُهُمْ في قصة إبراهيم ﵇ إلى قومه مما لا سبيل إليه أيضا أصلا لظهور أنهم ما ازدادوا بما سمعوه منه إلا طغيانا وكفرا حتى اجترءوا على تلك العظيمة التي فعلوها به فكيف يعبر عنهم بعدم إيمان أكثرهم وإنما آمن له لوط فنجاهما الله تعالى إلى الشام فتدبر اه.

Buna göre mana: 'Zikredilen iki yoldan imanı gerektiren bu muazzam ayeti işitmelerine rağmen onların çoğu iman eder hale gelmedi/olmadı' şeklinde olur. Böylece dönüşümün gerçekleşmediğini meydana gelmeden önce haber vermek, Yüce Allah'ın { أَتى أَمْرُ اللَّهِ فَلا تَسْتَعْجِلُوهُ } “Allah'ın emri geldi; artık onu acele istemeyin” [Nahl: 1] kavlinde olduğu gibi onun tam olarak gerçekleştiğini ve kesinleştiğini göstermek içindir. [Şeyhülislâm] bu tefsirin, sûrenin başından yedi kıssanın sonuna, hatta sûre-i celîlenin sonuna kadar o kerîm nazmın fesahat ve cezaletinin açıkça gerektirdiği tefsir olduğunu iddia etmiştir. Ardından şöyle demiştir: '{ أَكْثَرُهُمْ } ifadesindeki zamirin Kıptîler ve diğerlerinden Firavun asrının ehline ait olduğu ve mananın da Mısır halkından Âsiye, Firavun ailesinin mümini ve Yûsuf'un (aleyhisselâm) kabrini gösteren yaşlı kadından başkası iman etmediği, İsrâiloğullarının da kurtulduktan sonra tapacakları bir buzağı isteyip buzağıyı ilah edindikleri ve { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız” [Bakara: 55] dedikleri cihetle 'Mısır halkının çoğu inanmamıştı' şeklinde olduğu yönündeki söze gelince; bu tahkikten uzaktır. Nasıl olmasın ki! Zira sûrede geçen kıssaların her birinin akışı -İbrâhîm (aleyhisselâm) kıssası müstesna- Rablerinin emrine başkaldırıp peygamberlerine isyan eden muayyen bir taifenin durumunu beyan etmek içindir; nitekim ellerindeki o imanı gerektiren, küfür ve isyandan meneden muazzam ayetleri müşahede ettikten sonra elçileri yalanlamalarıyla kıssaların başlaması ve üzerlerinde bulundukları yalanlama üzere ısrar etmeleri, bu yüzden Allah Teâlâ'nın onları dünyevi azapla cezalandırıp köklerini tamamen kazıması bunu açıkça göstermektedir. O halde helak edildikleri haber verildikten ve önce müminlerin onların içinden sayılması, sonra da anlatılan cinayetlerin hiçbirine asla ortak olmadıkları halde onların arasından çıkarılması vaki olduktan sonra onların çoğunun iman etmediğinin haber verilmesi nasıl mümkün olabilir? Yüce Kitap bu gibi şeylerden tenzih edilmelidir. İbrâhîm (aleyhisselâm) kıssasındaki { أَكْثَرُهُمْ } zamirinin onun kavmine raci olmasına da kesinlikle imkân yoktur; zira ondan işittikleri şeylerle azgınlık ve küfürlerini artırmaktan başka bir şey yapmadıkları, hatta ona yaptıkları o korkunç fiile cüret ettikleri apaçıktır. O halde ona sadece Lût iman etmişken ve Allah Teâlâ ikisini Şam'a kurtarmışken onlardan 'çoğu iman etmedi' diye nasıl bahsedilebilir? İyi düşün! (Alıntı bitti).'

وتعقب بأن فيها محذورا من عدة أوجه. أما أولا فلأن حمل كان على الصلة مع ظهور الوجه الصحيح غير صحيح وقد لزم هنا بعد هذا حمل الجملة الاسمية باعتبار الاستمرار على أنهم لا يكونون بعد نزول هذه الآية مؤمنين.

Buna birkaç yönden itiraz edilmiştir: Birincisi, sahih vecih ortadayken { كانَ } fiilini sıla/zâid saymak sahih değildir ve bundan sonra burada, isim cümlesini istimrâr (süreklilik) itibariyle bu ayetin nüzulünden sonra da onların mümin olmayacakları manasına hamletmek gerekmiştir.

وإن جعل بمعنى صار يلزم جعله مضارعا لكن عدل عنه للدلالة على كمال التحقق. وهذا أيضا مع إمكان المعنى العاري عن الاحتياج لذلك غير مناسب، وأما ثانيا فلأن إرجاع ضمير أَكْثَرُهُمْ إلى قوم نبينا ﷺ صرف عن مرجعه المتقدم المذكور لفظا سيما في القصص الآتية المصدرة بكذبت، وأما ثالثا فلأن قوله: لا بأن يقيسوا شأنه ﵊ بشأن موسى ﵇ إلخ لا يخلو عن صعوبة إذ الأمر المشترك بينهما عليهما الصلاة والسلام ليس إلا أن كلا منهما نبي مؤيد بالمعجزات مطلقا وأما إن نظر إلى خصوصيات المعجزات فلا يخفى أنه لا مشاركة بينهما. وكذا قياس حالهم على حال فرعون وقومه لا يخلو عنها على هذا القياس وأما رابعا فلأن قوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً إلخ قد ذكر على هذا النسق في سبعة مواضع ولا بد من تنسيق تفسيره على نظام واحد فيها مهما أمكن. ومن جملة ذلك ما في قصة نبي الله تعالى لوط ﵇ وقد ذكر فيها من حال قومه فعلهم الشنيع المعهود ثم إهلاك جميعهم. وما في قصة نبي الله تعالى شعيب ﵇ وقد ذكر فيها من حال أصحاب الأيكة عملهم المتعلق بالكيل والوزن ثم إهلاك جميعهم من غير تصريح بحيثية كفر كل قوم فلا يناسب فيهما أن يقال: إن في ذلك لآية موجبة لإيمان قريش بأن يقيسوا حال أنفسهم بحال أولئك المهلكين ويجتنبوا تعاطي ما كانوا يتعاطون من المعاصي هذا على الطريق الأول وأما الطريق الثاني ففيه أيضا عدة محذورات.

Eğer { صار } (oldu) manasında kılınırsa, muzari kılınması gerekir; fakat tam tahakkuka delalet etsin diye [maziye] çevrilmiştir. Bu da buna ihtiyaç duymayan bir mana mümkünken pek uygun değildir. İkincisi; { أَكْثَرُهُمْ } zamirini Peygamberimiz'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavmine raci kılmak, bilhassa ileride gelen ve 'yalanladı' (kezzebet) ile başlayan kıssalarda lafzan önceden zikredilmiş merciinden saptırmaktır. Üçüncüsü; onun 'Peygamber'in (aleyhisselâm) şanını Mûsâ'nın (aleyhisselâm) şanıyla kıyaslamak suretiyle değil...' sözü müşkülden uzak değildir; zira her ikisi (aleyhimesselâm) arasındaki müşterek husus, her birinin mutlak olarak mucizelerle teyit edilmiş birer peygamber oluşundan ibarettir. Mucizelerin hususiyetlerine bakılacak olursa aralarında bir ortaklık bulunmadığı gizli değildir. Aynı şekilde onların durumunu Firavun ve kavminin durumuna kıyaslamak da bu kıyasa göre müşküllükten uzak değildir. Dördüncüsü; Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } vb. kavli yedi yerde bu tertip üzere zikredilmiştir ve mümkün mertebe tefsirinin hepsinde tek bir nizam üzere tanzim edilmesi gerekir. Bu cümleden olarak Allah Teâlâ'nın peygamberi Lût'un (aleyhisselâm) kıssasında, kavminin malum çirkin fiili ve ardından hepsinin helak edilişi zikredilmiştir. Allah Teâlâ'nın peygamberi Şuayb'ın (aleyhisselâm) kıssasında ise Eyke halkının ölçü ve tartıyla ilgili amelleri ve ardından her kavmin küfrünün mahiyeti açıkça belirtilmeksizin hepsinin helak edilişi zikredilmiştir. Dolayısıyla bu ikisinde, 'Şüphesiz bunda Kureyş'in, kendi durumlarını o helak edilenlerin durumuna kıyaslayıp onların irtikâp ettiği günahlardan sakınmak suretiyle iman etmelerini gerektiren bir ayet vardır' denilmesi uygun düşmez. Bu, birinci yola göredir; ikinci yola gelince onda da birkaç sakınca vardır.

أما أولا وثانيا فلما ذكر أولا وثانيا، وأما ثالثا فلأن كلا من كلتا القصتين ذكر هنا على وجه الإجمال وذكر مفصلا في سورة أخرى وكل منهما ذكر محدث بحسب نزوله فلا وجاهة في أن يقال: وما أكثرهم مؤمنين بك بأن يتدبروا في حكايتك لقصتهم من غير أن تسمعها من أحد بناء على أنهم قد سمعوها منه ﵊ مفصلة

Birinci ve ikinci [sakıncalar] daha önce birincide ve ikincide zikredilenlerden ötürüdür. Üçüncüsü ise; her iki kıssanın her biri burada icmâlî olarak zikredilmiş, başka bir sûrede ise tafsilatlı olarak zikredilmiştir ve her biri nüzulü itibariyle yeni bir zikirdir. Dolayısıyla, bu kıssayı ondan (aleyhisselâm) tafsilatlı olarak işitmiş olduklarına binaen, 'Onların çoğu kimseden işitmeksizin onların kıssasını anlatışını tefekkür ederek sana inanmış değillerdir' denilmesinin bir tutarlılığı yoktur;

قبل نزول هذه الآية مع أن كون حكايته صلى الله تعالى عليه وسلم ذلك من غير أن يسمعه من أحد مما يؤدي إلى إيمانهم قطعا محل تردد، وأما رابعا فلأن آخر هذه القصة قوله تعالى: وَأَنْجَيْنا. ثُمَّ أَغْرَقْنَا وكذا آخر قصة لوط ﵇ قوله تعالى: فَنَجَّيْناهُ [الشعراء: ١٧٠] ثُمَّ دَمَّرْنَا [الشعراء: ١٧٢] وأَمْطَرْنا [الشعراء:

kaldı ki onun (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) bunu kimseden işitmeksizin anlatmasının kesinlikle onların imanına yol açacak bir husus olması da tereddüt konusudur. Dördüncüsü ise; bu kıssanın sonu Yüce Allah'ın { وَأَنْجَيْنا. ثُمَّ أَغْرَقْنَا } kavlidir. Aynı şekilde Lût (aleyhisselâm) kıssasının sonu da Yüce Allah'ın { فَنَجَّيْناهُ } “Onu kurtardık” [Şuarâ: 170], { ثُمَّ دَمَّرْنَا } “Sonra yok ettik” [Şuarâ: 172] ve { وأَمْطَرْنا } “Ve yağdırdık” [Şuarâ:

١٧٣] فالمتبادر أن تكون الإشارة إلى نفس المحكي المشتمل على الأفعال العجيبة الإلهية لا إلى حكايتها. وأما ما قاله في تزييف ما قيل فليس بشيء أيضا لأن نسبة التكذيب إلى كل قوم من الأقوام الذين نسب إليهم إنما هي باعتبار الأكثر كما يرشد إليه قوله تعالى في قصة قوم نوح ﵇ حكاية عنهم بعد أن قال سبحانه: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ [الشعراء: ١٠٥] قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [الشعراء: ١١١] وقوله ﷿ بعد ذلك حكاية عن نوح ﵇ ما قال في جوابهم وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ [الشعراء: ١١٤] فيكون ضمير أَكْثَرُهُمْ راجعا إلى القوم غير ملاحظ فيهم ذلك. ومثله كثير في الكلام ويراد بالأكثر في المواضع السبعة جمع موصوفون بزيادة الكثرة سواء كان البعض المؤمن واحدا أو أكثر فلا يرد أنه كيف يعبر عن قوم إبراهيم ﵇ بعدم إيمان أكثرهم وإنما آمن له لوط ﵇ فتأمل انتهى، ولا يخفى ما فيه من الغث والسمين.

173] kavlidir. Dolayısıyla ilk akla gelen, işaretin kıssanın anlatılışına değil, şaşırtıcı ilahî fiilleri içeren anlatılan olayın bizzat kendisine olmasıdır. Söylenenleri çürütme sadedinde söyledikleri de bir şey değildir; zira yalanlamanın kendilerine nispet edildiği kavimlerin her birine nispet edilmesi ancak çoğunluk itibariyledir. Nitekim Yüce Allah'ın Nûh (aleyhisselâm) kavmi kıssasında, { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi elçileri yalanladı” [Şuarâ: 105] buyurduktan sonra onlardan naklen zikrettiği { قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız? dediler” [Şuarâ: 111] kavli ve bundan sonra Yüce Allah'ın Nûh'tan (aleyhisselâm) naklen onların cevabında söylediği { وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben müminleri kovacak değilim” [Şuarâ: 114] kavli buna işaret etmektedir. Bu durumda { أَكْثَرُهُمْ } zamiri, o husus kendilerinde gözetilmeksizin kavme raci olur. Kelamda bunun benzeri çoktur; yedi yerdeki 'çoğu' ifadesiyle, iman eden kısım ister bir ister daha fazla olsun, fazlalık çokluğuyla nitelenen topluluk kastedilir. Dolayısıyla İbrâhîm (aleyhisselâm) kavminden, ona sadece Lût (aleyhisselâm) iman etmişken nasıl 'onların çoğu iman etmedi' diye tabir edildiği itirazı varid olmaz; iyi düşün! (İtiraz bitti). Bunda doğru ile yanlışın [nasıl bir arada] olduğu gizli değildir.

وأنا أختار كما اختار شيخ الإسلام رجوع الضمير إلى قوم نبينا ﵊ وأول السورة الكريمة وآخرها في الحديث عنهم وتسليته ﷺ عما قالوه في شأن كتابه الأكرم ونهيه صريحا وإشارة عن أن يذهب بنفسه الشريفة عليهم حسرات وكل ذلك يقتضي اقتضاء لا ريب فيه رجوع الضمير إلى قومه ﵊ ويهون أمر عدم رجوعه إلى الأقرب لفظا ويكون الارتباط على هذا بين الآيات أقوى.

Bana gelince, Şeyhülislâm'ın tercih ettiği gibi zamirin Peygamberimiz'in (aleyhisselâm) kavmine raci olduğunu tercih ediyorum. Sûre-i celîlenin başı ve sonu onlar hakkındaki kelamdan, yüce Kitabı hakkında söylediklerinden ötürü Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmekten ve onlar için canını üzüntüyle tüketmesini açıkça ve işareten nehyetmekten ibarettir. Bütün bunlar, şüpheye yer bırakmayacak bir kesinlikle zamirin onun (aleyhisselâm) kavmine raci olmasını iktiza eder ve lafzan en yakına raci olmamasını önemsiz kılar; bu takdirde ayetler arasındaki irtibat da daha güçlü olur.

وأختار أن الإشارة إلى ما تضمنته القصة وأن المعنى أن فيما تضمنته هذه القصة لآية عظيمة دالة على ما يجب على قومك الإيمان به من شؤونه ﷿ وما كان أكثرهم مؤمنين بذلك وكذا يقال في جميع ما يأتي إن شاء الله تعالى وكل ذلك على نمط ما تقدم. وكذا الكلام في كانَ وما يتعلق بالجملة.

İşaretin kıssanın içerdiği manaya olduğunu ve mananın da 'Bu kıssanın içerdiği şeylerde, kavminin Yüce Allah'ın şanından iman etmesi gereken hususlara delalet eden muazzam bir ayet/ibret vardır; ama onların çoğu buna inanmamışlardı' şeklinde olduğunu tercih ediyorum. İnşâallahu Teâlâ ileride gelecek olanların hepsinde de böyle söylenir ve bunların tamamı daha önce geçen üslup üzeredir. { كانَ } fiili ve cümleyle ilgili hususlardaki kelam da böyledir.

والكلام في قوله تعالى: وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ كالكلام فيما تقدم أيضا، ولعل تخريج ما ذكر على هذا الوجه أحسن من تخريج شيخ الإسلام فتأمل والله تعالى أعلم بحقائق ما أنزل من الكلام.

Yüce Allah'ın { وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } kavlindeki açıklama da daha önce geçen açıklama gibidir. Zikredilen hususların bu vecih üzere izah edilmesi belki de Şeyhülislâm'ın izahından daha güzeldir; iyi düşün, indirilen kelamın hakikatlerini en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَاتْلُ عَلَيْهِمْ عطف على المضمر العامل في إِذْ نادى إلخ أي اذكر ذلك لقومك واتل عليهم نَبَأَ إِبْراهِيمَ أي خبره العظيم الشأن حسبما أوحى إليك ليتأكد عندك لعدم تأثرهم بما فيه العلم بشدة عنادهم. وتغيير الأسلوب لمزيد الاعتناء بأمر هذه القصة لأن عدم الإيمان بعد وقوفهم على ما تضمنته أقوى دليل على شدة شكيمتهم لما أن إبراهيم ﵇ جدهم الذي يفتخرون بالانتساب إليه والتأسي به ﵇ إِذْ قالَ منصوب على الظرفية لنبأ على ما ذهب إليه أبو البقاء أي نبأه وقت قوله لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ أو على المفعولية لأتل على أنه بدل من نبأ على ما يقتضيه كلام الحوفي أي اتل عليهم وقت قوله لهم ما تَعْبُدُونَ على أن المتلو ما قاله ﵇ لهم في ذلك الوقت. وضمير قَوْمِهِ عائد على إبراهيم، وقيل: عائد على أبيه ليوافق قوله تعالى: إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الأنعام: ٧٤] ويلزم عليه التفكيك.

