Binûn

Şuarâ Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وزعم بعضهم أنهم عنوا بالشافعين هنا ما عنوا بالمجرمين من كبرائهم وساداتهم وفرعوا النفي على قولهم ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ فكأنهم قالوا: سادتنا وكبراؤنا الذين أضلونا مجرمون معذبون مثلنا فلم يقدروا على السعي في نفعنا والشفاعة لنا، وفي الكشاف فما لنا من شافعين كما نرى المؤمنين لهم شفعاء من الملائكة والنبيين ولا صديق كما نرى لهم أصدقاء فإنه لا يتصادق في الآخرة إلا المؤمنون قال تعالى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ [الزخرف: ٦٧] أو فما لنا من شافعين ولا صديق حميم من الذين كنا نعدهم شفعاء وأصدقاء لأنهم كانوا يعتقدون في أصنامهم أنهم شفعاؤهم عند الله تعالى وكان لهم الأصدقاء من شياطين الإنس أو أرادوا أنهم وقعوا في مهلكة علموا أن الشفعاء والأصدقاء لا ينفعونهم ولا يدفعون عنهم فقصدوا بنفيهم نفي ما يتعلق بهم من النفع لأن ما لا ينفع حكمه حكم المعدوم انتهى.

Bazıları, onların burada şefaatçilerle ileri gelen ve önderlerinden olan suçluları kastettiklerini ileri sürmüş ve bu nefiyleri { ما أَضَلَّنا إِلَّا الْمُجْرِمُونَ } “bizi ancak o suçlular saptırdı” sözlerine dayandırmışlardır. Sanki onlar şöyle demişlerdir: 'Bizi saptıran önderlerimiz ve ileri gelenlerimiz de bizim gibi azap gören suçlulardır; dolayısıyla bize fayda sağlamaya ve bizim için şefaat etmeye güç yetiremezler.' Keşşâf'ta ise şöyle denilmiştir: 'Müminlerin meleklerden ve peygamberlerden şefaatçileri olduğunu gördüğümüz gibi bizim için şefaatçiler yoktur; onların dostları olduğunu gördüğümüz gibi [bizim için] bir dost da yoktur. Çünkü ahirette sadece müminler dostluk kurarlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } “O gün takva sahipleri hariç, samimi dostlar bile birbirine düşmandır.” Veya: Şefaatçi ve dost saydığımız kimselerden bizim için hiçbir şefaatçi ve candan bir dost yoktur; çünkü onlar putlarının Allah Teâlâ katında şefaatçileri olduğuna inanıyorlardı ve insan şeytanlarından dostları vardı. Yahut şefaatçilerin ve dostların kendilerine fayda vermeyeceğini ve azabı kendilerinden savamayacağını anladıkları bir helake düştüklerini kastetmişlerdir; böylece onları nefiy etmekle onlara ait olan menfaati nefiy etmeyi amaçlamışlardır; çünkü fayda vermeyenin hükmü yok hükmündedir.' [Keşşâf'ın sözü] bitti.

والظاهر على هذا الأخير أن الكلام كناية عن شدة الأمر بحيث لا ينفع فيه أحد ولو أدنى نفع وهو وجه وجيه، والوجه الأول لا يكاد يتسنى على مذهب المعتزلة الذين لا يجوزون الشفاعة في الخلاص من النار بعد دخولها أو قبله لأن الظاهر من قولهم فما لنا من شافعين كما نرى المؤمنين لهم شفعاء من الملائكة والنبيين فما لنا من شافعين

Bu son görüşe göre zahir olan, sözün, hiçbir kimsenin en küçük bir fayda bile sağlayamayacağı durumun şiddetinden kinaye olmasıdır ki bu gayet tutarlı bir görüştür. İlk vecih ise cehenneme girdikten sonra veya girmeden önce oradan kurtuluş için şefaati caiz görmeyen Mutezile mezhebi üzere pek mümkün görünmemektedir. Çünkü onların: 'Müminlerin meleklerden ve peygamberlerden şefaatçileri olduğunu gördüğümüz gibi bizim için şefaatçiler yoktur' sözünün zahiri; 'Müminlerin meleklerden ve peygamberlerden kendilerini ateşten kurtaracak şefaatçileri olduğunu gördüğümüz gibi bizim için şefaatçiler yoktur

يخلصونا من النار كما نرى المؤمنين لهم شفعاء من الملائكة والنبيين يخلصونهم منها فارتضاء الزمخشري لهذا الوجه غريب اللهم إلا أن يقال: المراد التشبيه باعتبار مطلق الشفاعة والمعتزلة يجوزون بعض أصنافها كالشفاعة في زيادة الدرجات في الجنة لكن لا يخلو عن بعد والله تعالى أعلم، و (لو) في قوله تعالى: فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً مستعملة في التمني بدليل نصب قوله سبحانه: فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ في جوابها وأصلها لو الامتناعية وحيث إن التمني يكون لما يمتنع أريد بها ذلك مجازا مرسلا أو استعارة تبعية ثم شاع حتى صارت كالحقيقة في ذلك، وقيل: هي حقيقة فيما ذكر وقيل: أصلها المصدرية وليس بشيء.

bizi ateşten kurtarsınlar' demektir. Dolayısıyla Zemahşerî'nin bu vechi benimsemesi gariptir. Ancak şöyle denilirse müstesna: 'Murad, mutlak şefaat itibarıyla teşbihtir; Mutezile ise cennette derecelerin artırılması için şefaat gibi onun bazı çeşitlerini caiz görür.' Fakat bu da uzak bir ihtimal olmaktan uzak değildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً } “Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş daha olsa...” kavlindeki Lev (لَوْ), arkasından gelen { فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “...da müminlerden olsak!” kavlinin nasb ile gelmesi deliliyle temenni için kullanılmıştır. Aslı ise imtina bildiren levdir. Temenni de imkânsız olan şeyler için yapıldığından, bununla mecâz-ı mürsel veya istiare-i tebeiyye yoluyla temenni murad edilmiş, sonra da bu kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki bu manada hakikat gibi olmuştur. Bir görüşe göre zikredilen hususta hakikattir; bir diğer görüşe göre ise aslı masdariyyedir ki bu bir değer taşımaz.

والمعنى فليت لنا رجعة إلى الدنيا فإن نكون من المؤمنين فلا ينالنا إذا متنا فبعثنا مثل ما نحن فيه من العذاب الذي لا ينفع فيه أحد، وجوز كون لو شرطية وجوابها محذوف والتقدير لفعلنا من الخيرات كيت وكيت أو لخلصنا من العذاب أو لكان لنا شفعاء وأصدقاء أو ما أضلنا المجرمون، والتقدير الأول أجزل، ويقدر المحذوف بعد فَنَكُونَ إلخ لأن المصدر المتحصل منه معطوف على كَرَّةً أي فلو أن لنا كرة فنكونا من المؤمنين لفعلنا إلخ.

Mana şöyledir: Keşke bizim için dünyaya bir dönüş olsa da müminlerden olsak; böylece ölüp de diriltildiğimizde, içinde bulunduğumuz ve kimsenin fayda vermediği bu azap bize dokunmasa! Lev kelimesinin şartiyye olması ve cevabının hazfedilmiş bulunması da caiz görülmüştür. Takdiri ise şöyledir: 'Şöyle şöyle hayırlar işlerdik' veya 'Azaptan kurtulurduk' ya da 'Bizim de şefaatçilerimiz ve dostlarımız olurdu' yahut 'O suçlular bizi saptıramazdı.' Birinci takdir daha kuvvetlidir. Mahzuf olan kısım { فَنَكُونَ } vb. kelimelerinden sonra takdir edilir; zira ondan hasıl olan masdar { كَرَّةً } kelimesine matuftur. Yani: Şayet bizim için bir dönüş ve mümin olmamız vaki olsaydı, elbette yapardık vb.

وتعقب شيخ الإسلام ذلك بأنه إنما يفيد تحقق مضمون الجواب على تقدير تحقق كرتهم وإيمانهم معا من غير دلالة على استلزام الكرة للإيمان أصلا مع أنه المقصود حتما، وفي قوله: من غير دلالة إلخ بحث على ما قيل حيث يمكن أن يقال: حاصل الآية إن تيسر لنا الرجعة والإيمان المتعقب إياها لفعلنا من عبادات أهل الإيمان ما يقصر عنه العبارة، والتزام ثمرات الإيمان التزام للإيمان أولا، ومقصودهم بيان استلزام الرجعة لفعل الخيرات كلها، وأما نفس الإيمان بعد هذه المشاهدة فلا يحتاج إلى البيان.

Şeyhülislam buna şu itirazı getirmiştir: Bu takdir, dönüşün imanı gerektirdiğine hiç delalet etmeksizin, sadece dönüşlerinin ve imanlarının birlikte gerçekleşmesi takdirinde cevabın mazmununun gerçekleşmesini ifade eder; halbuki kesinlikle kastedilen [dönüşün imanı gerektirdiğidir]. Onun: 'hiç delalet etmeksizin...' sözü ise tartışmalıdır; zira şöyle denmesi mümkündür: Ayetin özeti; 'Şayet bize dönüş ve ardından gelecek iman müyesser olsaydı, iman ehlinin ibadetlerinden öyle şeyler yapardık ki ifadeler onu anlatmaya yetmezdi' demektir. İmanın meyvelerine bağlanmak, öncelikle imana bağlanmaktır. Onların kastı ise dönüşün bütün hayırları işlemeyi gerektirdiğini beyan etmektir. Bu müşahededen sonra bizzat imanın kendisine gelince, onun beyana ihtiyacı yoktur.

وقال بعض الناس: إن قولهم فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بمعنى فنكون من المقبول إيمانهم وقبول الله تعالى إيمانهم لا يترتب على رجعتهم البتة بل يجوز أن يتخلف فلا بد أن يكون مرادهم إن تيسر لنا الرجعة وإن قبل إيماننا لفعلنا إلخ فليس المقصود الدلالة على استلزام الكرة للإيمان كما زعم شيخ الإسلام، ونوقش فيه بأن تيسر الرجعة إنما يكون لرحمة الله تعالى وعفوه وهي تستلزم قبول إيمانهم، والحق أنه لا ينبغي الالتفات إلى احتمال شرطية لو والتكلف له مع جزالة المعنى الظاهر المتبادر، والكلام في قوله تعالى:

Bazı kimseler şöyle demiştir: Onların { فَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “...da müminlerden olsak!” sözleri, 'imanı kabul edilenlerden olsak' manasındadır. Allah Teâlâ'nın onların imanını kabul etmesi ise sadece onların dönüşüne kesin olarak bağlı olmayıp kabul edilmemesi de caizdir. Dolayısıyla muradları mutlaka şöyle olmalıdır: 'Bize dönüş müyesser olsa ve imanımız da kabul edilseydi [şöyle şöyle] yapardık vb.' Yoksa Şeyhülislam'ın iddia ettiği gibi maksat, dönüşün imanı gerektirdiğine delalet etmek değildir. Buna ise şöyle itiraz edilmiştir: Dönüşün müyesser olması ancak Allah Teâlâ'nın rahmeti ve affıyla olur ki bu da imanlarının kabul edilmesini gerektirir. Hak olan şudur ki açık ve ilk akla gelen mananın kuvveti karşısında Lev kelimesinin şartiyye olma ihtimaline ve bunun için tekellüfe (zorlamaya) girmeye itibar edilmemelidir. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki söze gelince:

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ قد تقدم آنفا فلا حاجة إلى إعادته وقد علمت مختارنا في ذلك فتذكر فما في العهد من قدم، ولشيخ الإسلام كلام في هذه الآية لا يخفى ما فيه على المتأمل فتأمل كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ القوم كما في المصباح يذكر ويؤنث وكذلك كل اسم جمع لا واحد له من لفظه نحو رهط ونفر ولذا يصغر على قويمة، وقيل: هو مذكر ولحقت فعله علامة التأنيث على إرادة الأمة والجماعة منه وتكذيبهم المرسلين باعتبار إجماع الكل على التوحيد وأصول الشرائع التي لا تختلف باختلاف الأزمنة والإعصار، وجوز أن يراد بالمرسلين نوح ﵇ بجعل اللام للجنس فهو نظير قولك: فلان يركب الدواب ويلبس البرود وما له إلا دابة واحدة وبرد واحد، وإِذْ في قوله تعالى: إِذْ قالَ لَهُمْ ظرف للتكذيب على أنه عبارة عن زمان مديد وقع فيه ما وقع من الجانبين إلى تمام الأمر كما أن تكذيبهم عبارة عما صدر منهم من حين ابتداء دعوته ﵇ إلى انتهائها، وزعم بعضهم أن إِذْ للتعليل أي كذبت لأجل أن قال لهم: أَخُوهُمْ نُوحٌ أي نسيبهم كما يقال: يا أخا العرب ويا أخا تميم، وعلى ذلك قوله:

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, işte O, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Bunun açıklaması az önce geçmişti, dolayısıyla tekrarına gerek yoktur. Bu konudaki tercihimizi de öğrenmiştin; öyleyse hatırla, ahdin üzerinden çok zaman geçmedi. Şeyhülislam'ın bu ayet hakkında düşünen kimseye gizli kalmayacak itiraza açık sözleri vardır, öyleyse dikkatle düşün! { كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ } “Nûh kavmi de elçileri yalanladı.” el-Misbâh'ta belirtildiği üzere kavim (el-Kavm) kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; lafzından tekili olmayan 'raht' ve 'nefer' gibi her topluluk ismi de böyledir. Bu yüzden küçültme ismi 'kuveyme' olarak gelir. Bir görüşe göre müzekkerdir; fiiline müenneslik alametinin bitişmesi ise onunla ümmet ve cemaatin murad edilmesindendir. Elçileri yalanlamaları ise hepsinin tevhid ve zamanların/asırların değişmesiyle değişmeyen şeriat esasları üzerindeki icması (ittifakı) itibarıyladır. Elçilerden Nûh'un (aleyhisselâm) kastedilmiş olması ve başındaki lam'ın cins için kılınması da caiz görülmüştür. Bu durum; 'Filanca binitlere biner, hırkalar giyer' deyip de o kimsenin sadece tek bir biniti ve tek bir hırkası olması kabilindendir. Allah Teâlâ'nın: { إِذْ قالَ لَهُمْ } “Hani onlara demişti...” kavlindeki İẕ (إِذْ), yalanlamanın zarfıdır; bu da her iki taraftan işin tamamlanmasına kadar cereyan eden hadiselerin meydana geldiği uzun bir zamanı ifade eder. Nitekim onların yalanlaması da onun (aleyhisselâm) davetinin başlangıcından sonuna kadar kendilerinden sadır olan tutumları ifade etmektedir. Bazıları İẕ lafzının illet (gerekçe) bildirdiğini, yani onlara: { أَخُوهُمْ نُوحٌ } “Kardeşleri Nûh...” -yani neseben yakınları, nitekim 'Ey Arap kardeşi', 'Ey Temim kardeşi' denildiği gibi- dediği için yalanladıklarını ileri sürmüşlerdir. Şu beyit de buna göredir:

لا يسألون أخاهم حين يندبهم ... في النائبات على ما قال برهانا

Sıkıntılı anlarda kendilerini çağırdığında kardeşlerine... Söylediği söze dair bir delil sormazlar.

والضمير لقوم نوح، وقيل: هو للمرسلين والأخوة المجانسة وهو خلاف الظاهر أَلا تَتَّقُونَ الله ﷿ حيث تعبدون غيره إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ من الله تعالى أرسلني لمصلحتكم أَمِينٌ مشهور بالأمانة فيما بينكم، وقيل: أمين على أداء رسالته جل شأنه فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ فيما آمركم به من التوحيد والطاعة لله تعالى، وقدم الأمر بتقوى الله تعالى على الأمر بالطاعة لأن تقوى الله تعالى سبب لطاعته ﵇ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أي على ما أنا متصد له من الدعا والنصح مِنْ أَجْرٍ أي ما أطلب منكم على ذلك أجرا أصلا لا مالا ولا غيره إِنْ أَجْرِيَ فيما أتولاه إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ فهو سبحانه الذي يؤجرني في ذلك تفضلا منه لا غيره، والفاء في قوله تعالى:

Zamir Nûh'un kavmine aittir. Bir görüşe göre gönderilen elçilere aittir ve kardeşlikten kasıt soydaşlıktır; ancak bu zahire aykırıdır. { أَلا تَتَّقُونَ } “[Allah'a karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?” [Yani] O'ndan başkasına ibadet etmekle [sakınmaz mısınız?] { إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ } “Şüphesiz ben sizin için [bir elçiyim]” Allah Teâlâ tarafından menfaatiniz için gönderdiği bir elçiyim, { أَمِينٌ } “güvenilir [bir elçiyim].” aranızda dürüstlüğüyle bilinen biriyim. Bir görüşe göre: Şanı yüce olanın risaletini tebliğ etmede güvenilir biriyim. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.” Tevhid ve Allah Teâlâ'ya itaat hususunda size emrettiğim şeylerde [bana itaat edin]. Allah Teâlâ'dan sakınma emri, itaat emrinden önce getirilmiştir; zira Allah Teâlâ'dan sakınmak peygambere (aleyhisselâm) itaatin sebebidir. { وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ } “Buna karşılık ben sizden istemiyorum” Yani üstlendiğim davet ve nasihat için, { مِنْ أَجْرٍ } “hiçbir ücret” Yani bunun üzerine sizden ne mal ne de başka bir ücret asla talep etmiyorum. { إِنْ أَجْرِيَ } “Benim mükâfatım ancak [aittir]” üstlendiğim şeyde, { إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “ancak âlemlerin Rabbine [aittir].” O'ndan başkası değil; lütuf olarak beni bu konuda mükâfatlandıracak olan ancak O Sübhân'dır. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki Fâ (فَ) harfi:

فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ لترتيب ما بعدها على ما قبلها من تنزهه ﵇ من الطمع كما أن نظيرتها السابقة لترتيب ما بعدها على كونه رسولا من الله تعالى بما فيه نفع الدارين مع أمانته، والتكرير للتأكيد والتنبيه على أن كلا منهما مستقل في إيجاب التقوى والطاعة فكيف إذا اجتمعا، وقرىء «إن أجري» بسكون الياء وهو والفتح لغتان مشهورتان في مثل ذلك اختلف النحاة في أيتهما الأصل.

{ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin.” sonrasındaki ifadenin, öncesindeki onun (aleyhisselâm) tamahkârlıktan münezzeh oluşuna terettüp etmesi içindir; tıpkı daha önceki benzerinin, sonrasındaki ifadenin onun güvenilirliğiyle birlikte her iki yurdun menfaatini içeren Allah Teâlâ'nın bir elçisi oluşuna terettüp etmesi gibi. Tekrar ise pekiştirme ve bu ikisinden her birinin sakınmayı ve itaati vacip kılmada müstakil birer sebep olduğuna, ikisi bir araya geldiğinde ise durumun nasıl olacağına dikkat çekmek içindir. 'İn ecriye' ifadesi yâ'nın sükûnu ile 'İn ecriy' şeklinde de okunmuştur. Bu ve fetha ile okunuş, bu gibi yerlerde meşhur iki şivedir; nahivciler bunlardan hangisinin asıl olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir.

قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ أي وقد اتبعك على أن الجملة في موضع الحال وقد لازمة فيها إذا كان فعلها ماضيا وكثير من الأجلة لا يوجب ذلك، وقرأ عبد الله وابن عباس والأعمش وأبو حيوة والضحاك وابن السميقع وسعيد بن أبي سعيد الأنصاري وطلحة ويعقوب «وأتباعك» جمع تابع كصاحب وأصحاب، وقيل: جمع تبيع كشريف وأشراف، وقيل: جمع تبع كبطل وأبطال، وهو مرفوع على الابتداء والْأَرْذَلُونَ خبره، والجملة في موضع الحال أيضا، وقيل: معطوف على الضمير المستتر في نُؤْمِنُ وحسن ذلك للفصل بلك والْأَرْذَلُونَ صفته، ولا يخفى أنه ركيك معنى، وعن اليماني «وأتباعك» بالجر عطفا على الضمير في لَكَ وهو قليل وقاسه الكوفيون والْأَرْذَلُونَ رفع بإضمارهم، وهو جمع الأرذل على الصحة والرذالة الخسة والدناءة، والظاهر أنهم إنما استرذلوا المؤمنين به ﵇ لسوء أعمالهم يدل عليه قوله في الجواب :

{ قالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “Dediler ki: 'Sana o en aşağılık kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?'” Yani 've kad-ittebe'ake' (oysa sana tabi olmuşlardır) manasındadır; cümle hâl makamındadır. Mazi fiilli hâl cümlesinde 'kad' takısı gereklidir; ancak pek çok büyük âlim bunu zorunlu görmez. Abdullah, İbn Abbas, el-A'meş, Ebû Hayve, ed-Dahhâk, İbnü's-Sümeyka', Saîd b. Ebî Saîd el-Ensârî, Talha ve Ya'kûb; sâhib-ashâb gibi tâbi'in çoğulu olarak 've etbâuke' şeklinde okumuşlardır. Bir görüşe göre şerîf-eşrâf gibi tebî'in çoğuludur; diğer bir görüşe göre ise batal-ebtâl gibi tebe'in çoğuludur. Bu mübteda olarak merfudur, { الْأَرْذَلُونَ } ise onun haberidir; cümle yine hâl makamındadır. Bir görüşe göre { نُؤْمِنُ } içindeki müstetir zamire matuftur; 'leke' ile fasıl yapıldığı için bu güzel görülmüştür, { الْأَرْذَلُونَ } ise onun sıfatıdır; ancak bunun mana bakımından zayıf olduğu gizli değildir. el-Yemânî'den, { لَكَ } lafzındaki zamire atıfla mecrur olarak 've etbâike' kıraati nakledilmiştir ki bu azdır ve Kûfeliler bunu kıyas kabul etmişlerdir; { الْأَرْذَلُونَ } ise takdir edilen 'hüm' zamiriyle merfudur. Bu lafız, erzelin kurallı çoğuludur (cem-i müzekker-i sâlim). Rezâlet ise bayağılık ve aşağılıktır. Zahir olan şudur ki onlar, ona (aleyhisselâm) iman edenleri kötü amelleri sebebiyle aşağılık saymışlardır; cevaptaki şu sözü de buna delalet etmektedir:

قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ أي ما وظيفتي إلا اعتبار الظواهر وبناء الأحكام عليها دون التجسس والتفتيش عن البواطن، وما استفهامية، وقال الحوفي والطبرسي: نافية، وعليه يكون في الكلام حذف أي وما علمي بما كانوا يعملون ثابت إِنْ حِسابُهُمْ أي ما محاسبتهم على ما يعملون إِلَّا عَلى رَبِّي فاعتبار البواطن من شؤونه ﷿ وهو المطلع عليها لَوْ تَشْعُرُونَ أي بشيء من الأشياء أو لو كنتم من أهل الشعور لعلمتم ذلك لكنكم لستم كذلك فلذا قلتم ما قلتم، وأل على هذا الوجه للجنس، وقال جمع: إن استرذالهم إياهم لقلة نصيبهم من الدنيا، وقيل: لكونهم من أهل الصناعات الدنيئة، وقد كانوا كما روي عن عكرمة حاكة وأساكفة، وقيل: لاتضاع نسبهم، ومنشأ ذلك على الجميع سخافة عقولهم وقصور أنظارهم لأن الفقر ليس من الرذالة في شي:

{ قالَ وَما عِلْمِي بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “[Nûh] dedi ki: 'Onların neler yapıyor olduklarına dair benim bilgim nedir ki?'” Yani benim görevim gizli halleri araştırıp soruşturmak değil, sadece zahiri dikkate almak ve hükümleri ona bina etmektir. Mâ (ما) istifhamiyedir. el-Hûfî ve et-Tabersî nefiy olduğunu söylemişlerdir; buna göre kelamda hazif vardır, yani: 'Onların neler yapıyor olduklarına dair bilgim sabit değildir.' { إِنْ حِسابُهُمْ } “Onların hesabı ancak...” yani yaptıklarına dair hesaba çekilmeleri, { إِلَّا عَلى رَبِّي } “...ancak Rabbime aittir.” Dolayısıyla bâtınları dikkate almak O'nun (azze ve celle) işlerindendir ve onları bilen O'dur. { لَوْ تَشْعُرُونَ } “Keşke farkında olsanız!” Yani herhangi bir şeyin farkında olsaydınız veya şuur ehli olsaydınız bunu bilirdiniz; fakat siz öyle değilsiniz, bu yüzden söylediğinizi söylediniz. Bu veche göre elif-lâm cins içindir. Bir grup âlim ise onların müminleri aşağılık görmelerinin dünyadan nasiplerinin azlığından kaynaklandığını söylemiştir. Bir görüşe göre aşağılık meslek sahipleri olmalarındandır; nitekim İkrime'den rivayet edildiğine göre onlar dokumacı ve ayakkabıcı idiler. Bir görüşe göre ise soylarının düşüklüğündendir. Bütün bu görüşlere göre bunun kaynağı, onların akıllarının kıtlığı ve bakışlarının kısıtlılığıdır; çünkü fakirlik hiçbir şekilde aşağılık olmaktan sayılmaz:

قد يدرك المجد الفتى ورداؤه ... خلق وجيب قميصه مرقوع

Yiğit kimse büyüklüğe ulaşabilir; sırtındaki elbisesi... Eskimiş, gömleğinin yakası yamalı olsa bile.

وكذا خسة الصناعة لا تزري بالشرف الأخروي ولا تلحق التقي نقيصة عند الله ﷿، وقد أنشد أبو العتاهية:

Aynı şekilde mesleğin düşüklüğü de ahiret şerefine halel getirmez ve takva sahibine Allah (azze ve celle) katında bir noksanlık iliştirmez. Nitekim Ebü'l-Atâhiye şöyle demiştir:

وليس على عبد تقي نقيصة ... إذا صحح التقوى وإن حاك أو حجم

Takva sahibi bir kula hiçbir noksanlık gelmez... Takvasını sağlam kıldığı takdirde, ister dokumacılık yapsın ister hacamatçılık.

ومثلها صفة النسب فقد قيل:

Soy durumu da böyledir; nitekim şöyle denilmiştir:

أبي الإسلام لا أب لي سواه ... إذا افتخروا بقيس أو تميم

Babam İslâm'dır, O'ndan başka babam yoktur benim... Onlar Kays veya Temîm ile övündükleri vakit.

وما ذكره الفقهاء في باب الكفاءة مبني على عرف العامة لانتظام أمر المعاش ونحوه على أنه روي عن الإمام مالك عدم اعتبار شيء من ذلك أصلا وأن المسلمين كيفما كانوا أكفاء بعضهم لبعض، وأل على هذه الأقوال للعهد.

Fakihlerin denklik (küfüv) bahsinde zikrettikleri ise geçim düzeni ve benzeri hususlar için halkın örfüne bina edilmiştir; kaldı ki İmam Mâlik'ten bunların hiçbirine itibar edilmeyeceği ve Müslümanların nasıl olurlarsa olsunlar birbirlerine denk oldukları rivayet edilmiştir. Bu görüşlere göre elif-lâm ahd içindir.

والجواب بما ذكر عما أشاروا إليه بقولهم ذلك من أن إيمانهم لم يكن عن نظر وبصيرة وإنما كان لحظ نفساني كحصول شوكة بالاجتماع ينتظمون بها في سلك ذوي الشرف ويعدون بها في عدادهم، وحاصله وما وظيفتي إلا اعتبار الظواهر دون الشق عن القلوب والتفتيش عما في السرائر فما يضرني عدم إخلاصهم في إيمانهم كما تزعمون وجوز أن يقال: إنهم لما قالوا: وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ وعنوا الذين لا نصيب لهم من الدنيا أو الذين اتضعت أنسابهم أو كانوا من أهل الصنائع الدنيئة تغابى ﵇ عن مرادهم وخيل لهم أنهم عنوا بالأرذلين من لا إخلاص له في العمل ولم يؤمن عن نظر وبصيرة فأجابهم بما ذكر كأنه ما عرف من الأرذلين إلا ذلك، ولو جعل هذا نوعا من الأسلوب الحكيم لم يبعد عندي، وفيه من لطف الرد عليهم وتقبيح ما هم عليه ما لا يخفى، وزعم بعضهم أنهم عنوا بالأرذلين نساءه ﵇ وبنيه وكناته وبني بنيه واسترذالهم لعضة النسب لا يتصور في جميعهم حقيقة كما لا يخفى فلا بد عليه من اعتبار التغليب ونحوه، وقرأ الأعرج وأبو زرعة وعيسى بن عمر الهمداني «يشعرون» بياء الغيبة وقوله تعالى:

Zikredilen cevap, onların bu sözleriyle işaret ettikleri 'onların imanı bir basiret ve derin düşünce sonucu değil; ancak toplanarak güç kazanmak, bu sayede şeref sahipleri safına girmek ve onların arasında sayılmak gibi nefsânî bir pay içindir' iddiasına bir cevaptır. Neticesi şudur: Benim görevim kalpleri yarıp bakmak ve gizli şeyleri araştırmak değil, sadece zahiri dikkate almaktır. İddia ettiğiniz gibi onların imanlarındaki ihlâssızlık bana ne zarar verir ki? Şöyle denilmesi de caiz görülmüştür: Onlar: { وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } “...sana o en aşağılık kimseler uymuşken...” deyip de dünyadan nasibi olmayanları, soyları düşük olanları veya basit meslek sahiplerini kastettiklerinde, o (aleyhisselâm) onların muradını görmezden gelmiş; onlara, en aşağılık kimselerle amelinde ihlâsı bulunmayan ve basiret ile iman etmeyen kimseleri kastettikleri vehmini vererek, sanki en aşağılık kimselerden sadece bunu biliyormuş gibi kendilerine zikredilen cevabı vermiştir. Eğer bu üslûb-ı hakîm türünden sayılırsa bana göre uzak bir ihtimal olmaz. Bunda, onlara verilen cevabın ne kadar latif olduğu ve içinde bulundukları durumun ne kadar çirkinleştirildiği gizli değildir. Bazıları ise onların en aşağılık kimselerle onun (aleyhisselâm) hanımlarını, oğullarını, gelinlerini ve torunlarını kastettiklerini iddia etmişlerdir. Ancak soy düşüklüğü sebebiyle aşağılık görme hepsinde hakiki olarak düşünülemez; dolayısıyla bu görüşe göre tağlîb ve benzeri durumları kabul etmek zorunludur. el-A'rec, Ebû Zür'a ve Îsâ b. Ömer el-Hemedânî 'yeş'urûn' kelimesini gaib yâ'sı ile okumuşlardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ جواب عما أوهمه كلامهم من استدعاء طردهم وتعليق إيمانهم بذلك حيث جعلوا أتباعهم مانعا عنه، وقد نزلوا لذلك منزلة من يدعي أنه ﵇ ممن يطرد المؤمنين وأنه ممن يشترك معه فيه فقدم المسند إليه وأولى حرف النفي لإفادة أن ذلك ليس شأنه بل شأن المخاطبين.

{ وَما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ben müminleri kovacak değilim.” sözlerinin, müminlerin kendilerine uymasını bir engel kılarak onların kovulmasını talep etme ve imanlarını buna bağlama vehmine verilen bir cevaptır. Bu sebeple onlar, sanki o (aleyhisselâm) müminleri kovacak kimselerdenmiş ve bu işte onlarla ortakmış gibi iddia eden bir kimse konumuna indirilmişlerdir. Bu yüzden müsnedün ileyh öne alınmış ve olumsuzluk harfinin hemen ardına getirilmiştir; bu da böyle bir tutumun onun şanı değil, bilakis muhatapların şanı olduğunu ifade etmek içindir.

وجوز أن يكون التقديم للتقوى وهو أقل مؤنة كما لا يخفى، وقيل: إنهم طلبوا منه ﵇ طردهم فأجابهم بذلك كما طلب رؤساء قريش من رسول الله ﷺ طرد من آمن به من الضعفاء فنزلت وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ [الأنعام: ٥٢] الآية، وقوله تعالى: إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ كالعلة له أي ما أنا إلا رسول مبعوث لإنذار المكلفين وزجرهم عما لا يرضيه ﷾ سواء كانوا من الأشرفين أو الأرذلين فكيف يتسنى لي طرد من زعمتم أنهم أرذلون.

Öne almanın takviye (pekiştirme) için olması da caiz görülmüştür ki bu daha külfetsizdir. Bir görüşe göre onlar, ondan (aleyhisselâm) müminleri kovmasını talep etmişler, o da onlara bu cevabı vermiştir; nitekim Kureyş'in ileri gelenleri de Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine iman eden zayıf kimseleri kovmasını istemiş, bunun üzerine: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ } “Rablerine dua edenleri kovma...” ayeti inmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım.” kavli ise bunun gerekçesi gibidir; yani ben, mükellefleri uyarmak ve onları O'nun (azze ve celle) razı olmadığı şeylerden sakındırmak için gönderilmiş bir elçiden başkası değilim; ister en şereflilerden ister en aşağı görülenlerden olsunlar. Öyleyse aşağılık olduklarını iddia ettiğiniz kimseleri kovmam nasıl mümkün olabilir?

وحاصله أنا مقصور على إنذار المكلفين لا أتعداه إلى طرد الأرذلين منهم أو ما عليّ إلا إنذاركم بالبرهان الواضح وقد فعلته وما عليّ استرضاء بعضكم بطرد الآخرين، وحاصله أنا مقصور على إنذاركم لا أتعداه إلى استرضائكم.

Neticesi şudur: Ben sadece mükellefleri uyarmakla sınırlandırıldım, bunu aşıp da onların en aşağı görülenlerini kovmaya kalkışmam. Veyahut: Bana düşen sadece apaçık delille sizi uyarmaktır ve ben bunu yaptım; başkalarını kovarak bir kısmınızın rızasını kazanmak benim üzerime vazife değildir. Neticesi: Ben sadece sizi uyarmakla sınırlandırıldım, bunu aşıp da rızanızı kazanmaya çalışmam.

وقيل: إن مجموع الجملتين جواب وإن إيلاء الضمير حرف النفي يدل على أنهم زعموا أنه ﵇ موصوف بصفتين، إحداهما اتباع أهوائهم بطرد المؤمنين لأجل أن يؤمنوا، وثانيتهما أنه نذير مبين فقصر الحكم على الثاني دون الأول ولا يخلو عن بحث قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ عما أنت عليه لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ أي المرميين بالحجارة كما روي عن قتادة، وهو توعد بالقتل كما روي عن الحسن، وأخرج ابن أبي حاتم عن السدي أن المعنى من المشتومين على أن الرجم مستعار للشتم كالطعن، وفي إرشاد العقل السليم أنهم قاتلهم الله تعالى قالوا ذلك في أواخر الأمر، ومعنى قوله تعالى: قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ استمروا على تكذيبي وأصروا عليه بعد ما دعوتهم هذه الأزمنة المتطاولة ولم يزدهم دعائي إلا فرارا. وهذا ليس بإخبار بالاستمرار على التكذيب لعلمه ﵇ أن

İki cümlenin birlikte bir cevap olduğu ve zamirin olumsuzluk harfinin hemen ardına getirilmesinin, onların onun (aleyhisselâm) iki vasıfla nitelendiğini iddia ettiklerine delalet ettiği söylenmiştir: Birincisi, iman etmeleri için müminleri kovarak onların heveslerine uyması; ikincisi ise apaçık bir uyarıcı olmasıdır; böylece hüküm birincisine değil ikincisine hasredilmiştir. Ancak bu görüş tartışmadan uzak değildir. { قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ } “Dediler ki: 'Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen...” içinde bulunduğun durumdan, { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “...kesinlikle taşlananlardan olacaksın!'” Yani Katâde'den rivayet edildiği üzere taş atılanlardan [olacaksın]. Hasan'dan rivayet edildiğine göre bu, öldürme tehdididir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre mana 'sövülenlerden' şeklindedir; zira taşlama (recm), ta'n etmek gibi sövmek için istiare edilmiştir. İrşâdü'l-Akli's-Selîm'de, Allah onları kahretsin, bunu işin son dönemlerinde söyledikleri belirtilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ إِنَّ قَوْمِي كَذَّبُونِ } “[Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten kavmim beni yalanladı.'” kavlinin manası; 'Onları bu kadar uzun zamanlar davet ettikten sonra beni yalanlamaya devam ettiler ve bunda ısrar ettiler; davetim ise onların kaçışını artırmaktan başka bir işe yaramadı' demektir. Bu, onun (aleyhisselâm) gaybı ve müşahede âlemini bilen Allah'ın bunu daha iyi bildiğini bilmesi sebebiyle yalanlamanın devam ettiğini bildirmekten ibaret değildir;

عالم الغيب والشهادة أعلم ولكنه أراد إظهار ما يدعو عليهم لأجله وهو تكذيب الحق لا تخويفهم له واستخفافهم به في قولهم: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ تلطفا في فتح باب الإجابة، وقيل: لدفع توهم الخلق فيه المتجاوز أو الحدة، وقيل: إنه خبر لم يقصد منه الإعلام أصلا وإنما أورد لغرض التحزن والتفجع كما في قوله:

fakat o, duanın kabul kapısını aralamada bir nezaket olarak, aleyhlerine dua etmesine sebep olan şeyin; { لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا نُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ } “Ey Nûh! Eğer vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın!” sözlerindeki kendisini korkutmaları ve hafife almaları değil, hakkı yalanlamaları olduğunu ortaya koymak istemiştir. Bir görüşe göre, kendisinde aşırıya kaçan bir ahlak veya öfke bulunduğu vehmini defetmek içindir. Bir diğer görüşe göre ise bu, asla bilgi vermeyi amaçlamayan bir haberdir; sadece şu beyitte olduğu gibi hüzün ve kederi dile getirme gayesiyle getirilmiştir:

قومي هم قتلوا أميم أخي ... فلئن رميت يصيبني سهمي

Kavmimdir öldürenler, ey Ümeym, kardeşimi... Eğer ok atacak olursam, bana isabet eder kendi okum.

