وقد أخرج ابن جرير والحاكم وابن أبي حاتم عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: من حدثك من العلماء ما عذاب يوم الظلة فكذبه، وكأنه أراد بذلك مجموع عذاب الظلة الذي ذكر في الخبر السابق والعذاب الآخر الذي آذنت به الإضافة إلى اليوم إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ أي في الشدة والهول وفظاعة ما وقع فيه من الطامة والداهية التامة.
İbn Cerîr, el-Hâkim ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Âlimlerden kim sana zulle gününün azabının mahiyetini anlatırsa onu yalanla.” Sanki o bununla, önceki haberde zikredilen zulle azabı ile güne izafe edilmesinin bildirdiği diğer azabın toplamını kastetmiştir. { إِنَّهُ كانَ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Gerçekten o, pek büyük bir günün azabı idi.” Yani şiddetinde, dehşetinde ve o günde meydana gelen büyük felaket ile tam musibetin korkunçluğunda [pek büyüktü].
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ هذا آخر القصص السبع التي سيقت لما علمته سابقا، ولعل الاقتصار على هذا العدد على ما قيل لأنه عدد تام وأنا أفوض العلم بسر ذلك وكذا العلم بسر ترتيب القصص على هذا الوجه لحضرة علام الغيوب جل شأنه، وقوله سبحانه: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ إلخ عود لما في مطلع السورة الكريمة من التنويه بشأن القرآن، العظيم، ورد ما قال المشركون فيه فالضمير راجع إلى القرآن، وقيل: هو تقرير لحقية تلك القصص وتنبيه على إعجاز القرآن ونبوة محمد ﷺ فإن الأخبار عنها ممن لم يتعلمها لا يكون إلا وحيا من الله ﷿، فالضمير لما ذكر من الآيات الكريمة الناطقة بتلك القصص المحكية، وجوز أن يكون للقرآن الذي هي من جملته والإخبار عن ذلك بتنزيل للمبالغة والمراد أنه لمنزل من الله تعالى ووصفه سبحانه بربوبية العالمين للإيذان بأن تنزيله من أحكام تربيته ﷿ ورأفته بالكل نَزَلَ بِهِ أي أنزله على أن الباء للتعدية.
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ وَإِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değillerdir. Ve şüphesiz senin Rabbin, elbette mutlak güç sahibidir, çok merhametlidir.” Bu, daha önce bildiğin hikmetlerden dolayı sevk edilen yedi kıssanın sonuncusudur. Bu sayıda sınırlandırılması, denildiğine göre tam bir sayı olduğundan dolayıdır; ben ise bunun sırrına dair ilmi ve kıssaların bu şekilde tertip edilmesinin sırrına dair ilmi, şânı yüce olan Gaybları Bilen'in (Allâmu'l-Guyûb) yüce katına havale ediyorum. Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir” ifadesi, bu şerefli surenin başında yüce Kur'an'ın şanını yüceltmeye ve müşriklerin onun hakkındaki sözlerini reddetmeye bir dönüştür. Dolayısıyla zamir Kur'an'a râcidir. Denildi ki: Bu, söz konusu kıssaların hak olduğunu pekiştirmek ve Kur'an'ın i'câzına ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine dikkat çekmektir; zira onları öğrenmemiş bir kimseden bunlara dair haber verilmesi ancak Allah Azze ve Celle'den bir vahiyle olabilir. Buna göre zamir, nakledilen bu kıssaları dile getiren zikrolunmuş şerefli ayetlere râcidir. Kendisinin bir cüzü olduğu Kur'an'a ait olması da caiz görülmüştür. Bundan 'tenzîl' (indirme) masdarıyla haber verilmesi mübalağa içindir; murat ise onun Allah Teâlâ tarafından indirilmiş (münezzel) olduğudur. Cenâb-ı Hakk'ın kendisini 'âlemlerin Rabbi' olarak nitelendirmesi, onu indirmesinin Azze ve Celle olan terbiyesinin ve herkese olan şefkatinin hükümlerinden olduğunu bildirmek içindir. { نَزَلَ بِهِ } “Onu indirdi” yani bâ (ب) harf-i cerri ta'diye (geçişlilik) için olmak üzere onu indirdi demektir.
وقال أبو حيان وابن عطية: هي للمصاحبة والجار والمجرور في موضع الحال كما في قوله تعالى: وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ [المائدة: ٦١] أي نزل مصاحبا له الرُّوحُ الْأَمِينُ يعني جبرائيل ﵇، وعبر عنه بالروح
Ebû Hayyân ve İbn Atıyye şöyle demişlerdir: [Bâ harf-i cerri] musâhabet (birliktelik) içindir; câr ve mecrûr, Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ دَخَلُوا بِالْكُفْرِ } “Hâlbuki kâfirlikle girmişlerdi” [Mâide: 61] ayetinde olduğu gibi hâl konumundadır; yani onunla birlikte indi demektir. { الرُّوحُ الْأَمِينُ } “Güvenilir Rûh” yani Cibrîl aleyhisselâm'dır. Ondan 'Rûh' diye bahsedilmiştir;
لأنه يحيي به الخلق في باب الدين أو لأنه روح كله لا كالناس الذين في أبدانهم روح، ووصف ﵇ بالأمين لأنه أمين وحيه تعالى وموصوله إلى من شاء من عباده جل شأنه من غير تغيير وتحريف أصلا. وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر وابن عامر نزل به الروح الأمين بتشديد الزاي ونصب الروح والْأَمِينُ أي جعل الله تعالى الروح الأمين نازلا به عَلى قَلْبِكَ متعلق بنزل لا بالأمين. والمراد بالقلب إما الروح وهو أحد إطلاقاته كما قال الراغب:
çünkü o, din hususunda yaratılanlara onunla hayat verir yahut bedenlerinde ruh bulunan insanlar gibi olmayıp bütünüyle ruh olduğu içindir. Aleyhisselâm 'el-Emîn' olarak nitelendirilmiştir; çünkü o, Cenâb-ı Hakk'ın vahyinin güvenilir taşıyıcısıdır ve hiçbir değişiklik ve tahrif yapmaksızın onu şânı yüce olan Rabbin dilediği kullarına ulaştırandır. Hamza, Kisâî, Ebû Bekir ve İbn Âmir, zâ (ز) harfinin şeddesi ve er-rûh ile el-emîn kelimelerinin nasbı ile «نَزَّلَ بِهِ الرُّوحَ الْأَمِينَ» şeklinde okumuşlardır; yani Allah Teâlâ Rûhu'l-Emîn'i onu indirici kıldı demektir. { عَلى قَلْبِكَ } “Senin kalbine” ifadesi el-Emîn'e değil, 'nezele' fiiline müteallaktır. Kalp ile kastedilen ya ruhtur -ki Râgıb'ın belirttiği üzere bu, kalbin ıtlak olunduğu manalardan biridir-:
وكون الإنزال عليه على ما قال غير واحد لأنه المدرك والمكلف دون الجسد. وقد يقال: لما كان له ﷺ جهتان جهة ملكية يستفيض بها وجهة بشرية يفيض بها جعل الإنزال على روحه ﷺ لأنها المتصفة بالصفات الملكية التي يستفيض بها من الروح الأمين.
İndirmenin beden üzerine değil de onun üzerine olması, pek çok âlimin belirttiği üzere idrak edenin ve mükellef olanın beden değil ruh olmasındandır. Şöyle de denilebilir: Sallallâhu aleyhi ve sellem'in feyiz aldığı melekî bir ciheti ve feyiz verdiği beşerî bir ciheti bulunduğundan, indirme işlemi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ruhuna kılınmıştır; zira o, Rûhu'l-Emîn'den feyiz aldığı melekî sıfatlarla nitelenmiş olandır.
وللإشارة إلى ذلك قيل عَلى قَلْبِكَ دون عليك الأخصر. وقيل: إن هذا لأن القرآن لم ينزل في الصحف كغيره من الكتب، وأما العضو المخصوص وهو الإطلاق المشهور. وتخصيصه بالإنزال عليه قيل للإشارة إلى كمال تعقله ﷺ وفهمه ذلك المنزل حيث لم تعتبر واسطة في وصوله إلى القلب الذي هو محل العقل كما يقتضيه ظاهر كثير من الآيات والأحاديث ويشهد له العقل على ما لا يخفى على من كان له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد. وقد أطال في الانتصار لذلك الإمام في تفسيره.
Buna işaret etmek için daha kısa olan 'aleyke' yerine { عَلى قَلْبِكَ } “senin kalbine” denilmiştir. Denildi ki: Bu durum, Kur'an'ın diğer kitaplar gibi sahifeler halinde inmemesinden dolayıdır. Meşhur ıtlak olan mahsus uzva gelince; indirmenin ona tahsis edilmesinin, aklın mahalli olan kalbe ulaşmasında hiçbir vasıta kabul edilmemesi sebebiyle sallallâhu aleyhi ve sellem'in o indirilen şeyi tam olarak akletmesine ve kavramasına işaret etmek için olduğu söylenmiştir. Nitekim pek çok ayet ve hadisin zahiri bunu gerektirmekte, kalbi olan yahut şahit olarak kulak veren kimseye gizli kalmayacağı üzere akıl da buna şahitlik etmektedir. İmam [Fahreddin er-Râzî] tefsirinde bunu savunmayı uzun uzadıya anlatmıştır.
ورد على من ذهب إلى أن الدماغ محل العقل، وقيل: للإشارة إلى صلاح قلبه ﵊ وتقدسه حيث كان منزلا لكلامه تعالى ليعلم منه حال سائر أجزائه ﷺ فإن القلب رئيس جميع الأعضاء وملكها ومتى صلح الملك صلحت الرعية
Ve aklın mahallinin beyin olduğunu savunan kimselere reddiye yapmıştır. Denildi ki: Aleyhisselâm'ın diğer bütün azalarının durumunun bundan bilinmesi için kalbinin salahına ve kutsiyetine işaret etmek içindir; çünkü kalbi Allah Teâlâ'nın kelamının indiği yer olmuştur. Zira kalp bütün organların reisi ve hükümdarıdır; hükümdar salah bulduğunda tebaa da salah bulur.
وفي الحديث: «ألا وإن في الجسد مضغة إذا صلحت صلح الجسد كله وإذا فسدت فسد الجسد كله ألا وهي القلب»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Haberiniz olsun ki bedende bir et parçası vardır; o iyi olursa bütün beden iyi olur, o bozulursa bütün beden bozulur. Dikkat edin, o kalptir!»
، وقد يقال: يجوز أن يكون التخصيص لأن الله تعالى جعل لقلب رسوله ﷺ سمعا مخصوصا يسمع به ما ينزل عليه من القرآن تمييزا لشأنه على سائر ما يسمعه ويعيه على حد ما قيل وذكره النووي في شرح صحيح مسلم في قوله تعالى: ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى [النجم: ١١] من أن الله ﷿ جعل لفؤاده ﵊ بصرا فرآه به سبحانه ليلة المعراج. وهذا كله على القول بأن جبرائيل ﵇ ينزل بالألفاظ القرآنية المحفوظة له بعد أن نزل القرآن جملة من اللوح المحفوظ إلى بيت العزة أو التي يحفظها من اللوح عند الأمر بالإنزال أو التي يوحى بها إليه أو التي يسمعها منه سبحانه على ما قاله بعض أجلة السلف عنده فيلقيها إلى النبي ﷺ على ما هي عليه من غير تغيير أصلا. وكذا على القول بأن جبرائيل ﵇ ألقى عليه المعاني القرآنية وأنه عبر عنها بهذه الألفاظ العربية ثم نزل بها كذلك فألقاها إلى النبي ﷺ. وأما على القول بأنه ﵇ إنما نزل بالمعاني خاصة إلى النبي ﵊ وأنه ﵊ علم تلك المعاني وعبر عنها بلغة العرب فقيل: إن القلب بمعنى العضو المخصوص لا غير وتخصيصه لأن المعاني إنما تدرك بالقوة المودعة فيه، وقيل: يجوز أن يراد به الروح وروحه ﵊ لغاية تقدسها وكمالها في نفسها تدرك المعاني من غير توسط آلة. ومن الناس من ذهب إلى هذا القول وجعل الآية دليلا له وهو قول مرجوح. ومثله القول بأن جبرائيل ﵇ ألقى عليه المعاني فعبر عنها بألفاظ فنزل بما عبر هو به. والقول الراجح أن الألفاظ منه ﷿ كالمعاني لا مدخل لجبرائيل ﵇ فيها أصلا. وكان النبي ﷺ يسمعها ويعيها بقوى إلهية قدسية لا كسماع البشر إياها منه ﵊ وتنفعل عند ذلك قواه البشرية، ولهذا يظهر على جسده الشريف ﷺ ما يظهر ويقال لذلك: برجاء الوحي حتى يظن في بعض الأحايين أنه أغمي عليه ﵊. وقد يظن أنه ﷺ أغفي.
Şöyle de söylenebilir: Bu tahsis, Allah Teâlâ'nın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine, işittiği ve kavradığı diğer şeylerden şanını ayırt etmek üzere, kendisine inen Kur'an'ı işiteceği özel bir işitme duyusu kılmasından dolayı olması caizdir. Nitekim Nevevî'nin Sahîh-i Müslim şerhinde, Cenâb-ı Hakk'ın: { ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى } “Kalp gördüğünü yalanlamadı” [Necm: 11] ayeti hakkında zikrettiği, Allah Azze ve Celle'nin Miraç gecesinde Kendisini görmesi için aleyhisselâm'ın kalbine bir basar (görme gücü) kıldığı şeklindeki görüş bu kabildendir. Bütün bunlar; Kur'an Levh-i Mahfuz'dan Beytü'l-İzze'ye toptan indirildikten sonra Cibrîl aleyhisselâm'ın ezberinde bulunan yahut indirilmesi emredildiğinde Levh'ten ezberlediği yahut kendisine vahyedilen yahut Selef'in ileri gelenlerinden bazılarının söylediği üzere bizzat Cenâb-ı Hak'tan işittiği Kur'an lafızlarıyla inip bunları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hiçbir değişiklik olmaksızın olduğu gibi ulaştırdığı görüşüne göredir. Aynı şekilde Cibrîl aleyhisselâm'ın Kur'an manalarını ona ilka ettiği, kendisinin de bunları bu Arapça lafızlarla ifade edip sonra bu şekilde inerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştırdığı görüşüne göre de böyledir. Cibrîl aleyhisselâm'ın Peygamber aleyhisselâm'a yalnızca manalarla indiği ve Peygamber aleyhisselâm'ın bu manaları bilip Arap diliyle ifade ettiği görüşüne gelince; denildi ki: Kalp sadece o özel organ manasındadır ve tahsis edilmesi, manaların ancak onda bulunan kuvvetle idrak edilmesindendir. Şöyle de denildi: Kalp ile ruhun kastedilmesi caizdir; onun aleyhisselâm ruhu, son derece mukaddes ve zatında kâmil olduğundan manaları hiçbir aletin aracılığı olmaksızın idrak eder. İnsanlardan bazıları bu görüşe gitmiş ve ayeti buna delil kılmıştır; ancak bu mercuh bir görüştür. Cibrîl aleyhisselâm'ın manaları ona ilka ettiği, onun da lafızlarla ifade ettiği ve Cibrîl'in de onun ifade ettiği lafızlarla indiği şeklindeki görüş de böyledir. Râcih olan görüş ise; manalar gibi lafızların da Allah Azze ve Celle'den olduğu, Cibrîl aleyhisselâm'ın bunda hiçbir dahli bulunmadığıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunları, insanların ondan işitmesi gibi değil, ilâhî ve kudsî kuvvetlerle işitip kavrardı ve o esnada beşerî kuvvetleri etkilenirdi. Bundan dolayı sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefli bedeninde görülen haller zuhur ederdi; buna vahiy ağırlığı (bürhâü'l-vahy) denir, hatta bazı vakitlerde aleyhisselâm'ın bayıldığı sanılırdı. Bazen de sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyukladığı zannedilirdi.