{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku...” { إِذْ نادى } ifadesindeki amil olan gizli fiile matuftur; yani bunu kavmine zikret ve onlara { نَبَأَ إِبْراهِيمَ } “...İbrâhim'in haberini”, yani sana vahyedildiği üzere onun şanı yüce haberini oku ki, ondaki şeylerden etkilenmeyişleri sebebiyle inatlarının ne kadar şiddetli olduğuna dair bilgin katında pekişsin. Üslubun değiştirilmesi bu kıssanın durumuna daha fazla ehemmiyet vermek içindir; zira kıssanın içerdiği şeylere vakıf olduktan sonra iman etmemeleri onların inadının şiddetine en kuvvetli delildir; çünkü İbrâhîm (aleyhisselâm) kendisiyle övündükleri ve ona uymakla iftihar ettikleri atalarıdır. { إِذْ قالَ } “Hani o demişti...” Ebü'l-Bekâ'nın benimsediği görüşe göre 'nebe'' kelimesinin zaman zarfı olarak mansubdur; yani 'babasına ve kavmine söylediği vakitteki haberi' demektir. Yahut Havfî'nin sözünün gerektirdiğine göre 'nebe'' kelimesinden bedel olarak { اتْلُ } fiilinin mefulüdür; yani 'onlara { ما تَعْبُدُونَ } dediği vakti oku' demektir ve okunan şey onun (aleyhisselâm) o vakitte kendilerine söylediği sözdür. { قَوْمِهِ } (kavmi) kelimesindeki zamir İbrâhim'e racidir. Yüce Allah'ın { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum” [En'âm: 74] kavline uygun düşmesi için babasına raci olduğu da söylenmiştir; ancak buna zamirlerin ayrışması/tefrik gerekirdi.

وسألهم ﵇ عما يعبدون ليبني على جوابهم أن ما يعبدونه بمعزل عن استحقاق العبادة بالكلية لا للاستعلام إذ ذلك معلوم مشاهد له ﵇ قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ لم يقتصروا على الجواب الكافي بأن يقولوا أصناما كما في قوله تعالى: ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً [النحل: ٣٠] ويَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ

İbrâhim (aleyhisselâm) bilgi almak için değil -çünkü bu kendisince bilinen ve görülen bir şeydi-, taptıkları şeylerin ibadete layık olmaktan tamamen uzak olduğu hükmünü onların cevabı üzerine bina etmek için neye taptıklarını sordu. { قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاكِفِينَ } “'Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam ediyoruz' dediler.” Yüce Allah'ın { ماذا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قالُوا خَيْراً } “Rabbiniz ne indirdi? dediler. 'Hayır' dediler” [Nahl: 30] ve { يَسْئَلُونَكَ ماذا يُنْفِقُونَ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar...” kavillerinde olduğu gibi,

قُلِ الْعَفْوَ

{ قُلِ الْعَفْوَ } “De ki: İhtiyaçtan fazlasını”

[البقرة: ٢١٩] إلى غير ذلك بل أطنبوا فيه بإظهار الفعل وعطف دوام عكوفهم على أصنامهم مع أنه لم يسأل عنه قصدا إلى إبراز ما في نفوسهم الخبيثة من الابتهاج والافتخار بذلك. وهو على ما في الكشف من الأسلوب الأحمق، والمراد بالظلول الدوام كما في قولهم: لو ظل الظلم هلك الناس. وتكون ظل على هذا تامة. وقد قال بمجيئها كذلك ابن مالك وأنكره بعض النحاة، وقيل: فعل الشيء نهارا فقد كانوا يعبدونها بالنهار دون الليل فتكون ظل على هذا ناقصة دالة على ثبوت خبرها لاسمها في النهار.

[Bakara: 219] ve benzeri yerlerdeki gibi sadece 'putlara' diyerek yeterli bir cevapla yetinmediler; bilakis fiili açıkça zikrederek ve sorulmadığı halde putlarına tapınmadaki devamlılıklarını da buna atfederek sözü uzattılar. Bunu da habis nefislerinde bulunan sevinç ve bununla övünmeyi açığa vurmak kastıyla yaptılar. Bu, el-Keşşâf'ta geçtiği üzere ahmakça bir üsluptur. Zıll (ظلول) kelimesinden kasıt, 'Zulüm devam etseydi insanlar helak olurdu' sözünde olduğu gibi devamlılıktır. Buna göre { ظل } tam fiildir. İbn Mâlik onun bu şekilde gelebileceğini söylemiş, bazı nahivciler ise bunu reddetmiştir. Bir diğer görüşe göre [bu kelime], bir işi gündüzün yapmak demektir; nitekim onlar putlara gece değil gündüz ibadet ediyorlardı. Buna göre { ظل } nakıs fiildir ve haberinin gündüz vaktinde ismine sübutuna delalet eder.

واختار بعض الأجلة الأول لتبادر الدوام وكونه أبلغ مناسبا لمقام الابتهاج والافتخار، واختار الزمخشري الثاني لأنه أصل المعنى وهو مناسب للمقام أيضا لأنه يدل على إعلانهم الفعل لافتخارهم به. وعاكِفِينَ على الأول حال وعلى الثاني خبر والجار متعلق به. وإيراد اللام دون على لإفادة معنى زائد كأنهم قالوا: نظل لأجلها مقبلين على عبادتها أو مستديرين حولها. وهذا أيضا على ما قيل من جملة إطنابهم قالَ استئناف مبني على سؤال نشأ من تفصيل جوابهم هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ دخل فعل السماع على غير مسموع، ومذهب الفارسي أنه حينئذ يتعدى إلى اثنين ولا بد أن يكون الثاني مما يدل على صوت فالكاف هنا عنده مفعول أول والمفعول الثاني محذوف والتقدير هل يسمعونكم تدعون وحذف لدلالة قوله تعالى: إِذْ تَدْعُونَ عليه. ومذهب غيره أنه حينئذ متعد إلى واحد، وإذا وقعت بعده جملة ملفوظة أو مقدرة فهي في موضع الحال منه إن كان معرفة وفي موضع الصفة له إن كان نكرة.

Büyük âlimlerden bazıları, akla ilk gelenin devamlılık olması ve sevinç ve iftihar makamına daha beliğ ve uygun düşmesi sebebiyle birinci görüşü tercih etmişlerdir. Zemahşerî ise kelimenin asıl manası olması ve iftihar ettikleri için fiillerini ilan ettiklerine delalet etmesi hasebiyle makama da uygun düşmesinden ötürü ikinci görüşü tercih etmiştir. { عاكِفِينَ } kelimesi birinciye göre hal, ikinciye göre haberdir ve harf-i cerli ifade ona müteallıktır. 'Alâ' yerine 'lâm' harf-i cerrinin getirilmesi ise ziyade bir mana ifade etmek içindir; sanki onlar 'Onların uğruna ibadetlerine yönelmeye veya etraflarında dönüp durmaya devam ediyoruz' demişlerdir. Bu da söylendiğine göre onların sözü uzatmalarının bir parçasıdır. { قالَ } “Dedi ki...” onların cevabındaki tafsilattan doğan bir soruya dayanan istînâfiyye cümlesidir. { هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ } “Onlar sizi işitiyorlar mı?...” İşitme fiili işitilmeyen bir nesneye dahil olmuştur. Fârisî'nin mezhebine göre bu fiil o takdirde iki mefule müteaddi olur ve ikincisinin mutlaka sese delalet eden bir şey olması gerekir. Dolayısıyla buradaki kâf zamiri ona göre birinci mefuldür; ikinci meful ise hazfedilmiştir, takdiri ise: 'Dua ettiğinizde onlar sizin çağırdığınızı işitiyorlar mı?' şeklindedir ve Yüce Allah'ın { إِذْ تَدْعُونَ } kavlinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Diğer âlimlerin mezhebine göre ise bu durumda tek mefule müteaddidir; ondan sonra lafzan veya takdiren bir cümle geldiğinde, o zamir marife ise onun hali, nekre ise sıfatı konumundadır.

وجوز فيها البدلية أيضا. وإذا دخل على مسموع تعدى إلى واحد اتفاقا، ويجوز أن يكون ما هنا داخلا على ذلك على أن التقدير هل يسمعون دعاءكم فحذف المضاف لدلالة إِذْ تَدْعُونَ أيضا عليه، وقيل: السماع هنا بمعنى الإجابة كما في

Onda bedel olması da caiz görülmüştür. İşitilen bir şeye dahil olduğunda ise ittifakla tek mefule müteaddi olur. Buradaki ifadenin de bu kabilden olması caizdir; takdiri 'Duanızı işitiyorlar mı?' şeklinde olup { إِذْ تَدْعُونَ } ifadesinin ona delaleti sebebiyle muzaf hazfedilmiştir. Bir görüşe göre buradaki işitme,

قوله ﷺ: «اللهم إني أعوذ بك من دعاء لا يسمع»

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «İşitilmeyen (icabet edilmeyen) duadan sana sığınırım» hadisinde

ومنه قوله ﷿: إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ [آل عمران: ٣٨] أي هل يجيبونكم وحينئذ لا نزاع في أنه متعد لواحد ولا يحتاج إلى تقدير مضاف. والأولى إبقاؤه على ظاهر معناه فإنه أنسب بالمقام، نعم ربما يقال: إن ما قيل أوفق بقراءة قتادة ويحيى بن يعمر «يسمعونكم» بضم الياء وكسر الميم من أسمع والمفعول الثاني محذوف تقديره الجواب. وإِذْ ظرف لما مضى وجيء بالمضارع لاستحضار الحال الماضية وحكايتها. وأما كون هل تخلص المضارع لاستقبال فلا يضر هنا لأن المعتبر زمان الحكم لا زمان التكلم وهو هنا كذلك لأن السماع بعد الدعاء، وقال أبو حيان: لا بد من التجوز في إِذْ بأن تجعل بمعنى إذا أو التجوز في المضارع بأن يجعل بمعنى الماضي. واعتبار الاستحضار أبلغ في التبكيت وقرىء بإدغام ذال إِذْ في تاء تَدْعُونَ وذلك بقلبها تاء وإدغامها في التاء.

ve Yüce Allah'ın: { إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ } “Şüphesiz sen duayı işitensin (kabul edensin)” [Âl-i İmrân: 38] kavlinde olduğu gibi icabet etmek manasındadır; yani 'Size icabet ediyorlar mı?' demektir. Bu durumda tek mefule müteaddi olduğunda ihtilaf yoktur ve bir muzaf takdirine de gerek kalmaz. Ancak kelimeyi zahir manasında bırakmak daha evladır; zira makama daha uygundur. Evet, belki de bu söylenenin Katâde ve Yahyâ b. Ya'mer'in esmâ'a (أسمع) fiilinden yâ'nın zammı ve mîm'in kesrasıyla «يسمعونكم» kıraatine daha muvafık olduğu söylenebilir; burada ikinci meful hazfedilmiştir ve takdiri 'cevabı' şeklindedir. { إِذْ } geçmiş zaman için bir zarftır; geçmiş hali canlandırmak ve hikaye etmek için muzari fiil getirilmiştir. { هَلْ } edatının muzariyi istikbale has kılmasına gelince; burada bunun bir zararı yoktur, çünkü muteber olan konuşma zamanı değil hüküm zamanıdır ve buradaki durum da böyledir; zira işitme duadan sonradır. Ebû Hayyân şöyle demiştir: { إِذْ } kelimesinin { إذا } manasında kılınmasıyla mecaz yapılması veya muzari fiilin mazi manasında kılınmasıyla mecaz yapılması kaçınılmazdır. [Geçmişi] canlandırma mülahazası ise susturma ve mahcup etmede daha beliğdir. { إِذْ } kelimesinin zâl harfinin { تَدْعُونَ } kelimesinin tâ harfine idgamıyla, yani zâl'in tâ'ya çevrilip tâ'ya idgam edilmesiyle de okunmuştur.

أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ بسبب عبادتكم لهم أَوْ يَضُرُّونَ أي يضرونكم بترككم لعبادتهم إذ لا بد للعبادة لا سيما عند كونها على ما وصفتم من المبالغة فيها من جلب نفع أو دفع ضر. وترك المفعول للفاصلة. ويدل عليه ما قبله، وقيل: المراد أو يضرون من أعرض عن عبادتهم كائنا من كان وهو خلاف الظاهر الذي يقتضيه العطف.

{ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ } “Yahut size fayda veriyorlar mı?” Yani onlara ibadet etmeniz sebebiyle [fayda veriyorlar mı?], { أَوْ يَضُرُّونَ } “Veya zarar veriyorlar mı?” Yani onlara ibadeti terk etmeniz sebebiyle size zarar veriyorlar mı? Zira bilhassa sizin vasfettiğiniz gibi onda aşırıya gidildiğinde ibadetin mutlaka bir fayda sağlaması veya bir zararı defetmesi gerekir. Âyet sonu uyumu (fâsıla) sebebiyle meful hazfedilmiştir; önceki ifade de buna delalet etmektedir. Bir görüşe göre mana 'Yahut kim olursa olsun kendilerine ibadetten yüz çeviren kimseye zarar veriyorlar mı?' şeklindedir; fakat bu, atfın gerektirdiği zahir manaya aykırıdır.

قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ أضربوا عن أن يكون لهم سمع أو نفع أو ضر اعترافا بما لا سبيل لهم إلى إنكاره واضطروا إلى إظهار أن لا سند لهم سوى التقليد فكأنهم قالوا لا يسمعون ولا ينفعوننا ولا يضرون وإنما وجدنا آباءنا يفعلون مثل فعلنا ويعبدونهم مثل عبادتنا فاقتدينا بهم. وتقديم المفعول المطلق للفاصلة.

{ قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا كَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “'Hayır, biz babalarımızı böyle yapar bulduk' dediler.” İnkâr etmelerine hiçbir yol bulunmayan gerçeği itiraf ederek onların işitme, fayda veya zarar verme vasıflarına sahip olmasından vazgeçtiler (ıdrâb yaptılar) ve taklitten başka hiçbir dayanakları olmadığını açığa vurmak zorunda kaldılar. Sanki onlar: 'İşitmezler, bize fayda veya zarar da vermezler; ancak biz babalarımızı bizim yaptığımız gibi yaparken ve onlara bizim taptığımız gibi taparken bulduk, biz de onlara uyduk' dediler. Meful-i mutlakın öne alınması ise fâsıla içindir.

قالَ أَفَرَأَيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أي أنظرتم فأبصرتم أو تأملتم فعلمتم أي شيء استدمتم على عبادته أو أي شيء تعبدونه أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ والكلام إنكار وتوبيخ يتضمن بطلان آلهتهم وعبادتها وأن عبادتها ضلال قديم لا فائدة في قدمه إلا ظهور بطلانه كما يؤذن بهذا وصف آبائهم بالأقدمين. وقوله تعالى: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي قيل: تعليل لما يفهم من ذلك من إني لا أعبدهم أو لا تصح عبادتهم وقيل: خبر لما كنتم إذا المعنى أفأخبركم وأعلمكم بمضمون هذا. واختار بعض الأجلة أنه بيان وتفسير لحال ما يعبدونه التي لو أحاطوا بها علما لما عبدوه أي فاعلموا أنهم أعداء لعابديهم الذين يحبونهم كحب الله تعالى لما أنهم يتضررون من جهتهم تضرر الرجل من جهة عدوه فإطلاق العدو عليهم من باب التشبيه البليغ.

{ قالَ أَفَرَأَيْتُمْ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } “Dedi ki: 'Gördünüz mü neye taptığınızı?” Yani düşünüp baktınız mı, akledip bildiniz mi neye ibadet etmeyi sürdürdüğünüzü veya neye taptığınızı? { أَنْتُمْ وَآباؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ } “Siz ve önceki atalarınız?” Söz, onların ilahlarının ve onlara ibadetin batıllığını, bu ibadetin köhnemiş bir sapıklık olduğunu ve eskilikte bâtıllığının açığa çıkmasından başka bir fayda bulunmadığını içeren bir inkâr ve azarlamadır; nitekim atalarının 'en öncekiler/eskiler' olarak nitelendirilmesi de bunu hissettirmektedir. Yüce Allah'ın { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır” kavlinin; bundan anlaşılan 'Ben onlara tapmam' veya 'onlara tapmak sahih değildir' manasının bir gerekçelendirmesi olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de { ما كُنْتُمْ } ifadesinin haberidir; zira mana 'Bunun içeriğini size haber verip bildireyim mi?' şeklindedir. Bazı muteber âlimler ise bunun, taptıkları şeylerin mahiyetinin bir beyanı ve tefsiri olduğunu tercih etmişlerdir ki şayet bunu hakkıyla bilselerdi onlara tapmazlardı; yani 'Bilin ki onlar, Allah Teâlâ'yı sever gibi kendilerini seven tapanlarının düşmanıdır; zira kişi düşmanının yönünden nasıl zarar görürse onlar da onların yönünden öyle zarar görürler.' Dolayısıyla onlara düşman denilmesi beliğ bir teşbih kabilindendir.

وجوز أن يكون من باب المجاز العقلي بإطلاق وصف السبب على المسبب من حيث إن المغري والحامل على عبادتهم هو الشيطان الذي هو عدو مبين للإنسان والأول أظهر. والداعي للتأويل أن الأصنام لكونها جمادات لا تصلح للعداوة. وما قيل: إن الكلام على القلب والأصل فإني عدو لهم ليس بشيء.

Bunun, sebebin vasfının müsebbibe verilmesi suretiyle aklî mecaz kabilinden olması da caiz görülmüştür; zira onlara ibadeti teşvik eden ve buna sevk eden, insanın apaçık düşmanı olan şeytandır. Ancak birinci izah daha zahirdir. Yorum ihtiyacını doğuran sebep, putların cansız varlıklar olması hasebiyle düşmanlık etmeye elverişli olmamasıdır. Sözün kalb (yer değiştirme) üzere olup aslının 'Şüphesiz ben onların düşmanıyım' şeklinde olduğu yönündeki görüş ise bir hiçtir.

وقال النسفي: العدو اسم للمعادي والمعادي جميعا فلا يحتاج إلى تأويل ويكون كقوله: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ [الأنبياء: ٥٧] وصور الأمر في نفسه تعريضا لهم كما في قوله تعالى: وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي

Nesefî şöyle demiştir: 'Düşman (عدو) ismi hem düşmanlık eden hem de kendisine düşmanlık edilen için kullanılır; bu sebeple tefsirde teville bir ihtiyaç yoktur ve onun (aleyhisselâm) { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” [Enbiyâ: 57] sözü gibi olur.' Nasihatte daha beliğ ve kabule daha sevk edici olsun diye Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi meseleyi kendi nefsi üzerinden tasvir ederek onlara tarizde bulunmuştur: { وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } “Beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim?”

وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

{ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz.”

[يس: ٢٢] ليكون أبلغ في النصح وأدعى للقبول. ومن هنا استعمل الأكابر التعريض في النصح.

[Yâsîn: 22]. İşte bu sebepledir ki büyük zatlar nasihatte tariz (üstü kapalı anlatım) yolunu kullanmışlardır.

ومنه ما يحكى عن الشافعي رضي الله تعالى عنه أن رجلا واجهه بشيء فقال: لو كنت بحيث أنت لاحتجت إلى أدب.