ويبعد ذلك في الجملة تفريع الدعاء عليهم بقوله تعالى: فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً على ذلك أي أحكم بيننا بما يستحقه كل واحد منا من الفتاحة بمعنى الحكومة، وفَتْحاً مصدر، وجوز أن يكون مفعولا به على أنه بمعنى مفتوحا وهذه حكاية إجمالية لدعائه ﵇ المفصل في سورة نوح وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أي من قصدهم أو شؤم أعمالهم، وفيه إشعار بحلول العذاب بهم فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ على حسب دعائه ﵇ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ أي المملوء بهم وبما يحتاجون إليه حالا كالطعام أو مالا كالحيوان.

Allah Teâlâ'nın: { فَافْتَحْ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ فَتْحاً } “Artık benimle onların arasını hükmünle ayır...” kavliyle aleyhlerine duanın bunun üzerine terettüp ettirilmesi, genel olarak bu görüşü uzak kılmaktadır. Yani hükümet manasındaki fetâhat uyarınca her birimizin hak ettiği şekilde aramızda hükmet. { فَتْحاً } masdardır; 'mefthûhan' (açılmış bir hüküm) manasında mef'ûlün bih olması da caiz görülmüştür. Bu, onun (aleyhisselâm) Nûh Suresi'nde tafsilatlı olarak geçen duasının icmali bir anlatımıdır. { وَنَجِّنِي وَمَنْ مَعِيَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “...ve beni ve benimle beraber olan müminleri kurtar!” Yani onların kötü niyetlerinden veya amellerinin uğursuzluğundan [kurtar]. Bunda azabın onlara ineceğine dair bir işaret vardır. { فَأَنْجَيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ } “Bunun üzerine biz de onu ve beraberindekileri kurtardık” onun (aleyhisselâm) duasına uygun olarak, { فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } “dolu bir gemi içinde.” Yani kendileriyle ve hemen ihtiyaç duydukları yiyecek gibi şeylerle yahut hayvan gibi mallarla dopdolu bir gemi içinde.

والفلك يستعمل واحدا وجمعا، وحيث أتى في القرآن الكريم فاصلة استعمل مفردا أو غير فاصلة استعمل جمعا كما في البحر ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ أي بعد إنجائهم، وثُمَّ للتفاوت الرتبي، ولذا قال سبحانه بعد الْباقِينَ أي من قومه.

Fülk (el-Fülk) kelimesi hem tekil hem çoğul olarak kullanılır. Kur'ân-ı Kerîm'de fâsıla (ayet sonu) olarak geldiğinde tekil, fâsıla olmadığında ise çoğul olarak kullanılmıştır; nitekim el-Bahr'da böyledir. { ثُمَّ أَغْرَقْنا بَعْدُ } “Sonra da arkasından boğduk” Yani onları kurtardıktan sonra [boğduk]. Sümme (ثُمَّ) derece farkı (terâhî-i rütbî) içindir. Bu sebeple Sübhânehu ve Teâlâ sonrasında şöyle buyurmuştur: { الْباقِينَ } “geride kalanları.” yani kavminden kalanları.

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الكلام فيه نظير الكلام فيما تقدم، وكذا الكلام في قوله تعالى كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ بيد أن تأنيث الفعل هنا باعتبار أن المراد بعاد القبيلة وهو اسم أبيهم الأقصى، وكثيرا ما يعبر عن القبيلة إذا كانت عظيمة بالأب وقد يعبر عنها ببني أو بآل مضافا إليه فيقال:

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi. Ve şüphesiz senin Rabbin, işte O, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Bu ayetteki söz, daha önce geçen benzeri gibidir. Allah Teâlâ'nın: { كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ } “Âd [kavmi] de elçileri yalanladı.” kavlindeki söz de böyledir. Şu kadar var ki buradaki fiilin müennes kılınması, Âd ile kabilenin kastedilmesi sebebiyledir; Âd onların en uzak atalarının adıdır. Kabile büyük olduğunda çoğu kez atanın adıyla ifade edilir; bazen de ona izafe edilerek Benû veya Âl lafızlarıyla ifade edilir ve şöyle denir:

بنو فلان أو آل فلان، وكذا الكلام في قوله سبحانه:

'Benû filan' veya 'Âl-i filan'. Allah Teâlâ'nın şu kavlindeki söz de böyledir:

إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ وحكاية الأمر بالتقوى والإطاعة ونفي سؤال الأجر في القصص الخمس وتصديرها بذلك للتنبيه على أن مبنى البعثة هو الدعاء إلى معرفة الحق والطاعة فيما يقرب المدعو إلى الثواب ويبعده من العقاب وأن الأنبياء ﵈ مجتمعون على ذلك وإن اختلفوا في بعض فروع الشرائع المختلفة باختلاف الأزمنة والإعصار وأنهم ﵈ منزهون عن المطامع الدنيوية بالكلية.

{ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık ben sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” Takva ve itaat emrinin ve ücret istememenin beş kıssada anlatılması ve kıssaların bununla başlatılması; peygamberlik görevinin hakikati tanımaya ve davet olunan kimseyi sevaba yaklaştırıp azaptan uzaklaştıracak şeylerde itaate çağırmak esasına dayandığına, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) zamanların ve asırların değişmesiyle farklılık gösteren şeriatların bazı füruunda ihtilaf etseler de bu hususta müttefik olduklarına ve onların (aleyhimüsselâm) dünyevi menfaatlerden tamamen münezzeh bulunduklarına dikkat çekmek içindir.

ولعله لم يسلك هذا المسلك في قصتي موسى وإبراهيم ﵉ تفننا مع ذكر ما يشعر بذلك، وقيل: إن ما ذكر ثمة أهم وكانت منازل عاد بين عمان وحضرموت وكانت أخصب البلاد وأعمرها فجعلها الله تعالى مفاوز ورمالا، ويشير إلى عمارتها قوله تعالى أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ أي طريق كما روي عن ابن عباس وقتادة.

Mûsâ ve İbrâhîm'in (aleyhimesselâm) kıssalarında buna işaret eden hususlar zikredilmekle beraber, bir üslup çeşitliliği (tefennün) olsun diye bu yol tutulmamış olabilir. Bir görüşe göre orada zikredilen hususlar daha önemlidir. Âd kavminin yurtları Umman ile Hadramut arasında idi; ülkelerin en verimlisi ve en bayındırı idi; derken Allah Teâlâ oraları çöllere ve kumluklara çevirdi. Onların bu bayındırlığına Allah Teâlâ'nın şu kavli işaret etmektedir: { أَتَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ } “Siz her yüksek tepeye... mi inşa ediyorsunuz?” İbn Abbas ve Katâde'den rivayet edildiğine göre rî' (rî') yol demektir.

وأخرج ابن جرير وجماعة عن مجاهد أن الريع الفج بين الجبلين وعن أبي صخر أنه الجبل والمكان المرتفع عن الأرض وعن عطاء أنه عين الماء والأكثرون على أنه المكان المرتفع وهو رواية عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، ومنه ريع النبات وهو ارتفاعه بالزيادة والنماء.

İbn Cerîr ve bir grup âlimin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre rî', iki dağ arasındaki geniş yoldur. Ebû Sahr'dan rivayet edildiğine göre dağ ve yeryüzünden yüksekte olan yerdir. Atâ'dan rivayet edildiğine göre ise su kaynağıdır. Çoğunluğa göre ise yüksek yer demektir ki bu İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) gelen bir rivayettir. Bitkinin boy atıp serpilmesine de buradan hareketle 'rî'u'n-nebât' denir ki bu, artış ve gelişmeyle yükselmesidir.

وقرأ ابن أبي عبلة «ريع» بفتح الراء آيَةً أي علما كما روى عن الحبر رضي الله تعالى عنه، وقيل: قصرا عاليا مشيدا كأنه علم وإليه ذهب النقاش وغيره واستظهره ابن المنير ويمكن حمل ما روي عن الحبر عليه وحينئذ فقوله تعالى: تَعْبَثُونَ على معنى تعبثون ببنائها لما أنهم لم يكونوا محتاجين إليها وإنما بنوها للفخر بها. والبعث مالا فائدة فيه حقيقة أو حكما، وقد ذم رفع البناء لغير غرض شرعي في شريعتنا أيضا، وقيل: إن عبثهم في ذلك من حيث إنهم

İbn Ebî Able rî' kelimesini râ'nın fethasıyla okumuştur. { آيَةً } “bir alâmet” İbn Abbas'tan (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre alâmet (işaret) demektir. Bir görüşe göre alâmet gibi yüksek ve sağlam yapılmış bir saray demektir; en-Nakkâş ve başkaları bu görüşe gitmiş, İbnü'l-Münîr de bunu tercih etmiştir. İbn Abbas'tan rivayet edilen hususun buna hamledilmesi de mümkündür. Bu durumda Allah Teâlâ'nın: { تَعْبَثُونَ } “eğlenip dururcasına” kavli, kendileri buna muhtaç olmadıkları ve sırf övünmek için inşa ettikleri cihetle 'binalarıyla abesle iştigal ediyorsunuz' manasındadır. Abes (el-Abes), hakikatte veya hükmen hiçbir faydası olmayan şeydir. Şeriatımızda da şer'î bir gaye olmaksızın binayı yükseltmek yerilmiştir. Bir görüşe göre onların bu husustaki abesliği; onların

بنوها ليهتدوا بها في أسفارهم والنجوم تغني عنها. واعترض بأن الحاجة تدعو لذلك لغيم مطبق أو ما يجري مجراه.

bunları yolculuklarında yön bulmak için inşa etmiş olmalarıdır, halbuki yıldızlar buna ihtiyaç bırakmamaktadır. Buna karşı, kapalı bulut veya benzeri durumlar sebebiyle buna ihtiyaç duyulabileceği şeklinde itiraz edilmiştir.

وأجيب بأن الغيم نادر لا سيما في ديار العرب مع أنه لو احتيج إليها لم يحتج إلى أن تجعل في كل ريع فيكون بناؤها كذلك عبثا.

Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Bulut özellikle Arap diyarlarında nadirdir; üstelik buna ihtiyaç duyulsaydı bile her yüksek tepeye yapılmasına gerek kalmazdı; dolayısıyla bunların bu şekilde inşa edilmesi yine abes olurdu.

وقال الفاضل اليمني: إن أماكنها المرتفعة تغني عنها فهي عبث، وقيل: كانوا يبنون ذلك ليشرفوا على المارة والسابلة فيسخروا منهم ويعبثوا بهم: وروي ذلك عن الكلبي والضحاك، وعن مجاهد وابن جبير أن الآية برج الحمام كانوا يبنون البروج في كل ريع ليلعبوا بالحمام ويلهوا به، وقيل: بيت العشار يبنونه بكل رأس طريق فيجلسون فيه ليعشروا مال من يمر بهم. وله نظير في بلادنا اليوم، ولا مستعان إلا بالله العلي العظيم.

Fâdıl el-Yemenî şöyle demiştir: Onların yüksek yerleri buna ihtiyaç bırakmamaktadır, dolayısıyla bu abestir. Bir görüşe göre gelip geçenleri gözetlemek, onlarla alay edip eğlenmek için bunu inşa ediyorlardı; bu görüş Kelbî ve Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Mücâhid ve İbn Cübeyr'den gelen rivayette ise ayetteki yapının güvercin kulesi olduğu; güvercinlerle oynamak ve oyalanmak için her tepeye kuleler diktikleri belirtilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise haraç toplayanların (aşşâr) kulübesidir; bunu her yolun başına diker, oraya oturup oradan geçenlerin mallarından öşür/vergi alırlardı. Günümüzde bizim memleketlerimizde de bunun bir benzeri vardır; yardım dilenecek ancak yüce ve azamet sahibi olan Allah'tır.

والجملة في موضع الحال وهي حال مقدرة على بعض الأقوال وَتَتَّخِذُونَ أي تعملون مَصانِعَ أي مآخذ للماء ومجاري تحت الأرض كما روي عن قتادة، وفي رواية أخرى عنه أنها برك الماء. وعن مجاهد أنها القصور المشيدة، وقيل: الحصون المحكمة. وأنشدوا قول لبيد:

Cümle hâl makamındadır ve bazı görüşlere göre takdirî bir hâldir. { وَتَتَّخِذُونَ } “ve ediniyorsunuz” yani yapıyorsunuz, { مَصانِعَ } “köşkler/kaleler” Katâde'den rivayet edildiğine göre yer altındaki su alma yerleri ve su kanalları demektir; ondan gelen diğer bir rivayette ise su havuzları olduğu belirtilmiştir. Mücâhid'den gelen rivayette yüksek saraylar olduğu söylenmiştir; bir görüşe göre ise muhkem kalelerdir. Lebîd'in şu sözünü delil getirmişlerdir:

وتبقى جبال بعدنا ومصانع وليس بنص في المدعي لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ أي راجين أن تخلدوا في الدنيا أو عاملين عمل من يرجو الخلود فيها فلعل على بابها من الرجاء، وقيل: هي للتعليل وفي قراءة عبد الله كي تخلدون.

'Ve arkamızda kalır dağlar ve masâni' (yapılar)...' Fakat bu, iddia edilen hususta açık bir delil değildir. { لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Ebedî kalacakmışsınız gibi.” Yani dünyada ebedî kalmayı umarak veya orada ebedî kalmayı uman bir kimsenin ameli gibi amel ederek. Bu durumda Lealle (لَعَلَّ) umma (recâ) bildiren asıl manasındadır. Bir görüşe göre ta'lil (gerekçe) içindir; nitekim Abdullah'ın kıraatinde 'key tahledûn' (ebedî kalasınız diye) şeklindedir.

وقال ابن زيد: هي للاستفهام على سبيل التوبيخ والهزء بهم أي هل أنتم تخلدون، وكون لعل للاستفهام مذهب كوفي، وقال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: المعنى كأنكم خالدون وقرىء بذلك كما روي عن قتادة، وفي حرف أبي «كأنكم تخلدون» وظاهر ما ذكر أن لعل هنا للتشبيه، وحكي ذلك صريحا الواقدي عن البغوي.

İbn Zeyd şöyle demiştir: Azarlama ve onlarla alay etme yoluyla istifham (soru) içindir; yani: 'Siz ebedî mi kalacaksınız?' Lealle edatının istifham için olması Kûfe ekolünün mezhebidir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) ise: 'Mana; sanki siz ebedî kalacakmışsınız gibidir' demiştir; nitekim Katâde'den rivayet edildiğine göre bu lafızla da okunmuştur. Übeyy'in mushafında ise 'keenneküm tahledûn' (sanki siz ebedî kalacakmışsınız gibi) şeklindedir. Zikredilenlerin zahiri, buradaki lealle edatının teşbih için olduğunu gösterir; Vâkıdî de Begavî'den bunu açıkça nakletmiştir.

وفي البرهان هو معنى غريب لم يذكره النحاة. ووقع في صحيح البخاري أن لعل في الآية للتشبيه انتهى.

el-Bürhân'da şöyle denilmiştir: 'Bu, nahivcilerin zikretmediği garip bir manadır. Sahîh-i Buhârî'de ise ayetteki lealle edatının teşbih için olduğu yer almıştır.' [Sözün] sonu.

وقرأ قتادة «تخلدون» مبنيا للمفعول مخففا ويقال: خلد الشيء وأخلده غيره، وقرأ أبي وعلقمة «تخلّدون» مبنيا للمفعول مشددا كما قال الشاعر:

Katâde 'tuhledûn' şeklinde meçhul ve şeddesiz okumuştur; 'hale­de'ş-şey'u' (şey baki kaldı) ve 'ahledehû gayruhû' (başkası onu baki kıldı) denir. Übeyy ve Alkame ise şairin dediği gibi meçhul ve şeddeli olarak 'tuhalledûn' şeklinde okumuşlardır:

وهل يعمن إلا سعيد مخلد ... قليل هموم ما يبيت بأوجال

Gönlünce nimet içinde yaşar mı hiç, ebedî kılınmış o mutlu kimseden başkası... Tasa ve kaygıları az olan, geceleri korku içinde sabahlamayan.

وَإِذا بَطَشْتُمْ أي أردتم البطش بسوط أو سيف بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ مسلطين غاشمين بلا رأفة ولا قصد تأديب ولا نظر في العاقبة. وأول الشرط بما ذكر ليصح التسبب وتقييد الجزاء بالحال لا يصححه لأن المطلق ليس سببا للمقيد، وقيل: لا يضر الاتحاد لقصد المبالغة، وقيل: الجزائية باعتبار الإعلام والأخبار وهو كما ترى. ونظير الآية قوله:

{ وَإِذا بَطَشْتُمْ } “Yakaladığınız zaman da” yani kamçı veya kılıçla yakalamak istediğiniz vakit, { بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ } “zorbalar gibi yakalarsınız.” Merhametsizce, terbiye etme gayesi gütmeksizin ve akıbeti düşünmeksizin baskıcı ve zalim kimseler olarak [yakalarsınız]. Sebebiyet ilişkisinin sahih olması için şart cümlesi zikredilen şekilde tevil edilmiştir; zira cezanın hâl ile kayıtlanması sebebiyeti sahih kılmaz, çünkü mutlak olan şey mukayyed olanın sebebi değildir. Bir görüşe göre mübalağa kastedildiği için şart ile cezanın aynı lafızda birleşmesi zarar vermez. Diğer bir görüşe göre ise ceza konumu, bildirme ve haber verme itibarıyladır; bu görüşün durumu ise ortadadır. Ayetin bir benzeri şu beyittir:

متى تبعثوها تبعثوها ذميمة ودل توبيخه ﵇ إياهم بما ذكر على استيلاء حب الدنيا والكبر على قلوبهم حتى أخرجهم ذلك عن حد العبودية فَاتَّقُوا اللَّهَ واتركوا هذه الأفعال وَأَطِيعُونِ فيما أدعوكم إليه فإنه أنفع لكم وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ أي بالذي تعرفونه من النعم فما موصولة والعائد محذوف والعلم بمعنى المعرفة، وقوله تعالى: أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ منزل منزلة بدل البعض كما ذكره غير واحد من أهل المعاني، ووجهه عندهم أن المراد التنبيه على نعم الله تعالى والمقام يقتضي اعتناء بشأنه لكونه مطلوبا في نفسه أو ذريعة إلى غيره من الشكر بالتقوى، وقوله سبحانه:

'Onu ne zaman uyandırsanız, yerilmiş olarak uyandırırsınız...' Onun (aleyhisselâm) kendilerini bu hususlarla azarlaması; dünya sevgisinin ve kibrin kalplerine galebe çaldığına, hatta onları kulluk sınırının dışına çıkardığına delalet etmiştir. { فَاتَّقُوا اللَّهَ } “Artık Allah'tan sakının” ve bu fiilleri terk edin, { وَأَطِيعُونِ } “ve bana itaat edin.” sizi davet ettiğim şeylerde; zira bu sizin için daha faydalıdır. { وَاتَّقُوا الَّذِي أَمَدَّكُمْ بِما تَعْلَمُونَ } “Bildiğiniz şeylerle size yardım edenden sakının.” Yani bildiğiniz nimetlerle; buradaki Mâ (ما) ismi mevsuldür, âid zamir hazfedilmiştir ve ilim marifet (tanıma/bilme) manasındadır. Allah Teâlâ'nın: { أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ وَبَنِينَ } “Size davarlar ve oğullar vererek yardım eden...” kavli, meânî âlimlerinden birden fazlasının belirttiği üzere bedel-i ba'z makamına indirilmiştir. Onlara göre bunun gerekçesi şudur: Murad, Allah Teâlâ'nın nimetlerine dikkat çekmektir; makam ise bizzat kendisi matlup olduğu için veya takva ile şükretmek gibi başka bir şeye vesile olduğu için onun şanına ihtimam göstermeyi gerektirmektedir. Allah Teâlâ'nın şu kavli ise:

أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ إلخ أو في بتأدية ذلك المراد لدلالته على النعم بالتفصيل من غير إحالة على علم المخاطبين المعاندين فوزانه وزان- وجهه- في أعجبني زيد وجهه لدخول الثاني في الأول لأن ما تَعْلَمُونَ يشمل الأنعام وما بعدها من المعطوفات، ولا يخفى ما في التفصيل بعد الإجمال من المبالغة، وفي البحر إن قوله تعالى: بِأَنْعامٍ على مذهب بعض النحويين بدل من قوله سبحانه: بِما تَعْلَمُونَ وأعيد العامل كقوله تعالى: اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً [يس: ٢٠، ٢١] والأكثرون لا يجعلون مثل هذا أبدالا وإنما هو عندهم من تكرار الجمل وإن كان المعنى واحدا ويسمى التتبيع، وإنما يجوز أن يعاد العامل عندهم إذا كان حرف جر دون ما يتعلق به نحو مررت بزيد بأخيك انتهى.