وعلى هذا
Buna göre;
يخرج ما رواه مسلم عن أنس قال: «بينا رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم بين أظهرنا إذ أغفى
Müslim'in Enes'ten rivayet ettiği şu hadis tevil edilir: «Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem aramızda bulunurken bir ara hafifçe uyukladı,
إغفاءة ثم رفع رأسه متبسما فقلنا: ما أضحكك يا رسول الله؟ فقال: أنزل عليّ آنفا سورة فقرأ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ [الكوثر: ١- ٣]
sonra tebessüm ederek başını kaldırdı. Biz: 'Seni ne güldürdü ey Allah'ın Resûlü?' dedik. Buyurdu ki: 'Bana az önce bir sure indirildi.' Ve okudu: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Şüphesiz biz sana Kevser'i verdik. Sen de Rabbin için namaz kıl ve kurban kes! Asıl sonu kesik olan, sana buğzedendir.” [Kevser: 1-3]»
ولا يحتاج من قال: إن الأشبه أن القرآن كله نزل في اليقظة إلى تأويل هذا الخبر بأنه ﵊ خطر له في تلك الإغفاءة سورة الكوثر التي نزلت قبلها في اليقظة أو عرض عليه الكوثر الذي أنزلت فيه السورة فقرأها عليهم، ثم إنه على ما قيل من أن بعض القرآن نزل عليه ﵊ وهو نائم استدلالا بهذا الخبر يبقى ما قلناه من سماعه ﵊ ما ينزل إليه ﷺ ووعيه إياه بقوى إلهية قدسية ونومه ﵊ لا يمنع من ذلك كيف
Kur'an'ın tamamının uyanıkken inmiş olmasının daha kuvvetli bir ihtimal olduğunu söyleyen kimse, bu haberi; aleyhisselâm'ın o uyuklama anında daha önce uyanıkken inmiş olan Kevser suresinin aklına geldiği yahut hakkında sure indirilen Kevser'in kendisine arz edildiği ve onu onlara okuduğu şeklinde tevil etmeye ihtiyaç duymaz. Sonra, bu habere istinaden Kur'an'ın bir kısmının aleyhisselâm uykuda iken indiği söylense bile, aleyhisselâm'ın kendisine ineni ilâhî ve kudsî kuvvetlerle işitip kavraması hakkında söylediklerimiz geçerliliğini korur; aleyhisselâm'ın uykusu buna engel teşkil etmez. Nasıl etsin ki,
وقد صح عنه ﷺ أنه قال: «تنام عيني ولا ينام قلبي» .
nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Gözlerim uyur fakat kalbim uyumaz» buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir.
وقد ذكر بعض المتصدرين في محافل الحكمة من المتأخرين في بيان كيفية نزول الكلام وهبوط الوحي من عند الله تعالى بواسطة الملك على قلب النبي ﷺ أن الروح الإنساني إذا تجرد عن البدن، وخرج عن وثاقة من بيت قالبه وموطن طبعه مهاجرا إلى ربه سبحانه لمشاهدة آياته الكبرى وتطهر عن درن المعاصي واللذات والشهوات والوساوس العادية والمتعلقات لاح له نور المعرفة والإيمان بالله تعالى وملكوته الأعلى وهذا النور إذا تأكد وتجوهر كان جوهرا قدسيا يسمى في لسان الحكمة النظرية بالعقل الفعال وفي لسان الشريعة النبوية بالروح القدسي وبهذا النور الشديد العقلي يتلألأ فيه أسرار ما في الأرض والسماء ويتراءى منه حقائق الأشياء كما يتراءى بالنور الحسي البصري الأشباح المثالية في قوة البصر إذا لم يمنع حجاب، والحجاب هاهنا هو آثار الطبيعة وشواغل هذه الأولى فإذا عريت النفس عن دواعي الطبيعة والاشتغال بما تحتها من الشهوة والغضب والحس والتخيل وتوجهت بوجهها شطر الحق وتلقاء عالم الملكوت الأعلى اتصلت بالسعادة القصوى فلاح لها سر الملكوت وانعكس عليها قدس اللاهوت ورأت عجائب آيات الله تعالى الكبرى، ثم إن هذه الروح إذا كانت قدسية شديدة القوى قوية الآثار لقوة اتصالها بما فوقها فلا يشغلها شأن عن شأن ولا يمنعها جهة فوقها عن جهة تحتها فتضبط الطرفين وتسع قوتها الجانبين لشدة تمكنها في الحد المشترك بين الملك والملكوت كالأرواح الضعيفة التي إذا مالت إلى جانب غاب عنها الجانب الآخر وإذا ركنت إلى مشعر من المشاعر ذهلت عن المشعر الآخر وإذا توجهت هذه الروح القدسية التي لا يشغلها شأن عن شأن ولا تصرفها نشأة عن نشأة وتلقت المعارف الإلهية بلا تعلم بشري بل من الله تعالى يتعدى تأثيرها إلى قواها ويتمثل لروحه البشري صورة ما شاهده بروحه القدسي وتبرز منها إلى ظاهر الكون فتتمثل للحواس الظاهرة سيما السمع والبصر لكونهما أشرف الحواس الظاهرة فيرى ببصره شخصا محسوسا في غاية الحسن والصباحة ويسمع بسمعه كلاما منظوما في غاية الجودة والفصاحة، فالشخص هو الملك النازل بإذن الله تعالى الحامل للوحي الإلهي، والكلام هو كلام الله تعالى وبيده لوح فيه كتاب هو كتاب الله تعالى، وهذا الأمر المتمثل بما معه أو فيه ليس مجرد صورة خيالية لا وجود لها في خارج الذهن والتخيل كما يقوله من لا حظ له من علم الباطن ولا قدم له في أسرار الوحي والكتاب كبعض أتباع المشائين معاذ الله تعالى عن هذه العقيدة الناشئة عن الجهل بكيفية الإنزال والتنزيل ثم قال: إنارة قلبية وإشارة عقلية عليك أن تعلم أن للملائكة ذوات حقيقية وذوات إضافية مضافة إلى ما دونها إضافة النفس إلى البدن الكائن في النشأة الآخرة فأما ذواتها الحقيقية فإنما هي أمرية قضائية قولية وأما ذواتها الإضافية فإنما هي خلقية قدرية تنشأ منها الملائكة اللوحية وأعظمهم إسرافيل ﵇ وهؤلاء الملائكة اللوحية يأخذون الكلام الإلهي والعلوم اللدنية من الملائكة القلمية ويثبتونها في صحائف ألواحهم القدرية الكتابية، وإنما كان يلاقي النبي ﷺ في معراجه الصنف الأول من الملائكة ويشاهد روح القدس في اليقظة فإذا اتصلت الروح النبوية بعالمهم عالم الوحي الرباني يسمع كلام الله تعالى
Son dönem hikmet meclislerinin önde gelenlerinden bazıları, kelamın iniş ve vahyin melek vasıtasıyla Allah Teâlâ katından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbine nüzul ediş keyfiyetini beyan ederken şöyle demişlerdir: İnsanî ruh bedenden tecerrüt ettiğinde, kalıp evinin ve tabiat vatanının bağından sıyrılıp en büyük ayetlerini müşahede etmek üzere Rabbi Sübhânehu'ya hicret ettiğinde, günahların, lezzetlerin, şehvetlerin, alelade vesveselerin ve alâkaların kirinden arındığında; ona marifetullah, Allah Teâlâ'ya ve O'nun en yüce melekûtuna iman nuru parıldar. Bu nur pekişip cevherleştiğinde, nazarî hikmet dilinde 'Faal Akıl', nebevî şeriat dilinde ise 'Rûhu'l-Kuds' olarak adlandırılan kudsî bir cevher olur. Bu son derece güçlü aklî nur ile yerde ve gökte olan şeylerin sırları onda parıldar ve tıpkı duyulur ve görülür nur ile bir engel bulunmadığı takdirde misalî suretlerin görme kuvvetinde belirmesi gibi, eşyanın hakikatleri onda görünür. Buradaki engel ise tabiatın izleri ve bu ilk hayatın meşgaleleridir. Nefis tabiatın gereklerinden ve altındaki şehvet, gazap, duyu ve tahayyül ile meşgul olmaktan soyutlanıp yüzünü Hakka ve en yüce melekût âlemine doğru çevirdiğinde en yüce saadete ulaşır; böylece ona melekûtun sırrı belirir, lâhûtun kutsiyeti onda yansır ve Allah Teâlâ'nın en büyük şaşırtıcı ayetlerini görür. Sonra bu ruh, kudsî ve son derece güçlü kuvvetlere sahip olup yukarı ile olan irtibatının kuvvetinden dolayı tesirleri de güçlü olursa, hiçbir iş onu başka bir işten alıkoymaz, üst tarafı alt tarafından men etmez; böylece mülk ile melekût arasındaki müşterek sınırda son derece yerleşik olmasından ötürü iki tarafı da zapt eder ve kuvveti her iki ciheti de kuşatır. Bir tarafa meyledince diğer tarafı unutan, bir duyuya yönelince diğer duyudan gafil kalan zayıf ruhlar gibi olmaz. Hiçbir meşgalenin diğerinden alıkoymadığı ve hiçbir yaratılış mertebesinin diğerinden çevirmediği bu kudsî ruh, beşerî bir öğrenme olmaksızın bilakis doğrudan Allah Teâlâ'dan ilâhî marifetleri telakki edip yöneldiğinde, bunun tesiri kendi kuvvetlerine sirayet eder ve kudsî ruhuyla müşahede ettiği şeyin sureti beşerî ruhunda tecessüm eder; oradan da varlığın zahirine tezahür ederek zahirî duyularda, bilhassa zahirî duyuların en şereflisi olan işitme ve görme duyusunda temessül eder. Böylece gözüyle son derece güzel ve nurlu, hissedilir bir şahsı görür; kulağıyla da son derece fasih ve düzgün, tertipli bir kelamı işitir. O şahıs, Allah Teâlâ'nın izniyle inen ve ilâhî vahyi taşıyan melektir; kelam ise Allah Teâlâ'nın kelamıdır ve elinde Allah Teâlâ'nın kitabı olan yazılı bir levha vardır. Beraberindeki veya içindeki şeylerle temessül eden bu durum, Meşşâîlerin bazısı gibi bâtın ilminden nasibi olmayan ve vahiy ile Kitab'ın sırlarında bir adımı bulunmayan kimselerin dediği gibi, zihin ve hayalin dışında varlığı bulunmayan kuru bir hayal suretinden ibaret değildir. İnzâl ve tenzîlin keyfiyetine dair cehaletten kaynaklanan bu akideden Allah Teâlâ'ya sığınırız! Sonra o zat şöyle dedi: Kalbî bir aydınlatma ve aklî bir işaret: Bilmelisin ki meleklerin hakiki zatları ve ahiret yaratılışında nefsin bedene izafe edilmesi gibi kendilerinden aşağısına izafe edilen izafî zatları vardır. Hakiki zatları ise ancak emrî, kazâî ve kavlîdir; izafî zatları ise levhî meleklerin kendisinden neşet ettiği halkî ve kaderîdir; onların en büyüğü de İsrâfîl aleyhisselâm'dır. Bu levhî melekler, ilâhî kelamı ve ledünnî ilimleri kalemî meleklerden alırlar ve onları kaderî ve kitâbî levhlerinin sahifelerine kaydederler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Miraç'ta ancak birinci sınıf meleklerle karşılaşmış ve uyanıkken Rûhu'l-Kuds'ü müşahede etmiştir. Nebevî ruh onların âlemine, yani Rabbânî vahiy âlemine irtibat sağladığında Allah Teâlâ'nın kelamını işitir;
وهو إعلام الحقائق بالمكالمة الحقيقة وهي الإفاضة والاستفاضة في مقام قاب قوسين أو أدنى وهو مقام القرب ومقعد الصدق ومعدن الوحي والإلهام، وكذا إذا عاشر النبي الملائكة الأعلين يسمع صريف أقلامهم وإلقاء كلامهم وهو كلام الله تعالى النازل في محل معرفتهم وهي ذواتهم وعقولهم لكونهم في مقام القرب، ثم إذا نزل ﵊ إلى ساحة الملكوت السماوي يتمثل له صورة ما عقله وشاهده في لوح نفسه الواقعة في عالم الأرواح القدرية السماوية ثم يتعدى منه الأثر إلى الظاهر، وحينئذ يقع للحواس شبه دهش ونوم لما أن الروح القدسية لضبطها الجانبين تستعمل المشاعر الحسية لكن لا في الأغراض الحيوانية بل في سبيل السلوك إلى الرب سبحانه فهي تشائع الروح في سبيل معرفته تعالى وطاعته فلا جرم إذا خاطبه الله تعالى خطابا من غير حجاب خارجي سواء كان الخطاب بلا واسطة أو بواسطة الملك واطلع على الغيب فانطبع في فص نفسه النبوية نقش الملكوت وصورة الجبروت تنجذب قوة الحس الظاهر إلى فوق ويتمثل لها صورة غير منفكة
bu ise, yakınlık makamı, doğruluk meclisi, vahiy ve ilham menbaı olan 'kābe kavseyn ev ednâ' (iki yay aralığı kadar yahut daha yakın) makamındaki feyiz alma ve feyiz verme olan hakiki mükâleme ile hakikatleri bildirmedir. Aynı şekilde Peygamber en yüce meleklerle beraber olduğunda, onların kalemlerinin cızırtısını ve kelamlarını ilkalarını işitir; bu da yakınlık makamında bulunmalarından dolayı onların marifet mahalli olan zatlarına ve akıllarına inen Allah Teâlâ'nın kelamıdır. Sonra aleyhisselâm semavî melekût alanına indiğinde, semavî kaderî ruhlar âleminde yer alan nefis levhasında aklettiği ve müşahede ettiği şeyin sureti temessül eder, sonra oradan tesir zahire sirayet eder. İşte o zaman, kudsî ruh iki tarafı da zapt etmesi sebebiyle hissî organları hayvanî gayelerde değil, Sübhânehu olan Rabbe sülûk yolunda kullandığından dolayı duyularda dehşet ve uyku benzeri bir hal meydana gelir; zira duyular, Allah Teâlâ'yı tanıma ve O'na itaat yolunda ruha yoldaşlık eder. Bundan dolayı Allah Teâlâ onunla haricî bir hicap olmaksızın hitap ettiğinde -ister vasıtasız olsun ister melek vasıtasıyla olsun- ve gayba muttali kılınıp nebevî nefsinin yüzüğüne melekût nakşı ve ceberût sureti basıldığında, zahirî duyu kuvveti yukarıya çekilir ve ona manasından
عن معناها وروحها الحقيقي لا كصورة الأحلام والخيالات العاطلة عن المعنى فيتمثل لها حقيقة الملك بصورته المحسوسة بحسب ما يحتملها فيرى ملكا على غير صورته التي كانت له في عالم الأمر لأن الأمر إذا نزل صار خلقا مقدرا فيرى صورته الخلقية القدرية ويسمع كلاما مسموعا بعد ما كان وحيا معقولا أو يرى لوحا بيده مكتوبا فالموحى إليه يتصل بالملك أولا بروحه العقلي ويتلقى منه المعارف الإلهية ويشاهد ببصره العقلي آيات ربه الكبرى ويسمع بسمعه العقلي كلام رب العالمين من الروح الأعظم. ثم إذا نزل عن هذا المقام الشامخ الإلهي يتمثل له الملك بصورة محسوسة بحسبه ثم ينحدر إلى حسه الظاهر ثم إلى الهواء وهكذا الكلام في كلامه فيسمع أصواتا وحروفا منظومة مسموعة يختص هو بسماعها دون غيره فيكون كل من الملك وكلامه وكتابه قد تأدى من غيبه إلى شهادته ومن باطن سره إلى مشاعره، وهذه التأدية ليست من قبيل الانتقال والحركة للملك الموحي من موطنه ومقامه إذ كل له مقام معلوم لا يتعداه ولا ينتقل عنه بل مرجع ذلك إلى انبعاث نفسي النبي ﵊ من نشأة الغيب إلى نشأة الظهور، ولهذا كان يعرض له شبه الدهش والغشي ثم يرى ويسمع ثم يقع منه الإنباء والإخبار فهذا معنى تنزيل الكتاب وإنزال الكلام من رب العالمين انتهى. وفيه ما تأباه الأصول الإسلامية مما لا يخفى عليك وقد صرح غير واحد من المحدثين والمفسرين وغيرهم بانتقال الملك وهو جسم عندهم ولم يؤول أحد منهم نزوله فيما نعلم، نعم أولوا نزول القرآن وإنزاله.