Nitekim Şâfiî'den (radıyallâhu teâlâ anh) şöyle nakledilir: Bir adam onun yüzüne karşı bir şey söylediğinde o: 'Eğer ben senin olduğun konumda olsaydım terbiyeye muhtaç olurdum' demiştir.

وسمع رجل ناسا يتحدثون في الحجر فقال: ما هو بيتي ولا بيتكم. وضمير (إنهم) عائد على ما وجمع مراعاة لمعناها وإفراد العدو مع أنه خبر عن الجمع إما لأنه مصدر في الأصل فيطلق على الواحد المذكر وغيره أو لاتحاد الكل في معنى العداوة أو لأن الكلام بتقدير فإن كلا منهم أو لأنه بمعنى النسب أي ذو كذا فيستوي فيه الواحد وغيره كما قيل.

Bir adam da Hicr'de konuşan bazı kimseleri işitince: 'Ne benim evim ne de sizin eviniz' demiştir. { إنهم } ifadesindeki zamir { ما } lafzına racidir ve manası gözetilerek çoğul getirilmiştir. { عَدُوٌّ } kelimesinin çoğulun haberi olmasına rağmen tekil getirilmesi ise; ya aslen masdar olup hem tekil müzekker hem de başkaları için kullanılmasından ya hepsinin düşmanlık manasında birleşmesinden ya ifadenin 'Onların her biri [benim düşmanımdır]' takdirinde olmasından ya da nispet manasında olup 'falanca vasfa sahip' demek olmasından ve söylendiği üzere tekil ve diğerlerinde eşit olmasındandır.

وقوله سبحانه: إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ استثناء منقطع من ضمير «إنهم» عند جماعة منهم الفراء واختاره الزمخشري أي لكن رب العالمين ليس كذلك فإنه جل وعلا ولي من عبده في الدنيا والآخرة لا يزال يتفضل عليه بالمنافع.

Yüce Allah'ın { إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } “Ancak Âlemlerin Rabbi müstesna” kavli, Ferrâ'nın da aralarında bulunduğu bir cemaate göre { إنهم } zamirinden münkati bir istisnadır ve Zemahşerî de bunu tercih etmiştir; yani 'Fakat Âlemlerin Rabbi öyle değildir; çünkü O celle ve alâ dünyada ve ahirette Kendisine ibadet edenin dostudur, ona nimet ve lütuflarını kesintisiz ihsan eder.'

وقال الزجاج: هو استثناء متصل من ذلك الضمير العائد على ما تَعْبُدُونَ ويعتبر شموله لله ﷿ وفي آبائهم الأقدمين من عبد الله جل وعلا من غير شك أو يقال: إن المخاطبين كانوا مشركين وهم يعبدون الله تعالى والأصنام. وتخصيص الأصنام هنا بالذكر للرد لا لأن عبادتهم مقصورة عليها ولو سلّم أنه لذلك فهو باعتبار دوام العكوف وذلك لا ينافي عبادتهم إياه ﷿ أحيانا، وقال الجرجاني: إن الاستثناء من ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ وإِلَّا بمعنى دون وسوى وفي الآية تقديم وتأخير والأصل أفرأيتم ما كنتم تعبدون أنتم وآباؤكم الأقدمون إلا رب العالمين أي دون رب العالمين فإنهم عدو لي ولا يخفى ما فيه الَّذِي خَلَقَنِي صفة لرب العالمين. ووصفه تعالى بذلك وبما عطف عليه مع اندراج الكل تحت ربوبيته تعالى للعالمين زيادة في الإيضاح في مقام الإرشاد، وقيل: تصريحا بالنعم الخاصة به ﵇ وتفصيلا لها لكونها أدخل في اقتضاء تخصيص العبادة به تعالى وقصر الالتجاء في جلب المنافع الدينية والدنيوية ودفع المضار العاجلة والآجلة عليه تعالى.

Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu, { ما تَعْبُدُونَ } ifadesine raci olan o zamirden muttasıl bir istisnadır ve Allah'ı (celle ve alâ) da kapsaması muteberdir; zira geçmiş ataları arasında şüphesiz Allah'a (celle ve alâ) ibadet edenler de vardı. Yahut şöyle denilir: Muhataplar müşrik idiler ve hem Allah Teâlâ'ya hem de putlara tapıyorlardı. Burada putların özellikle zikredilmesi onları reddetmek içindir, yoksa ibadetlerinin sadece onlara münhasır olmasından ötürü değildir. Bunun böyle olduğu kabul edilse bile, bu devamlı tapınmaları itibariyledir; bu da onların bazen Allah'a (azze ve celle) ibadet etmelerine mani değildir. Cürcânî ise şöyle demiştir: İstisna { ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ } ifadesindendir; { إِلَّا } edatı 'gayr' ve 'sivâ' (başka/gayrı) manasındadır, ayette takdim ve tehir vardır ve aslı şöyledir: 'Siz ve önceki atalarınız, Âlemlerin Rabbi hariç neye tapıyorsanız gördünüz mü? Şüphesiz onlar benim düşmanımdır.' Bundaki zorlama ise gizli değildir. { الَّذِي خَلَقَنِي } “O ki beni yarattı...” ifadesi Âlemlerin Rabbi'nin sıfatıdır. O'nun (Teâlâ) bununla ve buna atfedilenlerle nitelenmesi -hepsi O'nun (Teâlâ) âlemlerin Rabbi oluşu kapsamına dahil olmakla birlikte- irşad makamında açıklamayı artırmak içindir. Bir görüşe göre de, ibadeti O'na (Teâlâ) has kılmayı ve hem dini hem dünyevi faydaları celbetmede, peşin ve gecikmeli zararları defetmede sadece O'na (Teâlâ) sığınmayı gerektirmeye daha uygun olması hasebiyle, İbrâhim'e (aleyhisselâm) mahsus olan nimetleri açıkça belirtmek ve bunları tafsilatıyla saymak içindir.

فَهُوَ يَهْدِينِ عطف على الصلة أي فهو يهديني وحده جل شأنه إلى كل ما يهمني ويصلحني من أمور المعاش والمعاد هداية متصلة بحين الخلق ونفخ الروح متجددة على الاستمرار كما ينبىء عنه الفاء وصيغة المضارع فإنه تعالى يهدي كل ما خلقه لما خلق له هداية متدرجة من مبتدأ إيجاده إلى منتهى أجله يتمكن بها من جلب منافعه ودفع مضاره إما طبعا وإما اختيارا مبدؤها بالنسبة إلى الإنسان هداية الجنين لامتصاص دم الطمث في المشهور ومنتهاها الهداية إلى طريق الجنة والتنعم بنعيمها المقيم، وجوز الحوفي وغيره كون الموصول مبتدأ وجملة هو يَهْدِينِ خبره ودخلت الفاء في خبره لتضمنه معنى الشرط نحو الذي يأتيني فله درهم.

{ فَهُوَ يَهْدِينِ } “O bana doğru yolu gösterir.” Sıla üzerine matuftur; yani sadece O -şânı yüce olan Allah-, yaratılış ve ruhun üflenmesi anına bitişik olan ve fâ harfi ile muzari sîgasının hissettirdiği üzere sürekli yenilenen bir hidayetle, dünya ve ahiret işlerimden beni ilgilendiren ve ıslah eden her şeye beni hidayet eder. Zira Allah Teâlâ yarattığı her şeyi, yaratılışının başlangıcından ecelinin sonuna kadar dereceli bir hidayetle ne için yaratıldıysa ona iletir; varlık onunla ya fıtrî olarak ya da iradî olarak faydalarını celbedip zararlarını defetmeye güç yetirir. Bu hidayetin insan için başlangıcı -meşhur olana göre- ceninin rahimdeki kanı emmeye yönlendirilmesidir, son noktası ise cennetin yoluna ve onun ebedî nimetleriyle nimetlenmeye iletilmesidir. Havfî ve başkaları, ism-i mevsûlün mübteda, { هو يَهْدِينِ } cümlesinin de onun haberi olmasını caiz görmüşlerdir; 'Bana gelen kimseye bir dirhem vardır' (الذي يأتيني فله درهم) cümlesinde olduğu gibi haberine şart manası içerdiği için fâ girmiştir.

وتعقبه أبو حيان بأن الفاء إنما يؤتى بها في خبر الموصول لتضمنه معنى الشرط إذا كان عاما وهنا لا يتخيل فيه العموم فليس ما نحن فيه نظير المثال. وأيضا الفعل الذي هو خلق مما لا يمكن فيه تجدد بالنسبة إلى إبراهيم ﵇ فلعل ذلك على مذهب الأخفش من جواز زيادة الفاء في الخبر مطلقا نحو زيد فاضربه، وأجيب بأن اشتراط العموم غير مسلم كما فصله الرضي وإنما هو أغلبي. وبأن مطلق الخلق مما يمكن فيه التجدد وهو ممكن الإرادة وإن ظهر في صورة المخصوص وتسبب الخلق للهداية بمقتضى الحكمة، وقيل: إنه سبب للإخبار بها لتحققها وليس بشيء ويلزم على الإعراب المذكور أن يكون الموصول في قوله سبحانه: وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ مبتدأ محذوف الخبر لدلالة ما قبله عليه وكذا اللذان بعده. ولا يخفى ما في ذلك لفظا ومعنى فاللائق بجزالة التنزيل الإعراب

Ebû Hayyân buna şöyle itiraz etmiştir: Fâ harfi, mevsûlün haberine ancak mevsûl genel (âm) olduğunda şart manası içermesi sebebiyle getirilir; burada ise bir genellik tasavvur edilemez, dolayısıyla buradaki durum o misalin dengi değildir. Ayrıca yaratma fiili, İbrâhim (aleyhisselâm) hakkında yenilenmesi mümkün olmayan bir fiildir. Belki de bu, Ahfeş'in 'Zeyd, ona vur' (زيد فاضربه) örneğinde olduğu gibi haberde fâ harfinin mutlak olarak zâid olmasını caiz gören mezhebi üzeredir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Razzâk'ın (er-Radî) tafsilatıyla açıkladığı üzere genellik şartı kabul edilmiş bir kural değildir, bilakis ekserîdir. Ayrıca mutlak yaratma, onda teceddüdün mümkün olduğu bir şeydir; her ne kadar hususi bir surette ortaya çıksa da kastedilmesi mümkündür ve yaratma, hikmetin gereği olarak hidayete sebep kılınmıştır. Bir görüşe göre yaratma, gerçekleştiği için hidayetin haber verilmesine bir sebeptir; ancak bu zayıf bir görüştür. Zikredilen iraba göre, Yüce Allah'ın { وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ } kavlindeki ism-i mevsûlün, önceki cümlenin delalet etmesi sebebiyle haberi mahzuf bir mübteda olması gerekir; sonraki iki mevsûl de böyledir. Bunun lafız ve mana bakımından içerdiği zorlama ise gizli değildir. Dolayısıyla Kur'an'ın cezaletine ve fesahatine layık olan birinci iraptır;

الأول وعليه يكون الموصول عطفا على الموصول الأول، وإنما كرر الموصول في المواضع الثلاثة مع كفاية عطف ما في حيز الصلة من الجمل الست على صلة الموصول الأول للإيذان بأن كل واحدة من تلك الصلات نعت جليل له تعالى مستقل في استيجاب الحكم حقيق بأن تجري عليه ﷿ بحيالها ولا تجعل من روادف غيرها، والظاهر أن المراد إطعام الطعام المعروف وسقي الشراب المعهود وجيء بهو هنا دون الخلق لشيوع إسناد الإطعام والسقي إلى غير ﷿ بخلاف الخلق وعلى هذا القياس فيما جيء فيه بهو وما ترك مما يأتي إن شاء الله تعالى.

buna göre ism-i mevsûl birinci mevsûl üzerine matuftur. Sıla konumundaki altı cümlenin birinci mevsûlün sılasına atfedilmesi yeterli olacakken ism-i mevsûlün üç yerde tekrar edilmesi; bu sıla cümlelerinin her birinin Allah Teâlâ için hükmü gerektirmede müstakil, tek başına O'na (azze ve celle) icra edilmeye layık ve başkasının tebaası kılınmayacak derecede celil birer sıfat olduğunu bildirmek içindir. Zahir olan, bununla bilinen yemeğin yedirilmesi ve bilinen içeceğin içirilmesinin kastedilmiş olmasıdır. Yaratmada olmayıp burada { هُوَ } zamirinin getirilmesi ise, yaratmanın aksine yedirme ve içirmenin Allah'tan (azze ve celle) başkasına isnat edilmesinin yaygın olmasındandır. İnşâallahu Teâlâ ileride gelecek olanlarda { هُوَ } zamirinin getirildiği ve terk edildiği yerler de bu kıyas üzeredir.

وعن أبي بكر الوراق أن المعنى يطعمني بلا طعام ويسقيني بلا شراب كما جاء «إني أبيت يطعمني ربي ويسقين» وهو مشرب صوفي. وأتى بهذين الصفتين بعد ما تقدم لما أن دوام الحياة وبقاء نظام خلق الإنسان بالغذاء والشراب ما سلك فيهما مسلك العدل وهو أشد احتياجا إليهما منه إلى غيرهما ألا ترى أن أهل النار وهم في النار لم يشغلهم ما هم فيه من العذاب عن طلبهما فقالوا: «أفيضوا علينا من الماء أو مما رزقكم الله» .

Ebû Bekir el-Verrâk'tan nakledildiğine göre mana: 'Beni yemeksiz doyurur, içeceksiz suya kandırır' şeklindedir; nitekim «Ben Rabbimin katında gecelerim; O beni doyurur ve bana içirir» hadisinde de böyle gelmiştir; bu ise tasavvufî bir neşvedir. Bu iki sıfatın daha önce geçenlerden sonra getirilmesi; hayatın devamı ve insan yaratılışının nizamının bekası -adâlet/ölçü yolu tutulduğu müddetçe- gıda ve içecekle olduğu ve insanın bunlara diğer şeylerden daha çok muhtaç bulunduğu içindir. Görmez misin ki cehennem ehli cehennemde iken içinde bulundukları azap bile onları bu ikisini talep etmekten alıkoymamış ve: «Bize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden dökün/akıtın» demişlerdir.

وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ عطف على «يطعمني ويسقين» نظم معهما في سلك الصلة لموصول واحد لما أن الصحة والمرض من متفرعات الأكل والشرب غالبا:

{ وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur.” { يطعمني ويسقين } ifadesine matuftur; sağlık ve hastalık çoğunlukla yeme ve içmenin neticelerinden olduğu için tek bir mevsûlün sıla zincirinde onlarla birlikte dizilmiştir:

فإن الداء أكثر ما تراه ... يكون من الطعام أو الشراب

'Zira hastalığın çoğunu gördüğün üzere... ya yemekten ya da içmekten kaynaklanır.'

وقالت الحكماء: لو قيل لأكثر الموتى ما سبب آجالكم لقالوا: التخم ونسبة المرض الذي هو نقمة إلى نفسه والشفاء الذي هو نعمة إلى الله جل شأنه لمراعاة حسن الأدب كما قال الخضر ﵇: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها [الكهف: ٧٩] وقال: فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما [الكهف: ٨٢] ولا يرد إسناده الإماتة وهي أشد من المرض إليه ﷿ في قوله: وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ لإمكان الفرق بأن الموت قد علم واشتهر أنه قضاء محتوم من الله ﷿ على سائر البشر وحكم عام لا يخص ولا كذلك المرض فكم من معافى منه إلى أن يبغته الموت فالتأسي بعموم الموت يسقط أثر كونه نقمة فيسوغ الأدب نسبته إليه تعالى. وأما المرض فلما كان يخص به بعض البشر دون بعض كان نقمة محققة فاقتضى العلو في الأدب أن ينسبه الإنسان إلى نفسه باعتبار السبب الذي لا يخلو منه.

Hekimler şöyle demiştir: 'Ölenlerin çoğuna ecellerinizin sebebi nedir diye sorulsaydı, hazımsızlık derlerdi.' Bir ceza/zahmet olan hastalığın kendi nefsine, bir nimet olan şifanın ise şânı yüce olan Allah'a nispet edilmesi güzel edebi gözetmek içindir; nitekim Hızır (aleyhisselâm) da: { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها } “Onu kusurlu kılmak istedim” [Kehf: 79] demiş, ardından da: { فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما } “Rabbin onların ergenlik çağına ulaşmalarını istedi” [Kehf: 82] demiştir. { وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } kavlinde, hastalıktan daha ağır olan öldürmeyi O'na (azze ve celle) isnat etmesi buna bir itiraz olarak getirilemez; zira şöyle bir fark ortaya koymak mümkündür: Ölümün bütün insanlara Allah'ın (azze ve celle) kesin bir hükmü ve kimseye has kılınmayan genel bir kanunu olduğu bilinip meşhur olmuştur; oysa hastalık öyle değildir, nitekim ansızın ölüm gelip çatana kadar hastalıktan afiyette kalan nice insan vardır. Dolayısıyla ölümün umumiliğindeki teselli onun bir ceza olma vasfını düşürür ve edep gereği Allah Teâlâ'ya nispet edilmesini caiz kılar. Hastalığa gelince; insanların hepsine değil de sadece bir kısmına isabet ettiği için kesin bir musibettir. Bu sebeple yüksek edep, insanın ondan hali olmadığı [kendi fiilî] sebebi itibariyle onu kendi nefsine nispet etmesini gerektirmiştir.

ويؤيد ذلك أن كل ما ذكر مع غير المرض أخبر عن وقوعه بتا وجزما لأنه أمر لا بد منه وأما المرض فلما كان قد يتفق وقد لا أورده مقرونا بشرط إذا فقال: وَإِذا مَرِضْتُ وكان يمكنه أن يقول: والذي أمرض فيشفيني كما قال في غيره فما عدل عن المطابقة والمجانسة المأثورة إلا لذلك كذا قاله ابن المنير.

Bunu, hastalık dışındakilerle birlikte zikredilen her şeyin vukuunun kesin ve kati olarak haber verilmiş olması da desteklemektedir; zira bunlar kaçınılmaz durumlardır. Hastalık ise bazen vaki olup bazen olmayabileceği için onu “izâ” (şayet/vaktaki) şartına bağlayarak getirmiş ve: { وَإِذا مَرِضْتُ } “Hastalandığım zaman” demiştir. Oysa diğerlerinde dediği gibi: "Beni hastalandıran ve bana şifa veren" de diyebilirdi. İşte me’sûr olan uyum ve türdeşlikten ancak bu sebeple sapmıştır. İbnü'l-Müneyyir böyle demiştir.