{ أَمَدَّكُمْ بِأَنْعامٍ } “Size davarlarla yardım etti...” vb. kısmı, inatçı muhatapların bilgisine havale etmeksizin nimetlere tafsilatıyla delalet ettiği için söz konusu muradı yerine getirmede daha eksiksizdir. Dolayısıyla bunun dengi, 'Zeyd'in yüzü hoşuma gitti' sözündeki 'yüzü' lafzının dengidir; zira ikinci birincinin kapsamına girer, çünkü { ما تَعْلَمُونَ } ifadesi davarları ve ondan sonraki matufları da içine alır. İcmalden sonraki tafsilatta bulunan mübalağa ise gizli değildir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Allah Teâlâ'nın { بِأَنْعامٍ } kavli, bazı nahivcilere göre Sübhânehu'nun { بِما تَعْلَمُونَ } kavlinden bedeldir ve âmil tekrarlanmıştır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { اتَّبِعُوا الْمُرْسَلِينَ اتَّبِعُوا مَنْ لا يَسْئَلُكُمْ أَجْراً } “Elçilere uyun! Sizden hiçbir ücret istemeyen kimselere uyun!” kavlinde olduğu gibi. Çoğunluk ise bunun gibileri bedel yapmaz; bu onlara göre mana bir olsa bile cümlelerin tekrarındandır ve buna 'tetbî'' adı verilir. Onlara göre âmilin tekrarlanması ancak taalluk ettiği şey olmaksızın harf-i cer olduğunda caizdir; tıpkı 'Zeyd'e, yani kardeşine uğradım' ifadesinde olduğu gibi. [el-Bahr'ın sözü] bitti.

ونقل نحوه عن السفاقسي، وقال أبو حيان: الجملة مفسرة لما قبلها ولا موضع لها، وبدأ بذكر الأنعام لأنها تحصل بها الرياسة والقوة على العدو والغنى الذي لا تكمل اللذة بالبنين وغيرهم في الأغلب إلا به وهي أحب الأموال إلى العرب ثم بالبنين لأنهم معينوهم على الحفظ والقيام عليها ومن ذلك يعلم وجه قرنهما، ووجه قرن الجنات والعيون في قوله تعالى: وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ ظاهر وكذا وجه قرنهما مع الأنعام، وقوله سبحانه: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ إلخ في موضع التعليل أي إني أخاف عليكم إن لم تتقوا وتقوموا بشكر هذه النعم: عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ في الدنيا والآخرة فإن كفران النعمة مستتبع للعذاب كما أن شكرها مستلزم لزيادتها قال تعالى: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ [إبراهيم: ٧] وعلل بما ذكر دون استلزام التقوى للزيادة لأن زوال النعمة يحزن فوق ما تسر زيادتها ودرء المضار مقدم على جلب المنافع:

es-Sefâkusî'den de buna benzer bir görüş nakledilmiştir. Ebû Hayyân ise: 'Cümle öncesini tefsir etmektedir ve iraptan mahalli yoktur' demiştir. Davarların zikriyle başlamıştır; çünkü reislik, düşmana karşı güç ve çoğunlukla oğullar ve diğerleriyle lezzetin ancak kendisiyle tamamlandığı zenginlik davarlarla elde edilir; ayrıca onlar Arapların en sevimli mallarıdır. Sonra oğulları zikretmiştir; çünkü onlar davarları korumada ve onların bakımını üstlenmede kendilerine yardımcıdırlar. Buradan bu ikisinin yan yana getirilmesinin hikmeti anlaşılır. Allah Teâlâ'nın: { وَجَنَّاتٍ وَعُيُونٍ } “...bahçeler ve pınarlar...” kavlinde bahçelerin ve pınarların bir arada zikredilmesinin hikmeti açıktır; aynı şekilde bunların davarlarla birlikte zikredilmesinin hikmeti de böyledir. Sübhânehu'nun: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ } “Şüphesiz ben sizin adınıza korkuyorum...” kavli ta'lil (gerekçe) makamındadır; yani şayet sakınmaz ve bu nimetlerin şükrünü yerine getirmezseniz sizin adınıza korkuyorum: { عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “büyük bir günün azabından.” dünyada ve ahirette. Zira nankörlük azabı celbeder; tıpkı nimetin şükrünün onun artmasını gerektirmesi gibi. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ } “Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size [nimetimi] artırırım ve eğer nankörlük ederseniz hiç şüphesiz azabım çok şiddetlidir.” Takvanın artış getireceğiyle değil de zikredilen azapla gerekçelendirilmesi şundandır: Nimetin elden çıkması, artışının sevindirmesinden daha fazla üzer; ayrıca zararları savmak menfaatleri celbetmekten öncedir.

قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ فإنا لا نرعوي عما نحن عليه قالوا ذلك على سبيل الاستخفاف وعدم المبالاة بما خوفهم به ﵇، وعدلوا عن أم لم تعظ الذي يقتضيه الظاهر للمبالغة في بيان قلة اعتدادهم بوعظه ﵇ لما في كلامهم على ما في النظم الجليل من استواء وعظه والعدم الصرف البليغ وهو عدم كونه من عداد الواعظين وجنسهم، وقيل: في وجه المبالغة إفادة كان الاستمرار والْواعِظِينَ الكمال واعتبارهما بقرينة المقام بعد النفي أي سواء علينا أوعظت أم استمر انتفاء كونك من زمرة من يعظ انتفاء كاملا بحيث لا يرجى منك نقيضه، وقال في البحر: إن المقابلة بما ذكر لأجل الفاصلة كما في قوله تعالى: سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ [الأعراف: ١٩٣] وكثيرا ما يحسن مع الفواصل ما لا يحسن دونه وليس بشيء كما لا يخفى. وروي عن أبي عمرو والكسائي إدغام الظاء في التاء في «وعظت» وبالإدغام قرأ ابن محيصن. والأعمش إلا أن الأعمش زاد ضمير المفعول فقرأ «أوعظتنا» وينبغي أن يكون إخفاء لأن الظاء مجهورة مطبقة والتاء مهموسة منفتحة فالظاء أقوى منها والإدغام إنما يحسن في المتماثلين أو في المتقاربين إذا كان الأول أنقص من الثاني.

{ قالُوا سَواءٌ عَلَيْنا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْواعِظِينَ } “Dediler ki: 'Sen öğüt versen de öğüt verenlerden olmasan da bizim için birdir.'” Yani biz içinde bulunduğumuz durumdan vazgeçecek değiliz. Bunu onun (aleyhisselâm) kendilerini korkuttuğu şeyi hafife alarak ve umursamayarak söylediler. Zahirin gerektirdiği 'yahut öğüt vermesen de' ifadesinden yüz çevirip bu şekilde söylemeleri; onun (aleyhisselâm) öğüdüne ne kadar az değer verdiklerini mübalağalı bir şekilde beyan etmek içindir; çünkü yüce nazımdaki sözlerinde, onun öğüt vermesi ile sırf ve beliğ yokluk -ki o da öğüt verenlerin sayısından ve cinsinden olmamasıdır- bir tutulmuştur. Mübalağanın vechi hakkında şöyle de denilmiştir: 'Kâne' devamlılık, 'el-vâizîn' ise mükemmellik ifade eder; nefiyden sonraki makamın karinesiyle bu ikisi dikkate alınmıştır, yani: 'Sen öğüt versen de öğüt verenler zümresinden olmamanın, senden zıddı umulmayacak şekilde tam bir yoklukla devam etmesi de bizim için birdir.' el-Bahr'da şöyle denilmiştir: Zikredilen şekilde karşıtlık kurulması, Allah Teâlâ'nın: { سَواءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صامِتُونَ } “Onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir.” kavlinde olduğu gibi fâsıla (ayet sonu uyumu) içindir; zira fâsılalarla güzel olan nice şey fâsılasız güzel olmaz. Ancak bu görüşün bir değer taşımadığı gizli değildir. Ebû Amr ve el-Kisâî'den 'va'azte' kelimesindeki zâ harfinin tâ harfine idğam edildiği rivayet edilmiştir; İbn Muhaysın ve el-A'meş de idğam ile okumuşlardır, ancak el-A'meş mef'ûl zamirini ekleyerek 'eva'aztenâ' şeklinde okumuştur. Bunun ihfâ olması gerekir; çünkü zâ harfi mechûre ve mutbaka, tâ harfi ise mehmûse ve münfetiha bir harftir; dolayısıyla zâ harfi ondan daha güçlüdür. İdğam ise ancak mütemâsil (aynı) veya birinci harfin ikinciden daha zayıf olduğu mütekârib (yakın) harflerde güzel olur.

وأما إدغام الأقوى في الأضعف فلا يحسن، وإذا جاء شيء من ذلك في القرآن بنقل الثقات وجب قبوله وإن كان غيره أفصح وأقيس. وقوله تعالى: إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ تعليل لما ادعوه من المساواة أي ما هذا الذي جئتنا به الإعادة الأولين يلفقون مثله ويدعون إليه أو ما هذا الذي نحن عليه من الحياة والموت إلا عادة قديمة لم يزل الناس عليها أو ما هذا الذي نحن عليه من الدين إلا عادة الأولين الذين تقدمونا من الآباء وغيرهم ونحن بهم مقتدون، وقرأ أبو قلابة والأصمعي عن نافع «خلق» بضم الخاء وسكون اللام، والمعنى عليه كما تقدم.

Daha kuvvetli olanın daha zayıf olana idğamı ise güzel olmaz. Kur'an'da güvenilir ravilerin nakliyle böyle bir şey sabit olduğunda, başkası daha fasih ve daha kıyasa uygun olsa bile onu kabul etmek vaciptir. Allah Teâlâ'nın: { إِنْ هذا إِلَّا خُلُقُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin âdetinden başka bir şey değildir.” kavli, iddia ettikleri eşitliğin gerekçesidir; yani senin bize getirdiğin bu şey, öncekilerin uydurduğu ve insanları kendisine çağırdığı âdetlerinden başka bir şey değildir; yahut bizim içinde bulunduğumuz hayat ve ölüm, insanların öteden beri üzerinde bulunduğu eski bir âdetten başkası değildir; veya üzerinde bulunduğumuz din, bizden önce geçen atalarımızın ve başkalarının âdetinden başkası değildir ve biz onlara uymaktayız. Ebû Kılâbe ve Nâfi'den rivayetle el-Asmaî, hı'nın zammesi ve lâm'ın sükûnu ile 'hulku'l-evvelîn' şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre mana yukarıda geçtiği gibidir.

وقرأ عبد الله وعلقمة والحسن وأبو جعفر وأبو عمرو وابن كثير والكسائي «خلق» بفتح الخاء وسكون اللام أي ما

Abdullah, Alkame, el-Hasan, Ebû Ca'fer, Ebû Amr, İbn Kesîr ve el-Kisâî ise hı'nın fethası ve lâm'ın sükûnu ile 'halku'l-evvelîn' şeklinde okumuşlardır; yani

هذا إلا اختلاق الأولين وكذبهم، ويؤيد هذا المعنى ما روى علقمة عن عبد الله أنه قرأ «إلا اختلاق الأولين» ويكون هذا كقول سائر الكفرة أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الأنعام: ٢٥ وغيرها] أو ما خلقنا هذا إلا خلق الأولين نحيي كما حيوا ونموت كما ماتوا، ومرادهم إنكار البعث والحساب المفهوم من تهديدهم بالعذاب، ولعل قولهم: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ أي على ما نحن عليه من الأعمال أصرح في ذلك فَكَذَّبُوهُ أي أصروا على تكذيبه ﵇ فَأَهْلَكْناهُمْ بسببه بريح صرصر.

bu, öncekilerin uydurması ve yalanından başka bir şey değildir. Alkame'nin Abdullah'tan rivayet ettiği 'illâ'htilâku'l-evvelîn' (ancak öncekilerin uydurmasıdır) şeklindeki kıraati de bu manayı desteklemektedir. Bu durumda söz, diğer kâfirlerin: { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin masallarıdır” sözü gibi olur. Veyahut: Bizim bu yaratılışımız öncekilerin yaratılışından başkası değildir; onlar nasıl yaşadıysa biz de öyle yaşarız, nasıl öldülerse biz de öyle ölürüz. Onların maksadı ise kendilerinin azapla tehdit edilmesinden anlaşılan dirilişi ve hesabı inkâr etmektir. Muhtemelen onların: { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz azap edilecek de değiliz.” yani içinde bulunduğumuz bu amellerden dolayı [azap edilecek değiliz] sözleri bu hususta daha açıktır. { فَكَذَّبُوهُ } “Böylece onu yalanladılar” yani onu (aleyhisselâm) yalanlamakta ısrar ettiler, { فَأَهْلَكْناهُمْ } “biz de onları helak ettik.” bu sebeple onları dondurucu ve uğultulu bir rüzgârla [helak ettik].

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ هو اسم عجمي عند بعض والأكثرون على أنه عربي وترك صرفه لأنه اسم قبيلة، وهو فعول من الثمد وهو الماء القليل الذي لا مادة له ومنه قيل فلان مثمود ثمدته النساء أي قطعن مادة مائة لكثرة غشيانه لهن ومثمود إذا كثر عليه السؤال حتى نفد مادة ماله أو ما يبقى في الجلد أو ما يظهر في الشتاء ويذهب في الصيف. وفي القاموس ثمود قبيلة ويصرف وتضم الثاء وقرىء به أيضا. وفي سبائك الذهب أنه في الأصل اسم لأبي القبيلة ثم نقل وجعل اسما لها، ووجه تأنيث الفعل هنا نظير ما تقدم في قوله تعالى: «كذبت عاد» وكذا الكلام في قوله سبحانه:

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” { كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ } “Semûd [kavmi] de elçileri yalanladı.” [Semûd], bazılarına göre gayriarapça bir isimdir; çoğunluğa göre ise Arapçadır ve kabile ismi olduğu için gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz). Bu kelime, devamı ve kaynağı olmayan az su anlamına gelen es-semed (الثَّمَد) kökünden faûl (فَعُول) veznindedir. Nitekim bundan hareketle, çok fazla cinsel ilişkide bulunması sebebiyle menisi tükenen erkek için 'kadınlar filanı semed etti (suyunu tüketti)' denilir; yine çok istemekten dolayı malı tükenen kimseye veya deride kalan [az şeye] yahut kışın görünüp yazın kaybolan [suya] da 'mesmûd' denir. el-Kâmûs'ta [şöyle denir]: Semûd bir kabiledir, munsarıf da kılınabilir, sâ (ث) harfi zammeli de okunur ve nitekim bu şekilde de okunmuştur. Sebâiku'z-Zeheb'de ise onun aslında kabile atasının adı olduğu, sonra [kabileye] nakledilerek ona isim kılındığı belirtilir. Burada fiilin müennes kılınma gerekçesi, Allah Teâlâ'nın daha önce geçen { كَذَّبَتْ عادٌ } “Âd [kavmi] yalanladı” kavlindeki gibidir. Allah Sübhânehu'nun şu kavlindeki durum da aynı şekildedir:

إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ كالكلام فيما تقدم وقوله تعالى: أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا آمِنِينَ إنكار لأن يتركوا فيما هم فيه من النعمة آمنين عن عذاب يوم عظيم فالاستفهام مثله في قوله تعالى السابق: أَتَبْنُونَ وقوله تعالى اللاحق: أَتَأْتُونَ وكأن القوم اعتقدوا ذلك فأنكره ﵇ عليهم، وجوز أن يكون الاستفهام للتقرير تذكيرا للنعمة في تخليته تعالى إياهم وأسباب نفعهم آمنين من العدو ونحوه واستدعاء لشكر ذلك بالإيمان.

{ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ هُودٌ أَلا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hani kardeşleri Hûd onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size [gönderilmiş] güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” Buradaki izahat daha önce geçenle aynıdır. Allah Teâlâ'nın: { أَتُتْرَكُونَ فِي ما هاهُنا آمِنِينَ } “Siz burada bulunan şeylerin içinde güvenle bırakılacak mısınız?” kavli, içinde bulundukları nimetler içerisinde büyük bir günün azabından emin olarak [kendi hallerine] bırakılacaklarını inkâr etmek (kınamak) içindir. Dolayısıyla buradaki istifham (soru), Allah Teâlâ'nın daha önce geçen: { أَتَبْنُونَ } “Siz mi bina ediyorsunuz?” ve daha sonra gelecek olan: { أَتَأْتُونَ } “Siz mi geliyorsunuz?” kavillerindeki gibidir. Sanki kavim böyle zannetmişti de o (aleyhisselâm) bunu reddetmiştir. İstifhamın, Allah Teâlâ'nın onları ve faydalandıkları şeyleri düşmandan ve benzeri tehlikelerden güvende kılarak serbest bırakmasındaki nimeti hatırlatmak ve iman yoluyla buna şükretmeye davet etmek amacıyla bir takrir (onaylatma) olması da caiz görülmüştür.

وفي الكشف أن هذا أوفق في هذا المقام، وما موصولة وهاهُنا إشارة إلى المكان الحاضر القريب أي أتتركون في الذي استقر في مكانكم هذا من النعمة، وقوله تعالى: فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ بدل من- ما هاهنا- بإعادة الجار كما قال أبو البقاء وغيره، وفي الكلام إجمال وتفصيل نحو ما تقدم في قصة عاد.

el-Keşşâf'ta bu makama en uygun olanın bu [ikinci] mana olduğu belirtilmiştir. { ما } mevsûldür; { هاهُنا } ise hazır ve yakın olan mekâna işarettir. Yani 'bu mekânınızda yerleşik bulunan nimetler içerisinde [öylece bırakılacak mısınız?]' demektir. Allah Teâlâ'nın: { فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَزُرُوعٍ وَنَخْلٍ طَلْعُها هَضِيمٌ } “Bahçelerde, pınarlarda, ekinlerde ve tomurcukları ince ince işlenmiş hurmalıklarda...” kavli, Ebü'l-Bekâ ve başkalarının belirttiği gibi, harf-i cerin tekrarıyla { ما هاهُنا } ifadesinden bedeldir. Sözde, Âd kıssasında geçtiği üzere bir icmâl (özet) ve tafsil (açıklama) vardır.