ve hakiki ruhundan ayrılmayan bir suret temessül eder; manadan yoksun rüya ve hayal suretleri gibi değil. Böylece meleğin hakikati, onu kaldırabileceği ölçüde hissedilir suretiyle temessül eder; böylece meleği emir âlemindeki suretinden başka bir surette görür, zira emir indiği vakit takdir edilmiş bir halk (yaratılış) haline gelir; böylece onun halkî ve kaderî suretini görür ve makul bir vahiy olduktan sonra işitilir bir kelam işitir yahut elinde yazılı bir levha görür. Kendisine vahiy indirilen kimse, önce aklî ruhu ile meleğe irtibat kurar ve ondan ilâhî marifetleri telakki eder, aklî basireti ile Rabbinin en büyük ayetlerini müşahede eder ve aklî işitmesiyle Âlemlerin Rabbinin kelamını Rûhu'l-A'zam'dan dinler. Sonra bu yüce ilâhî makamdan indiğinde melek ona kendi durumuna göre hissedilir bir surette temessül eder, sonra zahirî duyusuna, sonra havaya doğru iner; kelamındaki durum da böyledir: Böylece başkası değil sadece kendisinin işitmesine mahsus kılınan işitilir, tertipli sesler ve harfler duyar. Böylece meleğin kendisi de kelamı da kitabı da gaybından şehadetine, bâtın sırrından duyularına aktarılmış olur. Bu aktarım, vahiy getiren meleğin kendi yurdundan ve makamından intikal etmesi ve hareket etmesi kabilinden değildir; zira her birinin aşamayacağı ve ayrılamayacağı malum bir makamı vardır. Bilakis bunun mercii, Peygamber aleyhisselâm'ın nefsinin gayb âleminden zuhur âlemine yönelmesidir. Bundan dolayı kendisine dehşet ve baygınlık benzeri bir hal arız olur, sonra görür ve işitir, ardından da tebliğ ve haber verme hali gerçekleşir. İşte Kitab'ın tenzîli ve Kelam'ın Âlemlerin Rabbinden inzâl edilmesinin manası budur, [söz burada] bitti. Bunda, sana gizli kalmayacağı üzere İslamî esasların reddedeceği şeyler vardır. Pek çok muhaddis, müfessir ve diğer âlimler meleğin intikal ettiğini açıkça ifade etmişlerdir ve melek onlara göre cisimdir; bildiğimiz kadarıyla onlardan hiçbiri meleğin inişini tevil etmemiştir; evet, Kur'an'ın inişini ve indirilmesini tevil etmişlerdir.
قال الأصفهاني في أوائل تفسيره: اتفق أهل السنة والجماعة على أن كلام الله تعالى منزل واختلفوا في معنى الإنزال، فمنهم من قال: إظهار القراءة، ومنهم من قال: إن الله تعالى الهم كلامه جبريل ﵇ وهو في السماء وعلمه قراءته ثم جبريل أداه في الأرض وهو يهبط في المكان وفي ذلك طريقتان، إحداهما أن النبي ﷺ انخلع من صورة البشرية إلى صورة الملكية وأخذه من جبريل ﵇، وثانيتهما أن الملك انخلع إلى البشرية حتى يأخذه النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم منه، والأولى أصعب الحالين انتهى وقال الطيبي: لعل نزول القرآن على الرسول ﵊ أن يتلقفه الملك تلقفا روحانيا أو يحفظه من اللوح المحفوظ فينزل به إلى الرسول ويلقيه عليه.
el-Isfehânî tefsirinin başlarında şöyle demiştir: Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat, Allah Teâlâ'nın kelamının indirilmiş olduğu hususunda ittifak etmiş, indirmenin manası hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: 'Kıraatin izhar edilmesidir' demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Allah Teâlâ kelamını semada iken Cibrîl aleyhisselâm'a ilham etmiş ve ona kıraatini öğretmiştir; sonra Cibrîl mekânda inerek onu yeryüzünde eda etmiştir. Bunda iki yol vardır: Birincisi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beşeriyet suretinden melekût suretine geçmiş ve onu Cibrîl aleyhisselâm'dan almıştır. İkincisi ise melek, Peygamber sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in kendisinden alabilmesi için beşeriyete bürünmüştür; bu iki halden daha zor olanı birincisidir, [söz burada] bitti. et-Tîbî şöyle demiştir: Kur'an'ın Resûl aleyhisselâm'a inmesi, meleğin onu ruhanî bir alışla telakki etmesi yahut Levh-i Mahfuz'dan ezberlemesi, sonra onunla Resûl'e inip ona ilka etmesi şeklinde olabilir.
وقال القطب في حواشي الكشاف الإنزال في اللغة الإيواء وبمعنى تحريك الشيء من علو إلى سفل وكلاهما لا يتحققان في الكلام فهو مستعمل بمعنى مجازي فمن قال: القرآن معنى قائم بذات الله تعالى فإنزاله أن توجد الكلمات والحروف الدالة على ذلك المعنى ويثبتها في اللوح المحفوظ. ومن قال: القرآن هو الألفاظ الدالة على المعنى القائم بذاته تعالى فإنزاله مجرد إثباته في اللوح المحفوظ، وهذا المعنى مناسب لكونه مجازا عن أول المعنيين اللغويين.
el-Kutb, Keşşâf hâşiyesinde şöyle demiştir: İnzâl lügatte barındırmak/konaklatmak ve bir şeyi yukarıdan aşağıya hareket ettirmek manasındadır; kelamda ise bu iki mana da gerçekleşmez, dolayısıyla mecazi bir manada kullanılmıştır. 'Kur'an, Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim bir manadır' diyen kimseye göre onun indirilmesi, o manaya delalet eden kelime ve harflerin var edilmesi ve Levh-i Mahfuz'da sabit kılınmasıdır. 'Kur'an, Allah Teâlâ'nın zatıyla kaim olan manaya delalet eden lafızlardır' diyen kimseye göre ise onun indirilmesi, yalnızca Levh-i Mahfuz'da sabit kılınmasıdır. Bu mana, iki lügat manasından birincisinden mecaz olmaya uygundur.
ويمكن أن يكون المراد بإنزاله إثباته في السماء الدنيا بعد الإثبات في اللوح المحفوظ وهذا مناسب للمعنى
İndirilmesinden muradın, Levh-i Mahfuz'da sabit kılındıktan sonra dünya semasında sabit kılınması olması da mümkündür ki bu da ikinci
الثاني، والمراد بإنزال الكتب على الرسل أن يتلقفها الملك من الله تعالى تلقفا روحانيا أو يحفظها من اللوح المحفوظ وينزل بها فيلقيها عليهم انتهى وفيه بحث لا يخفى، وعندي أن إنزاله إظهاره في عالم الشهادة بعد أن كان في عالم الغيب، ثم إن ظاهر الآية يقتضي أن جميع القرآن نزل به الروح الأمين على قلبه الشريف صلّى الله تعالى عليه وسلم وهذا ينافي ما قيل: إن آخر سورة البقرة كلمه الله تعالى بها ليلة المعراج حيث لا واسطة احتجاجا بما
manaya uygundur. Kitapların peygamberlere indirilmesinden murat ise, meleğin onları Allah Teâlâ'dan ruhanî bir alışla telakki etmesi yahut Levh-i Mahfuz'dan ezberleyip onlarla inerek peygamberlere ulaştırmasıdır, [söz burada] bitti. Bunda gizli olmayan bir eleştiri payı vardır. Bana göre ise onun indirilmesi, gayb âleminde bulunduktan sonra şehadet âleminde izhar edilmesidir. Ayrıca ayetin zahiri, Kur'an'ın tamamının Rûhu'l-Emîn vasıtasıyla onun şerefli kalbine sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem indirildiğini gerektirmektedir; bu durum ise, Bakara suresinin sonunu Miraç gecesinde vasıtasız olarak Allah Teâlâ'nın onunla konuştuğuna dair söylenen söze aykırıdır; nitekim buna karşı
أخرجه مسلم عن ابن مسعود «لما أسري برسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم انتهى إلى سدرة المنتهى» الحديث
Müslim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği şu hadis delil getirilmiştir: «Resûlullah sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem miraç ettirildiğinde Sidretü'l-Müntehâ'ya ulaştı...» Hadis;
وفيه: «فأعطى رسول الله ﷺ الصلوات الخمس وأعطى خواتيم سورة البقرة وغفر لمن لا يشرك من أمته بالله تعالى شيئا المقحمات» ،
ve onda şu ifadeler yer alır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e beş vakit namaz verildi, Bakara suresinin son ayetleri verildi ve ümmetinden Allah Teâlâ'ya hiçbir şeyi ortak koşmayanların büyük günahları bağışlandı.»
وأجيب بعد تسليم أن يكون ما ذكر دليلا لذلك يجوز أن يكون قد نزل جبريل ﵇ بما ذكر أيضا تأكيدا وتقريرا أو نحو ذلك، وقد ثبت نزوله ﵇ بالآية الواحدة مرتين لما ذكر، وجوز أن تكون الآية باعتبار الأغلب، واعتبر بعضهم كونها كذلك لأمر آخر وهو أن من القرآن ما نزل به إسرافيل ﵇ وهو ما كان في أول النبوة وفيه أن ذلك لم يثبت أصلا.
Buna şöyle cevap verilmiştir: Zikredilenin buna delil olduğu kabul edilse bile, tekit ve takrir yahut benzeri bir maksatla Cibrîl aleyhisselâm'ın zikredilen ayetlerle ayrıca inmiş olması caizdir; nitekim söz konusu maksatla bir ayetle aleyhisselâm'ın iki defa inmiş olduğu sabit olmuştur. Ayetin çoğunluk dikkate alınarak [ifade edilmiş] olması da caiz görülmüştür. Bazıları ise bunun çoğunluk itibarıyla oluşunu başka bir hususa bağlamıştır; o da peygamberliğin başlangıcında Kur'an'dan bir kısmını İsrâfîl aleyhisselâm'ın indirdiğidir; ancak bunda, bunun asla sabit olmadığı gerçeği vardır.
وفي الإتقان أخرج الإمام أحمد في تاريخه من طريق داود بن أبي هند عن الشعبي قال: أنزل على النبي ﷺ النبوة وهو ابن أربعين سنة فقرن بنبوته إسرافيل ﵇ ثلاث سنين فكان يعلمه الكلمة والشيء ولم ينزل عليه القرآن على لسانه فلما مضت ثلاث سنين قرن بنبوته جبريل عليه فنزل عليه القرآن على لسانه عشر سنين انتهى، وهو صريح في خلاف ذلك وإن كان فيه ما يخالف الصحيح المشهور من أن جبريل ﵇ هو الذي نزل عليه ﵊ بالوحي من أول الأمر إلا أنه نزل عليه ﷺ غيره ﵇ من الملائكة أيضا ببعض الأمور، وكثيرا ما ينزلون لتشييع الآيات القرآنية مع جبريل عليه وعليهم السلام.
el-İtkân'da İmam Ahmed'in kendi Târih'inde Dâvûd b. Ebî Hind vasıtasıyla Şa'bî'den şöyle rivayet ettiği yer alır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kırk yaşında iken kendisine peygamberlik indirildi; peygamberliğine üç yıl boyunca İsrâfîl aleyhisselâm eşlik etti, ona kelimeleri ve bir takım şeyleri öğretiyordu fakat onun diliyle kendisine Kur'an inmiyordu. Üç yıl geçince peygamberliğine Cibrîl eşlik etti ve onun diliyle kendisine on yıl Kur'an indi, [söz burada] bitti. Bu rivayet diğer görüşün hilafına açıktır; gerçi içinde, en baştan itibaren aleyhisselâm'a vahyi getirenin Cibrîl aleyhisselâm olduğuna dair sahih ve meşhur rivayete aykırı hususlar bulunsa da, bazı hususlarda sallallâhu aleyhi ve sellem'e Cibrîl'den başka meleklerin de indiği, hatta çoğunlukla Kur'an ayetlerini uğurlamak için Cibrîl -ona ve onlara selam olsun- ile birlikte indikleri vâkidir.
ومن الناس من اعتبر كونها باعتبار الأغلب لأن إنزال جبريل ﵇ قد لا يكون على القلب بناء على ما ذكره الشيخ محيي الدين قدس سره في الباب الرابع عشر من الفتوحات من قوله: اعلم أن الملك يأتي النبي ﵊ بالوحي على حالين تارة ينزل بالوحي على قلبه وتارة يأتيه في صورة جسدية من خارج فيلقى ما جاء به إلى ذلك النبي على أذنه فيسمعه أو يلقيه على بصره فيبصره فيحصل له من النظر ما يحصل من السمع سواء.
İnsanlardan bazıları da, Şeyh Muhyiddin'in -kuddise sirruh- el-Fütûhât'ın on dördüncü babında zikrettiği şu sözüne dayanarak, Cibrîl aleyhisselâm'ın indirmesinin her zaman kalbe olmayabileceği gerekçesiyle ayetin çoğunluk dikkate alınarak sevk edildiğini kabul etmişlerdir: 'Bil ki melek, Peygamber aleyhisselâm'a vahiy ile iki halde gelir: Kimi zaman vahiyle onun kalbine iner, kimi zaman da dışarıdan cismanî bir surette gelir ve getirdiği şeyi o Peygamber'in kulağına ilka eder, o da işitir; yahut gözüne ilka eder, o da görür; böylece görmekten hâsıl olan şey aynen işitmekten hâsıl olan gibi gerçekleşir.'
وتعقب بأنه لا حاجة إلى ما ذكر، وما نقل عن محيي الدين قدس سره لا يدل على أن نزول الوحي إلى كل نبي يكون على هذين الحالين فيجوز أن يكون نزول الوحي إلى نبينا ﷺ على الحال الأولى فقط سلمنا دلالته على العموم وأن نزول الوحي إلى نبينا ﵊ قد يكون بتمثل الملك بناء على بعض الأخبار الصحيحة في ذلك لكن لا نسلم أنه يدل على أن نزول الوحي إذا كان الموحى قرآنا يكون على الحال الثانية سلمنا دلالته على ذلك لكن لا نسلم صحة جعله مبنى لتأويل الآية، وكي يؤول كلام الله تعالى لكلام مناف لظاهره صدر من غير معصوم، ويكفي محيي الدين قدس سره من علماء الشريعة أن يؤولوا كلامه ليوافق كلام الله ﷿ فيسلم من الطعن، ولعل من يؤول في مثل ذلك يحسن الظن بمحيي الدين قدس سره ويقول: إنه لم يقل ذلك إلا لدليل شرعي فقد قال قدس سره في الكلام على الإذن من الفتوحات: اعلم أني لم أقرر بحمد الله تعالى في كتابي هذا ولا غيره قط أمرا غير مشروع وما خرجت عن الكتاب والسنة في شيء من تصانيفي، وقال في الباب السادس والستين وثلاثمائة من الكتاب المذكور جميع ما أتكلم به في مجالسي وتأليفي إنما هو من حضرة القرآن العظيم فإني أعطيت مفاتيح العلم فيه فلا أستمد قط في علم من العلوم إلا منه كل ذلك حتى لا أخرج عن مجالسة الحق تعالى في مناجاته بكلامه أو بما تضمنه كلامه سبحانه إلى غير ذلك فالداعي للتأويل في الحقيقة ذلك الدليل لا نفس كلامه قدس سره العزيز وهو اللائق بالمسلمين الكاملين.