وقال الزمخشري: إنما قال: مرضت دون أمرضني لأن كثيرا من أسباب المرض يحدث بتفريط من الإنسان في مطاعمه ومشاربه وغير ذلك وكأنه إنما عدل في التعليل عن حسن الأدب لما رأى أنه ﵇ أضاف الإماتة إليه ﷿ وهي أشد من المرض ولم يخطر له الفرق بما مر أو نحوه وغفل عن أن المعنى الذي أبداه في المرض ينكسر بالموت أيضا فإن المرض كما يكون بسبب تفريط الإنسان في المطعم وغيره كذلك الموت الناشئ عن سبب هذا المرض الذي يكون بتفريط الإنسان وقد أضاف ﵇ الإماتة مطلقا إليه عز شأنه.

Zemahşerî şöyle demiştir: 'Beni hastalandırdı demeyip hastalandım demesinin sebebi; hastalığın birçok sebebinin insanın yediklerinde, içtiklerinde ve diğer hususlardaki kusur ve ihmalinden kaynaklanmasıdır.' Sanki o, İbrâhim'in (aleyhisselâm) hastalıktan daha ağır olan öldürmeyi Allah'a (azze ve celle) isnat ettiğini görünce güzel edep ile gerekçelendirmekten vazgeçmiş, yukarıda geçen veya benzeri farkı hatırına getirmemiş ve hastalık hakkında ortaya koyduğu bu gerekçenin ölümle de bozulacağını gözden kaçırmıştır. Zira hastalık insanın yemede ve diğer hususlardaki kusuru sebebiyle olduğu gibi, insanın kusurundan doğan bu hastalığın sebep olduğu ölüm de böyledir; oysa o (aleyhisselâm) öldürmeyi mutlak olarak şânı yüce olan Allah'a isnat etmiştir.

وقال بعض الأجلة بعد التعليل بحسن الأدب في وجه إسناد الإماتة إليه تعالى: إنها حيث كانت معظم خصائصه ﷿ كالإحياء بدءا وإعادة وقد نيطت أمور الآخرة جميعا بها وبما بعدها من البعث نظمهما في سمط واحد في قوله: وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ على أن الموت لكونه ذريعة إلى نيله ﵇ للحياة الأبدية بمعزل من أن يكون غير مطبوع عنده ﵇ انتهى، وأولى من هذه العلاوة ما قيل: إن الموت لأهل الكمال وصلة إلى نيل المحاب

Bazı büyük âlimler, güzel edeple gerekçelendirdikten sonra öldürmenin Allah Teâlâ'ya isnat edilme yönü hakkında şöyle demiştir: Öldürme -tıpkı ilk yaratılış ve yeniden dirilişteki ihya gibi- O'nun (azze ve celle) en büyük hasletlerinden olduğu ve ahiretin bütün işleri hem ölümle hem de ardından gelen dirilmeyle irtibatlı bulunduğu için, { وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } “Beni öldürecek, sonra diriltecek olan da O'dur” kavlinde ikisini bir arada dizmiştir. Bununla birlikte ölüm, onun (aleyhisselâm) ebedî hayata kavuşmasına bir vesile olduğu için kendisince (aleyhisselâm) hoş karşılanmayacak bir şey olmaktan da uzaktır. [İktibas burada bitti]. Bu eklemeden daha evlâ olanı ise şöyle denilmesidir: Ölüm, kemâl ehli için sevgililere/ebedî

الأبدية التي يستحقر دونها الحياة الدنيوية. وفيه تخليص العاصي من اكتساب المعاصي، ثم إن حمل المرض والشفاء على ما هو الظاهر منهما هو الذي ذهب إليه المفسرون.

sevgilere kavuşma vesilesidir ki dünya hayatı bunların yanında değersiz kalır. Onda günahkâr için de günah işlemekten kurtuluş vardır. Sonra hastalık ve şifayı zahirî anlamlarına hamletmek, müfessirlerin benimsediği görüştür.

وعن جعفر الصادق رضي الله تعالى عنه أن المعنى وإذا مرضت بالذنوب فهو يشفيني بالتوبة

Câfer es-Sâdık'tan (radıyallâhu teâlâ anh) nakledildiğine göre mana: 'Günahlarla hastalandığım zaman O bana tövbe ile şifa verir' şeklindedir;

ولعله لا يصح وإن صح فهو من باب الإشارة لا العبارة، وثُمَّ في قوله: ثُمَّ يُحْيِينِ للتراخي الزماني لأن المراد بالإحياء الإحياء للبعث وهو متراخ عن الإماتة في الزمان في نفس الأمر وإن كان كل آت قريب، وأثبت ابن أبي إسحاق ياء المتكلم في يَهْدِيَنِي وما بعده وهي رواية عن نافع وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ استعظم ﵇ ما عسى يندر منه من فعل خلاف الأولى حتى سماه خطيئة.

fakat bu [rivayet] muhtemelen sahih değildir; sahih olsa bile ibare kabilinden değil, işarî yorum kabilindendir. { ثُمَّ يُحْيِينِ } “sonra beni diriltecektir” kavlindeki { ثُمَّ } zamansal terâhi (aralık/gecikme) içindir; çünkü ihyâdan maksat diriliş (ba's) için diriltmedir ve bu da her gelecek olan yakın olsa bile hakikatte öldürmeden zaman bakımından sonradır. İbn Ebî İshak, { يَهْدِيَنِي } ve sonrasındaki kelimelerde mütekellim yâ'sını sabit kılmıştır ki bu da Nâfi'den gelen bir rivayettir. { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Ve hesap gününde günahımı bağışlayacağını umduğum da O'dur.” O (aleyhisselâm), kendisinden pek nadir de olsa hilâf-ı evlâ (daha uygun olana aykırı) bir fiilin sâdır olabilme ihtimalini bile büyük görmüş ve hatta onu günah/kusur olarak isimlendirmiştir.

وقيل: أراد بها قوله: إِنِّي سَقِيمٌ [الصافات: ٨٩] وقوله: بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا [الأنبياء: ٦٣] ، وقوله لسارة هي أختي، ويدل على أنه ﵇ عدها من الخطايا ما ورد في حديث الشفاعة من امتناعه ﵇ من أن يشفع حياء من الله ﷿ لصدور ذلك عنه. وفيه أنه وإن صح عدها من الخطايا بالنظر إليه ﵇ لما قالوا: إن حسنات الأبرار سيئات المقربين إلا أنه لا يصح إرادتها هنا لما أنها إنما صدرت عنه ﵇ بعد هذه المقاولة الجارية بينه وبين قومه، أما الثالثة فظاهرة لوقوعها بعد مهاجرته ﵇ إلى الشام وأما الأوليان فلأنهما وقعتا مكتنفتين بكسر الأصنام، ومن البين أن جريان هذه المقالات فيما بينهم كان في مبادئ الأمر، وهذا أولى مما قيل:

Denildi ki: Bununla; { إِنِّي سَقِيمٌ } “Ben gerçekten hastayım” [Sâffât: 89] sözünü, { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا } “Belki de bu işi onların şu büyükleri yapmıştır” [Enbiyâ: 63] sözünü ve Sâre'ye 'O benim kız kardeşimdir' demesini kastetmiştir. Şefaat hadisinde kendisinden bu sözler sâdır olduğu için Allah'tan (azze ve celle) hayâ ederek şefaat etmekten kaçınması da onun (aleyhisselâm) bunları kusurlardan saydığına delalet eder. Buna karşı şöyle denilmiştir: Her ne kadar “İyilerin iyilikleri, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) kötülükleri sayılır” kuralı gereğince onun (aleyhisselâm) nazarında bunların kusur sayılması doğru olsa da, burada onların kastedilmiş olması sahih değildir; çünkü bunlar kendisinden (aleyhisselâm) kavmiyle arasında geçen bu konuşmadan sonra sâdır olmuştur. Üçüncüsü Şam'a hicretinden (aleyhisselâm) sonra vuku bulduğu için açıktır; ilk ikisi ise putların kırılması hadisesi etrafında vuku bulmuştur. Bu konuşmaların aralarında cereyan etmesinin ise işin en başında olduğu açıktır. Bu, şöyle denilmesinden daha evlâdır:

إنها من المعاريض وهي لكونها في صورة الكذب يمتنع لها من تصدر عنه من الشفاعة ولكونها ليست كذبا حقيقة لا تفتقر إلى الاستغفار فلا يصح إرادتها هنا لأن ذلك الامتناع ليس إلا لعده إياها من الخطايا ومتى عدت منها افتقرت إلى الاستغفار، وقيل: أراد بها ما صدر عنه عند رؤية الكوكب والقمر والشمس من قوله: هذا رَبِّي [الأنعام: ٧٦] وكان ذلك قبل هذه المقاولة كما لا يخفى، وقد تقدم أن ذلك ليس من الخطيئة في شيء، وقيل: أراد بها ما عسى يندر منه من الصغائر وهو قريب مما تقدم، وقيل: أراد بها خطيئة من يؤمن به ﵇ كما قيل نحوه في قوله تعالى: لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ [الفتح: ٢] ، وهو كما ترى والطمع على ظاهره ولم يجزم ﵇ لعلمه أن لا وجوب على الله ﷿. وعن الحسن أن المراد به اليقين وليس بذاك. والظرفان متعلقان بيغفر.

'Bunlar tariz/kinaye kabilindendir; yalan sûretinde oldukları için kendisinden sâdır olan kimse şefaatten çekinir, hakikatte yalan olmadıkları için de istiğfara muhtaç değildir; binaenaleyh burada kastedilmiş olmaları sahih değildir.' Zira o çekinme ancak bunları kusur saymasından ötürüdür ve ne zaman kusur sayılırsa istiğfara muhtaç olur. Bir diğer görüşe göre: Yıldızı, ayı ve güneşi gördüğünde söylediği: { هذا رَبِّي } “İşte bu benim Rabbim” [En'âm: 76] sözünü kastetmiştir ki bunun bu konuşmadan önce olduğu gizli değildir; fakat bunun hiçbir şekilde günah olmadığı daha önce geçmişti. Denildi ki: Kendisinden nadiren sâdır olabilecek küçük günahları kastetmiştir ki bu da daha önce geçene yakındır. Yine denildi ki: Allah Teâlâ'nın: { لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَما تَأَخَّرَ } “Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın diye” [Fetih: 2] kavlinde benzeri söylendiği gibi, kendisine (aleyhisselâm) iman edenlerin günahını kastetmiştir; bu görüşün durumu ise ortadadır. “Tamâ” (ummak/istemek) lafzı zahiri üzeredir; onun (aleyhisselâm) kesin konuşmaması, Allah'a (azze ve celle) hiçbir şeyin vacip olmadığını bilmesindendir. Hasen'den maksadın kesin bilgi (yakîn) olduğu rivayet edilmişse de bu pek isabetli değildir. İki zarf da bağışlar (yağfira) fiiline müteallıktır.

والإتيان بالأول للإشارة إلى أن نفع مغفرته تعالى إنما يعود إليه ﵇. وتعليق المغفرة بيوم الدين مع أن الخطيئة إنما تغفر في الدنيا لأن أثرها يتبين يومئذ ولأن في ذلك تهويلا لذلك اليوم. وإشارة إلى وقوع الجزاء فيه إن لم تغفر. وفي هذه الجملة من التلطف بأبيه وقومه في الدعوة إلى الإيمان ما فيها. وقرأ الحسن «خطاياي» على الجمع رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً لما ذكر لهم من صفاته ﷿ مما يدل على كمال لطفه تعالى به ما ذكر حمله ذلك على مناجاته تعالى ودعائه لربط العتيد وجلب المزيد. والمراد بالحكم على ما اختاره الإمام الحكمة التي هي كمال القوة العلمية بأن يكون عالما بالخير لأجل العمل به. وقيل: الأولى أن يفسر بكمال العلم المتعلق بالذات والصفات وسائر شؤونه ﷿ وأحكامه التي يتعبد بها. وقيل: هي النبوة ورد بأنها كانت حاصلة له ﵇. فالمطلوب إما عين الحاصل وهو محال ضرورة امتناع تحصيل الحاصل أو غيره وهو محال أيضا لأن الشخص الواحد لا يكون نبيا مرتين.

Birincisinin [{ لِي } / "bana"] getirilmesi, Allah Teâlâ'nın mağfiretinin faydasının ancak kendisine (aleyhisselâm) döneceğine işaret etmek içindir. Günah dünyada bağışlandığı halde mağfiretin hesap gününe bağlanması; onun eserinin o gün ortaya çıkacak olmasından, bunda o günün dehşetini bildirme bulunduğundan ve bağışlanmadığı takdirde cezanın o gün gerçekleşeceğine işaret olmasındandır. Bu cümlede, babasına ve kavmine imana davet hususunda nice incelik ve nezaket vardır. Hasen, çoğul olarak «hatâyâye» (خطاياي) şeklinde okumuştur. { رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً } “Rabbim! Bana bir hikmet bahşet”. O'nun (azze ve celle), kendisine olan lütfunun kemâline delalet eden sıfatlarını onlara bu şekilde zikredince, bu durum onu mevcut olanı korumak ve daha fazlasını celbetmek için Allah Teâlâ'ya münacatta bulunmaya ve dua etmeye sevk etmiştir. İmam'ın [Râzî'nin] tercih ettiğine göre hükümden maksat; amel etmek gayesiyle hayrı bilmesi suretiyle ilim kuvvetinin kemâli olan hikmettir. Denildi ki: Zât, sıfatlar, O'nun (azze ve celle) diğer bütün şanları ve kulluk edilen hükümleriyle ilgili ilmin kemâli ile tefsir edilmesi daha evlâdır. Bunun nübüvvet olduğu da söylenmiş; fakat nübüvvetin kendisinde (aleyhisselâm) zaten mevcut olduğu gerekçesiyle bu reddedilmiştir. Zira talep edilen ya mevcut olanın aynısıdır ki hâsıl olanın tahsilinin imkânsızlığı zaruretiyle bu muhaldir; ya da başkasıdır ki tek bir şahsın iki defa nebi olamayacağı gerekçesiyle bu da muhaldir.

وأجيب بمنع كونها حاصلة وقت الدعاء سلمنا ذلك إلا أنه لا محذور لجواز أن يكون المراد طلب كمالها ويكون بمزيد القرب والوقوف على الأسرار الإلهية والأنبياء ﵈ متفاوتون في ذلك. وجوز أن يكون المراد طلب الثبات ولا يجب على الله تعالى شيء. والمراد بقوله: وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ طلب كمال القوة العملية بأن يكون موفقا لأعمال ترشحه للانتظام في زمرة الكاملين الراسخين في الصلاح المنزهين عن كبائر الذنوب وصغائرها. وقدم الدعاء الأول على الثاني لأن القوة العلمية مقدمة على القوة العملية لأنه يمكن أن يعلم الحق وإن لم يعمل به وعكسه غير

Buna, dua vaktinde nübüvvetin henüz mevcut olmadığının savunulmasıyla cevap verilmiştir. Bunun var olduğunu kabul etsek bile hiçbir sakınca yoktur; zira maksadın onun kemâlini talep etmek olması caizdir ve bu da yakınlığın artması ve ilâhî sırlara vâkıf olmakla gerçekleşir; peygamberler (aleyhimüsselâm) bu hususta mertebe mertebedir. Maksadın sebat istemek olması da caiz görülmüştür ve Allah Teâlâ'ya hiçbir şey vacip değildir. { وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ } “ve beni salihler arasına kat” kavlinden maksat; büyük ve küçük günahlardan münezzeh, salâh üzere rüsuh sahibi kâmiller zümresine dâhil olmaya kendisini liyakatli kılacak amellere muvaffak kılınması suretiyle amel kuvvetinin kemâlini talep etmektir. Birinci dua ikinciye takdim edilmiştir; çünkü ilim kuvveti amel kuvvetinden öncedir, zira amel edilmese bile hakkı bilmek mümkündür; aksı ise

ممكن، ولأن العلم صفة الروح والعمل صفة البدن فكما أن الروح أشرف من البدن كذلك العلم أشرف من العمل، وقيل: المراد بالحكم الحكمة التي هي الكمال في العلم والعمل. والمراد بقوله: وَأَلْحِقْنِي إلخ طلب الكمال في العمل، وذكره بعد ذلك تخصيص بعد تعميم اعتناء بالعمل من حيث إنه النتيجة والثمرة للعلم. وقيل: المراد بالأول ما يتعلق بالمعاش وبالثاني ما يتعلق بالمعاد. وقيل: المراد بالحكم رياسة الخلق وبالإلحاق بالصالحين التوفيق للعدل فيما بينهم مع القيام بحقوقه تعالى. وقيل: المراد بهذا الجمع بينه ﵇ وبين الصالحين في الجنة، وأنت تعلم أنه لا يحسن بعد هذا الدعاء طلبه أن يكون من ورثة جنة النعيم والأولى عندي أن يفسر الحكم بالحكمة بمعنى الكمال في العلم والعمل والإلحاق بالصالحين بجعل منزلته كمنزلتهم عنده ﷿ والمراد بطلب ذلك أن يكون علمه وعمله مقبولين إذ ما لم يقبلا لا يلحق صاحبهما بالصالحين ولا تجعل منزلته كمنزلتهم. وكأنه لذلك عدل عن قول: رب هب لي حكما وصلاحا أو رب هب لي حكما واجعلني من الصالحين إلى ما في النظم الكريم فتأمل ولا تغفل وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ أي اجعل لنفعي ذكرا صادقا في جميع الأمر إلى يوم القيامة، وحاصله خلد صيتي وذكري الجميل في الدنيا وذلك بتوفيقه للآثار الحسنة والسنن المرضية لديه تعالى المستحسنة التي يقتدي بها الآخرون ويذكرونه بسببها بالخير وهم صادقون. فاللسان مجاز عن الذكر بعلاقة السببية واللام للنفع ومنه يستفاد الوصف بالجميل، وتعريف الْآخِرِينَ للاستغراق والكلام مستلزم لطلب التوفيق للآثار الحسنة التي أشرنا إليها وكأنه المقصود بالطلب على أبلغ وجه ولا بأس بأن يريد تخليد ذكره بالجميل ومدحه بما كان عليه ﵇ في زمانه ولكون الثناء الحسن مما يدل على محبة الله تعالى ورضائه كما ورد في الحديث يحسن طلبه من الأكابر من هذه الجهة والقصد كل القصد هو الرضا.