وجوز أن يكون ظرفا لآمنين الواقع حالا وليس بذاك، والهضيم الداخل بعضه في بعض كأنه هضم أي شدخ.

Bunun, hâl konumunda bulunan { آمِنِينَ } kelimesinin zarfı olması da caiz görülmüştür ancak bu o kadar isabetli değildir. el-Hazîm (الْهَضِيمُ) ise sanki ezilmiş (hıdm/şadh) gibi [tomurcukları] birbirine geçmiş, içi içe girmiş olandır.

وسأل عنه نافع بن الأزرق بن عباس رضي الله تعالى عنهما فقال له: المنضم بعضه إلى بعض فقال: وهل تعرف العرب ذلك؟ قال: نعم أما سمعت قول امرئ القيس:

Nâfi' b. el-Ezrak bunu İbn Abbâs'a (radıyallâhu anhümâ) sormuş; o da: 'Birbirine kenetlenmiş olandır' demiştir. Bunun üzerine: 'Araplar bunu bilir mi?' diye sorunca İbn Abbâs: 'Evet, İmruülkays'ın şu sözünü işitmedin mi?' demiştir:

دار لبيضاء العوارض طفلة ... مهضومة الكشحين ريا المعصم

«Ak yanaklı, nazenin, iki böğrü incecik [zarif], bilekleri dolgun bir güzele ait bir yurt...»

وقال الزهري: هو اللطيف أول ما يخرج، وقال الزجاج: هو الذي رطبه بغير نوى وروي عن الحسن. وقيل:

ez-Zührî: 'İlk çıktığı andaki latif ve yumuşak olandır' demiştir. ez-Zeccâc ise: 'Çekirdeksiz olan yaş hurmadır' demiş ve bu el-Hasan'dan da rivayet edilmiştir. Denildi ki:

هو المتدلي لكثرة ثمره، وقيل: هو النضيج من الرطب وروي عن عكرمة، وقيل: الرطب المذنب وروى عن يزيد بن أبي زياد، فوصف الطلع بالهضيم إما حقيقة أو مجاز وهو حقيقة وصف لثمره، وجعل بعضهم على بعض الأقوال الطلع مجازا عن الثمر لأوله إليه، والنخل اسم جنس جمعي يذكر كما في قوله تعالى: كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ [القمر: ٢٠] ويؤنث كما هنا، وليس ذلك لأن المراد به الإناث فإنه معلوم بقرينة المقام ولو ذكر الضمير.

Meyvesinin çokluğundan sarkan olandır. İkrime'den rivayetle, olgunlaşmış yaş hurma olduğu da söylenmiştir. Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan rivayetle, dip kısmı olgunlaşmış yaş hurma (müzenneb) olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla tal'ın (hurma tomurcuğunun) hazîm (هَضِيم) olarak nitelenmesi ya hakikattir ya da mecazdır; hakikat olarak bu onun meyvesinin bir vasfıdır. Bazıları bazı görüşlere göre tal' kelimesinin, varacağı son nokta olması sebebiyle meyveden kinaye bir mecaz olduğunu kabul etmişlerdir. Hurma ağacı (en-nahl), Allah Teâlâ'nın: { كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “Sanki onlar kökünden sökülmüş hurma kütükleriydi.” kavlinde olduğu gibi müzekker de kılınabilen; burada olduğu gibi müennes de yapılabilen topluluk cins ismidir. Bu müenneslik onunla dişi hurmalar kastedildiği için değildir; zira zamir müzekker gelse bile durumun karinesiyle bu zaten bilinmektedir.

وإفراده بالذكر مع دخوله في الجنات لفضله على سائر أشجارها أو لأن المراد بها غيره من الأشجار.

Bahçelerin (cennât) kapsamına girmesine rağmen hurmanın ayrıca zikredilmesi, bahçenin diğer ağaçlarına olan üstünlüğünden dolayıdır yahut bahçeler ile hurma dışındaki diğer ağaçlar kastedildiği içindir.

وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ أي أشرين بطرين كما روي عن ابن عباس ومحمد بن العلاء، وجاء في رواية أخرى عن ابن عباس تفسيره بنشطين مهتمين، وقال أبو صالح: أي حاذقين وبذلك فسره الراغب.

{ وَتَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً فارِهِينَ } “Ve dağlardan şımarıkça/ustalıkla evler oyup yontuyorsunuz.” İbn Abbâs ve Muhammed b. el-Alâ'dan rivayet edildiğine göre, azgın ve şımarık kimseler olarak [demektir]. İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette bunun 'gayretli ve hevesli kimseler' olarak tefsiri yapılmıştır. Ebû Sâlih: 'Yani maharetli, hünerli kimseler olarak' demiştir ki Râgıb da bunu böyle tefsir etmiştir.

وقال ابن زيد: أي أقوياء، وأنت تعلم أن هذه الجملة داخلة في حيز الاستفهام السابق والأوفق به على القول الأول وعلى القول الثاني كل من الأقوال الباقية وكلها سواء في ذلك إلا أنه يفهم من كلام بعضهم أن الفراهة حقيقة في النشاط مجاز في غيره وعليه يترجح تفسيره بنشطين إذا أريد التذكير.

İbn Zeyd: 'Yani güçlü kimseler olarak' demiştir. Bilirsin ki bu cümle önceki istifhamın kapsamına girmektedir. Birinci görüşe göre bu mana istifhama daha uygundur; ikinci görüşe göre ise diğer görüşlerin her biri uygundur ve hepsi bu hususta eşittir. Ancak bazılarının sözünden ferâhet (فَرَاهَة) kelimesinin gayret ve canlılıkta (neşât) hakikat, bunun dışındakilerde mecaz olduğu anlaşılmaktadır; buna göre nimetin hatırlatılması murad edildiğinde 'gayretli ve canlı kimseler' şeklindeki tefsir tercih edilir.

وقرأ أبو حيوة وعيسى والحسن «تنحتون» بفتح الحاء. وقرىء «تنحاتون» بألف بعد الحاء إشباعا، وعن عبد الرحمن بن محمد عن أبيه أنه قرأ «ينحتون» بالياء آخر الحروف وكسر الحاء، وعن أبي حيوة والحسن أيضا أنهما قرآ بالياء التحتية وفتح الحاء وقرأ عبد الله وابن عباس وزيد بن علي والكوفيون وابن عامر «فارهين» بألف بعد الفاء، وقراءة الجمهور أبلغ لما ذكروا في حاذر وحذر وقرأ مجاهد «متفرهين» فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ كأنه عنى بالخطاب جمهور قومه بالمسرفين كبراءهم وأعلامهم في الكفر والإضلال وكانوا تسعة رهط ونسبة الإطاعة إلى الأمر مجاز وهي للآمر حقيقة وفي ذلك من المبالغة ما لا يخفى وكونه لا يناسب المقام فيه بحث. ويجوز أن تكون الإطاعة مستعارة للامتثال لما بينهما من الشبه في الإفضاء إلى فعل ما أمر به أو مجازا مرسلا عنه للزومه له.

Ebû Hayve, Îsâ ve el-Hasan ha (ح) harfinin fethasıyla «تنحَتون» şeklinde okumuşlardır. İşbâ' (uzatma) yapılarak ha'dan sonra elif ile «تنحاتون» şeklinde de okunmuştur. Abdurrahman b. Muhammed'den babası kanalıyla, son harf olan ye ile ve ha'nın kesresiyle «ينحِتون» okuduğu rivayet edilmiştir. Ebû Hayve ve el-Hasan'dan da noktalı ye ile ve ha'nın fethasıyla [«ينحَتون»] okudukları rivayet edilmiştir. Abdullah, İbn Abbâs, Zeyd b. Ali, Kûfeliler ve İbn Âmir fe'den sonra elif ile «فارهين» okumuşlardır. Cumhurun kıraati ise [elif siz olan 'ferihîn'], 'hâzir' ve 'hazir' kelimelerinde zikrettikleri üzere mübalağa bakımından daha beliğdir. Mücâhid ise «مُتَفَرِّهينَ» şeklinde okumuştur. { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَلا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ } “Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. O haddi aşanların emrine uymayın.” Sanki hitapla kavminin çoğunluğunu, müsrifler (haddi aşanlar) ile de küfür ve saptırmadaki elebaşlarını ve önderlerini kastetmiştir ki bunlar dokuz kişilik bir gruptu. İtaatin emre isnat edilmesi mecazdır; hakikatte ise emredene aittir ve bunda gizli kalmayacak bir mübalağa vardır. Bunun makama uygun olmadığı iddiası ise tartışmaya açıktır. İtaatin, emredilen fiili yapmaya ulaştırmadaki benzerliklerinden ötürü imtisal (boyun eğip yerine getirme) manasında istiare olması veya lazımı olması sebebiyle ondan mecâz-ı mürsel olması caizdir.

ويحتمل أن يكون هناك استعارة مكنية وتخييلية، وجوز عليه أن يكون الأمر واحد الأمور وفيه من البعد ما فيه والإسراف تجاوز الحد في كل فعل يفعله الإنسان وإن كان ذلك في الإنفاق أشهر، والمراد به هنا زيادة الفساد وقد أوضح ذلك على ما قيل بقوله تعالى: الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ ولعل المراد ذمهم بالضلال في أنفسهم بالكفر والمعاصي وإضلالهم غيرهم بالدعوة لذلك، وللإيماء إلى عدم اختصاص شؤم فعلهم بهم حثا على امتثال النهي قيل فِي الْأَرْضِ والمراد بها أرض ثمود، وقيل: الأرض كلها ولما كان يُفْسِدُونَ لا ينافي إصلاحهم أحيانا أردف بقوله تعالى: وَلا يُصْلِحُونَ لبيان كمال إفسادهم وأنه لم يخالطه إصلاح أصلا قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ أي الذين سحروا كثيرا حتى غلب على عقولهم، وقيل: أي من ذوي السحر أي الرئة فهو كناية عن كونه من الأناسي فقوله تعالى: ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا على هذا تأكيد له وعلى الأول هو مستأنف للتعليل أي أنت مسحور لأنك بشر مثلنا لا تميز لك علينا فدعواك إنما هي لخلل في عقلك فَأْتِ بِآيَةٍ أي بعلامة على صحة دعواك إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فيها قالَ هذِهِ ناقَةٌ أي بعد ما أخرجها الله تعالى بدعائه.

Burada mekniyye ve tahyiliyye istiarenin bulunması da muhtemeldir. Bunun üzerine emrin, 'umûr'un (işlerin) tekili olması da caiz görülmüştür ancak bu oldukça uzaktır. İsrâf, harcamada daha meşhur olmakla birlikte, insanın yaptığı her fiilde haddi aşmasıdır. Buradaki maksat ise fesadın artmasıdır. Denildiğine göre bu durum Allah Teâlâ'nın: { الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “Onlar yeryüzünde bozgunculuk çıkarırlar...” kavliyle açıklanmıştır. Maksat muhtemelen küfür ve günahlarla bizzat kendilerinin sapkınlık içinde olmalarını ve insanları buna davet ederek başkalarını saptırmalarını yermektir. Nehyin gereğini yapmaya teşvik etmek üzere, fiillerinin uğursuzluğunun sadece kendilerine mahsus olmadığına ima için { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” buyrulmuştur; bununla Semûd kavminin toprakları kastedilmiştir, bütün yeryüzü olduğu da söylenmiştir. { يُفْسِدُونَ } ifadesi bazen ıslah etmelerine engel teşkil etmediğinden, fesatlarının kemalini ve buna kesinlikle hiçbir ıslahın karışmadığını beyan etmek için ardı sıra Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُصْلِحُونَ } “...ve ıslah etmezler.” kavli getirilmiştir. { قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ } “Dediler ki: 'Sen olsa olsa iyice büyülenmiş birisin!'” Yani akıllarına galebe çalacak derecede çokça büyülenmiş kimselerdensin. Denildi ki: 'Sen sihr (سِحْر) yani akciğer sahiplerindensin'; bu ifade onun bir beşer olduğundan kinayedir. Dolayısıyla bu manaya göre Allah Teâlâ'nın: { ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Sen de ancak bizim gibi bir beşersin.” kavli bunu tekit eder; birinci manaya göre ise gerekçelendirme için müstear yeni bir cümledir; yani 'sen büyülenmiş birisin, çünkü bizim gibi bir beşersin, bize karşı bir üstünlüğün yoktur; dolayısıyla bu davan sadece aklındaki bir bozukluktandır' demektir. { فَأْتِ بِآيَةٍ } “Hadi bir delil getir” yani davandaki doğruluğuna bir alamet getir, { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenlerden isen.” davan hususunda. { قالَ هذِهِ ناقَةٌ } “Dedi ki: 'İşte dişi bir deve!'” yani Allah Teâlâ'nın onun duasıyla [o deveyi] çıkarmasından sonra.

روي أنهم اقترحوا عليه ناقة عشراء تخرج من صخرة عينوها ثم تلد سقبا فقعد ﵇ يتذكر فقال له:

Rivayet edildiğine göre onlar, bizzat belirledikleri bir kayadan on aylık gebe bir devenin çıkmasını ve ardından bir yavru doğurmasını teklif ettiler. Bunun üzerine o (aleyhisselâm) düşünceye daldı;

جبريل ﵇ صل ركعتين وسل ربك ففعل فخرجت الناقة وبركت بين أيديهم ونتجت سقبا مثلها في العظم فعند ذلك قال لهم: هذه ناقة

Cibrîl (aleyhisselâm) ona: 'İki rekât namaz kıl ve Rabbinden iste' dedi. O da bunu yaptı; derken deve çıktı, önlerine çöktü ve büyüklükte kendisi gibi olan bir yavru doğurdu. İşte o vakit onlara şöyle dedi: 'İşte dişi bir deve,

لَها شِرْبٌ أي نصيب مشروب من الماء كالسقي وألقيت للنصيب من السقي والقوت وكان هذا الشرب من عين عندهم.

{ لَها شِرْبٌ } “Onun bir su içme hakkı vardır” yani sulama ve gıdadan düşen pay gibi sudan içilecek bir nasibi vardır. Bu içme payı onların yanındaki bir pınardandı.

وفي مجمع البيان عن علي كرّم الله تعالى وجهه أن تلك العين أول عين نبعت في الأرض وقد فجرها الله ﷿ لصالح ﵇

Mecmeu'l-Beyân'da Ali'den (kerremallâhu teâlâ vecheh) nakledildiğine göre bu pınar, yeryüzünde kaynayan ilk pınardır ve Allah Azze ve Celle onu Sâlih (aleyhisselâm) için fışkırtmıştır.

وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ فاقتنعوا بشربكم ولا تزاحموها على شربها.

{ وَلَكُمْ شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “ve sizin de belirli bir günün su içme hakkı [vardır].” Artık kendi içme nöbetinizle yetinin ve onun içme nöbetinde ona sıkıntı verip engellemeyin.

وقرأ ابن أبي عبلة «شرب» بضم الشين فيهما، واستدل بالآية على جواز قسمة ماء نحو الآبار على هذا الوجه وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ كضرب وعقر فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ وصف اليوم بالعظم لعظم ما يحل فيه وهو أبلغ من عظم العذاب وهذا من المجاز في النسبة، وجعل عَظِيمٍ صفة عَذابُ والجر للمجاورة نحو هذا جحر ضب خرب ليس بشيء فَعَقَرُوها نسب العقر إليهم كلهم مع أن عاقرها واحد منهم وهو قدار بن سالف وكان نساجا على ما ذكره غير واحد،

İbn Ebî Abele her iki yerdeki «شِرْب» kelimesini de şın'ın zammesiyle [«شُرْب»] okumuştur. Bu ayetten, kuyu ve benzeri suların bu şekilde taksim edilmesinin caiz olduğuna delil getirilmiştir. { وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ } “Ona bir kötülükle dokunmayın” vurmak ve kesmek gibi, { فَيَأْخُذَكُمْ عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “yoksa sizi büyük bir günün azabı yakalar.” Günün 'büyük' olarak nitelenmesi, içinde meydana gelecek şeyin büyüklüğünden ötürüdür ve bu, azabın büyük olmasından daha beliğdir; bu da isnatta mecaz türündendir. { عَظِيمٍ } kelimesinin { عَذابُ } kelimesinin sıfatı kılınıp mecrur olmasının 'hâzâ cuhru dıbbin haribin' (bu, harap bir kertenkele deliğidir) ifadesindeki gibi mücâveret (yakınlık) sebebiyle olduğu görüşü ise bir değer taşımaz. { فَعَقَرُوها } “Fakat onu kestiler” Onu kesip boğazlayan kişi içlerinden tek bir kişi, yani Kudar b. Sâlif olduğu ve pek çok müellifin zikrettiği üzere dokumacı olduğu halde deveyi kesme fiili hepsine isnat edilmiştir; çünkü

وجاء في رواية أن مسطعا ألجأها إلى مضيق في شعب فرماها بسهم فأصاب رجلها فسقطت ثم ضربها قدار

Bir rivayette geldiğine göre Mısta', deveyi bir dağ yolundaki dar bir yere sıkıştırdı, ona bir ok atıp ayağına isabet ettirdi ve deve yere düştü; ardından Kudar ona kılıçla vurdu.

لما

[Fiilin hepsine isnat edilmesi]

روي أن عاقرها قال: لا أعقرها حتى ترضوا أجمعين فكانوا يدخلون على المرأة في خدرها فيقول: أترضين؟ فتقول: نعم وكذلك الصبيان فرضوا جميعا

Şu rivayetten ötürüdür: Deveyi boğazlayan kişi: 'Hepiniz razı olmadıkça onu kesmem' demişti; bunun üzerine çadırındaki/odasında kadının yanına varıp: 'Razı mısın?' diyorlardı, o da 'Evet' diyordu; çocuklara da aynı şekilde soruyorlardı ve hepsi birden razı oldular.

، وقيل: لأن العقر كان بأمرهم ومعاونتهم جميعا كما يفصح عنه قوله تعالى: فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ [القمر: ٢٩] وفيه بحث فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ خوفا من حلول العذاب كما قال جمع، وتعقب بأنه مردود بقوله تعالى: وَقالُوا أي بعد ما عقروها: يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ، وأجيب بأن قوله بعد ما عقروها في حيز المنع إذ الواو لا تدل على الترتيب فيجوز أن يريدوا بما تعدنا من المعجزة أو الواو حالية أي والحال أنهم طلبوها من صالح ووعدوه الإيمان بها عند ظهورها مع أنه يجوز ندم بعض وقول بعض آخر ذلك بإسناد ما صدر من البعض إلى الكل لعدم نهيهم عنه أو نحو ذلك أو ندموا كلهم أولا خوفا ثم قست قلوبهم وزال خوفهم أو على العكس، وجوز أن يقال: إنهم ندموا على عقرها ندم توبة لكنه كان عند معاينة العذاب وعند ذلك لا ينفع الندم، وقيل: لم ينفعهم ذلك لأنهم لم يتلافوا ما فعلوا بالإيمان المطلوب منهم.