Buna şöyle itiraz edilmiştir: Zikredilen şeye gerek yoktur. Muhyiddin'den -kuddise sirruh- nakledilen söz, her peygambere vahyin inişinin bu iki hal üzere olduğunu göstermez; dolayısıyla Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyin inişinin yalnızca birinci hal üzere olması caizdir. Bunun umum ifade ettiğini ve bu konudaki bazı sahih haberlere dayanarak Peygamberimiz aleyhisselâm'a vahyin inişinin bazen meleğin temessülü suretiyle olabileceğini kabul etsek bile, vahyedilen şey Kur'an olduğunda vahyin inişinin ikinci hal üzere olduğunu gösterdiğini kabul etmeyiz. Bunun buna delalet ettiğini kabul etsek bile, ayeti tevil etmenin dayanağı kılınmasının sahih olduğunu kabul etmeyiz; masum olmayan bir kimseden sâdır olan ve zahirine aykırı düşen bir söz için Allah Teâlâ'nın kelamı nasıl tevil edilsin? Şeriat âlimlerinden Muhyiddin'e -kuddise sirruh- yetecek olan, ta'ndan kurtulsun diye onun sözünü Allah Azze ve Celle'nin kelamına uyacak şekilde tevil etmeleridir. Belki de bu gibi durumlarda tevil yapan kimse, Muhyiddin'e -kuddise sirruh- hüsnüzan beslemekte ve 'O bunu ancak şer'î bir delile dayanarak söylemiştir' demektedir. Nitekim o, -kuddise sirruh- el-Fütûhât'ta izin bahsinde şöyle demiştir: 'Bil ki ben Allah Teâlâ'ya hamdolsun bu kitabımda da başka bir eserimde de meşru olmayan hiçbir hususu asla yerleştirmedim ve teliflerimin hiçbirinde Kitap ve Sünnet'in dışına çıkmadım.' Adı geçen eserin üç yüz altmış altıncı babında ise şöyle demiştir: 'Meclislerimde ve teliflerimde konuştuğum her şey ancak yüce Kur'an katındandır; zira bana onun ilminin anahtarları verilmiştir. Dolayısıyla ilimlerden hiçbir ilimde ondan başkasından medet ummam. Bütün bunlar, kelamıyla yahut kelamının içerdiği hususlarla O'na münacatta bulunurken Hak Teâlâ'nın meclisinde bulunmaktan dışarı çıkmayayım diyedir...' vb. Dolayısıyla hakikatte tevile sevk eden şey bizzat onun aziz sözü değil, o delildir ve kâmil Müslümanlara yakışan da budur.
وقوله تعالى: لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ متعلق بنزل أي نزل به لتنذرهم بما في تضاعيفه من العقوبات الهائلة.
Allah Teâlâ'nın: { لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ } “Uyarıcılardan olasın diye” kavli, 'nezele' fiiline müteallaktır; yani onun içerdiği dehşetli azaplarla onları uyarasın diye onu indirdi demektir.
وإيثار ما في النظم الكريم للدلالة على انتظامه ﷺ في سلك أولئك المنذرين المشهورين في حقية الرسالة وتقرر العذاب المنذر به، وكذا قوله سبحانه: بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ متعلق بنزل عند جمع من الأجلة ويكون حينئذ على ما قال الشهاب بدلا من بِهِ بإعادة العامل، وتقديم لِتَكُونَ إلخ للاعتناء بأمر الإنذار ولئلا يتوهم أن كونه ﵊ من جملة المنذرين المذكورين متوقف على كون الإنزال بلسان عربي مبين، واستحسن كون الباء للملابسة والجار والمجرور في موضع الحال من ضمير بِهِ أي نزل به ملتبسا بلغة عربية واضحة المعنى ظاهرة المدلول لئلا يبقى لهم عذر، وقيل: بلغة مبينة لهم ما يحتاجون إليه من أمور دينهم ودنياهم على أن مُبِينٍ من أبان المتعدي، والأول أظهر.
Yüce nazımda bunun tercih edilmesi, sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletin hak oluşu ve kendisiyle uyarılan azabın kesinliği hususunda meşhur olan o uyarıcıların safına dahil olduğunu göstermek içindir. Aynı şekilde Cenâb-ı Hakk'ın: { بِلِسانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Açık ve anlaşılır bir Arapça lisan ile” kavli de ileri gelen bir grup âlime göre 'nezele' fiiline müteallaktır; bu takdirde Şihâb'ın belirttiği üzere amilin tekrar edilmesiyle { بِهِ } ifadesinden bedel olur. { لِتَكُونَ } vb. ifadesinin öne geçirilmesi ise uyarma işine ehemmiyet vermek ve onun aleyhisselâm zikredilen uyarıcılar zümresinden olmasının Kur'an'ın açık bir Arapça lisanla indirilmiş olmasına bağlı olduğu vehmini ortadan kaldırmak içindir. Bâ (ب) harf-i cerrinin mülâbese (birliktelik) için olması ve câr-mecrûrun { بِهِ } ifadesindeki zamirden hâl konumunda bulunması güzel görülmüştür; yani onların hiçbir mazereti kalmasın diye manası açık, delaleti aşikâr bir Arapça lisan ile irtibatlı olarak onu indirdi demektir. Denildi ki: 'Mübîn' kelimesinin müteaddi olan 'ebâne' fiilinden olması üzere, din ve dünya işlerinden ihtiyaç duydukları şeyleri onlara açıklayan bir lisan ile [indirdi]. Birinci görüş daha açıktır.
وجوز أن تعلق الجار والمجرور بالمنذرين أي لتكون من الذين أنذروا بلغة العرب وهم هود وصالح وإسماعيل وشعيب ومحمد ﷺ، وزاد بعضهم خالد بن سنان وصفوان بن حنظلة ﵉. وتعقب بأنه يؤدي إلى أن غاية الإنذار كونه ﵇ من جملة المنذرين باللغة العربية فقط من هود وصالح وشعيب ﵈، ولا يخفى فساده كيف لا، والطامة الكبرى في باب الإنذار ما أنذره نوح وموسى ﵉، وأشد الزواجر تأثيرا في قلوب المشركين ما أنذره إبراهيم ﵇ لانتمائهم إليه وادعائهم أنهم على ملته ﵇، وذكر بعضهم أن المراد على هذا الوجه أنك أنذرتهم كما أنذر آباؤهم الأولون وأنك لست بمبتدع بهذا فكيف كذبوك، والحق أن الوجه المذكور دون الوجه السابق، وأما أنه فاسد معنى كما يقتضيه كلام المتعقب فلا.
Câr ve mecrûrun 'el-münzirîn'e bağlanması da caiz görülmüştür; yani Arap diliyle uyarıda bulunanlardan olasın diye demektir ki onlar da Hûd, Sâlih, İsmâil, Şuayb ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Bazıları bunlara Hâlid b. Sinân ve Safvân b. Hanzale'yi -radıyallâhu anhümâ- de eklemiştir. Buna, uyarmanın nihai gayesinin aleyhisselâm'ın sadece Hûd, Sâlih ve Şuayb aleyhimüsselâm gibi Arap diliyle uyaranlardan ibaret olması sonucunu doğuracağı söylenerek itiraz edilmiştir. Bunun tutarsızlığı ise gizli değildir; nasıl olmasın ki, uyarı konusunda en büyük hadise Nûh ve Mûsâ aleyhimesselâm'ın uyardığı şeylerdir; müşriklerin kalplerinde en etkili sakındırma ise ona intisap etmeleri ve onun dininde olduklarını iddia etmeleri sebebiyle İbrâhîm aleyhisselâm'ın uyardığı husustur. Bazıları bu veche göre muradın, senin onları tıpkı önceki atalarının uyarıldığı gibi uyardığın ve senin bununla türedi bir peygamber olmadığın, dolayısıyla seni nasıl yalanlayabildikleri [manası] olduğunu belirtmişlerdir. Doğrusu, zikredilen bu vecih önceki vechden daha aşağıdadır; ancak itiraz edenin sözünün gerektirdiği gibi mana yönünden büsbütün tutarsız da değildir.
وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ أي وإنّ ذكر القرآن لفي الكتب المتقدمة على أن الضمير للقرآن والكلام على حذف مضاف وهذا كما يقال: إن فلانا في دفتر الأمير. وقيل: المراد وإن معناه لفي الكتب المتقدمة وهو باعتبار الأغلب فإن التوحيد وسائر ما يتعلق بالذات والصفات وكثيرا من المواعظ والقصص مسطور في الكتب السابقة فلا يضران منه ما ليس في ذلك بحسب الظن الغالب كقصة الإفك وما كان في نكاح امرأة زيد وما تضمنه صدر سورة التحريم وغير ذلك. واشتهر عن الإمام أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه أنه جوز قراءة القرآن بالفارسية والتركية والهندية وغير ذلك من اللغات مطلقا استدلالا بهذه الآية. وفي رواية تخصيص الجواز بالفارسية لأنها أشرف اللغات بعد العربية لخبر لسان أهل الجنة العربي والفارسي الدري. وفي رواية أخرى أنها إنما تجوز بالفارسية إذا كان ثناء كسورة الإخلاص أما إذا كان غيره فلا تجوز، وفي أخرى أنها إنما تجوز بالفارسية في الصلاة إذا كان المصلي عاجزا عن العربية وكان المقروء ذكرا وتنزيها أما القراءة بها في غير الصلاة أو في الصلاة وكان القارئ يحسن العربية أو في الصلاة وكان القارئ عاجزا عن العربية لكن كان المقروء من القصص والأوامر والنواهي فإنها لا تجوز، وذكر أن هذا قول صاحبيه.
{ وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ } “Şüphesiz o, öncekilerin kitaplarında da vardır.” Yani zamir Kur'an'a râci olmak ve kelamda muzafın hazfi bulunmak üzere, şüphesiz Kur'an'ın zikri önceki kitaplarda mevcuttur demektir; bu tıpkı 'Filanca emirin defterindedir' denilmesi gibidir. Denildi ki: Murat, şüphesiz onun manası önceki kitaplardadır demektir ve bu da çoğunluk itibarıyladır; zira tevhid, zat ve sıfatlara taalluk eden diğer hususlar ile pek çok vaaz ve kıssa önceki kitaplarda yazılıdır. Dolayısıyla kuvvetli zanna göre İfk hadisesi, Zeyd'in hanımının nikâhına dair husus ve Tahrîm suresinin başının ihtiva ettiği meseleler gibi Kur'an'da olup da önceki kitaplarda yer almayan şeylerin bulunması buna zarar vermez. İmam Ebû Hanîfe radıyallâhu Teâlâ anh'tan bu ayete istinaden Kur'an'ın Farsça, Türkçe, Hintçe ve diğer dillerde mutlak olarak okunmasının caiz olduğunu söylediği meşhur olmuştur. Bir rivayette cevaz, 'Cennet ehlinin dili Arapça ve fasih Farsçadır' hadisinden dolayı Arapçadan sonraki en şerefli dil olduğu için Farsçaya tahsis edilmiştir. Başka bir rivayette ise ancak İhlâs suresi gibi bir senâ ve övgü olursa Farsça okunmasının caiz olacağı, başka türlü olursa caiz olmayacağı ifade edilmiştir. Bir diğer rivayette de ancak namaz kılan kimsenin Arapçadan aciz olması ve okunanın zikir ve tenzih olması durumunda namazda Farsça okunmasının caiz olacağı; namaz dışında yahut namazda olup okuyanın Arapçayı güzel bilmesi durumunda veya namazda olup okuyan Arapçadan aciz olsa bile okunan şeyin kıssalar, emirler ve yasaklar olması durumunda bunun caiz olmayacağı belirtilmiştir. Bunun iki talebesinin (İmâmeyn) görüşü olduğu da zikredilmiştir.
وكان رضي الله تعالى عنه قد ذهب إلى خلافه ثم رجع عنه إليه. وقد صحح رجوعه عن القول بجواز القراءة بغير العربية مطلقا جمع من الثقات المحققين. وللعلامة حسن الشر نبلالي رسالة في تحقيق هذه المسألة سماها النفحة القدسية في أحكام قراءة القرآن وكتابته بالفارسية فمن أراد التحقيق فليرجع إليها. وكان رجوع الإمام عليه الرحمة عما اشتهر عنه لضعف الاستدلال بهذه الآية عليه كما لا يخفى على المتأمل.
O radıyallâhu Teâlâ anh önce bunun aksine bir görüşe gitmiş, sonra ondan vazgeçip bu görüşe dönmüştü. İmamın Arapçadan başka dille mutlak olarak okumanın caiz olduğu yönündeki sözünden döndüğü, güvenilir muhakkiklerden bir topluluk tarafından tashih edilmiştir. Allâme Hasan eş-Şürünbülâlî'nin bu meselenin tahkikine dair 'en-Nefhatü'l-kudsiyye fî ahkâmi kıraati'l-Kur'ân ve kitâbetihi bi'l-Fârisiyye' adında bir risalesi vardır; tahkikini isteyen kimse ona müracaat etsin. İmam'ın -ona rahmet olsun- kendisinden meşhur olan görüşten dönmesi, düşünen kimseye gizli kalmayacağı üzere bu ayetin o görüşe delil getirilmesinin zayıflığındandır.
وفي الكشف أن القرآن كان هو المنزل للإعجاز إلى آخر ما يذكر في معناه فلا شك أن الترجمة ليست بقرآن وإن كان هو المعنى القائم بصاحبه فلا شك أنه غير ممكن القراءة، فإن قيل: هو المعنى المعبر عنه بأي لغة كان قلنا لا شك في اختلاف الأسامي باختلاف اللغات وكما لا يسمى القرآن بالتوراة لا يسمى التوراة بالقرآن فالأسماء لخصوص
el-Keşf'te şöyle denilmiştir: Kur'an, manasında zikredileceği üzere i'câz için indirilmiş olan [metin] idi; bu sebeple tercümenin Kur'an olmadığında şüphe yoktur. Eğer o, sahibinde kaim olan mana ise onun okunmasının mümkün olmadığında şüphe yoktur. Şayet 'O, hangi dille olursa olsun ifade edilen manadır' denilirse, deriz ki: Dillerin farklılaşmasıyla isimlerin farklılaştığında şüphe yoktur; nitekim Kur'an'a Tevrat denilemeyeceği gibi Tevrat'a da Kur'an denilemez. Dolayısıyla isimlerin lafızların hususiyetine
العبارات فيها مدخل لا أنها لمجرد المعنى المشترك اه، وفيه بحث فإن قوله تعالى: وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا [فصلت: ٤٤] يستلزم تسميته قرآنا أيضا لو كان أعجميا فليس لخصوص العبارة العربية مدخل في تسميته قرآنا، والحق أن قرآنا المنكر لم يعهد فيه نقل عن المعنى اللغوي فيتناول كل مقروء، أما القرآن باللام فالمفهوم منه العربي في عرف الشرع فلخصوص العبارة مدخل في التسمية نظرا إليه، وقد جاء كذلك في الآية الدالة على وجوب القراءة أعني قوله سبحانه: فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [المزمل: ٢٠] وبذلك تم المقصود، وجعل من فيه للتبعيض وإرادة المعنى من هذا البعض لا يخفى ما فيه، وقيل: ضمير إِنَّهُ عائد على رسول الله ﷺ وليس بواضح، وقرأ الأعمش «زبر» بسكون الباء.
dahli vardır, yoksa isimler sırf müşterek mana için değildir, [söz burada] bitti. Bunda bir eleştiri payı vardır; zira Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an kılsaydık” [Fussilet: 44] ayeti, yabancı dilde olsaydı bile ona Kur'an isminin verilmesini gerektirir; bu durumda onun Kur'an olarak isimlendirilmesinde hususi Arapça ifadenin bir dahli yoktur. Doğrusu şudur ki, nekire olan 'kur'ân' kelimesinin lügat anlamından nakledildiği bilinmemektedir; dolayısıyla okunan her şeyi kapsar. Lâm takılı 'el-Kur'ân'a gelince; şeriat örfünde ondan anlaşılan Arapça olandır; bu açıdan bakıldığında isimlendirmede hususi ifadenin dahli vardır. Nitekim kıraatin vücubuna delalet eden ayette, yani Cenâb-ı Hakk'ın: { فَاقْرَؤُا ما تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ } “Artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun” [Müzzemmil: 20] kavlinde de böyle gelmiştir ve bununla maksat hâsıl olmuştur. Buradaki 'min' edatını teb'îz (kısmilik) için kılıp bu kısımdan da manayı kastetmenin tutarsızlığı gizli değildir. { إِنَّهُ } ayetindeki zamirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e râci olduğu da söylenmiştir ancak bu açık değildir. el-A'meş 'züber' kelimesini bâ harfinin sükûnu ile «زُبْرِ» şeklinde okumuştur.
أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً الهمزة للتقرير أو للإنكار والنفي والواو للعطف على مقدر يقتضيه المقام كأنه قيل:
{ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً } “Onlar için bir delil olmadı mı?” Hemze takrir (onaylatma) veya inkâr ve nefy içindir; vâv ise makamın gerektirdiği takdirî bir cümleye atıftır, sanki şöyle denilmiştir:
أغفلوا عن ذلك ولم يكن لهم آية دالة على أنه تنزيل رب العالمين وإنه لفي زبر الأولين على أن لَهُمْ متعلق بالكون قدم على اسمه وخبره للاهتمام أو بمحذوف هو حال من آيَةً قدمت عليها لكونها نكرة وآيَةً خبر للكون قدم على اسمه الذي هو قوله تعالى: أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ لما مر مرارا من الاعتناء بالمقدم والتشويق إلى المؤخر، والعلم بمعنى المعرفة والضمير للقرآن أي ألم يكن لهم آية معرفة علماء بني إسرائيل القرآن بنعوته المذكورة في كتبهم، وعن قتادة أن الضمير للنبي ﷺ، وقيل: العلم على معناه المشهور والضمير للحكم السابق في قوله تعالى:
Bundan gafil mi oldular da onun Âlemlerin Rabbinin indirmesi olduğuna ve öncekilerin kitaplarında yer aldığına delalet eden bir ayet (delil) onlar için bulunmadı mı? { لَهُمْ } ifadesi, öneminden dolayı ismi ve haberinin önüne geçirilmiş olarak 'kâne' fiiline müteallaktır yahut nekire oluşundan dolayı önüne geçirilmiş olan { آيَةً } kelimesinden hâl olan mahzuf bir kelimeye müteallaktır. { آيَةً } ise 'kâne'nin haberi olup öne alınana ehemmiyet vermek ve sona bırakılana iştiyak uyandırmak için Cenâb-ı Hakk'ın: { أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğulları bilginlerinin onu bilmesi” kavli olan isminin önüne geçirilmiştir. 'İlim' burada marifet (tanıma) anlamındadır ve zamir Kur'an'a râcidir; yani İsrailoğulları bilginlerinin kendi kitaplarında zikredilen nitelikleriyle Kur'an'ı tanıması onlar için bir ayet olmadı mı demektir. Katâde'den, zamirin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu rivayet edilmiştir. Denildi ki: İlim meşhur manasındadır ve zamir, Cenâb-ı Hakk'ın şu kavlindeki önceki hükme aittir:
وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ إلخ وفيه بعد كما لا يخفى، وذكر الثعلبي عن ابن عباس أن أهل مكة بعثوا إلى أحبار يثرب يسألونهم عن النبي فقالوا: هذا زمانه وذكروا نعته وخلطوا في أمر محمد ﷺ فنزلت الآية في ذلك، وهو ظاهر في أن الضمير له ﵊ ويؤيده كون الآية مكية. وقال مقاتل: هي مدنية، وعلماء بني إسرائيل عبد الله بن سلام ونحوه كما روي عن ابن عباس ومجاهد، وذلك أن جماعة منهم أسلموا ونصوا على مواضع من التوراة والإنجيل فيها ذكر الرسول ﷺ، وقيل: علماؤهم من أسلم منهم ومن لم يسلم، وقيل أنبياؤهم فإنهم نبهوا على ذلك وهو خلاف الظاهر، ولعل أظهر الأقوال كون المراد به معاصريه صلّى الله تعالى عليه وسلّم من علماء أهل الكتابين المسلمين وغيرهم.
{ وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu güvenilir Rûh indirmiştir; senin kalbine...” vb. Bunda gizli kalmayacağı üzere bir uzaklık vardır. Sa'lebî, İbn Abbâs'tan Mekke ehlinin Yesrib (Medine) hahamlarına Peygamber hakkında soru sormak üzere elçi gönderdiklerini, onların da: 'Bu onun zamanıdır' diyerek niteliklerini anlattıklarını ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in işi hakkında şüpheye düşürdüklerini, bunun üzerine bu ayetin indiğini nakletmiştir; bu rivayet zamirin ona aleyhisselâm ait olduğu hususunda açıktır ve ayetin Mekkî oluşu da bunu teyit eder. Mukātil: 'Ayet Medenîdir ve İsrailoğulları bilginleri de İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edildiği üzere Abdullah b. Selâm ve benzerleridir' demiştir; çünkü onlardan bir grup Müslüman olmuş ve Tevrat ile İncil'de Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in zikrinin geçtiği yerleri açıkça belirtmişlerdi. Denildi ki: Onların bilginleri, hem Müslüman olanları hem de Müslüman olmayanlarıdır. Denildi ki: Onların peygamberleridir, zira onlar buna dikkat çekmişlerdir; ancak bu zahire aykırıdır. Görüşlerin en açığı, bununla sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem'in çağdaşı olan Ehl-i Kitap bilginlerinden Müslüman olanların ve olmayanların kastedildiğidir.
وقرأ ابن عامر والجحدري «تكن» بالتأنيث و «آية» بالرفع وجعلت اسم تكن وأَنْ يَعْلَمَهُ خبرها. وضعف بأن فيه الإخبار عن النكرة بالمعرفة، ولا يدفعه كون النكرة ذات حال بناء على أحد الاحتمالين في لَهُمْ، وجوز أن يكون آيَةً الاسم ولَهُمْ متعلقا بمحذوف هو الخبر و «أن يعلمه» بدلا من الاسم أو خبر مبتدأ محذوف، وأن يكون الاسم ضمير القصة ولَهُمْ آيَةً مبتدأ وخبر والجملة خبر تكن وأَنْ يَعْلَمَهُ بدلا أو خبر مبتدأ محذوف وأن يكون الاسم ضمير القصة وآيَةً خبر أَنْ يَعْلَمَهُ والجملة خبر تكن وأن تكون تكن تامة. وآيَةً فاعلا وأَنْ يَعْلَمَهُ بدلا أو خبرا لمحذوف ولَهُمْ إما حالا أو متعلقا بتكن وقرأ ابن عباس «تكن» بالتأنيث وآيَةً بالنصب كقراءة من قرأ «ثم لم تكن» بالتأنيث فتنتهم بالنصب «إلا أن قالوا» وكقول لبيد يصف العير والأتان:
İbn Âmir ve el-Cahderî, «تَكُنْ» kelimesini müennes ve «آيَةٌ» kelimesini merfû olarak okumuşlar; onu 'tekün'ün ismi, { أَنْ يَعْلَمَهُ } ifadesini de haberi kılmışlardır. Bu okuyuş, nekire olan bir şeyden marife ile haber verilmesi sebebiyle zayıf bulunmuştur; { لَهُمْ } ifadesindeki iki ihtimalden birine binaen nekirenin bir hâl sahibi olması da bu zayıflığı gidermez. { آيَةً } kelimesinin isim, { لَهُمْ } ifadesinin haber olan mahzufe müteallak, «أن يعلمه» ifadesinin de isimden bedel veya mahzuf mübtedanın haberi olması; ismin şe'n/kıssa zamiri olup { لَهُمْ آيَةٌ } ifadesinin mübteda ve haber, cümlenin de 'tekün'ün haberi olması, { أَنْ يَعْلَمَهُ } ifadesinin ise bedel veya mahzuf mübtedanın haberi olması; ismin kıssa zamiri, { آيَةً } kelimesinin { أَنْ يَعْلَمَهُ } ifadesinin haberi ve cümlenin 'tekün'ün haberi olması; yahut 'tekün'ün tâmme fiil, { آيَةً } kelimesinin fail, { أَنْ يَعْلَمَهُ } ifadesinin bedel veya mahzufun haberi, { لَهُمْ } ifadesinin ise ya hâl ya da 'tekün'e müteallak olması caiz görülmüştür. İbn Abbâs «تَكُنْ» kelimesini müennes ve { آيَةً } kelimesini mensub olarak okumuştur; nitekim «ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا» ayetini 'tekün'ü müennes ve fitnetehüm'ü mensub okuyanların kıraatinde ve Lebîd'in yaban eşeği ile dişisini vasfettiği şu beytinde olduğu gibidir:
فمضى وقدمها وكانت عادة ... منه إذا هي عردت إقدامها
“Geçti ve onu öne sürdü; o geri durduğu vakit onu öne sürmek onun bir âdeti idi.”
وذلك إما على تأنيث الاسم لتأنيث الخبر، وإما لتأويل «أن يعلمه» بالمعرفة وتأويل أن قالوا بالمقالة وتأويل الأقدام بالمتقدمة، ودعوى اكتساب التأنيث فيه من المضاف إليه ليس بشيء لفقد شرطه المشهور.
Bu okuyuş, ya haberin müennes olmasından dolayı ismin müennes kılınmasına dayanır yahut «أن يعلمه» ifadesinin 'marifet' ile, «أن قالوا» ifadesinin 'makāle' ile, 'el-ikdâm' ifadesinin de 'el-mütekaddime' ile tevil edilmesine dayanır. Burada müennesliğin muzafun ileyhten kazanıldığı iddiası ise meşhur şartının bulunmaması sebebiyle bir değer taşımaz.
وقرأ الجحدري تعلمه بالتأنيث على أن المراد جماعة علماء بني إسرائيل وكتب في المصحف «علمؤا» بواو
el-Cahderî, İsrailoğulları âlimleri topluluğu murat edildiğinden dolayı «تَعْلَمَهُ» şeklinde müennes okumuştur. Mushaf'ta ise «علمؤا» şeklinde mîm ile elif arasında bir vâv
بين الميم والألف ووجه ذلك بأنه على لغة من يميل ألف علماء إلى الواو كما كتبوا الصلوات والزكات والربو بالواو على تلك اللغة وَلَوْ نَزَّلْناهُ أي القرآن كما هو بنظمه الرائق المعجز عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ الذين لا يقدرون على التكلم بالعربية، وهو جمع أعجمي كما في التحرير وغيره إلا أنه حذف ياء النسب منه تخفيفا. ومثله الأشعرين جمع أشعري في قول الكميت:
ile yazılmıştır. Bunun izahı, 'ulemâ' kelimesinin elifini vâva meylettirenlerin lügatine göre olduğudur; nitekim bu lügate göre salât, zekât ve ribâ kelimelerini de 'es-Salavât', 'ez-Zekavât' ve 'er-Ribevâ' şeklinde vâv ile yazmışlardır. { وَلَوْ نَزَّلْناهُ } “Eğer biz onu indirseydik” yani Kur'an'ı büyüleyici ve mucizevi tertibiyle olduğu gibi indirseydik, { عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ } “Arapça bilmeyenlerden birine” yani Arapça konuşmaya gücü yetmeyen kimselere. Bu, et-Tahrîr ve diğerlerinde belirtildiği üzere 'a'cemî' kelimesinin çoğuludur; ancak hafifletmek maksadıyla ondan nisbet yâ'sı hazfedilmiştir. Kümeyt'in şu beytindeki 'el-Eş'arîn' kelimesinin 'Eş'arî'nin çoğulu olması da bunun gibidir:
ولو جهزت قافية شرودا ... لقد دخلت بيوت الأشعرينا
“Eğer dillerden düşmeyen kaçak bir kaside düzseydin... Elbette Eş'arîlerin evlerine girerdi.”
وقد قرأه الحسن وابن مقسم بياء النسب على الأصل، وقال ابن عطية: هو جمع أعجم وهو الذي لا يفصح وإن كان عربي النسب والعجمي هو الذي نسبته في العجم خلاف العرب وإن كان أفصح الناس انتهى.
Hasan ve İbn Miksem bu kelimeyi aslı üzere nisbet yâ'sı ile [el-A'cemiyyîn şeklinde] okumuşlardır. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu, soyu Arap olsa bile düzgün konuşamayan kimse demek olan 'a'cem' kelimesinin çoğuludur. Acemî ise, insanların en fasihi bile olsa Arapların aksine soyu Acem olan kimsedir, [söz burada] bitti.
واعترض بأن أعجم مؤنثة عجماء وفعل فعلاء لا يجمع جمع سلامة، وأجيب بأن الأعجم في الأصل البهيمة العجماء لعدم نطقها ثم نقل أو تجوز به عما ذكر وهو بذلك المعنى ليس له مؤنث على فعلاء فلذلك جمع جمع السلامة، وتعقب بأنه قد صرح العلامة محمد بن أبي بكر الرازي في كتابه غرائب القرآن بأن الأعجم هو الذي لا يفصح والأنثى العجماء ولو سلّم أنه ليس له بذلك المعنى مؤنث فالأصل مراعاة أصله. وفيه أن كون ارتفاع المانع لعارض مجوزا مما صرح به النحاة. ثم إن كون أفعل فعلاء لا يجمع جمع سلامة مذهب البصريين والفراء وغيره من الكوفيين يجوزونه فلعل من قال: إنه جمع أعجم قاله بناء على ذلك. وظاهر الجمع المذكور يقتضي أن يكون المراد به العقلاء، وعن بعضهم أنه جمع أعجم مرادا به ما لا يعقل من الدواب العجم وجمع جمع العقلاء لأنه وصف بالتنزيل عليه وبالقراءة في قوله تعالى: فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ فإن الظاهر رجوع ضمير الفاعل إلى بعض الأعجمين وهما من صفات العقلاء، والمراد بيان فرط عنادهم وشدة شكيمتهم في المكابرة كأنه قيل: ولو نزلناه بهذا النظم الرائق المعجز على من لا يقدر على التكلم بالعربية أو على ما ليس من شأنه التكلم أصلا من الحيوانات العجم فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ قراءة صحيحة خارقة للعادة ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ مع انضمام إعجاز القراءة إلى إعجاز المقروء، وقيل: المراد بالأعجمين جمع أعجم أعم من أن يكون عاقلا أو غيره، ونقل ذلك الطبرسي عن عبد الله بن مطيع، وذكر أنه روي عن ابن مسعود أنه سئل عن هذه الآية وهو على بعير فأشار إليه وقال: هذا من الأعجمين. والطبري على ما في البحر يروي نحو هذا عن ابن مطيع، والمراد أيضا بيان فرط عنادهم، وقيل: هو جمع أعجم مرادا به ما لا يعقل وضمير الفاعل في (قرأه) للنبي ﷺ وضمير عَلَيْهِمْ لبعض الأعجمين وكذا ضمير كانُوا والمعنى لو نزلنا هذا القرآن على بعض البهائم فقرأه محمد ﷺ على أولئك البهائم ما كانوا أي أولئك البهائم مؤمنين به فكذلك هؤلاء لأنهم كالأنعام بل هم أضل سبيلا، ولا يخفى ما فيه، وقيل: المراد ولو نزلناه على بعض الأعجمين بلغة العجم فقرأه عليهم ما كانوا به مؤمنين لعدم فهمهم ما فيه، وأخرج ذلك عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير عن قتادة وهو بعيد عما يقتضيه مقام بيان تماديهم في المكابرة والعناد. واستند بعضهم بالآية عليه في منع أخذ العربية في مفهوم القرآن إذ لا يتصور على تقدير أخذها فيه تنزيله بلغة العجم إذ يستلزم ذلك كون الشيء الواحد عربيا وعجميا وهو محال.