mümkün değildir. Ayrıca ilim ruhun vasfı, amel ise bedenin vasfıdır; nitekim ruh bedenden daha şerefli olduğu gibi ilim de amelden daha şereflidir. Denildi ki: Hükümden maksat ilim ve amelde kemâl olan hikmettir; { وَأَلْحِقْنِي } “beni kat” vb. ifadesinden maksat ise amelde kemâli talep etmektir ve bunun daha sonra zikredilmesi, ilmin neticesi ve semeresi olması hasebiyle amele ehemmiyet vermek adına umumdan sonra husustur. Bir görüşe göre: Birinciden maksat dünya hayatıyla ilgili olanlar, ikinciden maksat ise ahiretle ilgili olanlardır. Denildi ki: Hükümden maksat mahlûkatın riyaseti (yöneticiliği), salihlere ilhak edilmekten maksat ise Allah Teâlâ'nın haklarını yerine getirmekle birlikte insanlar arasında adalete muvaffak kılınmaktır. Bir diğer görüşe göre: Bundan maksat cennette onunla (aleyhisselâm) salihlerin bir araya getirilmesidir. Fakat sen bilirsin ki bu duadan sonra onun Naîm cennetinin vârislerinden olmayı talep etmesi uygun düşmez. Bana göre evlâ olan; hükmün ilim ve amelde kemâl manasında hikmetle, salihlere ilhakın ise O'nun (azze ve celle) katında kendi mertebesinin onların mertebesi gibi kılınmasıyla tefsir edilmesidir; bunu talep etmekten maksat da ilminin ve amelinin makbul olmasıdır, zira kabul olunmadıkça sahibi salihlere katılmaz ve mertebesi onların mertebesi gibi kılınmaz. Sanki bundan ötürü 'Rabbim bana hüküm ve salâh bahşet' veya 'Rabbim bana hüküm bahşet ve beni salihlerden eyle' demekten vazgeçip yüce nazımda yer alan ifadeye yönelmiştir; öyleyse tefekkür et ve gaflete düşme! { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili (güzel bir nam) bırak.” Yani kıyamet gününe kadar bütün ümmetler arasında benim faydama olacak doğru bir zikir kıl. Neticesi: Dünyada şanımı ve güzel zikrimi ebedî kıl; bu da sonrakilerin kendisine uyacağı ve bunlar sebebiyle kendisini doğrulukla hayırla anacakları, Allah Teâlâ katında razı olunmuş ve beğenilmiş güzel eserlere ve sünnetlere muvaffak kılınmasıyla olur. Dolayısıyla 'dil' (lisan), sebebiyet alakasıyla zikirden mecazdır; başındaki 'lâm' harfi menfaat içindir ve 'güzel' vasfı da buradan anlaşılır. { الْآخِرِينَ } kelimesinin marife oluşu istiğrak (bütün sonrakileri kapsama) içindir. Söz, işaret ettiğimiz güzel eserlere muvaffakiyet talebini gerektirmektedir ve sanki en beliğ şekilde talep edilen maksat da budur. Güzel zikrin ebedî kılınmasını ve kendi (aleyhisselâm) zamanında bulunduğu hâl üzere övülmeyi istemesinde de bir beis yoktur; nitekim hadiste geçtiği üzere güzel övgü Allah Teâlâ'nın muhabbetine ve rızasına delalet eden şeylerden olduğu için büyükler tarafından bu cihetten talep edilmesi güzeldir; asıl ve tek gaye ise rızadır.

ويحتمل أن يراد بالآخرين آخر أمة يبعث فيها نبي وأنه ﵇ طلب الصيت الحسن والذكر الجميل فيهم ببعثة نبي فيهم يجدد أصل دينه ويدعو الناس إلى ما كان يدعوهم إليه من التوحيد معلما لهم أن ذلك ملة إبراهيم ﵇ فكأنه طلب بعثة نبي كذلك في آخر الزمان لا تنسخ شريعته إلى يوم القيامة وليس ذلك إلا نبينا محمدا ﷺ وقد طلب بعثته عليهما الصلاة والسلام بما هو أصرح مما ذكر أعني قوله: وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ [البقرة: ١٢٩] إلخ، ولذا

“Sonrakiler” ile içinde peygamber gönderilecek son ümmetin kastedilmiş olması ve onun (aleyhisselâm), dininin aslını yenileyecek, insanları onun kendilerini davet ettiği tevhide çağıracak ve bunun İbrâhim'in (aleyhisselâm) milleti olduğunu onlara öğretecek bir peygamberin aralarında gönderilmesi vasıtasıyla onlar arasında güzel bir şöhret ve hayırla anılma talep etmiş olması da muhtemeldir. Sanki o, ahir zamanda şeriatı kıyamet gününe kadar neshedilmeyecek böyle bir peygamberin gönderilmesini talep etmiştir ki bu da Peygamberimiz Muhammed'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) başkası değildir. Zaten onun gönderilmesini (her ikisine de salât ve selâm olsun), zikredilenden daha açık olan şu sözüyle talep etmiştir: { وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } “Onların arasından, kendilerine senin ayetlerini okuyacak bir elçi gönder” [Bakara: 129] vb. Bundan dolayıdır ki

قال صلّى الله تعالى عليه وسلم: «أنا دعوة إبراهيم ﵇» .

O (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem): «Ben İbrâhim'in (aleyhisselâm) duasıyım» buyurmuştur.

وقيل إذا أريد ذلك فلا بد من تقدير مضاف في كلامه ﵇ أي اجعل لي صاحب لسان صدق في الآخرين أو جعل اللسان مجازا عن الداعي بإطلاق الجزء على الكل لأن الدعوة باللسان فكأنه قال: اجعل لي داعيا إلى الحق صادقا في الآخرين، ولا يخفى أن فيما ذكرناه غني عن ذلك كله، وفي تعليقات شيخ مشايخنا العلامة صبغة الله الحيدري طاب ثراه على تفسير البيضاوي في هذه الآية كلام ناشىء من قلة إمعان النظر فلا تغتر به.

Denildi ki: Eğer bu kastedilmişse onun (aleyhisselâm) sözünde bir muzâf takdir etmek gerekir; yani 'Sonrakiler arasında bana bir doğruluk dili sahibi ver' demektir. Yahut davet dille olduğu için cüzün külle ıtlakı yoluyla 'dil' davetçiden mecaz kılınır; sanki: 'Sonrakiler arasında bana hakka çağıran sadık bir davetçi nasip et' demiştir. Zikrettiğimiz açıklamaların bütün bunlara ihtiyaç bırakmadığı açıktır. Şeyhlerimizin şeyhi allâme Sıbğatullah el-Hayderî'nin (toprağı temiz olsun) bu ayet hakkında Beyzâvî Tefsiri'ne yazdığı ta'lîkâtta, derinlemesine incelememekten kaynaklanan bir söz vardır; sakın ona aldanma!

واستدل الإمام مالك بهذه الآية على أنه لا بأس أن يحب الرجل أن يثني عليه صالحا، وفائدة ذلك بعد الموت على ما قال بعض الأجلة انصراف الهمم إلى ما به يحصل له عند الله تعالى زلفى وأنه قد يصير سببا لاكتساب المثنى أو غيره نحو ما أثنى به فيثاب فيشاركه فيه المثنى عليه كما هو مقتضى

İmam Mâlik bu ayetle, kişinin kendisinin hayırla övülmesini sevmesinde bir beis olmadığına istidlal etmiştir. Bazı büyük âlimlerin belirttiğine göre bunun ölümden sonraki faydası; gayretlerin, kişinin Allah Teâlâ katında yakınlık kazanmasına vesile olacak şeylere yönelmesi ve öven kimsenin veya başkasının, övdüğü şeyin benzerini kazanmasına bir sebep teşkil edip sevap alması ve bunun gereğince övülenin de bu sevaba ortak olmasıdır; nitekim

«من سن سنة حسنة فله أجرها وأجر من عمل بها إلى يوم القيامة»

«Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir» [hadisinin] muktezası da budur.

ولا يخفى عليك أن الأمور بمقاصدها وَاجْعَلْنِي في الآخرة مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ قد مر معنى وراثة الجنة فتذكر. واستدل بدعائه ﵇ بهذا بعد ما تقدم من الأدعية على أن العمل الصالح لا يوجب دخول الجنة وكذا كون العبد ذا منزلة عند الله ﷿ وإلا لاستغنى ﵇ بطلب الكمال في العلم والعمل وكذا بطلب الإلحاق بالصالحين ذوي الزلفى عنده تعالى عن طلب ذلك، وأنت تعلم أنه تحسن الإطالة في مقام

İşlerin niyetlere/maksatlara göre olduğu sana gizli değildir. { وَاجْعَلْنِي } [ahirette beni eyle] { مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ } “ve beni Naîm cennetinin vârislerinden kıl!” Cennete vâris olmanın anlamı daha önce geçmişti, hatırla. Önceki duaların ardından onun (aleyhisselâm) bu şekilde dua etmesiyle; salih amelin cennete girmeyi vacip kılmadığına, aynı şekilde kulun Allah (azze ve celle) katında yüksek bir mertebeye sahip olmasının da bunu gerektirmediğine istidlal edilmiştir; aksi takdirde o (aleyhisselâm) ilim ve amelde kemâl talebiyle ve keza O'nun katında yakınlık sahibi salihlere ilhak edilmeyi istemekle bunu talep etmekten müstağni kalırdı. Sen ise bilirsin ki

الابتهال ولا يستغني بملزوم عن لازم في المقال فالأولى الاستدلال على ذلك بغير ما ذكر وهو كثير مشتهر، هذا وفي بعض الآثار ما يدل على مزيد فضل هذه الأدعية.

yalvarıp yakarma makamında sözü uzatmak güzeldir ve sözde melzumla yetinilip lâzım terk edilmez; dolayısıyla buna zikredilenden başkasıyla istidlal etmek daha evlâdır ki bu tür deliller çok ve meşhurdur. Bununla birlikte bazı rivayetlerde bu duaların faziletinin büyüklüğüne delalet eden hususlar vardır.

أخرج ابن أبي الدنيا في الذكر وابن مردويه من طريق الحسن عن سمرة بن جندب قال: «قال رسول الله ﷺ إذا توضأ العبد لصلاة مكتوبة فأسبغ الوضوء ثم خرج من باب داره يريد المسجد فقال حين يخرج بسم الله الذي خلقني فهو يهدين هداه الله تعالى للصواب

İbn Ebî'd-Dünyâ 'ez-Zikr'de ve İbn Merdûye, Hasen tarikiyle Semure b. Cündeb'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Kul farz namaz için güzelce abdest alır, sonra mescide gitmek üzere evinin kapısından çıkarken: Bismillah, beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur, derse Allah Teâlâ onu doğruya iletir

-

-

ولفظ ابن مردويه- لصواب الأعمال والذي هو يطعمني ويسقين أطعمه الله تعالى من طعام الجنة وسقاه من شراب الجنة وإذا مرضت فهو يشفين شفاه الله تعالى وجعل مرضه كفارة لذنوبه والذي يميتني ثم يحيين أحياه الله تعالى حياة السعداء وأماته ميتة الشهداء والذي أطمع أن يغفر لي خطيئتي يوم الدين غفر الله تعالى له خطاياه كلها ولو كانت مثل زبد البحر رب هب لي حكما وألحقني بالصالحين وهب الله تعالى له حكما وألحقه بصالح من مضى وصالح من بقي واجعل لي لسان صدق في الآخرين كتب في ورقة بيضاء أن فلان بن فلان من الصادقين ثم يوفقه الله تعالى بعد ذلك للصدق واجعلني من ورثة جنة النعيم جعل الله تعالى له القصور والمنازل في الجنة»

-İbn Merdûye'nin lafzında: amellerin doğrusuna [iletir]-; 'Beni doyuran ve bana içiren O'dur' derse Allah Teâlâ onu cennet yiyeceklerinden doyurur ve cennet içeceklerinden içirir; 'Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur' derse Allah Teâlâ ona şifa verir ve hastalığını günahlarına kefaret kılar; 'Beni öldürecek, sonra diriltecek olan O'dur' derse Allah Teâlâ onu bahtiyarların hayatıyla yaşatır ve şehitlerin ölümüyle öldürür; 'Ve hesap gününde günahımı bağışlayacağını umduğum O'dur' derse deniz köpüğü kadar bile olsa Allah Teâlâ onun bütün günahlarını bağışlar; 'Rabbim! Bana bir hikmet bahşet ve beni salihler arasına kat' derse Allah Teâlâ ona hikmet bahşeder ve onu geçmiş ve gelecek salihlerin arasına katar; 'Sonrakiler arasında benim için bir doğruluk dili bırak' derse beyaz bir kâğıda falan oğlu falanın sâdıklardan olduğu yazılır, sonra da Allah Teâlâ onu bundan sonra doğruluğa muvaffak kılar; 'Beni Naîm cennetinin vârislerinden eyle' derse Allah Teâlâ cennette ona köşkler ve konaklar verir.»

وكان الحسن رضي الله تعالى عنه يزيد فيه واغفر لوالدي كما ربياني صغيرا وكأنه أخذ من قوله: وَاغْفِرْ لِأَبِي قال ابن عباس كما أخرج عنه ابن أبي حاتم أي امنن عليه بتوبة يستحق بها مغفرتك، وحاصله وفقه للإيمان كما يلوح به تعليله بقوله: إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ وهذا ظاهر إذا كان هذا الدعاء قبل موته وإن كان بعد الموت فالدعاء بالمغفرة على ظاهره وجاز الدعاء بها لمشرك والله تعالى لا يغفر أن يشرك به لأنه لم يوح إليه ﵇ بذلك إذ ذاك والعقل لا يحكم بالامتناع، وفي شرح مسلم للنووي (١) أن كونه ﷿ لا يغفر الشرك مخصوص بهذه الأمة وكان قبلهم قد يغفر وفيه بحث، وقيل: لأنه كان يخفي الإيمان تقية من نمروذ ولذلك وعده بالاستغفار فلما تبين عداوته للإيمان في الدنيا بالوحي أو في الآخرة تبرأ منه.

Hasen (radıyallâhu teâlâ anh) buna: 'Onlar beni küçükken nasıl terbiye ettilerse sen de anne babamı bağışla' cümlesini eklerdi; sanki bu eklemeyi: { وَاغْفِرْ لِأَبِي } “Babamı da bağışla” kavlinden almıştır. İbn Ebî Hâtim'in kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbâs: 'Yani senin mağfiretini hak edeceği bir tövbe ile ona lütufta bulun' demiştir; neticesi: { إِنَّهُ كانَ مِنَ الضَّالِّينَ } “Çünkü o sapıklardandı” gerekçelendirmesinin de hissettirdiği üzere onu imana muvaffak kıl, demektir. Şayet bu dua onun ölümünden önce ise bu [anlam] açıktır; şayet ölümünden sonra ise mağfiret duası zahiri üzeredir. Allah Teâlâ kendisine ortak koşulmasını bağışlamayacağı halde bir müşrik için mağfiret duasında bulunulabilmesi, o sırada kendisine (aleyhisselâm) bunun vahyedilmemiş olması ve aklın da bunun imkânsızlığına hükmetmemesi sebebiyledir. Nevevî'nin Müslim Şerhi'nde (1), O'nun (azze ve celle) şirki bağışlamayışının bu ümmete mahsus olduğu, onlardan öncekilerde ise bağışlayabildiği zikredilmektedir ki bu tartışmalıdır. Denildi ki: [Babası] Nemrut'tan takiyye yaparak imanını gizliyordu; bundan ötürü ona istiğfar sözü vermişti, fakat dünyada vahiyle yahut ahirette imana düşmanlığı açığa çıkınca ondan uzaklaştı.

وقوله على هذا: مِنَ الضَّالِّينَ بناء على ما ظهر لغيره من حاله أو معناه من الضالين في كتم إيمانه وعدم اعترافه بلسانه تقية من نمروذ، والكلام في هذا المقام طويل وقد تقدم شيء منه فتذكر وَلا تَحْزَنِي بتعذيب أبي أو ببعثه في عداد الضالين بعدم ترفيقه للإيمان أو بمعاتبتي على ما فرطت أو بنقص رتبتي عن بعض الوراث أو بتعذيبي.

Bu takdire göre onun: { مِنَ الضَّالِّينَ } “sapıklardandı” sözü, başkalarına onun durumundan zahir olan şeye göredir; yahut anlamı: Nemrut'tan takiyye sebebiyle imanını gizleme ve diliyle ikrar etmeme hususunda sapanlardandı, demektir. Bu makamdaki söz uzundur ve bir kısmı daha önce geçmişti, hatırla. { وَلا تَحْزَنِي } [Beni utandırma/rezil etme]; babama azap etmekle yahut imana muvaffak kılınmayışı sebebiyle sapıklar zümresinde diriltilmesiyle veya ihmal ettiğim şeylerden dolayı beni azarlamakla yahut mertebemi bazı vârislerden aşağı kılmakla ya da bana azap etmekle...

وحيث كانت العاقبة مجهولة وتعذيب من لا ذنب له جائز عقلا صح هذا الطلب منه ﵇، وقيل: يجوز أن يكون ذلك تعليما لغيره وهو من الخزي بمعنى الهوان أو من الخزاية بفتح الخاء بمعنى الحياء يَوْمَ يُبْعَثُونَ أي الناس كافة، والإضمار وإن لم يسبق ذكرهم لما في عموم البعث من الشهرة الفاشية المغنية عنه، وقيل: الضمير للضالين والكلام من تتمة الدعاء لأبيه كأنه قال: لا تخزني يوم يبعث الضالون وأبي فيهم، ولا يخفى أنه يجوز على الأول أن يكون من تتمة الدعاء لأبيه أيضا، واستظهر ذلك لأن الفصل بالدعاء لأبيه بين الدعوات لنفسه خلاف الظاهر، وعلى ما ذكر يكون قد دعا لأشد الناس التصاقا به بعد أن فرغ من الدعاء لنفسه.