Denildi ki: Çünkü kesme işi, Allah Teâlâ'nın: { فَنادَوْا صاحِبَهُمْ فَتَعاطى فَعَقَرَ } “Derken arkadaşlarını çağırdılar; o da [kılıcını] aldı ve deveyi kesti.” kavlinin açıkça gösterdiği üzere hepsinin emri ve yardımlaşmasıyla gerçekleşmişti ki bu husus tartışmaya açıktır. { فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ } “Sonunda pişman oldular.” Bir topluluğun dediği gibi, azabın inmesinden korktukları için [pişman oldular]. Buna karşı, deveyi kestikten sonra söyledikleri Allah Teâlâ'nın şu kavli ile bu görüşün reddedildiği ileri sürülmüştür: { وَقالُوا يا صالِحُ ائْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Ve dediler ki: 'Ey Sâlih! Eğer sen gönderilen elçilerdensen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!'” Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Deveyi kestikten sonra' ifadesi kabule şayan değildir; zira vav harfi tertip (sıra) ifade etmez. Dolayısıyla vadettiğin şey ile mucizeyi kastetmiş olmaları muhtemeldir veya vav hâl içindir; yani 'onlar bunu Sâlih'ten istemiş ve ortaya çıktığında ona inanacaklarını vadetmiş oldukları halde [böyle yaptılar]' demektir. Bununla beraber, bir kısmının pişman olması ve diğer bir kısmının ise bunu engellemedikleri için bir kısmından sadır olan fiilin bütüne isnat edilmesi suretiyle bu sözü söylemiş olması caizdir; yahut önce korkudan hepsi pişman olmuş, sonra kalpleri katılaşıp korkuları zail olmuş olabilir veya bunun tam tersi vuku bulmuştur. Şöyle denilmesi de caiz görülmüştür: Onlar deveyi kestiklerine tevbe pişmanlığıyla pişman oldular; ancak bu, azabı gözleriyle gördükleri sırada gerçekleşti ve o vakitteki pişmanlık fayda vermez. Denildi ki: Kendilerinden istenen iman ile yaptıklarını telafi etmedikleri için bu pişmanlık onlara fayda vermemiştir.

وقيل: ندموا على ترك سقبها ولا يخفى بعده، ومثله ما قيل: إنهم ندموا على عقرها لما فاتهم به من لبنها،

Yavrusunu terk ettiklerine pişman oldukları da söylenmiştir ki bunun uzaklığı gizli değildir. Aynı şekilde, sütünden mahrum kaldıkları için onu kestiklerine pişman oldukları şeklindeki görüş de böyledir.

فقد روي أنه إذا كان يوما أصدرتهم لبنا ما شاؤوا

Nitekim rivayet edildiğine göre, [nöbet] günü geldiğinde deve onlara diledikleri kadar süt veriyordu.

فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ الموعود وكان صيحة خمدت لها أبدانهم وانشقت قلوبهم وماتوا عن آخرهم وصب عليهم حجارة خلال ذلك.

{ فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ } “Bunun üzerine onları azap yakalayıverdi.” yani vadedilen azap; o da bedenlerinin söndüğü, kalplerinin parçalandığı ve son ferdine kadar öldükleri korkunç bir çığlık (sayha) idi; bu esnada üzerlerine taşlar da yağdırıldı.

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ وكانوا من أصهاره ﵇ أَلا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ إنكار وتوبيخ والإتيان كناية عن الوطء. والذُّكْرانَ جمع ذكر مقابل الأنثى، والظاهر أن مِنَ الْعالَمِينَ متصل به أي أتأتون الذكران من أولاد بني آدم على فرط كثرتهم وتفاوت أجناسهم وغلبة إناثهم على ذكرانهم كأن الإناث قد أعوزتكم فالمراد بالعالمين الناس لأن المأتي الذكور منهم خاصة والقرينة إيقاع الفعل والجمع بالواو والنون من غير نظر إلى تغليب. وأما خروج الملك والجن فمن الضرورة العقلية. ويجوز أن يكون متصلا بتأتون أي أتأتون من بين من عداكم من العالمين الذكران لا يشارككم فيه غيركم فالمراد بالعالمين كل من يتأتى منه الإتيان. والعالم على هذا ما يعلم به الخالق سبحانه

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ إِذْ قالَ لَهُمْ أَخُوهُمْ لُوطٌ } -onun (aleyhisselâm) sıhri akrabaları idiler- { أَلا تَتَّقُونَ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. Lût kavmi de elçileri yalanladı. Hani kardeşleri Lût onlara şöyle demişti: 'Sakınmaz mısınız? Şüphesiz ben size [gönderilmiş] güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir.'” { أَتَأْتُونَ الذُّكْرانَ مِنَ الْعالَمِينَ } “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz?” İnkar ve kınamadır. Gelmek/yaklaşmak (el-ityân), cinsel ilişkiden kinayedir. ez-Zükrân (الذُّكْرَانُ), dişinin zıddı olan erkeğin (zeker) çoğuludur. Zahir olan, { مِنَ الْعالَمِينَ } ifadesinin ona bağlı olmasıdır; yani 'Aşırı çokluklarına, ırklarının çeşitliliğine ve dişilerinin erkeklerinden fazla olmasına rağmen sanki kadınlar tükenmiş gibi Âdemoğullarının erkeklerine mi gidiyorsunuz?' demektir. Dolayısıyla âlemlerden maksat insanlardır; çünkü cinsel ilişkide bulunulanlar sadece onların erkekleridir. Karine ise fiilin yönelmesi ile tağlîbe bakılmaksızın vav ve nûn ile yapılan cemidir. Meleklerin ve cinlerin hariç tutulması ise aklî bir zorunluluktur. Bu ifadenin { تَأْتُونَ } fiiline bağlı olması da caizdir; yani 'Âlemlerden sizden başkalarının arasından sadece siz mi erkeklere gidiyorsunuz, bu işte size başkası ortak olmuyor mu?' demektir; bu durumda âlemlerden maksat kendisinden bu fiilin sadır olması mümkün olan herkestir. Bu manaya göre âlem, Allah Sübhânehu'nun kendisiyle bilindiği varlıklardır;

والجمع للتغليب وخروج غيره لما مر. ولا يضر كون الحمار والخنزير يأتيان الذكور في أمر الاختصاص للندرة أو لإسقاطهما عن حيز الاعتبار، وجوز أن يراد بالعالمين على الوجه الثاني الناس أيضا، وإذا قيل بشمولهم لمن تقدم من العالمين تفيد الآية أنهم أول من سن هذه السنة السيئة كما يفصح عنه قوله تعالى: ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ [الأعراف: ٨٠، العنكبوت: ٢٨] .

Çoğul yapılması tağlîb içindir ve başkalarının hariç kalması yukarıda geçtiği gibidir. Eşek ve domuzun erkeklere yönelmesi hususu, nadir olmasından veya dikkate alınmayacak derecede olmasından ötürü bu fiilin kavme has kılınmasına zarar vermez. İkinci veche göre de âlemler ile insanların kastedilmiş olması caiz görülmüştür. Önceki geçen âlemleri de kapsadığı söylendiğinde bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Sizden önce âlemlerden hiç kimsenin yapmadığı...” kavlinin açıkça ifade ettiği gibi bu kötü çığırı ilk açanların onlar olduğunu bildirir.

وَتَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ لأجل استمتاعكم، وكلمة مِنْ في قوله تعالى: مِنْ أَزْواجِكُمْ للبيان إن أريد بما جنس الإناث، ولعل في الكلام حينئذ مضافين محذوفين أي وتذرون إتيان فروج ما خلق لكم أو للتبعيض إن أريد بما العضو المباح من الأزواج. ويؤيده قراءة ابن مسعود «ما أصلح لكم ربكم من أزواجكم» وحينئذ يكتفي بتقدير مضاف واحد أي وتذرون إتيان ما خلق ويكون في الكلام على ما قيل تعريض بأنهم كانوا يأتون نساءهم أيضا في محاشهن ولم يصرح بإنكاره كما صرح بإنكار إتيان الذكران لأنه دونه في الإثم.

{ وَتَذَرُونَ ما خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ } “ve Rabbinizin sizin için yarattığını bırakıyorsunuz?” yani faydalanmanız için [yarattığını]. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ أَزْواجِكُمْ } “eşlerinizden” kavlindeki { مِنْ } edatı, şayet { ما } ile dişi cinsi murad edilmişse beyan içindir; o takdirde sözde hazfedilmiş iki muzaf bulunur, yani 'Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizin fercine yaklaşmayı bırakıyorsunuz' demektir. Şayet { ما } ile eşlerin mubah olan uzvu kastedilmişse teb'îz (kısmîlik) içindir. İbn Mes'ûd'un «ما أصلح لكم ربكم من أزواجكم» (Rabbinizin eşlerinizden sizin için helal kıldığını) şeklindeki kıraati de bunu destekler. Bu takdirde tek bir muzaf takdiriyle yetinilir; yani 'yaratılan [uzva] yaklaşmayı bırakıyorsunuz' demektir. Denildiğine göre bu sözde, onların kadınlarına da arkalarından yaklaştıklarına dair bir tariz (dolaylı ima) bulunmaktadır; erkeklere yaklaşmanın inkarı açıkça belirtildiği gibi bunun inkarı açıkça belirtilmemiştir, çünkü günah bakımından ondan daha aşağıdadır.

وهو على المشهور عند أهل السنة حرام بل كبيرة، وقيل: هو مباح، وقد تقدم الكلام في ذلك مبسوطا عند الكلام في قوله تعالى: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ [البقرة: ٢٢٣] وقيل: ليس في الكلام مضاف محذوف أصلا، والمراد ذمهم بترك ما خلق لهم وعدم الالتفات إليه بوجه من الوجوه فضلا عن الإتيان، وأنت تعلم أن المعنى ظاهر على التقدير، وقوله تعالى: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ إضراب انتقالي والعادي المتعدي في ظلمه المتجاوز فيه الحد ومتعلقه مقدر وهو إما عام أو خاص أي بل أنتم قوم متعدون متجاوزون الحد في جميع المعاصي وهذا من جملتها أو متجاوزون عن حد الشهوة حيث زدتم على سائر الناس بل أكثر الحيوانات.

Bu eylem, Ehl-i Sünnet nezdindeki meşhur görüşe göre haramdır, hatta büyük günahtır; mubah olduğu da söylenmiştir. Bu husustaki tafsilatlı söz, Allah Teâlâ'nın: { نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ } “Kadınlarınız sizin ekinliğinizdir; ekinliğinize dilediğiniz gibi gelin.” kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti. Sözde hiçbir hazfedilmiş muzaf bulunmadığı, maksadın onlar için yaratılanı büsbütün terk etmeleri ve cinsel ilişki bir yana ona hiçbir şekilde iltifat etmemeleri sebebiyle kınanmaları olduğu da söylenmiştir. Sen de bilirsin ki takdire göre mana gayet açıktır. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عادُونَ } “Doğrusu siz haddi aşan bir kavimsiniz!” kavli intikâlî bir idrâbdır (konuyu başka bir noktaya taşıyan dönüştür). Âdî (عَادٍ), zulmünde taşkınlık yapan, haddi aşan kimsedir; müteallakı ise takdiridir; bu da ya geneldir ya da özeldir. Yani 'bilakis siz bütün günahlarda haddi aşan, taşkınlık yapan bir kavimsiniz ve bu da o günahlardan biridir' yahut 'diğer insanları ve hatta çoğu hayvanı bile geride bırakarak şehvet sınırını aşan kimselersiniz' demektir.

وقيل: متجاوزون الحد في الظلم حيث ظلمتم بإتيان ما لم يخلق للإتيان وترك إتيان ما خلق له، وفي البحر أن تصدير الجملة بضمير الخطاب تعظيما لفعلهم وتنبيها على أنهم مختصمون بذلك كأنه قيل: بل أنتم قوم عادون لا غيركم قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ عن توبيخنا وتقبيح أمرنا أو عما أنت عليه من دعوى الرسالة ودعوتنا إلى الإيمان وإنكار ما أنكرته من أمرنا لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ أي من المنفيين من قريتنا المعهودين، وكأنهم كانوا يخرجون من غضبوا عليه بسبب من الأسباب، وقيل: بسبب إنكار تلك الفاحشة من بينهم على عنف وسوء حال، ولهذا هددوه ﵇ بذلك، وعدلوا عن لنخرجنك الأخصر إلى ما ذكر ولا يخفى ما في الكلام من التأكيد.

Denildi ki: İlişki için yaratılmamış olana yönelip ilişki için yaratılmış olanı terk ederek zulümde haddi aşanlarsınız. el-Bahr'da belirtildiğine göre cümlenin hitap zamiriyle başlaması, onların fiilini büyütmek ve bu fiilde onların hasımlaşmakta/ayrışmakta olduklarına dikkat çekmek içindir; sanki 'bilakis siz haddi aşan bir kavimsiniz, başkası değil' denilmiştir. { قالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يا لُوطُ } “Dediler ki: 'Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen...'” bizi kınamaktan ve yaptığımız işi çirkin göstermekten yahut peygamberlik davası gütmekten, bizi imana davet etmekten ve işlerimizden hoşlanmadığın şeyleri inkar etmekten [vazgeçmezsen], { لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } “...mutlaka [yurdundan] çıkarılanlardan olacaksın!'” yani şehrimizden sürgün edilen bilinen kimselerden olursun. Sanki onlar herhangi bir sebepten ötürü öfkelendikleri kimseleri sürüp çıkarıyorlardı. Denildi ki: Aralarındaki o çirkin hayasızlığı şiddet ve kötü muameleyle inkar etmesi sebebiyle [böyle dediler]. Bu yüzden onu (aleyhisselâm) bununla tehdit ettiler. Daha kısa olan 'le-nuhricenneke' (seni mutlaka çıkarırız) ifadesinden vazgeçip bu zikredilen lafza yöneldiler; sözdeki tekit ise gizli değildir.

قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ أي من المبغضين غاية البغض، قال الراغب: يقال قلاه ويقليه فمن جعله من الواو فهو من القلو أي الرمي من قولهم: قلت الناقة براكبها قلوا وقلوت بالقلة إذا رميتها فكأن المقلو بقذفه القلب من بغضه فلا يقبله. ومن جعله من الياء فهو من قليت السويق على المقلاة فكأن شدة البغض تقلي الفؤاد والكبد

{ قالَ إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِنَ الْقالِينَ } “[Lût] dedi ki: Şüphesiz ben, sizin bu yaptığınız işe son derece buğzedenlerdenim (şiddetle nefret edenlerdenim).” Yani son derece buğzedenlerdenim. Râgıb şöyle demiştir: [Bu fiil için] 'kalâhu' (قَلَاهُ) ve 'yaklîhi' (يَقْلِيهِ) denir. Kim bunu vâvî (kök harfi vâv) kabul ederse bu, 'el-kalv' (الْقَلْو) kökünden olup fırlatıp atmak manasındadır; nitekim [Arapların]: 'Kaledi'n-nâkatu bi-râkibihâ kalven' (Deve binicisini fırlatıp attı) ve [çelik-çomağı] fırlatıp attığında 'kalevtü bi'l-kıleti' sözlerinden gelir. Sanki buğzedilen kimseyi kalp, buğzundan ötürü fırlatıp atmakta ve onu kabul etmemektedir. Kim de bunu yâî (kök harfi yâ) kabul ederse bu, 'kaleytü's-sevîka ale'l-mıklâti' (Kavurma tavasında kavutu kavurdum) sözünden gelir; sanki buğzun şiddeti kalbi ve ciğeri kavurmaktadır

وتشويهما، فقول أبي حيان: إن قلى بمعنى أبغض يائي، والذي بمعنى طبخ وشوى واوي ناش من قلة الاطلاع، والعدول عن قالي إلى ما في النظم الجليل لأنه أبلغ فإنه إذا قيل: قالي لم يفد أكثر من تلبسه بالفعل بخلاف قوله: مِنَ الْقالِينَ إذ يفيد أنه مع تلبسه من قوم عرفوا واشتهروا به فيكون راسخ القدم عريق العرف فيه، وقد صرح بذلك ابن جني وغيره، واللام في «لعملكم» قيل للتبيين كما في سقيا لك فهو متعلق بمحذوف أعني- أعني.، وقيل: هي للتقوية ومتعلقها عند من يرى تعلق حرف التقوية محذوف أي إني من القالين لعملكم من القالين. وقيل: هي متعلقة بالقالين المذكور ويتوسع في الظروف ما لا يتوسع في غيرها فتقدم حيث لا يقدم غيرها، والمراد بعملهم إما ما أنكره ﵇ عليهم من إتيان الذكران وترك ما خلق ربهم سبحانه لهم وإما ما يشمل ذلك وسائر ما نهاهم عنه وأمرهم بضده من الأعمال القلبية والقالبية، وقابل ﵇ تهديدهم ذلك بما ذكر تنبيها على عدم الاكتراث به وأنه راغب في الخلاص من سوء جوارهم لشدة بغضه لعملهم ولذلك أعرض عن محاورتهم وتوجه إلى الله تعالى قائلا: رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ أي من شؤم عملهم أو الذي يعملونه وعذابه الدنيوي. وقيل: يحتمل أن يكون دعاء بالنجاة من التلبس بمثل عملهم وهو بالنسبة إلى الأهل دونه ﵇ إذ لا يخشى تلبسه بذلك لمكان العصمة. واعترض بأن العذاب كذلك إذ لا يعذب من لم يجن وفيه منع ظاهر. كيف وقد قال سبحانه: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [الأنفال: ٢٥] . وقيل: قد يدعو المعصوم بالحفظ عن الوقوع فيما عصم عنه كما يدل عليه قوله تعالى حكاية عن إبراهيم ﵇ وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ [إبراهيم: ٣٥] وهو مسلم إلا أن الظاهر أن المراد النجاة مما ينالهم بسبب عملهم من العذاب الدنيوي. ويؤيده ظاهر قوله تعالى: فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ.

ve yakıp kavurmaktadır. Ebû Hayyân'ın, 'buğzetti manasındaki kalâ yâîdir; pişirdi, kavurdu manasındaki ise vâvîdir' şeklindeki sözü bilgi eksikliğinden kaynaklanmaktadır. 'Kâlin' (قَالٍ) yerine yüce nazımda geçen ifadeye yönelinmesi daha beliğ olduğu içindir; zira 'kâlin' denildiğinde fiille muttasıf olmaktan fazlasını ifade etmez; { مِنَ الْقالِينَ } kavli ise bununla beraber onun bu özellikle tanınan ve şöhret bulan bir topluluktan olduğunu, dolayısıyla onda kökleşmiş ve yerleşik bir vasıf haline geldiğini ifade eder. İbn Cinnî ve başkaları bunu açıkça belirtmiştir. { لِعَمَلِكُمْ } ifadesindeki lâm'ın, 'sukyen leke' ifadesinde olduğu gibi tebyîn (açıklama) için olduğu söylenmiştir; bu takdirde hazfedilmiş bir fiile, yani 'a'nî'ye (kastediyorum) bağlıdır. Takviye için olduğu da söylenmiştir; takviye harfinin taalluk ettiğini kabul edenlere göre müteallakı mahzuftur, yani 'şüphesiz ben sizin amelinize buğzedenlerden, evet buğzedenlerdenim' demektir. Zikredilen { الْقالِينَ } lafzına müteallak olduğu da söylenmiştir; zarflarda diğerlerinde caiz olmayan genişlik caiz görüldüğünden, başkasının öne geçemeyeceği yerlerde öne geçebilir. Amellerinden maksat ise ya onun (aleyhisselâm) kendilerine karşı çıktığı erkeklere yaklaşmak ve Rablerinin onlar için yarattığını terk etmek fiilidir yahut bunu ve kendilerine yasaklayıp zıddını emrettiği diğer tüm kalbî ve bedenî amelleri kapsayan şeydir. O (aleyhisselâm), onların bu tehdidine bu şekilde karşılık vererek tehditlerine aldırış etmediğine ve işlerine duyduğu aşırı buğuz sebebiyle onların kötü komşuluğundan kurtulmayı arzuladığına dikkat çekmiştir. Bu sebeple onlarla tartışmayı bırakıp Allah Teâlâ'ya yönelerek şöyle demiştir: { رَبِّ نَجِّنِي وَأَهْلِي مِمَّا يَعْمَلُونَ } “Rabbim! Beni ve ailemi bunların yaptıklarından kurtar!” yani amellerinin uğursuzluğundan yahut yaptıkları şeyden ve onun dünyadaki azabından. Denildi ki: Onların ameli gibi bir amele bulaşmaktan kurtarmak için dua olması muhtemeldir; bu da ailesi içindir, kendisi (aleyhisselâm) için değildir, zira ismet sıfatı sebebiyle onun böyle bir şeye bulaşmasından korkulmaz. Buna, 'azap da böyledir; zira suç işlemeyen kimseye azap edilmez' denilerek itiraz edilmiştir; ancak bu açıkça reddedilir. Nasıl olmasın ki, Allah Sübhânehu: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmeyecek olan bir fitneden sakının.” buyurmuştur. Masum olan zatın, korunduğu şeyin içine düşmekten korunması için bazen dua edebileceği de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın İbrâhîm'den (aleyhisselâm) naklettiği: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut.” kavli buna delalet eder. Bu kabul edilir bir husustur; ancak zahir olan maksadın, amelleri sebebiyle başlarına gelecek olan dünyevî azaptan kurtuluş olduğudur. Allah Teâlâ'nın şu kavlinin zahiri de bunu destekler: { فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ أَجْمَعِينَ إِلَّا عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ }.