Buna, 'a'cem'in müennesinin 'acmâ' olduğu ve 'ef'al-fa'lâ' vezninin kurallı müzekker çoğul (cem'-i selâmet) yapılamayacağı söylenerek itiraz edilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: el-A'cem aslen konuşamadığı için dilsiz hayvandır (el-behîmetü'l-acmâ), sonra bundan zikredilen manaya nakledilmiş veya mecaz yapılmıştır; bu manasıyla onun 'fa'lâ' vezninde bir müennesi yoktur, bundan dolayı kurallı müzekker çoğul yapılmıştır. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Allâme Muhammed b. Ebî Bekr er-Râzî Garâibü'l-Kur'ân adlı kitabında, a'cemin düzgün konuşamayan kimse, müennesinin de acmâ olduğunu açıkça belirtmiştir; bu manasıyla müennesi olmadığı kabul edilse bile, asıl olan onun aslına riayet etmektir. Ancak buna karşı, ârızî bir sebepten ötürü engelin kalkmasının cevaz sağlayan bir durum olduğu nahivcilerin açıkça belirttikleri hususlardandır. Ayrıca 'ef'al-fa'lâ' vezninin kurallı çoğul yapılamayacağı Basralıların mezhebidir; Ferrâ ve diğer Kûfeliler ise buna cevaz vermektedirler. Dolayısıyla onun 'a'cem'in çoğulu olduğunu söyleyen kimse belki de bu görüşe dayanarak söylemiştir. Zikredilen çoğul kalıbının zahiri, onunla akıl sahiplerinin kastedilmesini gerektirir. Bazılarından ise bununla akletmeyen dilsiz hayvanların kastedildiği bir 'a'cem' çoğulu olduğu nakledilmiştir; akıllıların çoğuluyla çoğul yapılması ise, Cenâb-ı Hakk'ın: { فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ } “o da bunu onlara okusaydı” kavlinde üzerine indirilme ve okuma ile nitelendirilmiş olmasındandır. Zira fail zamirinin 'ba'dı'l-a'cemîn'e râci olması zahirdir; bu ikisi ise akıllılara ait sıfatlardandır. Burada murat, onların aşırı inatlarını ve büyüklenmedeki katılıklarını beyan etmektir; sanki şöyle denilmiştir: Eğer biz onu bu büyüleyici ve mucizevi tertibiyle Arapça konuşmaya gücü yetmeyen yahut dilsiz hayvanlardan olup konuşması asla söz konusu olmayan birine indirseydik de { فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ } o da bunu onlara adet dışı, fasih ve doğru bir okuyuşla okusaydı, okumanın mucizeliği okunanın mucizeliğine eklenmesine rağmen { ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ } “yine de ona inanmazlardı”. Denildi ki: el-A'cemîn ile murat, ister akıllı olsun ister olmasın 'a'cem'in çoğuludur. Tabersî bunu Abdullah b. Mutî'den nakletmiş ve İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edildiğini zikretmiştir: O bir devenin üzerindeyken bu ayetten soruldu; deveye işaret ederek: 'Bu da a'cemîlerdendir' dedi. Taberî de el-Bahr'da yer aldığına göre İbn Mutî'den buna benzer bir rivayet nakletmektedir; murat da yine onların aşırı inatlarını beyan etmektir. Denildi ki: O, akletmeyenlerin kastedildiği 'a'cem'in çoğuludur; { فَقَرَأَهُ } fiilindeki fail zamiri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, { عَلَيْهِمْ } zamiri a'cemîlerin bazısına ve aynı şekilde { كانُوا } zamiri de onlara aittir. Manası da şöyledir: Eğer biz bu Kur'an'ı hayvanlardan bazılarına indirseydik ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem onu o hayvanlara okusaydı, onlar yani o hayvanlar ona inanacak değillerdi; nitekim bunlar da böyledir, zira onlar hayvanlar gibidir, hatta tuttukları yol itibarıyla daha da sapkındırlar. Bundaki zorlama ise gizli değildir. Denildi ki: Murat, şayet biz onu Acemlerden birine Acem diliyle indirseydik de o da bunu onlara okusaydı, içindekileri anlamadıkları için ona inanmazlardı demektir. Bunu Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den rivayet etmişlerdir; fakat bu, onların büyüklük taslama ve inattaki aşırılıklarını beyan etme makamının gerektirdiği manadan uzaktır. Bazıları, Arapça olmanın Kur'an kavramının tanımına dahil edilmesini engellemek için bu ayete dayanmışlardır; zira Arapça olmanın tanıma dahil edilmesi takdirinde onun Acem diliyle indirilmesi tasavvur edilemez, çünkü bu bir şeyin aynı anda hem Arapça hem Acemce olmasını gerektirir ki bu muhaldir.
وأجيب بأن ضمير نزلناه ليس راجعا إلى القرآن المخصوص المأخوذ في مفهومه العربية بل إلى مطلق القرآن ويراد منه ما يقرأ أعم من أن يكون عربيا أو غيره، وهذا نحو رجوع الضمير للعام في ضمن الخاص في قوله تعالى: ما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ [فاطر: ١١] الآية فإن ضمير عمره راجع إلى شخص بدون وصفه بمعمر إذ لا يتصور نقص عمر المعمر كما لا يخفى.
Buna şöyle cevap verilmiştir: 'Nezzelnâhü' ifadesindeki zamir, Arapça olması tanımına dahil edilmiş olan o hususi Kur'an'a değil, ister Arapça ister başka dilde olsun okunan şey anlamında mutlak Kur'an'a râcidir. Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: { ما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ } “Yaşayan bir varlığa ömür verilmesi de onun ömründen eksiltilmesi de...” [Fâtır: 11] ayetinde zamirin has olanın zımnındaki âmm olana râci olması gibidir; zira gizli kalmayacağı üzere çok ömür verilen birinin ömrünün eksilmesi tasavvur edilemez olduğundan, 'ömrihî' ifadesindeki zamir 'muammer' sıfatı dikkate alınmaksızın bizzat şahsa râcidir.
وقال بعضهم في الجواب: إن الكلام على حذف مضاف، والمراد وَلَوْ نَزَّلْناهُ معناه بلغة العجم على بعض الأعجمين فتدبر وفي لفظ بَعْضِ على كل الأقوال إشارة إلى كون ذلك المفروض تنزيله عليه واحدا من عرض تلك الطائفة كائنا من كان وبِهِ متعلق بمؤمنين، ولعل تقديمه عليه للاهتمام وتوافق رؤوس الآي.
Cevap sadedinde bazısı şöyle demiştir: Kelamda muzafın hazfi vardır; murat ise 'Eğer biz onun manasını Acem diliyle bazı a'cemîlere indirseydik' demektir; iyi düşün! Her görüşe göre { بَعْضِ } lafzında, üzerine indirilmesi varsayılan kimsenin kim olursa olsun o topluluktan sıradan herhangi biri olduğuna bir işaret vardır. { بِهِ } ifadesi ise 'mü'minîn'e müteallaktır; onun önüne geçirilmesi ise ihtimam ve ayet sonlarının uyumu içindir.
والضمير في قوله تعالى: كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ على ما يقتضيه انتظام الضمائر السابقة واللاحقة في سلك واحد للقرآن وإليه ذهب الرماني وغيره، والمعنى على ما قيل مثل ذلك السلك البديع المذكور سلكناه أي أدخلنا القرآن في قلوب المجرمين ففهموا معانيه وعرفوا فصاحته وأنه خارج عن القوى البشرية وقد انضم إليه علم أهل الكتابين بشأنه وبشارة الكتب المنزلة بإنزاله فقوله تعالى: لا يُؤْمِنُونَ بِهِ جملة مستأنفة مسوقة لبيان أنهم لا يتأثرون بأمثال تلك الأمور الداعية إلى الإيمان به بل يستمرون على ما هم عليه حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ الملجئ إلى الإيمان به وحينئذ لا ينفعهم ذلك.
Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ سَلَكْناهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ } “İşte böylece biz onu suçluların kalplerine soktuk” kavlindeki zamir, önceki ve sonraki zamirlerin birbiriyle uyumu gereğince Kur'an'a aittir; Rummânî ve diğerleri bu görüşe gitmişlerdir. Denildiğine göre mana şöyledir: Zikredilen o eşsiz sokuluş gibi onu soktuk; yani Kur'an'ı suçluların kalplerine girdirdik de manalarını anladılar, fesahatini ve beşerî güçlerin ötesinde olduğunu bildiler. Buna Ehl-i Kitab'ın onun şanına dair ilmi ve indirilen kitapların onun inişini müjdelemesi de eklenmiştir. Dolayısıyla Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Ona iman etmezler” kavli, onların buna inanmayı gerektiren böylesi şeylerden etkilenmeyip aksine { حَتَّى يَرَوُا الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “o can yakıcı azabı görünceye kadar” üzerlerinde bulundukları inkâr üzere devam edeceklerini beyan etmek üzere getirilmiş müstakil (istînâf) bir cümledir; o azap ise onları iman etmeye mecbur bırakır, fakat o vakit bu iman onlara fayda vermez.
والمراد بالمجرمين المشركون الذين عادت عليهم الضمائر من لَهُمْ وعَلَيْهِمْ وكانُوا وعدل عن ضميرهم إلى ما ذكر تأكيدا لذمهم، وقال الزمخشري في معنى ذلك: أي مثل هذا السلك سلكناه في قلوبهم وهكذا مكناه وقررناه فيها وعلى مثل هذه الحال وهذه الصفة من الكفر به والتكذيب له وضعناه فيها فكيف ما فعل بهم وصنع، وعلى أي وجه دبر أمرهم فلا سبيل إلى أن يتغيروا عما هم عليه من جحوده وإنكاره كما قال سبحانه: وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ [الأنعام: ٧] وموقع قوله تعالى لا يُؤْمِنُونَ بِهِ إلخ مما قبله موقع الموضح والملخص لأنه مسوق لثباته مكذبا مجحودا في قلوبهم فاتبع ما يقرر هذا المعنى من أنهم لا يزالون على التكذيب به وجحوده حتى يعاينوا الوعيد. ويجوز أن يكون حالا أي سلكناه فيها غير مؤمن به اه.
Suçlulardan murat, { لَهُمْ }, { عَلَيْهِمْ } ve { كانُوا } zamirlerinin kendilerine döndüğü müşriklerdir; kınanmalarını tekit etmek için onlar hakkındaki zamirden açık isme dönülmüştür. Zemahşerî bunun manası hakkında şöyle demiştir: Yani bunun gibi bir sokuluşla onu onların kalplerine soktuk; işte bu şekilde onu orada yerleştirdik ve kararlaştırdık. Onu inkâr ve yalanlama şeklindeki bu hal ve vasıf üzere kalplerine koyduk; artık onlara ne yapılırsa yapılsın ve işleri nasıl idare edilirse edilsin, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَلَوْ نَزَّلْنا عَلَيْكَ كِتاباً فِي قِرْطاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik de onlar da elleriyle ona dokunsalardı, inkâr edenler yine derlerdi ki: 'Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir.'” [En'âm: 7] buyurduğu gibi, üzerinde bulundukları inkâr ve tekzipten dönmelerine imkân yoktur. Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يُؤْمِنُونَ بِهِ } vb. kavlinin kendisinden öncekine göre konumu açıklayan ve özetleyen konumundadır; zira o, Kur'an'ın onların kalplerinde yalanlanmış ve inkâr edilmiş olarak sabit kılındığını bildirmek için sevk edilmiştir, dolayısıyla bu manayı pekiştiren [ifade] peşinden getirilmiştir; yani onlar tehdit edildikleri azabı bizzat görünceye kadar onu yalanlamaya ve inkâr etmeye devam edeceklerdir. Hâl olması da caizdir; yani 'ona inanmadıkları halde onu kalplerine soktuk' demektir, [söz burada] bitti.
وتعقب بأن الأول هو الأنسب بمقام بيان غاية عنادهم ومكابرتهم مع تعاضد أدلة الإيمان وتناجد مبادئ الهداية والإرشاد وانقطاع أعذارهم بالكلية، وقد يقال: إن هذا التفسير أوفق بتسليته ﷺ التي هي كالمبنى لهذه السورة الكريمة وبها صدرت حيث قال سبحانه: لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشعراء: ٣] كأنه جل وعلا بعد أن ذكر فرط عنادهم وشدة شكيمتهم في المكابرة وهو تفسير واضح في نفسه فهو عندي أولى مما تقدم.
Buna, birinci görüşün imanın delillerinin birbirini desteklemesi, hidayet ve irşat vesilelerinin bir araya gelmesi ve mazeretlerinin tamamen ortadan kalkmasıyla birlikte onların inat ve büyüklenmelerinin son noktasını beyan etme makamına daha uygun olduğu söylenerek itiraz edilmiştir. Şöyle de denilebilir: Bu tefsir, Cenâb-ı Hakk'ın: { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İman etmiyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” [Şuarâ: 3] buyurarak surenin kendisiyle başladığı ve adeta bu şerefli surenin esası olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etme gayesine daha uygundur. Sanki Celîl ve Alâ olan Allah, onların aşırı inatlarını ve büyüklenmedeki katılıklarını zikretmiştir; bu tefsir kendi içinde açık bir tefsirdir ve bana göre önceki görüşten daha evladır.
وفي المطلع أن الضمير للتكذيب والكفر المدلول عليه بقوله تعالى: ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ وبه قال يحيى بن سلام، وروى عن ابن عباس والحسن، والمعنى وكذلك سلكنا التكذيب بالقرآن والكفر به في قلوب مشركي مكة ومكناه فيها، وقوله تعالى: لا يُؤْمِنُونَ إلخ واقع موقع الإيضاح لذلك ولا يظهر على هذا الوجه كونه حالا ولا أرى لهذا المعنى كثرة بعد عن قول من قال أي على مثل هذا السلك سلكنا القرآن وعلى مثل هذه الحال وهذه الصفة من الكفر به والتكذيب له وضعناه في قلوبهم، وحاصل الأول كذلك سلكنا التكذيب بالقرآن في قلوبهم.
el-Matla‘da, zamirin Cenâb-ı Hakk'ın: { ما كانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ } kavliyle delalet edilen tekzibe ve küfre ait olduğu belirtilmiştir; Yahyâ b. Sellâm da bu görüştedir, ayrıca İbn Abbâs ve el-Hasen'den de rivayet edilmiştir. Mana ise şöyledir: 'İşte böylece Kur'an'ı yalanlamayı ve onu inkâr etmeyi Mekke müşriklerinin kalplerine soktuk ve onu orada yerleştirdik.' Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يُؤْمِنُونَ } vb. kavli ise bunu açıklama konumundadır; bu veche göre onun hâl olması açık görünmemektedir. Bu mananın, 'Kur'an'ı işte böylesi bir sokuluşla kalplerine soktuk ve onu inkâr etme ve yalanlama şeklindeki bu hâl ve bu vasıf üzere kalplerine yerleştirdik' diyen kimsenin sözünden pek de uzak olduğunu görmüyorum. Birincisinin özeti: 'İşte böylece Kur'an'ı yalanlamayı onların kalplerine soktuk' şeklindedir.