Akıbet bilinmediği ve günahsız birine azap edilmesi de aklen caiz olduğu için onun (aleyhisselâm) bu talebi sahih olmuştur. Bunun başkasına bir talim olması da caiz görülmüştür. Bu [fiil], zillet manasında 'hizy'den yahut hayâ manasında -hâ harfinin fethasıyla- 'hazâye'den gelir. { يَوْمَ يُبْعَثُونَ } “(insanların) diriltilecekleri gün”; yani bütün insanların... Daha önce zikirleri geçmediği halde zamirle ifade edilmesi, dirilişin umumiliğinin zamire ihtiyaç bırakmayacak derecede yaygın ve meşhur olmasındandır. Zamirin sapanlara ait olduğu ve sözün babasına yaptığı duanın devamı olduğu da söylenmiştir; sanki: 'Sapanlar diriltilip babam da onların arasında olduğu gün beni rezil etme' demiştir. Birinci takdire göre de babasına yapılan duanın devamı olmasının caiz olduğu gizli değildir. Bu görüş daha kuvvetli görülmüştür; zira kendi nefsi için yaptığı duaların arasına babası için dua ile fasıla vermek zahire aykırıdır. Zikredilene göre ise kendi nefsi için duayı bitirdikten sonra kendisine en yakın olan kimseye dua etmiş olur.

يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ بدل من يَوْمَ يُبْعَثُونَ جيء به تأكيدا لتهويل ذلك اليوم وتمهيدا لما يعقبه من الاستثناء وهو إلى قوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً إلخ من كلام إبراهيم ﵇، وابن عطية بعد أن أعرب الظرف بدلا من الظرف الأول قال: إن هذه الآيات عندي منقطعة عن كلام إبراهيم ﵇ وهي أخبار من الله ﷿ تتعلق بصفة ذلك اليوم الذي طلب إبراهيم أن لا يخزيه الله تعالى فيه، ولا يخفى عدم صحة ذلك مع البدلية،

{ يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَلا بَنُونَ } “O gün ki ne mal fayda verir ne de oğullar!”, { يَوْمَ يُبْعَثُونَ } [ifadesinden] bedeldir. O günün dehşetini tekit etmek (pekiştirmek) ve ardından gelecek olan istisnaya bir zemin hazırlamak üzere getirilmiştir. Bu [kısım], Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır...” [buyruğuna] kadar İbrâhim'in (aleyhisselâm) sözlerindendir. İbn Atiyye ise bu zarfı birinci zarftan bedel olarak irab ettikten sonra şöyle demiştir: “Bana göre bu ayetler İbrâhim'in (aleyhisselâm) sözünden kesilmiştir (ona ait değildir); İbrâhim'in, Allah Teâlâ'nın kendisini onda rezil etmemesini talep ettiği o günün vasfına dair Allah Azze ve Celle'den gelen haberlerdir.” Bedel olma durumuyla birlikte bunun sahih olmadığı açıktır.

والمراد بالنون معناه المتبادر، وقيل: المراد بهم جميع الأعوان، وقيل: المعنى يوم لا ينفع شيء من محاسن الدنيا وزينتها، واقتصر على ذكر المال والبنين لأنهما معظم المحاسن والزينة، وقوله تعالى: إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ استثناء من أعم المفاعيل، ومَنْ محل نصب أي يوم لا ينفع مال وإن كان مصروفا في الدنيا إلى وجوه البر والخيرات ولا بنون وإن كانوا صلحاء مستأهلين للشفاعة أحدا إلا من أتى الله بقلب سليم عن مرض الكفر والنفاق ضرورة اشتراط نفع كل منهما بالإيمان، وفي هذا تأييد لكون استغفاره ﵇ لأبيه طلبا لهدايته إلى الإيمان لاستحالة طلب مغفرته بعد موته كافرا مع علمه ﵇ بعدم نفعه لأنه من باب الشفاعة، وقيل: هو استثناء من فاعل يَنْفَعُ ومن في محل رفع بدل منه والكلام على تقدير مضاف إلى من أي لا ينفع مال ولا بنون إلا مال وبنون من أتى الله بقلب سليم حيث أنفق ماله في سبيل البر وأرشد بنيه إلى الحق وحثهم على الخير وقصد بهم أن يكونوا عبادا لله تعالى مطيعين شفعاء له يوم القيامة، وقيل: هو استثناء مما دل عليه المال والبنون دلالة الخاص على العام أعني مطلق الغنى والكلام بتقدير مضاف أيضا كأنه قيل: يوم لا ينفع غنى إلا غنى من أتى الله بقلب سليم وغناه سلامة قلبه وهو من الغنى الديني وقد أشير إليه في بعض الأخبار.

Oğullardan maksat ilk akla gelen manasıdır; bütün yardımcılar olduğu da söylenmiştir. Bir görüşe göre mana: Dünyanın güzelliklerinden ve ziynetinden hiçbir şeyin fayda vermeyeceği gün, demektir; güzellik ve ziynetin en mühimi oldukları için sadece mal ve oğulların zikriyle yetinilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Ancak Allah'a selim bir kalp ile gelen kimse müstesna.” kavli mef'ûllerin en umumisinden yapılan bir istisnadır; { مَنْ } nasb mahallindedir. Yani dünyada iyilik ve hayır yollarına harcanmış olsa bile malın ve şefaate ehil salih kimseler olsalar bile oğulların hiç kimseye fayda vermeyeceği gün... Ancak küfür ve nifak hastalığından arınmış selim bir kalple Allah'a gelen kimse müstesnadır; zira her ikisinin de fayda vermesi için iman şarttır. Bunda, onun (aleyhisselâm) babasına istiğfarının ona imana hidayet talebi olduğuna bir destek vardır; çünkü şefaat kabilinden olması hasebiyle fayda vermeyeceğini bildiği (aleyhisselâm) halde kâfir olarak öldükten sonra onun için mağfiret talep etmesi imkânsızdır. Denildi ki: Bu, { يَنْفَعُ } fiilinin failinden istisnadır; { مَنْ } ise ref mahallinde ondan bedeldir ve söz 'men'e muzâf olan bir kelimenin takdiri üzeredir; yani: 'Malını iyilik yolunda harcayan, oğullarını hakka irşat edip hayra teşvik eden ve onlarla kıyamet gününde Allah Teâlâ'ya itaatkâr kullar ve kendisine şefaatçi olmalarını kastederek Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin malı ve oğulları müstesna, hiçbir mal ve hiçbir oğul fayda vermez.' Bir diğer görüşe göre: Mal ve oğulların, hasın âma delaleti kabilinden delalet ettiği şeyden -yani mutlak zenginlikten- istisnadır ve söz yine bir muzâf takdiri üzeredir; sanki: 'Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin zenginliği müstesna hiçbir zenginliğin fayda vermeyeceği gün...' denilmiştir; onun zenginliği ise kalbinin selâmetidir ki bu da dinî zenginliktendir ve bazı rivayetlerde buna işaret edilmiştir.

أخرج أحمد والترمذي: وابن ماجة عن ثوبان قال: لما نزلت وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ [التوبة: ٣٤] الآية قال بعض أصحاب رسول الله ﷺ: لو علمنا أي المال خير اتخذناه فقال رسول الله ﷺ: «أفضله لسان ذاكر وقلب شاكر وزوجة صالحة تعين المؤمن على إيمانه»

Ahmed, Tirmizî ve İbn Mâce, Sevbân'dan şöyle rivayet etmiştir: { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ } “Altın ve gümüşü biriktirip yığanlar...” [Tevbe: 34] ayeti indiğinde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bazıları: 'Hangi malın daha hayırlı olduğunu bilseydik onu edinirdik' dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Malın en faziletlisi; zikreden bir dil, şükreden bir kalp ve mümine imanı hususunda yardımcı olan saliha bir eştir.»

وقيل: هو استثناء منقطع من مالٌ والكلام أيضا على تقدير مضاف أي لا ينفع مال ولا بنون إلا حال من أتى الله بقلب سليم، والمراد بحاله سلامة قلبه، قال الزمخشري: ولا بد من تقدير المضاف ولو لم يقدر لم يحصل للاستثناء معنى، ومنع ذلك أبو حيان بأنه لو قدر مثلا لكن من أتى الله بقلب سليم يسلم أو ينتفع يستقيم المعنى. وأجاب عنه في الكشف بأن المراد أنه على طريق الاستثناء من مال لا يتحصل المعنى بدون تقدير المضاف، وما ذكره المانع استدراك من مجموع الجملة إلى جملة أخرى وليس من المبحث في شيء، ولما لم يكن هذا مناسبا للمقام جعله الزمخشري مفروغا عنه فلم يلم عليه بوجه، وقد جوز اتصال الاستثناء بتقدير الحال على جعل الكلام من باب:

Denildi ki: Bu, { مالٌ } kelimesinden munkatı bir istisnadır ve söz yine bir muzâf takdiri üzeredir; yani: 'Allah'a selim bir kalple gelen kimsenin hâli müstesna, ne mal ne de oğullar fayda verir.' Hâlinden maksat ise kalbinin selâmetidir. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Muzâfın takdir edilmesi şarttır; şayet takdir edilmezse istisna için bir mana hâsıl olmaz.' Ebû Hayyân ise buna karşı çıkıp; şayet meselâ 'Lakin Allah'a selim bir kalple gelen kimse kurtulur yahut fayda görür' şeklinde takdir edilirse mananın düzeleceğini söylemiştir. el-Keşşâf hâşiyesinde buna şöyle cevap verilmiştir: Maksat, 'mâl' kelimesinden istisna yoluyla muzâf takdir edilmeksizin mananın hâsıl olmayacağıdır; itiraz edenin zikrettiği ise cümlenin tamamından başka bir cümleye istidraktir ve konumuzla hiçbir ilgisi yoktur. Bu durum makama uygun düşmediği için Zemahşerî onu zaten olmuş bitmiş (varsayılmış) saymış ve bundan dolayı hiçbir şekilde kınanamaz. Sözün şu kabilinden kılınması suretiyle, hâl takdiriyle istisnanın muttasıl olması da caiz görülmüştür:

تحية بينهم ضرب وجيع ومثاله أن يقال: هل لزيد مال وبنون فقال ماله وبنوه سلامة قلبه تريد نفي المال والبنين عنه وإثبات سلامة القلب بدلا عن ذلك، هذا وكون المراد من القلب السليم القلب السليم عن مرض الكفر والنفاق هو المأثور عن ابن عباس ومجاهد وقتادة وابن سيرين وغيرهم، وقال الإمام: هو الخالي عن العقائد الفاسدة والميل إلى شهوات الدنيا ولذاتها ويتبع ذلك الأعمال الصالحات إذ من علامة سلامة القلب تأثيرها في الجوارح.

'Aralarındaki selâmlaşma acı verici bir darbedir' [mısraında olduğu gibi]. Bunun örneği: 'Zeyd'in malı ve oğulları var mı?' denildiğinde; ondan malı ve oğulları nefyedip bunun yerine kalbin selâmetini ispat etmeyi kastederek, 'Onun malı ve oğulları kalbinin selâmetidir' denilmesidir. Bununla birlikte selim kalpten maksadın küfür ve nifak hastalığından arınmış kalp olduğu; İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, İbn Sîrîn ve başkalarından nakledilen me’sûr görüştür. İmam [Râzî] ise şöyle demiştir: O, bozuk inançlardan, dünya şehvetlerine ve lezzetlerine meyletmekten uzak kalptir; salih ameller de buna tâbidir, zira kalbin selâmetinin alâmeti uzuvlar üzerindeki etkisidir.

وقال سفيان: هو الذي ليس فيه غير الله ﷿، وقال الجنيد قدس سره: هو اللديغ من خشية الله تعالى القلق المنزعج من مخافة القطيعة وشاع إطلاق السليم في لسان العرب على اللديغ، وقيل: هو الذي سلّم من الشرك المعاصي وسلّم نفسه لحكم الله تعالى وسالم أولياءه وحارب أعداءه وأسلم حيث نظر فعرف واستسلم وانقاد لله تعالى وأذعن لعبادته سبحانه، والأنسب بالمقام المعنى المأثور وما ذكر من تأويلات الصوفية، وقال في الكشاف فيما نقل عن الجنيد قدس سره وما بعده: إنه من بدع التفاسير وصدقه أبو حيان بذلك في شأن الأول.

Süfyân şöyle demiştir: 'O, içinde Allah'tan (azze ve celle) başkası bulunmayan kalptir.' Cüneyd (kuddise sirruh) ise şöyle demiştir: 'O, Allah Teâlâ'nın korkusundan yılan sokmuş gibi kıvranan, irtibatın kesilmesi korkusundan tedirgin ve huzursuz olandır.' Nitekim Arap dilinde 'selîm' lafzının yılan sokmuş kimse için kullanılması yaygındır. Denildi ki: O; şirkten ve günahlardan selâmete eren, nefsini Allah Teâlâ'nın hükmüne teslim eden, O'nun dostlarıyla barışık olup düşmanlarıyla savaşan, baktığında hakkı tanıyıp teslim olan, Allah Teâlâ'ya boyun eğip O'na (subhânehu) kulluk etmeye itaat gösteren kimsedir. Makama en uygun olanı me’sûr mana ile mutasavvıfların zikredilen tevilidir. Keşşâf sahibi, Cüneyd'den (kuddise sirruh) ve sonrasından nakledilenler hakkında: 'Bu, tefsirlerin bidatlerindendir' demiş; Ebû Hayyân da birincisi hakkında bu hususta onu doğrulamıştır.

وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ عطف على لا يَنْفَعُ وصيغة الماضي فيه وفيما بعده من الجمل المنتظمة معه

{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet ise takva sahiplerine yaklaştırılmıştır.” { لا يَنْفَعُ } kavline matuftur; bunda ve kendisiyle birlikte atıf zincirinde

في سلك العطف للدلالة على تحقق الوقوع وتقرره كما أن صيغة المضارع في المعطوف عليه للدلالة على الاستمرار وهو متوجه إلى النفع فيدل الكلام على استمرار انتفاء النفع واستمراره حسبما يقتضيه مقام التهويل أي قربت الجنة للمتقين عن الكفر، وقيل: عنه وعن سائر المعاصي بحيث يشاهدونها من الموقف ويقفون على ما فيها من فنون المحاسن فيبتهجون بأنهم المحشرون إليها.

yer alan sonraki cümlelerde mazi sîgası, vuku bulmanın kesinliğini ve gerçekleşmişliğini göstermek içindir; nitekim matûfun aleyhteki muzari sîgası da devamlılığı göstermek içindir ve bu da faydaya yöneliktir. Dolayısıyla söz, dehşet makamının gerektirdiği üzere faydanın nefyinin devamlılığına delalet eder. Yani cennet, küfürden sakınan kimselere yaklaştırılmıştır; küfürden ve diğer bütün günahlardan sakınanlara yaklaştırıldığı da söylenmiştir; öyle ki onu mahşer yerinden görürler, içindeki çeşitli güzelliklere vâkıf olurlar ve oraya sevk edilecek kimseler oldukları için sevinç duyarlar.

وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ الضالين عن طريق الحق وهو التقوى والإيمان أي جعلت بارزة لهم بحيث يرونها مع ما فيها من أنواع الأحوال الهائلة ويتحسرون على أنهم المسوقون إليها، وفي اختلاف الفعلين على ما ذكره بعض المحققين ترجيح لجانب الوعد لأن التعبير بالإزلاف وهو غاية التقريب يشير إلى قرب الدخول وتحققه ولذا قدم لسبق رحمته تعالى بخلاف الإبراز وهو الإراءة ولو من بعد فإنه مطمع في النجاة كما قيل من العمود إلى العمود فرج، وقال ابن كمال: في اختلاف الفعلين دلالة على أن أرض الحشر قريبة من الجحيم، وحاصله أن الجنة بعيدة من أرض المحشر بعدا مكانيا والنار قريبة منها قربا مكانيا فلذا سند الإزلاف أي التقريب إلى الجنة دون الجحيم، قيل: ولعله مبني على أن الجنة في السماء وأن النار تحت الأرض وأن تبديل الأرض يوم القيامة بمدها وإذهاب كريتها إذ حينئذ يظهر أمر البعد والقرب لكن لا يخفى أن كون الجنة في السماء مما يعتقده أهل السنة وليس في ذلك خلاف بينهم يعتد به وأما كون النار تحت الأرض ففيه توقف، قال الجلال السيوطي في إتمام الدراية: نعتقد أن الجنة في السماء ونقف عن النار ونقول: محلها حيث لا يعلمه إلا الله تعالى فلم يثبت عندي حديث أعتمده في ذلك، وقيل تحت الأرض انتهى، وكون تبديل الأرض بمدها وإذهاب كريتها قول لبعضهم، واختار الإمام القرطبي بعد أن نقل في التذكرة أحاديث كثيرة أن تبديل الأرض بمعنى أن الله سبحانه يخلق أرضا أخرى بيضاء من فضة لم يسفك عليها دم حرام ولا جرى فيها ظلم قط، والأولى أن يقال في بعد الجنة وقرب النار من أرض المحشر: إن الوصول إلى الجنة بالعبور على الصراط وهو منصوب على متن جهنم كما نطقت به الأخبار فالوصول إلى جهنم أولا وإلى الجنة آخرا بواسطة العبور وهو ظاهر في القرب والبعد، ثم إن ظاهر الآية يقتضي أن الجنة تنقل عن مكانها اليوم يوم القيامة إذ التقريب يستدعي النقل وليس في الأحاديث على ما نعلم ما يدل على ذلك نعم جاء فيها ما يدل على نقل النار.

{ وَبُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ } “Cehennem de azgınlara apaçık gösterilmiştir.” [Yani] hak yoldan -ki o takva ve imandır- sapanlara... Yani cehennem, içindeki türlü türlü korkunç hallerle birlikte onu görecekleri ve oraya sürülecek kimseler oldukları için hasret çekecekleri şekilde kendilerine bariz kılınmış/gösterilmiştir. Bazı muhakkiklerin zikrettiğine göre iki fiilin farklı kullanılmasında vaad tarafına bir üstünlük tanıma vardır; çünkü son derece yaklaştırmak demek olan izlâf (أُزْلِفَتْ) ile tabir edilmesi, cennete girişin yakınlığına ve kesinliğine işaret eder; bu sebeple Allah Teâlâ'nın rahmetinin önde olması hasebiyle takdim edilmiştir. Uzaktan da olsa göstermek demek olan ibrâz (بُرِّزَتْ) ise böyle değildir; zira o kurtuluş ümidi verir, nitekim 'direkten direğe kurtuluş vardır' denilmiştir. İbn Kemal şöyle demiştir: İki fiilin farklılığında haşir meydanının cehenneme yakın olduğuna bir delalet vardır. Neticesi: Cennet mahşer yerinden mekân bakımından uzak, cehennem ise mekân bakımından ona yakındır; bu sebeple yaklaştırma manasına gelen izlâf cehenneme değil cennete isnat edilmiştir. Denildi ki: Bu görüş muhtemelen cennetin gökte, cehennemin ise yerin altında olduğu ve kıyamet günü yerin düzleştirilip küreselliğinin giderilmesiyle değiştirileceği esasına dayanmaktadır; zira o vakit uzaklık ve yakınlık meselesi tebarüz eder. Fakat cennetin gökte oluşunun Ehl-i Sünnet'in inandığı hususlardan olduğu ve bu konuda aralarında itibar edilecek bir ihtilaf bulunmadığı gizli değildir; cehennemin yerin altında olması hususunda ise tevakkuf edilmiştir. Celâl es-Süyûtî 'İtmâmü'd-Dirâye'de şöyle demiştir: 'Biz cennetin gökte olduğuna inanırız; cehennem konusunda ise dururuz ve deriz ki: Onun yeri ancak Allah Teâlâ'nın bildiği yerdedir, bu hususta itimat edeceğim bir hadis bana göre sabit olmamıştır; yerin altında olduğu da söylenmiştir.' [İktibas bitti]. Yerin değiştirilmesinin düzleştirilip küreselliğinin giderilmesi suretiyle olması bazılarının görüşüdür. İmam Kurtubî ise et-Tezkire'de pek çok hadis naklettikten sonra yerin değiştirilmesinin; Allah Teâlâ'nın gümüşten, üzerinde asla haram kan dökülmemiş ve asla zulüm işlenmemiş beyaz başka bir yer yaratması manasında olduğunu tercih etmiştir. Cennetin mahşer yerinden uzaklığı ve cehennemin yakınlığı hususunda evlâ olan şöyle denilmesidir: Cennete varış, haberlerde açıkça bildirildiği üzere cehennemin sırtı üzerine kurulmuş olan sırattan geçmekle olur; dolayısıyla cehenneme varış önce, sırattan geçme vasıtasıyla cennete varış ise sonradır; bu da yakınlık ve uzaklık konusunda açıktır. Ayrıca ayetin zahiri, kıyamet gününde cennetin bugünkü mekânından nakledileceğini gerektirir; zira yaklaştırmak nakletmeyi iktiza eder; oysa bildiğimiz kadarıyla hadislerde buna delalet eden bir şey yoktur; evet, cehennemin nakledileceğine delalet eden rivayetler ise gelmiştir.

ففي التذكرة أخرج مسلم عن عبد الله بن مسعود قال: «قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: يؤتى بجهنم يومئذ لها سبعون ألف زمام مع كل زمام سبعون ألف ملك»

Nitekim et-Tezkire'de geçtiği üzere Müslim, Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) buyurdu ki: O gün cehennem getirilir; onun yetmiş bin yuları vardır, her yularla birlikte de yetmiş bin melek bulunur.»

، والظاهر أن معنى يؤتى بها يجاء بها من المحل الذي خلقها الله تعالى فيه وقد صرح بذلك في التذكرة، وقال أبو بكر الرازي في أسئلته فإن قيل: قال الله تعالى: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ أي قربت والجنة لا تنتقل عن مكانها ولا تحول قلنا: معناه وأزلفت المتقون إلى الجنة وهذا كما يقال الحاج إذا دنوا إلى مكة قربت مكة منا، وقيل: معناه أنها كانت محجوبة عنهم فلما رفعت الحجب بينها وبينهم كان ذلك تقريبا انتهى، ويرد على الأخير أنه يمكن أن يقال مثله في الجحيم وحينئذ يسأل عن وجه اختلاف الفعلين.

Zahir olan şudur ki 'getirilir' ifadesinin manası; Allah Teâlâ'nın onu yarattığı mekândan getirilmesidir ve et-Tezkire'de de bu açıkça belirtilmiştir. Ebû Bekir er-Râzî 'Mesâil'inde şöyle demiştir: 'Eğer, Allah Teâlâ: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet takva sahiplerine yaklaştırılmıştır” yani yaklaştırılmıştır buyuruyor; oysa cennet yerinden nakledilmez ve yer değiştirmez, denilirse deriz ki: Bunun manası, takva sahipleri cennete yaklaştırıldı demektir; bu tıpkı hacıların Mekke'ye yaklaştıklarında Mekke bize yaklaştı demeleri gibidir. Bir görüşe göre de mana şudur: Cennet onlardan perdelenmişti; aralarındaki perdeler kaldırılınca bu bir yaklaştırma oldu.' [İktibas bitti]. Son görüşe karşı şöyle itiraz edilir: Aynı şeyin cehennem için de söylenmesi mümkündür; bu durumda iki fiilin farklı kılınmasının hikmeti sorulur.

ويرد على القول بأن الجنة لا تنتقل عن مكانها أنه خلاف ظاهر الآية ولا يلزم لصحة القول به نقل حديث يدل على نقلها يومئذ فلا مانع من القول به وتفويض الكيفية إلى علم من لا يعجزه شيء وهو بكل شيء عليم وإذا أريد التأويل فليكن ذلك بحمل التقريب على التقريب بحسب الرؤية وإن لم يكن هناك نقل فقد يرى الشيء قريبا وإن كان في نفس الأمر في غاية البعد كما يشاهد ذلك في النجوم، وقد يقرب البعيد في الرؤية بواسطة المناظر والآلات الموضوعة لذلك وقد ينعكس الحال بواسطتها أيضا فيرى القريب بعيدا ومتى جاز وقوع ذلك بواسطة الآلات في هذه النشأة جاز أن يقع في النشأة الأخرى بما لا يعلمه إلا اللطيف الخبير فتأمل والله تعالى أعلم.

Cennetin yerinden nakledilmeyeceği görüşüne karşı ise bunun ayetin zahirine aykırı olduğu söylenerek itiraz edilir; ayrıca bu görüşün sahih olması için o gün nakledileceğine dair bir hadisin rivayet edilmiş olması da şart değildir; binaenaleyh bunu söylemeye ve keyfiyetini kendisine hiçbir şeyin güç yetmez olmadığı ve her şeyi hakkıyla bilen Allah'ın ilmine havale etmeye hiçbir mani yoktur. Eğer tevil edilmek istenirse, bu durumda nakil olmasa bile yaklaştırmanın görme/görünüş bakımından yaklaştırmaya hamledilmesiyle yapılmalıdır; zira yıldızlarda müşahede edildiği üzere bir şey hakikatte son derece uzakta olsa bile bazen yakın görülebilir. Bazen de bu iş için yapılmış dürbünler ve aletler vasıtasıyla uzaktaki şey görünüşte yaklaştırılır, bazen de bunlar vasıtasıyla durum tersine döner ve yakındaki şey uzakta görünür. Bu durum aletler vasıtasıyla bu dünyada caiz olduğuna göre, öteki âlemde de Latîf ve Habîr olan Allah'tan başkasının bilmediği bir şekilde gerçekleşmesi caizdir. Öyleyse tefekkür et; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وقرأ الأعمش «فبرزت» بالفاء، وقرأ مالك بن دينار «وبرزت» بالفتح والتخفيف «والجحيم» بالرفع على الفاعلية وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ في الدنيا تَعْبُدُونَ تستمرون على عبادته مِنْ دُونِ اللَّهِ أي أين آلهتكم الذين كنتم تزعمون أنهم شفعاؤكم في هذا الموقف هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ بدفع ما تشاهدون من الجحيم وما فيها من العذاب أَوْ يَنْتَصِرُونَ بدفع ذلك عن أنفسهم، وهذا سؤال تقريع لا يتوقع له جواب ولذلك قيل: فَكُبْكِبُوا فِيها أي ألقوا في الجحيم على وجوههم مرة بعد أخرى إلى أن يستقروا في قعرها فالكبكبة تكرير الكب وهو مما ضوعف فيه الفاء كما قال الزجاج وجمهور البصريين، وذهب الكوفيون إلى أن الثالث بدل من مثل الثاني فأصل كبكب عندهم كبب فأبدل من الباء الثانية كاف وضمير الجمع لما يعبدون من دون الله وهم الأصنام وأكد بالضمير المنفصل أعني هُمْ وكلا الضميرين للعقلاء واستعملا في الأصنام تهكما أو بناء على إعطائها الفهم والنطق أي كبكب فيها الأصنام وَالْغاوُونَ الذين عدوها.

A'meş 'fe' harfiyle «febürrizet» (فَبُرِّزَتْ) şeklinde; Mâlik b. Dînâr ise fetha ve hafifletme ile «veberazeti'l-cahîmu» (وَبَرَزَتِ الْجَحِيمُ) şeklinde fâil olarak 'el-Cahîm'i ref ile okumuştur. { وَقِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ } [ve onlara denildi ki: Dünyada nerede o şeyler ki siz...] { تَعْبُدُونَ } [ibadetini sürdürüyordunuz] { مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Ve onlara: 'Allah'ı bırakıp da tapmakta olduklarınız nerede?' denilir.” Yani bu duruşma yerinde sizin şefaatçileriniz olduğunu iddia ettiğiniz ilahlarınız nerede? { هَلْ يَنْصُرُونَكُمْ } “Size yardım ediyorlar mı?” -gördüğünüz cehennemi ve içindeki azabı sizden savmak suretiyle-; { أَوْ يَنْتَصِرُونَ } “yahut kendilerini kurtarabiliyorlar mı?” -bunu kendi nefislerinden savarak-. Bu, kendisinden cevap beklenmeyen bir azarlama sorusudur; bu sebeple şöyle buyrulmuştur: { فَكُبْكِبُوا فِيها } “Artık onlar oraya yüzüstü tepe taklak atıldılar”; yani dibine yerleşinceye kadar cehenneme birbiri ardınca yüzüstü fırlatıldılar. Zira kebkebe (kükbibû), küt diye yüzüstü atmanın (kebb) tekrarıdır ve Zeccâc ile Basralıların cumhurunun dediği gibi fâ harfi mükerrer kılınmış kelimelerdendir. Kûfeliler ise üçüncü harfin ikincinin mislinden bedel olduğu görüşündedir; buna göre onlara göre 'kebkebe'nin aslı 'kebbebe'dir ve ikinci bâ harfi kâf ile tebdil edilmiştir. Çoğul zamiri Allah'tan başka taptıkları şeylere -yani putlara- aittir ve { هُمْ } munfasıl zamiriyle pekiştirilmiştir; her iki zamir de akıllılar içindir ve putlar hakkında ya istihza yoluyla yahut kendilerine anlama ve konuşma yetisi verilmesine binaen kullanılmıştır. Yani putlar oraya yüzüstü fırlatıldılar; { وَالْغاوُونَ } “ve azgınlar da...” [yani] onlara tapanlar...

والتعبير عنهم بهذا العنوان دون العابدون للتسجيل عليهم بوصف الغواية، وفي تأخير ذكرهم عن ذكر آلهتهم رمز إلى أنهم يؤخرون في الكبكبة عنها ليشاهدوا سوء حالها فينقطع رجاؤهم قبل دخول الجحيم.

'Tapanlar' (el-Âbidûn) yerine bu unvanla [{ الْغاوُونَ } / "azgınlar"] ifade edilmeleri, azgınlık vasfının onların üzerine tescil edilmesi içindir. Onların zikrinin ilahlarının zikrinden sonraya bırakılmasında; onların kötü halini görüp cehenneme girmeden önce ümitleri kesilsin diye cehenneme fırlatılmada ilahlarından sonraya bırakılacaklarına dair bir işaret vardır.

وعن السدي أن ضمير (كبكبوا) ومؤكده لمشركي العرب والغاوون سائر المشركين وقيل: الضمير للمشركين مطلقا ويراد بهم التبعة والغاوون هم القادة المتبعون، وقيل: الضمير لمشركي الإنس مطلقا والْغاوُونَ الشياطين والكل كما ترى ويبعد الأخير. قوله تعالى: وَجُنُودُ إِبْلِيسَ فإن الظاهر أن المراد منه الشياطين وإنه عطف على ما قبله والعطف يقتضي المغايرة بالذات في الأغلب ولا حاجة إلى تخريجه على الأقل وجعله من باب:

Süddî'den nakledildiğine göre { كُبْكِبُوا } fiilinin zamiri ve onun tekit zamiri Arap müşriklerine, { الْغاوُونَ } ise diğer bütün müşriklere aittir. Bir görüşe göre zamir mutlak olarak müşriklere aittir ve onlarla tâbiler kastedilmiştir; { الْغاوُونَ } ise uyulan önderlerdir. Denildi ki: Zamir mutlak olarak insan müşriklerine, { الْغاوُونَ } ise şeytanlara aittir; bütün bu görüşlerin durumu ise ortadadır. Allah Teâlâ'nın: { وَجُنُودُ إِبْلِيسَ } “Ve İblis'in orduları da...” kavli ise sonuncusunu uzak kılmaktadır; zira bundan maksadın şeytanlar olduğu ve önceki kelimeye matuf bulunduğu açıktır; atıf ise çoğunlukla zat bakımından başkalığı gerektirir. Bunu azınlık kaideye hamletmeye ve şu beyit kabilinden kılmaya gerek yoktur:

إلى الملك الندب وابن الهمام وقيل: المراد بجنود إبليس متبعوه من عصاة الثقلين، واختار بعض الأجلة الأول وادعى أنه الوجه لأن السياق والسباق في بيان سوء حال المشركين في الجحيم وقد قال ذلك إبراهيم ﵇ لقومه المشركين فلا وجاهة لذكر حال قوم آخرين في هذا الحال بل لا وجود لهم في القصة وذكر الشياطين مع المشركين لكونهم المسولين لهم عبادة الأصنام، ولا يخفى أن للتعميم وجها أيضا من حيث إنّ فيه مزيد تهويل لذلك اليوم، وقوله تعالى: أَجْمَعُونَ تأكيد للضمير وما عطف عليه.

'O cömert hükümdara ve İbnü'l-Hümâm'a...' Denildi ki: İblis'in ordularından maksat, cin ve insan günahkârlarından ona uyanlardır. Bazı büyük âlimler birinci görüşü tercih etmiş ve doğru olanın bu olduğunu iddia etmiştir; çünkü siyak ve sibak, müşriklerin cehennemdeki kötü halini beyan sadedindedir ve İbrâhim (aleyhisselâm) bunu müşrik olan kavmine söylemiştir; dolayısıyla bu durumda başka bir topluluğun halinin zikredilmesinin bir tutarlılığı yoktur, hatta kıssada onların varlığı dahi söz konusu değildir. Şeytanların müşriklerle birlikte zikredilmesi ise putlara tapmayı onlara süslü gösterenler olmaları sebebiyledir. Şunun da gizli kalmaması gerekir ki ifadenin genelleştirilmesinin de bir veçhi vardır; zira bunda o günün dehşetini daha da artırma anlamı mevcuttur. Allah Teâlâ'nın: { أَجْمَعُونَ } “hepsi birden” kavli, zamiri ve ona matuf olanları tekit etmektedir.

وقوله سبحانه: قالُوا إلخ استئناف وقع جوابا عن سؤال نشأ عما قبله كأنه لما قيل كبكب الآلهة والغاوون عبدتها والشياطين الداعون إليها قيل: فما وقع؟ فقيل: قالوا أي العبدة الغاوون وَهُمْ أي الغاوون فِيها يَخْتَصِمُونَ أي يخاصمون من معهم من الأصنام والشياطين، والجملة في موضع الحال، والمراد قالوا معترفين بخطئهم وانهماكهم في الضلالة متحسرين معيرين لأنفسهم والحال أنهم بصدد مخاصمة من معهم مخاطبين لآلهتهم حيث يجعلها الله تعالى أهلا للخطاب تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ إِنْ مخففة من المثقلة واسمها على ما قيل ضمير الشأن محذوف واللام فارقة بينها وبين النافية كما ذهب إليه البصريون أي إنه أي الشأن كنا في ضلال مبين، وذهب الكوفيون إلى أن أن نافية واللام بمعنى إلا أي ما كنا إلا في ضلال واضح لا خفاء فيه، ووصفهم له بالوضوح للمبالغة في إظهار ندمهم وتحسرهم وبيان خطئهم في رأيهم مع وضوح الحق كما ينبىء عنه تصديرهم قسمهم بحرف التاء المشعرة بالتعجب على ما قيل.

Sübhânehu Teâlâ'nın: { قالُوا } “Dediler ki:” vb. kavli, öncesinden doğan bir soruya cevap olarak gelmiş bir istînâftır; sanki ilahlar, azgın kullukçuları ve onları buna çağıran şeytanlar tepe taklak fırlatıldılar denilince: 'Peki ne oldu?' diye sorulmuş, buna karşılık: “Dediler ki...” yani azgın tapanlar dediler; { وَهُمْ } [azgınlar] { فِيها يَخْتَصِمُونَ } “Orada çekişirlerken...” yani yanlarındaki putlar ve şeytanlarla çekiştikleri halde dediler. Cümle hâl konumundadır. Maksat: Yanlarındakilerle çekişme halindeyken, hatalarını ve sapıklığa battıklarını itiraf ederek, hasret çekip kendi nefislerini kınayarak ve Allah Teâlâ kendilerini hitaba ehil kıldığı zaman ilahlarına hitap ederek şöyle dediler: { تَاللَّهِ إِنْ كُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Allah'a andolsun ki biz gerçekten apaçık bir sapıklık içindeymişiz!” { إِنْ }, şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefe mine's-sekîle) ve denildiğine göre ismi mahzuf şân zamiridir; 'lâm' harfi ise Basralıların benimsediği üzere onunla nâfiye (olumsuzluk eki) arasını ayıran fârika lâmıdır; yani: 'Şüphesiz durum şu ki biz apaçık bir sapıklık içindeymişiz.' Kûfeliler ise { إِنْ } edatının nâfiye, 'lâm'ın ise 'illâ' manasında olduğu görüşündedir; yani: 'Biz ancak kendisinde hiçbir kapalılık bulunmayan apaçık bir sapıklık içindeydik.' Sapıklığı apaçık olmakla vasfetmeleri; pişmanlık ve hasretlerini göstermede, hakkın apaçık olmasına rağmen kendi görüşlerindeki hatayı beyan etmede mübalağa içindir; nitekim denildiğine göre yeminlerine taaccüp hissettiren 'tâ' harfiyle başlamaları da bunu ihsas ettirmektedir.