والظاهر أن المراد بأهله أهل بيته. وجوز أن يكون المراد بهم من تبع دينه مجازا فيشمل أهل بيته المؤمنين وسائر من آمن به. وقيل: لا حاجة إلى هذا التعميم إذ لم يؤمن به ﵇ إلا أهل بيته. والمراد بهذه العجوز امرأته ﵇ وكانت كافرة مائلة إلى القوم راضية بفعلهم. والتعبير عنها بالعجوز للإيماء إلى أنه مما لا يشق أمر هلاكها على لوط ﵇ وسائر أهله بمقتضى الطبيعة البشرية. وقيل: للإيماء إلى أنها قد عسيت في الكفر ودامت فيه إلى أن صارت عجوزا، والغابر الباقي بعد مضي من معه. وأنشد ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في ذلك قول عبيد بن الأبرص:

Zahir olan, ehli ile ev halkının kastedildiğidir. Mecaz yoluyla onun dinine uyanların kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; bu durumda mümin olan ev halkını ve ona iman eden diğer kimseleri de kapsar. Denildi ki: Bu genellemeye gerek yoktur; çünkü ona (aleyhisselâm) ev halkından başkası iman etmemiştir. Bu yaşlı kadın (el-acûz) ile kastedilen ise onun (aleyhisselâm) karısıdır; kâfir idi, kavme meyilliydi ve onların yaptıklarından razıydı. Ondan 'yaşlı kadın' (acûz) olarak bahsedilmesi, insan tabiatının gereği olarak onun helak olmasının Lût'a (aleyhisselâm) ve ailesinin diğer fertlerine ağır gelmeyeceğine ima içindir. Denildi ki: Küfürde iyice yaşlandığına ve yaşlı bir kadın oluncaya kadar küfür üzere devam ettiğine ima içindir. el-Gâbir (الْغَابِرُ), yanındakiler geçip gittikten sonra geride kalan kimsedir. İbn Abbâs (radıyallâhu teâlâ anhümâ) bu hususta Ubeyd b. el-Ebras'ın şu beytini okumuştur:

ذهبوا وخلفني المخلف فيهم ... فكأنني في الغابرين غريب

«Çekip gittiler ve beni arkada kalanlar arasında geride bırakan bıraktı; sanki ben geride kalanlar arasında bir garip gibiyim.»

والمراد فنجيناه وأهله من العذاب بإخراجهم من بينهم ليلا عند مشارفة حلوله بهم إلا عجوزا مقدرة في الباقين في العذاب بعد سلامة من خرج. وإنما اعتبر البقاء في العذاب دون البقاء في الدار لما روي أنها خرجت مع لوط ﵇ فأصابها حجر في الطريق فهلكت، وقيل: المراد من الباقين في الدار بناء على أنها لهلاكها كأنها ممن بقي فيها أو أنها خرجت ثم رجعت فهلكت كما في بعض الروايات أو أنها لم تخرج مع لوط ﵇ أصلا كما في البعض الآخر منها. وقيل: الغابر طويل العمر وكأنه إنما أطلق عليه ذلك لبقائه مع مضي من كان معه. والمراد وصف العجوز بأنها طاعنة في السن وقرأ عبد الله كما روى عنه مجاهد «وواعدنا أن نؤتيه أهله أجمعين إلا عجوزا في الغابرين» ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ أهلكناهم أشد إهلاك وأفظعه وكان ذلك الائتفاك. والظاهر العطف على (نجينا) والتدمير متراخ عن التنجية من مطلق العذاب فلا حاجة إلى القول بأن المراد أردنا تنجيته أو حكمنا بها أو معنى فَنَجَّيْناهُ فاستجبنا دعاءه في تنجيته وكل ذلك خلاف الظاهر.

Maksat; çıkanların kurtulmasından sonra azapta kalanlar arasında takdir edilen bir yaşlı kadın müstesna, azap başlarına gelmek üzereyken gece vakti onları aralarından çıkararak kendisini ve ailesini azaptan kurtardık [demektir]. Evde kalmak yerine azapta kalmanın dikkate alınması, onun Lût (aleyhisselâm) ile beraber çıktığı, yolda bir taşın isabet etmesiyle helak olduğu rivayetinden ötürüdür. Denildi ki: Helak olması sebebiyle sanki evde kalanlardan biriymiş gibi sayılmasına binaen yahut bazı rivayetlerde geçtiği gibi çıkıp sonra geri dönerek helak olmasına veya diğer rivayetlerde geçtiği gibi Lût (aleyhisselâm) ile hiç çıkmamış olmasına binaen 'evde kalanlardan' [kastedilmiştir]. el-Gâbir'in uzun ömürlü kimse olduğu da söylenmiştir; sanki beraberindekiler geçip gittiği halde kendisi kaldığı için bu ad verilmiştir. Maksat, yaşlı kadını yaşı ilerlemiş biri olarak nitelemektir. Abdullah [b. Mes'ûd], Mücâhid'in kendisinden rivayet ettiğine göre: «وواعدنا أن نؤتيه أهله أجمعين إلا عجوزا في الغابرين» (Geride kalanlar arasındaki bir yaşlı kadın müstesna, ailesinin tamamını ona vermeyi vadettik) şeklinde okumuştur. { ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ } “Sonra diğerlerini yerle bir ettik.” Onları en şiddetli ve en korkunç şekilde helak ettik; o da altüst edilmekti (el-i'tifâk). Zahir olan, [cümledeki fiilin] 'necceynâ' (kurtardık) fiiline matuf olmasıdır ve helak etme, mutlak azaptan kurtarmadan sonradır; dolayısıyla 'kurtarmayı diledik' veya 'kurtarılmasına hükmettik' yahut { فَنَجَّيْناهُ } ifadesinin manası 'kurtarılması hususunda duasına icabet ettik' demeye gerek yoktur; zira bunların hepsi zahire aykırıdır.

وجوز الطيبي كون ثُمَّ للتراخي في الرتبة وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً أي نوعا من المطر غير معهود فقد كان حجارة من سجيل كما صرح به في قوله تعالى: فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [هود: ٨٢] .

et-Tîbî, { ثُمَّ } edatının mertebede terâhî (derece bakımından sonralık) için olmasını caiz görmüştür. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً } “Ve üzerlerine öyle bir yağmur yağdırdık ki!” yani alışılmadık bir yağmur türü; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık.” kavlinde açıkça belirtildiği üzere pişmiş balçıktan taşlardı.

وجمع الأمران لهم زيادة في إهانتهم. وقيل: كان الائتفاك لطائفة والأمطار لأخرى منهم. وكانت هذه على ما روى عن مقاتل للذين كانوا خارجين من القرية لبعض حوائجهم ولعله مراد قتادة بالشذاذ فيما روي عنه فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ اللام فيه للجنس وبه يتسنى وقوع المضاف إليه فاعل ساء بناء على أنها بمعنى بئس. والمخصوص بالذم محذوف وهو مطرهم وإذا لم تكن ساء كذلك جاز كونها للعهد.

Aşağılanmalarını artırmak için iki ceza birden birleştirilmiştir. Altüst etmenin bir taifeye, taş yağdırmanın ise onlardan başka bir taifeye ait olduğu da söylenmiştir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre bu taş yağdırma, birtakım ihtiyaçları için şehrin dışına çıkmış olanlar içindi; Katâde'den rivayet edilen 'şüzzâz' (dağılanlar) ifadesiyle muhtemelen bu kastedilmiştir. { فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ } “O uyarılanların yağmuru ne de kötü oldu!” Buradaki lâm cins içindir ve 'sâe' fiilinin 'bi'se' manasında olmasına binaen muzafun ileyhin sâe'nin faili olması bununla mümkün olur. Zemmedilen has isim (el-mahsûsu bi'z-zemm) hazfedilmiştir ki o da 'onların yağmuru'dur. 'Sâe' böyle olmadığında [lâm'ın] ahid için olması da caizdir.

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ الأيكة الغيضة التي تنبت ناعم الشجر وهي غيضة من ساحل البحر إلى مدين يسكنها طائفة وكانوا ممن بعث إليهم شعيب ﵇ وكان أجنبيا منهم ولذلك قيل. إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ ولم يقل أخوهم، وقيل: الْأَيْكَةِ الشجر الملتف وكان شجرهم الدوم وهو المقل، وعلى القولين أَصْحابُ الْأَيْكَةِ غير أهل مدين، ومن غريب النقل عن ابن عباس أنهم هم أصحاب مدين.

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ كَذَّبَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir. Eyke halkı da elçileri yalanladı.” el-Eyke (الْأَيْكَة), taze ve gür ağaçlar bitiren sık koruluktur; deniz sahilinden Medyen'e kadar uzanan ve içinde bir topluluğun yaşadığı bir koruluk idi. Kendilerine Şuayb'ın (aleyhisselâm) gönderildiği kimselerdendi ve o kendilerine yabancı biriydi. Bu yüzden { إِذْ قالَ لَهُمْ شُعَيْبٌ أَلا تَتَّقُونَ } “Hani Şuayb onlara: 'Sakınmaz mısınız?' demişti.” buyrulmuş, 'kardeşleri' denmemiştir. el-Eyke'nin birbirine sarmaş dolaş olmuş ağaçlar olduğu, ağaçlarının da 'devm' yani 'mukl' ağacı olduğu söylenmiştir. Her iki görüşe göre de Eyke halkı, Medyen halkından başkadır. İbn Abbâs'tan gelen garip bir nakilde ise onların bizzat Medyen halkı olduğu ifade edilmiştir.

وقرأ الحرميان وابن عامر «ليكة» بلام مفتوحة بعدها ياء بغير ألف ممنوع الصرف هنا، وفي ص قال أبو عبيدة:

Haremeyn kurrâsı (Nâfi' ve İbn Kesîr) ile İbn Âmir, burada ve Sâd suresinde fethalı lâm ve sonrasında elifsiz ye ile gayrimunsarıf olarak «لَيْكَةَ» şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir:

وجدنا في بعض كتب التفسير أن «ليكة» اسم للقرية والْأَيْكَةِ البلاد كلها كمكة وبكة، ورأيتها في الإمام مصحف عثمان رضي الله تعالى عنه في [الحجر: ٧٨] و [ق: ١٤] الْأَيْكَةِ وفي [الشعراء: ١٧٦، وص: ١٣] ليكة واجتمعت مصاحف الأمصار كلها بعد ذلك ولم تختلف، وفي الكشاف من قرأ بالنصب، وزعم أن ليكة بوزن ليلة اسم بلد فتوهم قاد إليه خط المصحف حيث وجدت مكتوبة هنا وفي «ص» بغير ألف، وفي المصحف أشياء كتبت على خلاف الخط المصطلح عليه وإنما كتبت في هاتين السورتين على حكم لفظ اللافظ كما يكتب أصحاب النحو الآن لأن والأولى لولى لبيان لفظ المخفف. وقد كتبت في سائر القرآن على الأصل والقصة واحدة على أن «ليكة» اسم لا يعرف انتهى، وتعقب بأنه دعوى من غير ثبت وكفى ثبتا للمخالف ثبوت القراءة في السبعة وهي متواترة كيف وقد انضم إليه ما سمعت عن بعض كتب التفسير. وإن لم تعول عليه فما روى البخاري في صحيحه الْأَيْكَةِ وليكة الغيضة، هذا وإن الأسماء المرتجلة لا منع منها، وفي البحر أن كون مادة ل ي ك مفقودة في لسان العرب كما تشبث به من أنكر هذه القراءة المتواترة إن صح لا يضر وتكون الكلمة عجمية ومواد كلام العجم مخالفة في كثير مواد كلام العرب فيكون قد اجتمع على منع صرفها العلمية والعجمة والتأنيث، وبالجملة إنكار الزمخشري صحة هذه القراءة يقرب من الردة والعياذ بالله تعالى. وقد سبقه في ذلك المبرد وابن قتيبة والزجاج والفارسي والنحاس، وقرىء «ليكة» بحذف الهمزة وإلقاء حركتها على اللام والجر بالكسرة وتكتب على حكم لفظ اللافظ بدون همزة وعلى الأصل بالهمزة وكذا نظائرها.

Bazı tefsir kitaplarında 'Leyke'nin şehrin adı, 'el-Eyke'nin ise Mekke ve Bekke gibi bütün bölgenin adı olduğunu bulduk. Ben onu İmam Mushaf'ta, yani Osman'ın (radıyallâhu teâlâ anh) mushafında el-Hicr ve Kâf surelerinde { الْأَيْكَةِ }, eş-Şuarâ ve Sâd surelerinde ise «ليكة» şeklinde gördüm. Şehirlerin bütün mushafları bundan sonra [bu yazılış üzere] birleşti ve ihtilaf etmedi. el-Keşşâf'ta [şöyle denir]: Nasb ile okuyan ve 'Leyke'nin Leyle (ليلة) vezninde bir şehir ismi olduğunu iddia eden kimse, burada ve Sâd suresinde elifsiz yazılmış olması sebebiyle mushaf hattının kendisini sürüklediği bir vehme kapılmıştır. Mushafta ıstılahi hatta aykırı olarak yazılmış bazı şeyler vardır. Bu iki surede sadece telaffuz edenin lafzı hükmüne göre yazılmıştır; nitekim günümüzde nahiv ehli hafifletilmiş lafzı beyan etmek için 'li-enne' (لِأَنَّ) yerine 'le-in' (لَئِنْ) ve 'el-ûlâ' (اَلْأُولَى) yerine 'lûlâ' (لُولَى) yazmaktadır. Kur'an'ın diğer yerlerinde ise aslına uygun yazılmıştır; kıssa ise aynıdır, kaldı ki 'Leyke' bilinmeyen bir isimdir. [Zemahşerî'nin sözü bitti.] Buna karşı şöyle denilmiştir: Bu, delilsiz bir iddiadır; karşı görüşte olan için bu kıraatin yedi kıraat içinde sabit ve mütevatir olması delil olarak yeterlidir. Kaldı ki buna bazı tefsir kitaplarından duyduğun hususlar da eklenmiştir. Buna itibar etmesen bile Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği 'el-Eyke ve Leyke sık koruluktur' ifadesi yeterlidir. Kaldı ki irticalî (türetilmemiş özel) isimlerin bulunmasına hiçbir engel yoktur. el-Bahr'da [şöyle denir]: Bu mütevatir kıraati inkar edenlerin tutunduğu 'Arap dilinde l-y-k (ل ي ك) maddesinin bulunmadığı' iddiası şayet doğruysa bile bir zarar vermez; kelime gayriarapça olur ve yabancı dillerin kelime kökleri pek çok yerde Arap kelime köklerine muhaliftir; böylece kelimenin gayrimunsarıf olmasında alemiyyet (özel isim oluş), ucme (yabancı kökenlilik) ve te'nis (dişillik) bir araya gelmiş olur. Hülasa, ez-Zemahşerî'nin bu kıraatin sıhhatini inkar etmesi -Allah Teâlâ'ya sığınırız- dinden çıkmaya yaklaşır. Bu hususta el-Müberred, İbn Kuteybe, ez-Zeccâc, el-Fârisî ve en-Nehhâs da ondan önce davranmışlardır. Hemzenin hazfedilmesi, harekesinin lâm'a aktarılması ve kesre ile cer edilmesiyle «لَيْكَةِ» şeklinde de okunmuştur; telaffuz edenin lafzı hükmüne göre hemzesiz, aslına göre ise hemzeli yazılır; benzerleri de böyledir.

إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ أَوْفُوا الْكَيْلَ أي أتموه وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ أي حقوق الناس بالتطفيف ولعل المبالغة المستفادة من التركيب متوجهة إلى النهي أو أنه لا يعتبر المفهوم لنحو ما قيل في قوله تعالى: لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً [آل عمران: ١٣٠] وأيا ما كان ففي النهي المذكور تأكيد للأمر السابق عليه وَزِنُوا الموزونات.

{ إِنِّي لَكُمْ رَسُولٌ أَمِينٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ أَوْفُوا الْكَيْلَ } “Şüphesiz ben size [gönderilmiş] güvenilir bir elçiyim. Artık Allah'tan sakının ve bana itaat edin. Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak âlemlerin Rabbine aittir. Ölçüyü tam yapın” yani eksiksiz yapın, { وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ } “ve eksiltenlerden olmayın.” yani eksik ölçüp tartarak insanların haklarını [eksiltenlerden olmayın]. Muhtemelen bu terkipten anlaşılan mübalağa nehyin kendisine yöneliktir yahut Allah Teâlâ'nın: { لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin.” kavlinde söylenene benzer şekilde mefhum-ı muhalif dikkate alınmaz. Her iki durumda da zikredilen bu nehiy, kendisinden önceki emri tekit etmektedir. { وَزِنُوا } “Ve tartın” tartılan şeyleri,

بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ أي بالميزان السوي، وقيل: القسطاس القبان وروي ذلك عن الحسن، وهو عند بعض معرب رومي الأصل ومعناه العدل وروي ذلك عن مجاهد وعند آخرين عربي فقيل: هو من القسط ووزنه فعلاع بتكرير العين شذوذا إذ هي لا تكرر وحدها مع الفصل باللام، وقيل: من قسطس وهو رباعي ووزنه فعلال، والمراد الأمر بوفاء الوزن وإتمامه والنهي عن النقص دون النهي عن الزيادة، والظاهر أنه لم ينه عنها ولم يؤمر بها في الكيل والوزن، وكأن ذلك دليل على أن من فعلها فقد أحسن ومن لم يفعلها فلا عليه.