وحاصل هذا وكذلك سلكنا القرآن بصفة التكذيب به في قلوبهم فتأمل، وجوز جعل الضمير للبرهان الدال عليه قوله تعالى: أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ
Bunun özeti ise: 'İşte böylece Kur'an'ı, onu yalanlama vasfıyla onların kalplerine soktuk' demektir; iyice düşün! Zamirin, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَماءُ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar için bir delil değil midir?” kavlinin delalet ettiği bürhana (delile) ait kılınması da caiz görülmüştür.
وهو بعيد لفظا ومعنى، هذا وذهب بعضهم إلى أن المراد بالمجرمين غير الكفرة المتقدمين الذين عادت عليهم الضمائر وهم مشركو مكة من المعاصرين لهم ومن يأتي بعدهم وذلك إشارة إلى السلك في قلوب أولئك المشركين أي مثل ذلك السلك في قلوب مشركي مكة سلكناه في قلوب المجرمين غيرهم لاشتراكهم في الوصف، وقوله سبحانه: لا يُؤْمِنُونَ بِهِ إلخ بيان لحال المشركين
Fakat bu lafız ve mana bakımından uzaktır. Bazıları ise mücrimlerden (suçlulardan) muradın, zamirlerin kendilerine döndüğü önceki kâfirlerin dışındakiler yani onların çağdaşı olan Mekke müşrikleri ile onlardan sonra gelecek olanlar olduğu görüşüne varmıştır. Bu da o müşriklerin kalplerine sokulmaya işarettir; yani 'Mekke müşriklerinin kalplerine soktuğumuz gibi, vasıftaki ortaklıklarından ötürü onların dışındaki suçluların kalplerine de soktuk' demektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { لا يُؤْمِنُونَ بِهِ } vb. kavli ise müşriklerin hâlini beyandır;
المتقدمين الذين اعتبروا في جانب المشبه به أو إيضاح لحال المجرمين وبيان لما يقتضيه التشبيه وهو كما ترى ونقل في البحر عن ابن عطية أنه أريد مجرمي كل أمة أي إن سنة الله تعالى فيهم أنهم لا يؤمنون حتى يروا العذاب فلا ينفعهم الإيمان بعد تلبس العذاب بهم، وهذا على جهة المثال لقريش أي هؤلاء كذلك، وكشف الغيب بما تضمنته الآية يوم بدر انتهى، وكأنه جعل ضمير سَلَكْناهُ لمطلق الكفر لا للكفر بالقرآن، وضمير بِهِ لله تعالى أو لما أمروا بالإيمان به للقرآن وإلا فلا يكاد يتسنى ذلك، وعلى كل حال لا ينبغي أن يعول عليه.
o müşrikler ki kendilerine benzetilen tarafında kabul edilmişlerdir; yahut suçluların hâlini açıklama ve benzetmenin gerektirdiğini beyandır. Bu görüş gördüğün gibidir [zayıftır]. el-Bahr'da İbn Atiyye'den nakledildiğine göre, her ümmetin suçluları kastedilmiştir; yani Allah Teâlâ'nın onlar hakkındaki sünneti (kanunu), azabı görünceye kadar iman etmemeleridir; azap onları bürüyüp içine aldıktan sonra ise iman kendilerine fayda vermez. Bu Kureyş için bir misal kabilindendir; yani onlar da böyledir. Ayetin içerdiği gaybî hakikat Bedir günü açığa çıkmıştır, söz burada bitti. Sanki o, { سَلَكْناهُ } fiilinin zamirini Kur'an'ı inkâra değil mutlak küfre; { بِهِ } ifadesindeki zamiri de Allah Teâlâ'ya veya inanmakla emrolundukları şeye, yani Kur'an'a hamletmiştir; aksi takdirde bu [mana] pek mümkün olmaz. Her hâlükârda bu görüşe itimat edilmemelidir.
فَيَأْتِيَهُمْ أي العذاب بَغْتَةً أي فجأة وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ أي بإتيانه فَيَقُولُوا أي تحسرا على ما فات من الإيمان وتمنيا للإمهال لتلافي ما فرطوه هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ أي مؤخرون، والفاء في الموضعين عاطفة وهي كما يدل عليه كلام الكشاف للتعقيب الرتبي دون الوجودي كأنه قيل: حتى يكون رؤيتهم للعذاب الأليم فما هو أشد منها وهو مفاجأته فما هو أشد منه وهو سؤالهم النظرة نظير ما في قولك إن أسأت مقتك الصالحون فمقتك الله تعالى، فلا يرد أن البغت من غير شعور لا يصح تعقبه للرؤية في الوجود، وقال سري الدين المصري عليه الرحمة في توجيه ما تدل عليه الفاء من التعقيب: إن رؤية العذاب تكون تارة بعد تقدم أماراته وظهور مقدماته ومشاهدة علاماته وأخرى بغتة لا يتقدمها شيء من ذلك فكانت رؤيتهم العذاب محتاجة إلى التفسير فعطف عليها بالفاء التفسيرية قوله تعالى:
{ فَيَأْتِيَهُمْ } yani azap onlara gelir, { بَغْتَةً } yani ansızın, { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } yani onun gelişini hiç fark etmezlerken. { فَيَقُولُوا } yani kaçırdıkları imana hayıflanarak ve ihmal ettikleri şeyleri telafi etmek için mühlet dileyerek: { هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } “Acaba bize mühlet verilir mi?” derler, yani 'ertelenecek miyiz?' derler. İki yerdeki 'fâ' harfi atıf harfidir ve Keşşâf'ın ifadesinin delalet ettiği üzere varlıksal (vücûdî) değil rütbî tertip içindir. Sanki şöyle denilmiştir: 'Onların elem verici azabı görmeleri, ardından ondan daha şiddetli olanı yani onun ansızın gelmesi, ardından ondan da daha şiddetli olanı yani mühlet istemeleri vuku bulur.' Bu, senin: 'Kötülük yaparsan salihler sana buğzeder, ardından Allah Teâlâ sana buğzeder' sözündeki gibidir. Dolayısıyla farkında olmadan ansızın gelişin, varlıkta görmeyi takip etmesinin sahih olmayacağı şeklinde bir itiraz vârid olmaz. Sırrîüddîn el-Mısrî rahmetullâhi aleyh, fâ harfinin delalet ettiği tertibin izahında şöyle demiştir: Azabı görmek bazen alametlerinin öne geçmesi, mukaddimelerinin zuhur etmesi ve işaretlerinin müşahede edilmesinden sonra olur; bazen de bunların hiçbiri önceden bulunmaksızın ansızın olur. Bu yüzden onların azabı görmeleri açıklamaya muhtaç oldu ve bunun üzerine tefsir fâ'sı ile Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli atfedildi:
فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وصح بينهما معنى التعقيب لأن مرتبة المفسر في الذكر أن يقع بعد المفسر كما فعل في التفصيل بالقياس إلى الإجمال كما يستفاد من تحقيقات الشريف في شرح المفتاح. ويمكن أن تكون الآية من باب القلب كما هو أحد الوجوه في قوله تعالى: وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا [الأعراف: ٤] للمبالغة في مفاجأة رؤيتهم العذاب حتى كأنهم رأوه قبل المفاجأة. والمعنى حتى يأتيهم العذاب الأليم بغتة فيروه انتهى. وجعلها بعضهم للتفصيل، واعترض على ما قال صاحب الكشاف بأن العذاب الأليم منطو على شدة البغت فلا يصح الترتيب والتعقيب الرتبي وهو وهم كما لا يخفى.
{ فَيَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } ve aralarında tertip manası sahih oldu; çünkü açıklayanın (müfessir) zikirdeki mertebesi, açıklanandan (müfesser) sonra gelmektir; tıpkı Şerîf'in Şerhu'l-Miftâh'taki tahkiklerinden istifade edildiği üzere, icmale kıyasla tafsilde yapıldığı gibi. Ayetin, azabı görmelerindeki ansızınlığı mübalağa etmek için -sanki ansızın gelmeden önce onu görmüşler gibi- Cenâb-ı Hakk'ın: { وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا } “Nice kentler helak ettik ki azabımız onlara gelivermişti” [A'râf: 4] kavlindeki vecihlerden biri olduğu üzere kalb (öge yerlerinin değişmesi) kabilinden olması da mümkündür. Mana: 'Elem verici azap onlara ansızın gelip onu görünceye kadar' demektir, söz burada bitti. Bazıları ise onu tafsil için kılmıştır. Keşşâf sahibinin söylediğine ise elem verici azabın zaten şiddetli bir ansızınlığı içerdiği, dolayısıyla rütbî tertip ve takibin sahih olmayacağı söylenerek itiraz edilmiştir; bu ise gizli kalmayacağı üzere bir vehimden ibarettir.
والظاهر أن جملة وهم لا يشعرون حال مؤكدة لما يفيده بَغْتَةً فإنها كما قال الراغب مفاجأة الشيء من حيث لا يحتسب.
Zahir olan, { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } cümlesinin { بَغْتَةً } kelimesinin ifade ettiği manayı pekiştiren bir hâl cümlesi olmasıdır; zira Râgıb'ın belirttiği gibi bağte (ansızın olma), bir şeyin hiç hesaba katılmadığı bir yönden apansız gelmesidir.
ثم إن هذه الرؤية وما بعدها إن كانت في الدنيا كما قيل فإتيان العذاب الأليم فيها بغتة مما لا خفاء فيه لأنه قد يفاجئهم فيها ما لم يكن يمر بخاطرهم على حين غفلة. وإن كانت في الآخرة فوجه إتيانه فيها بغتة على ما زعمه بعضهم أن المراد به أن يأتيهم من غير استعداد له وانتظار فافهم، واختار بعضهم أن ذلك أعم من أن يكون في الدنيا أو في الآخرة.
Sonra, bu görme ve sonrası eğer denildiği gibi dünyada ise, elem verici azabın dünyada ansızın gelmesinde hiçbir kapalılık yoktur; zira dünyada hatırlarından hiç geçmeyen şeyler ansızın ve gaflet anında başlarına gelebilir. Şayet ahirette ise, bazılarının iddia ettiğine göre onun ahirette ansızın gelmesinin izahı; azabın onlara hiçbir hazırlık ve bekleyiş olmaksızın gelmesi demektir, iyi anla! Bazıları ise bunun dünyada veya ahirette olmasından daha genel olduğunu tercih etmiştir.
وقرأ الحسن وعيسى «تأتيهم» بتاء التأنيث، وخرج ذلك الزمخشري على أن الضمير للساعة، وأبو حيان عن أنه للعذاب بتأويل العقوبة، وقال أبو الفضل الرازي: للعذاب وأنث لاشتماله على الساعة فاكتسى منها التأنيث وذلك لأنهم كانوا يسألون عذاب القيامة تكذيبا بها انتهى وهو في غاية الغرابة وكأنه اعتبر إضافة العذاب إلى الساعة معنى بناء على أن المراد بزعمه حتى يروا عذاب الساعة الأليم، وقال: باكتسائه التأنيث منها بسبب إضافته إليها لأن الإضافة إلى المؤنث قد تكسى المضاف المذكر التأنيث كما في قوله:
el-Hasen ve Îsâ, müennes te'si ile «تأتيهم» şeklinde okumuşlardır. Zemahşerî bunu zamirin Kıyamet saatine (es-Sâat) ait olmasıyla; Ebû Hayyân ise ukubet teviliyle azaba ait olmasıyla açıklamıştır. Ebu'l-Fadl er-Râzî ise şöyle demiştir: Zamir azaba aittir; o, Kıyamet saatini içerdiği için müennes kılınmış ve böylece ondan müenneslik kazanmıştır; zira onlar kıyameti yalanladıkları için onun azabını istemekteydiler; söz burada bitti. Bu son derece gariptir. Sanki o, kendi zannınca 'Kıyamet saatinin elem verici azabını görünceye kadar' manasına binaen, mana bakımından azabın Kıyamet saatine izafe edildiğini kabul etmiş ve müennese izafe edilmesi sebebiyle ondan müenneslik kazandığını söylemiştir; çünkü müennese yapılan izafet, bazen müzekker olan muzafa şu beyitte olduğu gibi müenneslik kazandırabilir:
كما شرقت صدر القناة من الدم ولم أر أحدا سبقه إلى ذلك. وقرأ الحسن «بغتة» بالتحريك، وفي حرف أبي رضي الله تعالى عنه «ويروه بغتة»
'Kargının göğsü kandan boğulduğu gibi.' Bu konuda ona öncülük eden birini görmedim. el-Hasen «بغتة» kelimesini harekeli [beğateten] okumuştur. Übeyy radıyallâhu teâlâ anh'ın mushafında ise «ويروه بغتة» şeklindedir.
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ أي يطلبونه قبل أوانه وذلك قولهم: أمطر علينا حجارة من السماء أو ائتنا بعذاب أليم. وقولهم:
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } “Yoksa azabımızın çarçabuk gelmesini mi istiyorlar?” yani onu vaktinden önce mi istiyorlar? Bu, onların: 'Gökten üzerimize taş yağdır yahut bize elem verici bir azap getir' ve:
فائتنا بما تعدنا ونحوهما أَفَرَأَيْتَ أي فاخبر إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ أي مدة من الزمان بطول الأعمال وطيب المعاش أو عمر الدنيا على ما روي عن عكرمة. وعبر عن ذلك بما ذكر إشارة إلى قلته ثُمَّ جاءَهُمْ ما كانُوا يُوعَدُونَ أي الذين كانوا يوعدونه من العذاب ما أَغْنى عَنْهُمْ أي أي شيء أو أي غناء أغنى عنهم ما كانُوا يُمَتَّعُونَ أي كونهم ممتعين ذلك التمتيع المديد على أن ما مصدرية كما هو الأولى أو الذي كانوا يمتعونه من متاع الحياة الدنيا على أنها موصولة حذف عائدها. وأيا ما كان فالاستفهام للنفي والإنكار.
'Bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir' sözleri ve benzerleridir. { أَفَرَأَيْتَ } “Gördün mü?” yani 'haber ver', { إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِينَ } “eğer onları yıllarca yaşatıp faydalandırsak” yani uzun ömürler ve rahat geçimle bir müddet veya İkrime'den rivayet edildiğine göre dünya ömrü kadar yaşatsak. Bunun bu şekilde ifade edilmesi onun azlığına işarettir. { ثُمَّ جاءَهُمْ ما كانُوا يُوعَدُونَ } “sonra da tehdit edildikleri o şey başlarına gelse” yani o vaad olundukları azap kendilerine gelse, { ما أَغْنى عَنْهُمْ } “onlara ne fayda sağlar?” yani hangi şey veya nasıl bir fayda onlara fayda verir, { ما كانُوا يُمَتَّعُونَ } “o yararlandırıldıkları şeyler” yani en uygun olan görüşe göre birinci 'mâ' masdariyye kabul edilerek bu uzun süre yararlandırılmış olmaları veya sıla zamiri hazfedilmiş mevsul kabul edilerek dünya hayatının nimetlerinden yararlandırıldıkları o şeyler onlara ne fayda sağlar? Her iki durumda da istifham (soru) nefy ve inkâr içindir.