وقوله سبحانه: إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ ظرف لكونهم في ضلال مبين، وقيل: لمحذوف دل عليه الكلام أي ضللنا، وقيل: للضلال المذكور وإن كان فيه ضعف صناعي من حيث إن المصدر الموصوف لا يعمل بعد

Sübhânehu Teâlâ'nın: { إِذْ نُسَوِّيكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Çünkü biz sizi âlemlerin Rabbi ile bir tutuyorduk.” kavli, onların apaçık bir sapıklık içinde oluşlarının zarfıdır; sözün delalet ettiği mahzuf bir fiilin [zarfı] olduğu da söylenmiştir, yani: 'Sizi bir tuttuğumuz zaman saptık' demektir. Sıfat almış masdarın sıfattan sonra amel edemeyeceği yönüyle lafzî/nahvî bir zayıflık taşısa da zikredilen sapıklığın zarfı olduğu da söylenmiştir;

الوصف، ويهون أمر ذلك كون المعمول ظرفا، وقيل: ظرف لمبين، وجوز أن تكون إِذْ تعليلية كما قيل به في قوله تعالى: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ [الزخرف: ٣٩] وصيغة المضارع لاستحضار الصورة الماضية أي تالله لقد كنا في غاية الضلال الفاحش وقت تسويتنا إياكم أو لأنا سويناكم أيها الأصنام في استحقاق العبادة برب العالمين الذي أنتم أدنى مخلوقاته وأذلهم وأعجزهم وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ الظاهر بناء على ما تقدم من أن الاختصام مع الأصنام والشياطين أن يكون المراد بالمجرمين الشياطين ليكون ذلك من الاختصام معهم وإن لم يورد على وجه الخطاب كما أن ما تقدم من الاختصام مع الأصنام، وكون المراد بهم ذلك مروي عن مقاتل، وفي إرشاد العقل السليم أنه بيان لسبب ضلالهم بعد اعترافهم بصدوره عنهم، والمراد بالمجرمين رؤساؤهم وكبراؤهم، وفي قوله تعالى: رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا

mamulün zarf olması ise bu durumu kolaylaştırmaktadır. “Mübîn” kelimesinin zarfı olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } “Zulmettiğiniz için bugün (azapta ortak olmanız) size asla fayda vermeyecektir” [Zuhruf: 39] kavlinde söylendiği gibi { إِذْ } edatının ta'lîliyye (sebep bildiren) olması da caiz görülmüştür. Muzari sîgası geçmişteki sûreti canlandırmak içindir; yani: Allah'a andolsun ki ibadete layık olma hususunda siz ey putları -ki siz O'nun en aşağı, en zelil ve en aciz mahlûklarısınız- âlemlerin Rabbi ile bir tuttuğumuz vakit yahut bir tuttuğumuz için biz son derece çirkin bir sapıklık içindeymişiz! { وَما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } “Bizi ancak o suçlular saptırdı.” Çekişmenin putlar ve şeytanlarla olduğuna dair daha önce geçen açıklamaya binaen, zahir olan; hitap sûretinde getirilmemiş olsa bile tıpkı putlarla olan çekişmede olduğu gibi bunun da şeytanlarla çekişmeden olması için mücrimlerden maksadın şeytanlar olmasıdır. Onlardan maksadın bu olduğu Mukâtil'den rivayet edilmiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de şöyle denilmektedir: Bu, sapıklığın kendilerinden sâdır olduğunu itiraf ettikten sonra onun sebebini beyandır; mücrimlerden maksat ise reisleri ve ileri gelenleridir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar”

[الأحزاب: ٦٧] . وعن السدي هم الأولون الذين اقتدوا بهم، وقيل: من دعاهم إلى عبادة الأصنام من الجن والإنس. وعن ابن جريج أنهم إبليس وابن آدم القاتل لأنه أول من سن القتل والمعاصي، والقصر قيل بالنسبة إلى الأصنام، ولعلهم أرادوا بنفي الإضلال عنها إهانتها بأنها لا قدرة لها وفيه تأكيد لكونهم في ضلال مبين، ولعل الأولى كونه قصرا حقيقيا بادعاء أنهم الأوحديون في سببية الإضلال حتى إن سببية غيرهم له كلا سببية، وهذا واضح في الشياطين لأن إضلال غيرهم من الكبراء ونحوهم بواسطة إضلالهم لأنهم الذين يزينون الباطل المتبوع والتابع، ويمكن أن يعتبر في غيرهم بضرب من التأويل وذلك إذا أريد بالمجرمين غيرهم، ثم إن المشركين لا يزالون في حيرة يوم القيامة لا يدرون بم يتشبثون فلا يضر إسنادهم الإضلال تارة إلى شيء وأخرى إلى غيره على أن الإسناد إلى كل باعتبار هذا.

[Ahzâb: 67] kavlinde de böyledir. Süddî'den nakledildiğine göre onlar kendilerine uydukları ilklerdir; cinlerden ve insanlardan kendilerini putlara tapmaya çağıranlar olduğu da söylenmiştir. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre onlar İblis ile [Kâbil olan] katil Âdemoğludur; çünkü o, adam öldürme ve isyan çığırını ilk açandır. Kasrın (hasrın) putlara nispetle olduğu söylenmiştir; muhtemelen saptırmayı putlardan nefyetmekle, onların hiçbir güçleri olmadığını belirterek onları tahkir etmeyi murad etmişlerdir; bunda apaçık bir sapıklık içinde olduklarına dair bir tekit de vardır. Evlâ olan ise; başkalarının saptırma sebebi oluşunun yok hükmünde sayılacağı derecede saptırmanın yegâne sebebi oldukları iddiasıyla bunun hakiki bir kasr olmasıdır. Bu durum şeytanlar hakkında açıktır; zira ileri gelenlerin ve benzerlerinin başkalarını saptırması şeytanların saptırması vasıtasıyladır; çünkü hem uyulana hem de uyana bâtılı süsleyenler onlardır. Mücrimlerden başkaları kastedildiğinde ise bir tür teville onlar hakkında da geçerli sayılabilir. Kaldı ki müşrikler kıyamet gününde neye tutunacaklarını bilemez halde sürekli bir hayret ve şaşkınlık içinde bulunacaklardır; dolayısıyla her birine isnadın ayrı bir itibarla olması bir yana, saptırmayı bazen bir şeye bazen de başka bir şeye isnat etmeleri bu duruma halel getirmez.

وجوز أن يكون الاختصام بين العبدة بعضهم مع بعض، والخطاب في نُسَوِّيكُمْ للأصنام من غير التزام القول بجعلهم أهلا له بل هو كخطاب المضطر للحجر والشجر، وفيه مبالغة في التحسر والندامة، والمعنى أن العبدة مع تخاصم بعضهم مع بعض بأن يقول أحدهم للآخر: أنت مبدأ ضلالي ولولا أنت لكنت مؤمنا اعترفوا بجرمهم وتعجبوا وبينوا سببه، وجوز أيضا أن يكون من الأصنام ينطقهم الله تعالى فيخاصمون العبدة فضمير هُمْ عائد عليهم، والمعنى قال العبدة معترفين بضلالهم متعجبين منه مبينين سببه: إن كنا إلخ والحال إن الأصنام يخاصمونهم قائلين: نحن جمادات متبرئون عن جميع المعاصي وأنتم اتخذتمونا إلهة فألقيتمونا في هذه الورطة. وهذا كله على تقدير كون جملة قالُوا مستأنفة كما هو الظاهر، وجوز أن يكون جُنُودُ إِبْلِيسَ مبتدأ وجملة قالُوا إلخ خبره وضمير قالُوا وكذا ما بعده عائد عليه.

Çekişmenin tapanların kendi aralarında olması da caiz görülmüştür. { نُسَوِّيكُمْ } “sizi bir tutuyorduk” ifadesindeki hitap, putların hitaba ehil kılındığı görüşünü benimsemeksizin putlaradır; bilakis bu, çaresiz kalmış birinin taşa ve ağaca hitap etmesi gibidir ve bunda hasret ve pişmanlıkta mübalağa vardır. Mana şudur: Tapanlar, birbirlerine 'Benim sapmamın başlangıcı sensin, sen olmasaydın ben mümin olurdum' diyerek çekiştikleri sırada suçlarını itiraf etmiş, şaşkınlıklarını belirtmiş ve sebebini açıklamışlardır. Çekişmenin putlar tarafından olması da caiz görülmüştür; zira Allah Teâlâ onları konuşturur ve onlar da tapanlarla çekişirler, bu takdirde { هُمْ } zamiri onlara döner. Mana şöyledir: Tapanlar sapıklıklarını itiraf ederek, buna şaşarak ve sebebini açıklayarak 'Biz meğer...' vb. derler; putlar da kendileriyle çekişip 'Biz bütün günahlardan uzak cansız varlıklarız; siz bizi ilah edindiniz de bizi bu felakete sürüklediniz' derler. Bütün bunlar, zahir olduğu üzere { قالُوا } cümlesinin müste'nefe olması takdirine göredir. { جُنُودُ إِبْلِيسَ } terkibinin mübteda, { قالُوا } vb. cümlesinin onun haberi olması ve { قالُوا } zamiri ile sonrasındakilerin ona dönmesi de caiz görülmüştür.

وأنت تعلم أنه مع كونه خلاف الظاهر لا يتسنى على تقدير أن يراد بجنود إبليس الشياطين لما أن المقول المذكور لا يصح أن يكون منهم وإذا أريد بهم متبعوه من عصاة الثقلين عبادة الأصنام وغيرهم يرد أن المقول المذكور قول فرقة منهم وهي العبدة فإسناده إلى الجميع خلاف الظاهر ويبعد كل البعد بل لو قيل بفساده لم يبعد احتمال كون كل شخص سواء كان من عبدة الأصنام أو غيره يخاصم مع كل من يصادفه من غير صلاحية الآخر للاختصام ويقول ما ذكر للأصنام لغاية الحيرة والضجرة، نعم لو أريد بجنود إبليس على تقدير كونه مبتدأ ورجوع الضمائر إليه الغاوون بعينهم وتكون الإضافة للعهد، والتعبير عنهم بهذا العنوان بعد التعبير عنهم بالعنوان السابق لتذليلهم لم يبعد جدا. ومن الناس من جوز الابتدائية والخبرية المذكورتين وفسر الجنود بالعصاة مطلقا. وجعل ضمير قالُوا للغاوون وضمير هُمْ ويَخْتَصِمُونَ للجنود أو للأصنام وفيه مع خروج الآية عليه عن حسن الانتظام ما لا يخفى على ذوي الأفهام.

Sen bilirsin ki bu görüş zahire aykırı olmakla birlikte, İblis'in ordularından maksadın şeytanlar olması takdirinde mümkün de değildir; zira zikredilen sözün onlardan sâdır olması sahih olmaz. Şayet onlarla cin ve insan günahkârlarından ona uyanlar -putperestler ve diğerleri- kastedilirse, zikredilen sözün onlardan sadece bir fırkanın -yani putperestlerin- sözü olduğu ve dolayısıyla hepsine isnat edilmesinin zahire aykırı olduğu itirazı gelir. Putperest olsun başkası olsun her şahsın, son derece şaşkınlık ve bıkkınlık sebebiyle karşılaştığı herkesle -karşısındakinin çekişmeye ehliyeti olmasa bile- çekişmesi ve putlara bu söylenenleri söylemesi ihtimali uzak olduğu hatta fasit olduğu söylense bile uzak sayılmaz. Evet, mübteda olması ve zamirlerin ona dönmesi takdirinde İblis'in ordularından bizzat azgınların kendileri kastedilirse, izâfet de ahd için olursa ve önceki unvanla ifade edildikten sonra onları aşağılamak için bu unvanla ifade edilmiş olurlarsa bu pek uzak sayılmaz. İnsanlardan bazıları zikredilen mübteda ve haber oluşu caiz görüp orduları mutlak olarak günahkârlarla tefsir etmiş; { قالُوا } fiilinin zamirini azgınlara, { هُمْ } ve { يَخْتَصِمُونَ } zamirlerini ise ordulara yahut putlara hamletmiştir; oysa bu takdirde ayetin güzel intizamından çıkacağı hususu anlayış sahiplerine gizli değildir.

وقوله تعالى: فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ مرتب على ما اعترفوا به من عظم الجناية وظهور الضلالة. والمراد التلهف والتأسف على فقد شفيع يشفع لهم مما هم فيه أو صديق شفيق يهمه ذلك وقد ترقوا لمزيد انحطاط حالهم في التأسف حيث نفوا أولا أن يكون لهم من ينفعهم في تخليصهم من العذاب بشفاعته ونفوا ثانيا أن يكون لهم من يهمه أمرهم ويشفق عليهم ويتوجع لهم وإن لم يخلصهم وأتى بالشافع في سياق النفي جمعا وإن كان حكم هذا الجمع في الاستغراق لمكان من الزائدة حكم المفرد بلا خلاف إنما الخلاف فيما إذا لم تزد من بعد النفي داخلة على الجمع رعاية لما كانوا يأتون به في الإثبات من الجمع.

Allah Teâlâ'nın: { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ } “Artık bizim için ne şefaatçiler var” { وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “ne de candan/samimi bir dost!” kavli, itiraf ettikleri büyük cürüm ve apaçık sapıklık üzerine terettüp etmiştir. Maksat; içinde bulundukları durumdan kendilerine şefaat edecek bir şefaatçiyi yahut bunu dert edinecek şefkatli bir dostu kaybetmiş olmanın getirdiği hasret ve teessüftür. Durumlarının daha da perişanlığını ortaya koymak üzere teessüfte derece derece ilerlemişlerdir; zira önce şefaatiyle kendilerini azaptan kurtarmada fayda verecek birinin varlığını nefyetmişler, sonra da kendilerini kurtaramasa bile durumlarını dert edinecek, kendilerine acıyıp üzülecek birinin varlığını nefyetmişlerdir. Nefiy bağlamında 'şefaatçi' çoğul olarak getirilmiştir; gerçi zâid 'min' harf-i cerri sebebiyle istiğrak (kapsayıcılık) hususunda bu çoğulun hükmü hilafsız olarak tekilin hükmündedir -ihtilaf ancak olumsuzluktan sonra çoğula dâhil olan zâid 'min' bulunmadığı takdirdedir-, ispat makamında getirdikleri çoğulu gözetmek için böyle çoğul getirilmiştir.

وقال في الكشاف: جمع الشافع لكثرة الشفعاء ووحد الصديق لقلته ألا ترى أن الرجل إذا امتحن بإرهاق ظالم نهضت جماعة وافرة من أهل بلدة رحمة له وحسبة إن لم تسبق له بأكثرهم معرفة وأما الصديق الصادق في ودادك الذي يهمه ما يهمك فهو أعز من بيض الأنوق، ويجوز أن يريد بالصديق الجمع أي فإنه يطلق عليه لما أنه على زنة المصدر بخلاف الشافع. وذكر البيضاوي في توحيد الصديق وجها آخر أيضا، وهو أن الصديق الواحد يسعى أكثر مما يسعى الشفعاء، وحاصله أن الواحد في معنى الجمع بحسب العادة فلذا اكتفي به لما فيه من المطابقة المعنوية كما قيل:

Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Şefaatçilerin çokluğundan ötürü şefaatçi çoğul yapılmış, dostun azlığından ötürü de dost tekil getirilmiştir. Görmez misin ki bir kimse bir zalimin zulmüyle imtihan edildiğinde, çoğunu önceden tanımasa bile ona merhameten ve sırf Allah rızası için memleket halkından kalabalık bir grup ayağa kalkar; oysa senin sevginde sadık olan ve seni üzen şeyin kendisini de üzdüğü bir dost ise anka kuşu yumurtasından daha nâdirdir.' Dost lafzıyla çoğulun murad edilmiş olması da caizdir; zira şefaatçinin aksine masdar vezninde olduğu için çoğula da ıtlak edilir. Beyzâvî de dostun tekil getirilmesi hakkında başka bir vecih daha zikretmiştir; o da şudur: Tek bir dost, şefaatçilerin çabalamasından daha çok çabalar. Neticesi: Âdete göre bir kişi çoğul manasındadır; bu sebeple manevî mutabakat içerdiğinden onunla yetinilmiştir; nitekim şöyle denilmiştir:

الناس ألف منهمو كواحد ... وواحد كالألف إن أمر عنا

'İnsanlardan bini bir kişi gibidir... Bir kişi ise mühim bir iş başa geldiğinde bin kişi gibidir.'

وقال بعض الكلمة: إن إيراد الشافعين بصيغة الجمع لمجرد مصلحة الفاصلة، وأما إيراد الصديق مفردا فلأن المقام مقام المفرد ومصلحة الفاصلة حصلت قبله وهو كما ترى، وقال سعد أفندي: لا يبعد أن يكون جمع الأول وإفراد الثاني إشارة إلى أنه لا فرق بين الاستغراقين، وفيه أن إيثار صيغة لإفادة مسألة عربية ليس من دأب القرآن المجد، والذي أميل إليه أن الإفراد على الأصل والجمع وإن أدى مؤداه على سنن ما كانوا يقولونه ويزعمونه في الدنيا من تعدد الشفعاء ولا يضر في ذلك كون المنفي هنا أعم من المثبت هناك من حيث شموله للأصنام والكبراء والملائكة والأنبياء ﵈ كما هو المتبادر إلى الفهم، وأخرج ابن جرير وابن المنذر عن عكرمة عن ابن جريج أن المعنى فما لنا من شافعين من أهل السماء ولا صديق حميم من أهل الأرض.

Bazı kelam/dil âlimleri şöyle demiştir: Şefaatçilerin çoğul sîgasıyla getirilmesi sırf fâsıla (ayet sonu uyumu) maslahatı içindir; dostun tekil getirilmesi ise makamın tekil makamı olması ve fâsıla maslahatının da ondan önce gerçekleşmiş bulunması sebebiyledir. Bu görüşün durumu ise ortadadır. Sa'd Efendi şöyle demiştir: Birincinin çoğul, ikincinin tekil kılınmasının iki istiğrak arasında fark olmadığına işaret olması uzak bir ihtimal değildir. Buna karşı şöyle denilmiştir: Bir Arapça dil kuralını ifade etmek için bir sîgayı tercih etmek şanlı Kur'an'ın üslubundan değildir. Benim meylettiğim görüş ise şudur: Tekil getirilmesi asıl üzere olması sebebiyledir; çoğul getirilmesi ise -aynı neticeyi verse bile- dünyada söyledikleri ve iddia ettikleri şefaatçilerin çokluğu âdeti üzeredir. Burada nefiy edilenin -ilk akla geldiği üzere putları, ileri gelenleri, melekleri ve peygamberleri (aleyhimüsselâm) kapsaması cihetiyle- orada ispat edilenden daha genel olması buna zarar vermez. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime tarikiyle İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre mana: 'Bizim için ne gök ehlinden şefaatçiler ne de yer ehlinden candan/samimi bir dost vardır' şeklindedir.