{ بِالْقِسْطاسِ الْمُسْتَقِيمِ } “doğru terazi ile.” yani düzgün terazi ile. el-Kıstâs'ın (الْقِسْطَاس) kantar olduğu da söylenmiştir; bu el-Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bazılarına göre bu, aslı Rumca olan muarreb (Arapçalaşmış) bir kelimedir ve anlamı adalettir; bu Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Diğerlerine göre ise Arapçadır; el-kıst (الْقِسْط) kökünden geldiği ve ayın harfinin araya lâm girmesiyle istisnai olarak tekrarlanması suretiyle vezninin fi'lâ' (فِعْلَاع) olduğu söylenmiştir; zira araya lâm girmesiyle tek başına ayın tekrarlanmaz. Kustas (قَسْطَسَ) kökünden geldiği, rubâî (dört harfli) olup vezninin fi'lâl (فِعْلَال) olduğu da söylenmiştir. Maksat, tartıyı tam ve eksiksiz yapmayı emretmek ve eksiltmeyi yasaklamaktır; fazlalığı yasaklamak değildir. Zahir olan, ölçü ve tartıda fazlalıktan nehyedilmediği ve onun emredilmediğidir; sanki bu, onu yapanın iyilik yaptığına, yapmayana ise bir sorumluluk olmadığına delildir.

وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن معنى وَزِنُوا إلخ وعدلوا أموركم كلها بميزان العدل الذي جعله الله تعالى لعباده، والظاهر إذ عادل سبحانه به أَوْفُوا الْكَيْلَ

İbn Abbâs'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet edildiğine göre { وَزِنُوا } vb. ayetinin manası: 'Bütün işlerinizi Allah Teâlâ'nın kulları için koyduğu adalet terazisiyle tartıp dengeleyin' demektir. Zahir olan ise Allah Teâlâ'nın bunu { أَوْفُوا الْكَيْلَ } “Ölçüyü tam yapın”

[الأنعام: ١٥٢] ما تقدم.

kavlini dengelediğidir; daha önce geçen [açıklamadır].

وقرأ أكثر السبعة «بالقسطاس» بضم القاف وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ أي لا تنقصوهم شيئا من حقوقهم أي حق كان فإضافة أشياء جنسية ويجوز أن تكون للاستغراق، والمراد مقابلة الجمع بالجمع فيكون المعنى لا تبخسوا أحدا شيئا، وجوز أن يكون الجمع للإشارة إلى الأنواع فإنهم كانوا يبخسون كل شيء جليلا كان أو حقيرا، وهذا تعميم بعد تخصيص بعض المراد بالذكر لغاية انهماكهم فيه، وقيل: المراد بأشيائهم الدراهم والدنانير وبخسها بالقطع من أطرافها ولولاه لم يجمع. وبخس مما يتعدى إلى اثنين فالمنصوبان مفعولاه، وقيل هو متعد لواحد فالثاني بدل اشتمال وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ بالقتل والغارة وقطع الطريق ونحو ذلك، والعثو الفساد أو أشده و «مفسدين» حال مؤكدة، وجوز أن يكون المراد مفسدين آخرتكم فتكون حالا مؤسسة وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ أي وذوي الجبلة أي الخلقة والطبيعة أو والمجبولين على أحوالهم التي بنوا عليها وسبلهم التي قيضوا لسلوكها المتقدمين عليكم من الأمم، وجاء في رواية عن ابن عباس أن الجبلة الجماعة إذا كانت عشرة آلاف كأنها شبهت على ما قيل بالقطعة العظيمة من الجبل، وقيل: هي الجماعة الكثيرة مطلقا كأنها شبهت بما ذكر أيضا.

Yedi kıraat imamının çoğu «القسطاس» kelimesini kaf harfinin zammesiyle [«القُسطاس»] okumuştur. { وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ } “İnsanların eşyalarını/haklarını eksiltmeyin” yani hangi hak olursa olsun insanların haklarından hiçbir şeyi eksiltmeyin. Dolayısıyla 'eşyâ' kelimesinin tamlaması cins içindir; istiğrâk (kapsayıcılık) için olması da caizdir. Maksat çoğula çoğulla karşılık vermektir; böylece anlam 'hiç kimsenin hiçbir şeyini eksiltmeyin' olur. Çoğulun türlere işaret etmek için olması da caiz görülmüştür; zira onlar büyük olsun küçük olsun her şeyi eksiltiyorlardı. Bu, onların bu işe son derece dalmış olmaları sebebiyle murad edilenin bir kısmının zikredilmesinden sonra yapılan bir genellemedir. Eşyalarından maksadın dirhemler ve dinarlar olduğu, bunları eksiltmenin ise kenarlarından kırpmak suretiyle yapıldığı, şayet böyle olmasaydı çoğul getirilmeyeceği de söylenmiştir. Bahs (بَخْس) fiili iki mef'ûle geçişli olan fiillerdendir; dolayısıyla iki mansub kelime onun mef'ûlleridir. Tek mef'ûle geçişli olduğu, ikincisinin bedel-i iştimal olduğu da söylenmiştir. { وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ } “ve bozguncular olarak yeryüzünde taşkınlık yapmayın.” öldürmek, yağmalamak, yol kesmek ve benzeri şeylerle. el-Asy (العَثْو), fesat çıkarmak veya onun en şiddetlisidir; { مُفْسِدِينَ } ise müekkid (pekiştirici) bir hâldir. Âhiretinizi ifsat edenler [manasında] olması da caiz görülmüştür ki o takdirde müessis (yeni mana getiren) bir hâl olur. { وَاتَّقُوا الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “Sizi ve önceki nesilleri yaratan [Allah]'tan sakının.” Yani fıtrat ve tabiat sahiplerini yahut üzerine yaratıldıkları halleri ve girmeleri takdir olunan yolları üzere yaratılmış sizden önceki geçmiş ümmetleri [yaratan Allah'tan sakının]. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayette el-cibille'nin (الجِبِلَّة) on bin kişilik topluluk olduğu belirtilmiştir; denildiğine göre sanki dağdan (cebel) büyük bir parçaya benzetilmiştir. Hiçbir kayıt olmaksızın çok kalabalık topluluk olduğu da söylenmiştir; sanki yine zikredilene benzetilmiştir.

وقرأ أبو حصين والأعمش والحسن بخلاف عنه «الجبلّة» بضم الجيم والباء وشد اللام وقرأ السلمي «الجبلة» بكسر الجيم وسكون الباء كالخلقة، وفي نسخة عنه بفتح الجيم وسكون الباء قيل وتشديد اللام في القراءتين للمبالغة قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا الكلام فيه نظير ما تقدم في قصة ثمود بيد أنه أدخل الواو بين الجملتين هنا للدلالة على أن كلا من التسحير والبشرية مناف للرسالة فكيف إذا اجتمعا وأرادوا بذلك المبالغة في التكذيب، ولم تدخل هناك حيث لم يقصد إلا معنى واحد وهو كونه مسحرا ثم قرر بكونه بشرا مثلهم كذا في الكشاف، وفي الكشف أن فيه ما يلوح إلى اختصاص كل بموضعه وإن الكلام هنالك في كونه مثلهم غير ممتاز بما يوجب الفضيلة ولهذا عقبوه بقولهم: فَأْتِ بِآيَةٍ [الشعراء: ١٥٤] فدل على أنهم لم يجعلوا البشرية منافية للنبوة وإنما جعلوا الوصف تمهيدا للاشتراك وأنه أبدع في دعواه، وهاهنا ساقوا ذلك مساق ما ينافي النبوة فجعلوا كل واحد صفة مستقلة في المنافاة ليكون أبلغ. وجعلوا إنكار النبوة أمرا مفروغا ولذا عقبوه بقولهم: وَإِنْ نَظُنُّكَ إلخ، وقال النيسابوري في وجه الاختصاص: إن صالحا ﵇ قلل في الخطاب فقللوا في الجواب وأكثر شعيب ﵇ في الخطاب ولهذا قيل له: خطيب الأنبياء فأكثروا في الجواب، ولعله أراد أن شعيبا ﵇ بالغ في زجرهم فبالغوا في تكذيبه ولا كذلك صالح ﵇ مع قومه فتأمل، وإِنْ في قوله سبحانه: وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ هي المخففة من الثقيلة واللام في لَمِنَ هي الفارقة، وقال الكوفيون: إن نافية واللام بمعنى إلا وهو خلاف مشهور أي وإن الشأن نظنك من الكاذبين في الدعوى أو ما نظنك إلا من الكاذبين فيها، ومرادهم أنه ﵇ وحاشاه راسخ القدم في الكذب في دعواه الرسالة أو فيها وفي دعوى نزول العذاب الذي يشعر به الأمر بالتقوى من التهديد.

Ebû Hasîn, el-A'meş ve bir rivayetinde el-Hasan cîm ve bâ'nın zammesi ve lâm'ın şeddesiyle «الجُبُلَّة» şeklinde okumuşlardır. es-Sülemî ise 'el-hılka' (fıtrat) gibi cîm'in kesresi ve bâ'nın sükûnuyla «الجِبْلة» şeklinde okumuştur; ondan gelen bir nüshada ise cîm'in fethası ve bâ'nın sükûnuyla [«الجَبْلة»] şeklindedir. Her iki kıraatte de lâm'ın şeddelenmesinin mübalağa için olduğu söylenmiştir. { قالُوا إِنَّما أَنْتَ مِنَ الْمُسَحَّرِينَ وَما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا } “Dediler ki: 'Sen olsa olsa iyice büyülenmiş birisin! Sen de ancak bizim gibi bir beşersin.'” Buradaki izahat, daha önce Semûd kıssasında geçenle aynıdır; ancak burada iki cümle arasına vav harfi dahil edilmiştir; bu da büyülenmiş olmanın ve beşer olmanın her birinin peygamberliğe aykırı olduğuna, ikisi birleştiğinde ise nasıl aykırı olacağına delalet etmek içindir; bununla yalanlamada mübalağayı kastetmişlerdir. Orada ise sadece tek bir mana kastedildiği, o da onun büyülenmiş olduğu, sonra da kendileri gibi bir beşer olmasıyla bunun pekiştirildiği için vav dahil edilmemiştir; el-Keşşâf'ta böyle denmiştir. el-Keşf'te ise her birinin kendi yerine tahsis edildiğini hissettiren bir durum olduğu belirtilir; nitekim oradaki söz, fazileti gerektirecek bir üstünlüğü olmaksızın kendileri gibi olduğu hususundadır; bu yüzden sözlerini: { فَأْتِ بِآيَةٍ } “Hadi bir delil getir” kavliyle takip etmişlerdir; bu da beşeriyeti nübüvvete aykırı kılmadıklarını, sadece bu vasfı ortaklığa ve onun davasında uydurma yaptığına bir zemin kıldıklarını gösterir. Burada ise bunu nübüvvete aykırı olan şeyler tarzında sevk etmişler; daha beliğ olsun diye her birini aykırılıkta bağımsız bir sıfat kılmışlardır. Nübüvveti inkar etmeyi de bitmiş bir mesele saymışlar, bu yüzden de sözlerini: { وَإِنْ نَظُنُّكَ } “ve biz senin... olduğunu sanıyoruz” kavliyle takip etmişlerdir. en-Nîsâbûrî bu tahsisin gerekçesi hakkında şöyle demiştir: Sâlih (aleyhisselâm) hitabı az tuttu, onlar da cevabı az tuttular; Şuayb (aleyhisselâm) ise hitabı çok tuttu -bu yüzden kendisine peygamberlerin hatibi denilmiştir- onlar da cevabı çok tuttular. Muhtemelen o, Şuayb'ın (aleyhisselâm) onları menetmede mübalağa yaptığını, onların da onu yalanlamada mübalağa ettiğini; Sâlih'in (aleyhisselâm) kendi kavmiyle olan durumunun ise böyle olmadığını kastetmiştir, iyi düşün! Allah Sübhânehu'nun: { وَإِنْ نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكاذِبِينَ } “Ve doğrusu biz seni ancak yalancılardan sanıyoruz.” kavlindeki { إِنْ }, şeddeliden hafifletilmiş (muhaffefe mine's-sakîle) edattır; { لَمِنَ } kelimesindeki lâm ise fârika (nefiyden ayıran) lâmdır. Kûfeliler: 'İn nefyedendir, lâm ise illâ manasındadır' demişlerdir ki bu meşhur bir ihtilaftır. Yani 'durum şu ki, biz seni davanda yalancılardan sanıyoruz' yahut 'biz seni onda ancak yalancılardan sanıyoruz' demektir. Maksatları ise, o (aleyhisselâm) -hâşâ- peygamberlik davasında yahut hem bu davada hem de takva emrinin hissettirdiği tehditten anlaşılan azabın inmesi davasında yalan üzere kökleşmiş biridir.

وظاهر حالهم أنهم عنوا بالظن الإدراك الجازم، وقوله ﷿: فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ من الاقتراح الذي تحته كل الإنكار على نحو إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الأنفال: ٣٢] ولعلهم قابلوا به ما أشعر به الأمر بالتقوى مما ذكرنا، وكِسَفاً أي قطعا كما روي عن ابن عباس وقتادة جمع كسفة كقطعة.

Onların hâlinin zahiri, zann ile kesin bilgiyi kastettikleridir. Allah Azze ve Celle'nin: { فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen, o halde gökten üzerimize parçalar düşür!” kavli, { إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } “Eğer bu senin katından gelen bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır!” ayetinde olduğu gibi, altında tam bir inkar barındıran tekliflerdendir. Muhtemelen onlar, takva emrinin zikrettiğimiz şekilde hissettirdiği şeye bununla karşılık vermişlerdir. { كِسَفاً } İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edildiğine göre parçalar demektir; kıt'anın çoğulu olan kıtaf gibi kisfe'nin çoğuludur.

وقرأ الأكثرون «كسفا» بكسر الكاف وسكون السين وهو أيضا جمع كسفة مثل سدرة وسدر، وقيل: الكسف والكسفة كالريع والريعة وهي القطعة، والمراد بالسماء إما المظلة وهو الظاهر وإما السحاب، والظاهر أن الجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع صفة لما قبله وتعلقه بأسقط في غاية السقوط، وجوز عليه أن يراد بالسماء جهة العلو، وجواب أن محذوف دل عليه فأسقط، ومن جوز تقدم الجواب جعله الجواب.

Çoğunluk kâf'ın kesresi ve sîn'in sükûnu ile «كِسْفاً» şeklinde okumuştur; bu da sidre ve sider gibi kisfenin çoğuludur. el-Kisf ve el-kisfe'nin er-rî' ve er-rî'a gibi parça anlamına geldiği de söylenmiştir. Semâ ile kastedilen ya zahir olan gök kubbedir ya da buluttur. Zahir olan, câr ve mecrûrun kendisinden öncekine sıfat olan mahzufa müteallak olmasıdır; 'eskıt' (düşür) fiiline bağlanması ise son derece temelsizdir. Bu takdirde semâ ile yükseklik yönünün kastedilmiş olması caiz görülmüştür. İn şartının cevabı mahzuftur ve 'fe-eskıt' ona delalet etmektedir; cevabın öne geçmesini caiz gören kimse ise onu cevap kılmıştır.

قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ أي هو تعالى أعلم بأعمالكم من الكفر والمعاصي وبما تستوجبون عليها من العذاب فسينزله عليكم حسبما تستوجبون في وقته المقدر له لا محالة فَكَذَّبُوهُ فاستمروا على تكذيبه وكذبوه تكذيبا بعد تكذيب فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ وذلك على ما أخرج عبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم عن ابن عباس أن الله تعالى بعث عليهم حرا شديدا فأخذ بأنفاسهم فدخلوا أجواف البيوت فدخل عليهم فخرجوا منها هرابا إلى البرية فبعث الله تعالى عليهم سحابة فأظلتهم من الشمس وهي الظلة فوجدوا لها بردا ولذة فنادى بعضهم بعضا حتى إذا اجتمعوا تحتها أسقطها الله ﷿ عليهم نارا فأكلتهم جميعا. وجاء في كثير من الروايات أن الله ﷿ سلط عليهم الحر سبعة أيام ولياليهن ثم كان ما كان من الخروج إلى البرية وما بعده وكان ذلك على نحو ما اقترحوه لا سيما على القول بأنهم عنوا بالسماء السحاب، وفي إضافة العذاب إلى يوم الظلة دون نفسها إيذان بأن لهم عذابا آخر غير عذاب الظلة وفي ترك بيانه تعظيم لأمره.

{ قالَ رَبِّي أَعْلَمُ بِما تَعْمَلُونَ } “Dedi ki: 'Rabbim yaptıklarınızı en iyi bilendir.'” Yani Allah Teâlâ küfür ve günahlardan ibaret amellerinizi ve bunlardan ötürü hak ettiğiniz azabı en iyi bilendir; dolayısıyla hak ettiğiniz şekilde onun için takdir edilen vaktinde o azabı şüphesiz üzerinize indirecektir. { فَكَذَّبُوهُ } “Böylece onu yalanladılar” onu yalanlamayı sürdürdüler ve yalanlama üstüne yalanlama yaptılar, { فَأَخَذَهُمْ عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ } “bunun üzerine onları o gölge gününün azabı yakalayıverdi.” Bu durum, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyledir: Allah Teâlâ onların üzerine nefeslerini kesen şiddetli bir sıcak gönderdi; evlerin iç kısımlarına girdiler, sıcak orada da üzerlerine girdi; bunun üzerine kaçarak kıra çıktılar. Allah Teâlâ onların üzerine bir bulut gönderdi, onları güneşten gölgeledi ki işte bu zulle (gölgelik) idi. Onda bir serinlik ve lezzet buldular; bunun üzerine birbirlerini çağırdılar; nihayet onun altında toplandıklarında Allah Azze ve Celle bulutu üzerlerine ateş olarak indirdi ve hepsini yakıp yok etti. Pek çok rivayette geldiğine göre Allah Azze ve Celle sıcağı yedi gün yedi gece onların üzerine musallat kıldı, sonra kıra çıkış ve sonrası vuku buldu. Bu da özellikle gökten bulutun kastedildiğini söyleyen görüşe göre onların teklif ettikleri şekilde gerçekleşmiştir. Azabın zulleye değil de zulle gününe izafe edilmesinde, onlar için zulle azabından başka bir azabın da bulunduğuna dair bir bildirim vardır; bunun açıklanmasının terk edilmesinde ise onun büyüklüğüne dikkat çekme vardır.