وقيل: ما نافية أي لم يغن عنهم ذلك في دفع العذاب أو تخفيفه، والأول أولى لكونه أوفق لصورة الاستخبار وأدل على انتفاء الإغناء على أبلغ وجه وآكده وفي ربط النظم الكريم ثلاثة أوجه كما في الكشاف، الأول أن قوله سبحانه: أَفَرَأَيْتَ إلخ متصل بقوله تعالى: هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ وقوله جل وعلا: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ معترض للتبكيت وإنكار أن يستعجل العذاب من هو معرض لعذاب يسأل فيه النظرة والإمهال طرفة عين فلا يجاب إليها، والمعنى على هذا كما في الكشف أنه لما ذكر أنهم لا يؤمنون دون مشاهدة العذاب قال سبحانه: إن هذا العذاب الموعود وإن تأخر أياما قلائل فهو لاحق بهم لا محالة وهنالك لا ينفعهم ما كانوا فيه من الاغترار المثمر لعدم الإيمان، وأصل النظم الكريم لا يؤمنون حتى يروا العذاب وكيت وكيت فإن متعناهم سنين ثم جاءهم هذا العذاب الموعود فأي شيء أو فأي غناء يغني عنهم تمتيعهم تلك الأيام القلائل فجيء بفعل الرؤية والاستفهام ليكون في معنى أخبر إفادة لمعنى التعجب والإنكار وأن من حق هذه القصة أن يخبر بها كل أحد حتى يتعجب.
Bir görüşe göre ise 'mâ' nâfiyedir (olumsuzluk edatıdır); yani 'bu durum onlardan azabı savmada veya hafifletmede hiçbir işe yaramadı' demektir. Birincisi, soru formuna daha uygun olması ve faydanın yokluğunu en beliğ ve en tekitli şekilde göstermesi sebebiyle daha evladır. Keşşâf'ta geçtiği üzere bu yüce nazmın irtibatında üç vecih vardır: Birincisi, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَرَأَيْتَ } vb. kavlinin, O'nun: { هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } kavline bitişik olması; Celîl ve Alâ olan Allah'ın: { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } kavlinin ise susturmak (tebkît) ve bir göz açıp kapama anı kadar mühlet ve erteleme isteyip de buna icabet edilmeyecek bir azaba maruz kalan kimsenin azabı acele istemesini inkâr etmek için araya girmiş (i'tirâzî) bir cümle olmasıdır. el-Keşf'te belirtildiği üzere buna göre mana şöyledir: Onların azabı bizzat görmeden iman etmeyecekleri zikredilince Cenâb-ı Hak buyurdu ki: 'Bu vaad olunan azap birkaç gün gecikse bile muhakkak onlara ulaşacaktır; işte o zaman, imansızlığı doğuran o aldanmışlıkları kendilerine hiçbir fayda vermeyecektir.' Bu yüce nazmın aslı şöyledir: 'Onlar azabı ve şunları şunları görünceye kadar iman etmezler; biz onları yıllarca yaşatsak, sonra bu vaad olunan azap başlarına gelse, o birkaç günlük yaşatılmaları onlara ne fayda sağlar?' Böylece taaccüb ve inkâr manasını ifade etmek ve bu kıssanın herkes tarafından anlatılıp şaşılmayı hak ettiğini göstermek için görme fiili ve istifham 'haber ver' manasında getirilmiştir.
ووسط أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ للتبكيت والهمزة فيه للإنكار، وجيء بالفاء دلالة على ترتبه على السابق كأنه لما وصف العذاب قيل: أيستعجل هذا العذاب عاقل. وفي الإرشاد اختيار أن قوله تعالى: أَفَرَأَيْتَ متصل بقوله سبحانه: هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ وجعل الفاء لترتيب الاستخبار على ذلك القول وهي متقدمة على الهمزة معنى وتأخيرها عنها صورة لاقتضاء الهمزة الصدارة وإن أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ معترض للتوبيخ والتبكيت وجعل الفاء فيه للعطف على مقدر يقتضيه المقام أي أيكون حالهم كما ذكر من الاستنظار عند نزول العذاب الأليم فيستعجلون بعذابنا وبينهما من التنافي ما لا يخفى على أحد أو أيغفلون عن ذلك مع تحققه وتقرره فيستعجلون إلخ، وصاحب الكشف بعد أن قرر كما ذكرنا قال: إن العطف على مقدر في هذا الوجه لا وجه له، ولعل المنصف يقول: لكل وجهة.
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } ifadesi susturmak (tebkît) için araya getirilmiştir ve oradaki hemze inkâr içindir. Fâ harfi ise önceki söze terettüp ettiğini göstermek için getirilmiştir; sanki azap vasfedilince: 'Bu azabı aklı başında biri acele ister mi?' denilmiştir. el-İrşâd'da ise Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَرَأَيْتَ } kavlinin, O'nun: { هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } kavline bitişik olduğu; fâ harfinin haberi o söze bağlamak (tertip) için getirildiği, bu fâ'nın mana bakımından hemzeden önce olduğu, ancak hemzenin cümlenin başında gelme (sadâret) hakkı sebebiyle lafzen sonraya bırakıldığı; { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } kavlinin ise azarlama ve susturma için itiraz cümlesi olduğu ve oradaki fâ'nın makamın gerektirdiği takdirî bir cümleye atıf için kılındığı tercihi yer almıştır; yani 'Elem verici azap indiğinde durumları zikredildiği gibi mühlet istemek mi olacak da sonra bizim azabımızı acele istiyorlar -oysa bu ikisi arasındaki çelişki kimseye gizli değildir- yahut bu durum apaçık ve kesinleşmişken bundan gaflet edip de mi azabı acele istiyorlar?' demektir. el-Keşf sahibi zikrettiğimiz şekilde açıkladıktan sonra: 'Bu vecihte takdiri bir cümleye atıf yapmanın hiçbir tutar yanı yoktur' demiştir; insaflı olan ise muhtemelen 'her görüşün kendine göre bir yönü vardır' diyecektir.
والثاني أن قوله تعالى: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ كلام يوبخون به يوم القيامة عند قولهم فيه هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ حكى لنا لطفا ويَسْتَعْجِلُونَ عليه في معنى استعجلتم إذ كذلك يقال لهم ذلك اليوم، وكأن أمر الترتيب أو العطف على مقدر، وارتباط أَفَرَأَيْتَ إلخ بقولهم: هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ على نحو ما تقدم في الوجه السابق.
İkincisi, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } kavlinin, kıyamet gününde onların: { هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } dedikleri vakit kendilerine hitaben söylenecek ve bir lütuf olarak bize hikaye edilmiş bir azarlama sözü olmasıdır; buna göre { يَسْتَعْجِلُونَ } fiili 'acele istiyordunuz' manasındadır, zira o gün kendilerine böyle denilecektir. Tertip veya takdiri bir cümleye atıf meselesi ile { أَفَرَأَيْتَ } vb. ifadesinin onların { هَلْ نَحْنُ مُنْظَرُونَ } sözüyle irtibatı ise önceki vecihte geçtiği gibidir.
والثالث أن قوله تعالى: أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ متصل بما بعده غير مترتب على ما قبله وذلك أن استعجالهم بالعذاب إنما كان لاعتقادهم أنه غير كائن ولا لاحق بهم وأنهم ممتعون بأعمار طوال في سلامة. وأمن فقال ﷿:
Üçüncüsü, Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } kavlinin sonrasına bitişik olup öncesine terettüp etmemesidir. Bu da şöyledir: Onların azabı acele istemeleri, onun gerçekleşmeyeceği, kendilerine ulaşmayacağı ve esenlik ile güvenlik içinde uzun ömürlerle yaşatılacakları inancından kaynaklanmaktaydı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu:
أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ أشرا وبطرا واستهزاء واتكالا على الأمل الطويل ثم قال سبحانه: هب أن الأمر كما يعتقدون من تمتيعهم وتعميرهم فإذا لحقهم الوعيد بعد ذلك ما ينفعهم حينئذ ما مضى من طول أعمارهم وطيب معايشهم.
{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ } şımararak, azgınlaşarak, alaya alarak ve uzun emellere güvenerek mi azabımızı acele istiyorlar? Sonra Cenâb-ı Hak buyurdu ki: Farz et ki durum onların inandığı gibi nimetlendirilmeleri ve uzun ömür sürdürülmeleri şeklinde olsun; bundan sonra o vaad olunan azap kendilerine ulaştığında, o vakit geçmişteki uzun ömürleri ve rahat geçimleri onlara ne fayda verecektir?
وعلى هذا يكون فَبِعَذابِنا إلخ عطفا على مقدر بلا خلاف نحو أيستهزئون فَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ.
Buna göre { فَبِعَذابِنا } vb. ifadesi ihtilafsız olarak takdiri bir cümleye atıftır; 'Onlar alay mı ediyorlar da azabımızı acele istiyorlar?' ifadesi gibi.
وقوله تعالى: أَفَرَأَيْتَ إلخ تعجبا من حالهم مترتبا على الاستهزاء والاستعجال، والكلام نظير ما تقول لمخاطبك: هل تغتر بكثرة العشائر والأموال فاحسب أنها بلغت فوق ما تؤمل أليس بعده الموت وتركهما على حسرة.
Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَرَأَيْتَ } vb. kavli ise alay etmelerine ve acele istemelerine terettüp eden bir şekilde onların hâline taaccüb bildirmektedir. Bu söz, muhatabına söylediğin şu söze benzer: 'Aşiretin ve malların çokluğuna mı aldanıyorsun? Farz et ki bunlar umduğunun bile fevkine ulaştı; bunun ardında ölüm ve bunları hasretle terk etmek yok mudur?'
وهذا الوجه أظهر من الوجه الذي قبله، وأيا ما كان فقوله سبحانه: (بعذابنا) متعلق بيستعجلون قدم عليه للإيذان بأن مصب الإنكار والتوبيخ كون المستعجل به عذابه ﷻ مع ما فيه على ما قيل من رعاية الفواصل.
Bu vecih önceki vecihten daha açıktır. Her hâlükârda, Cenâb-ı Hakk'ın: { بِعَذابِنا } kavli 'yesta'cilûn' fiiline mütealliktir; inkâr ve tazir odağının, acele istenen şeyin bizzat O Celle Celâlühû'nun azabı olduğunu bildirmek için ve söylendiğine göre fasılaları gözetmek maksadıyla fiilden öne alınmıştır.
وقرىء «يمتعون» من الامتاع وفي الآية موعظة عظيمة لمن له قلب. روي عن ميمون بن مهران أنه لقي الحسن في الطواف وكان يتمنى لقاءه فقال له: عظني فلم يزده على تلاوة هذه الآية فقال ميمون: لقد وعظت فأبلغت وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ من القرى المهلكة إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ قد أنذروا أهلها إلزاما للحجة، والجار والمجرور متعلق بمحذوف وقع خبرا مقدما ومُنْذِرُونَ مبتدأ، والجملة في موضع الحال من قَرْيَةٍ قاله أبو حيان ثم قال:
İmtâ' (faydalandırmak) kökünden «يمتعون» şeklinde de okunmuştur. Bu ayette kalbi olan kimse için büyük bir öğüt vardır. Meymûn b. Mihrân'dan rivayet edildiğine göre, o tavafta el-Hasen ile karşılaşmıştı ve onunla karşılaşmayı çok arzuluyordu. Ona: 'Bana öğüt ver' dedi. el-Hasen de ona bu ayeti okumaktan başka bir şey yapmadı. Bunun üzerine Meymûn: 'Bana öyle bir öğüt verdin ki en üst derecede ulaştırdın!' dedi. { وَما أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ } “Biz hiçbir ülkeyi helak etmedik ki” helak edilen şehirlerden hiçbirini [helak etmedik], { إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ } “mutlaka onun uyarıcıları olmuştur” delili ortaya koymak üzere halkını uyarmışlardır. Câr ve mecrûr, öne geçmiş haber olan mahzuf bir kelimeye mütealliktir; { مُنْذِرُونَ } mübtedadır; bu cümle ise { قَرْيَةٍ } kelimesinden hâl konumundadır. Bunu Ebû Hayyân söylemiş, ardından şöyle demiştir:
الأعراب أن يكون لَها في موضع الحال وارتفع مُنْذِرُونَ بالجار والمجرور أي إلا كائنا لها منذرون فيكون من مجيء الحال مفردا لا جملة، ومجيء الحال من المنفي كقولك ما مررت بأحد إلا قائما فصبح انتهى، وفي الوجهين مجيء الحال من النكرة. وحسن ذلك على ما قيل عمومها لوقوعها في حيز النفي مع زيادة من قبلها، وكأن هذا القائل جعل العموم مسوغا لمجيء الحال قياسا على جعلهم إياه مسوغا للابتداء بالنكرة لاشتراك العلة. وذهب الزمخشري إلى أن «لها منذرون» جملة في موضع الصفة لقرية ولم يجوز أبو حيان كون الجملة الواقعة بعد إلا صفة ثم قال:
İ'rab açısından daha uygun olanı, { لَها } ifadesinin hâl konumunda olması ve { مُنْذِرُونَ } kelimesinin bu câr ve mecrûr ile merfû olmasıdır; yani 'illâ kâinen lehâ münzirûn' (ancak ona ait uyarıcılar bulunmuş olması hali müstesna) takdirindedir. Böylece bu, hâlin cümle olarak değil müfret olarak gelişinden ve menfî (olumsuz) kelimeden hâl gelişinden olur; tıpkı senin 'Ayakta olması müstesna hiçbir kimseye uğramadım' sözün gibi ki bu sahihtir, söz burada bitti. Her iki vecihte de hâlin nekra kelimeden gelişi söz konusudur. Söylendiğine göre bunun güzel görülmesi, olumsuzluk alanında yer alması ve başında zâid 'min' harfinin bulunması sebebiyle o nekranın umûm ifade etmesidir. Sanki bu sözü söyleyen zat, illetin ortaklığından ötürü nekrayla mübteda olmaya cevaz verdikleri gibi, umum ifade etmesini hâl olmaya da cevaz sebebi kılmıştır. Zemahşerî ise «لها منذرون» ifadesinin karye kelimesi için sıfat konumunda bir cümle olduğu görüşüne gitmiştir. Ebû Hayyân ise illâ'dan sonra gelen cümlenin sıfat olmasını caiz görmemiş ve ardından şöyle demiştir:
مذهب الجمهور إنه لا تجيء الصفة بعد إلا معتمدة على أداة الاستثناء نحو ما جاءني أحد إلا راكب وإذا سمع خرج على البدل أي إلا رجل راكب. ويدل على صحة هذا المذهب أن العرب تقول: ما مررت بأحد إلا قائما ولا يحفظ من كلامها ما مررت بأحد إلا قائم فلو كانت الجملة في موضع الصفة للنكرة لورد المفرد بعد إلا صفة لها فإن كانت الصفة غير معتمدة على الأداة جاءت الصفة بعد إلا نحو ما جاءني أحد إلا زيد خير من عمرو فإن التقدير ما جاءني أحد خير من عمرو إلا زيد انتهى فتذكر. وايا ما كان فضمير «لها» للقرية التي هي لما سمعت في معنى الجمع فكأنه قيل وما أهلكنا القرى إلا لها منذرون على معنى أن للكل منذرين أعم من أن يكون لكل قرية منها منذر واحد أو أكثر.
Cumhurun mezhebi şudur: Sıfat, 'Bana binen biri dışında kimse gelmedi' misalinde olduğu gibi istisna edatına dayanarak illâ'dan sonra gelemez; bu duyulursa 'illâ raculun râkibun' şeklinde bedel üzerine hamledilir. Bu mezhebin doğruluğuna Arapların: 'Ayakta olanı dışında kimseye uğramadım' demeleri ve onların kelamından 'Ayakta olanı dışında kimseye uğramadım [merfû olarak]' şeklinde bir sözün işitilmemiş olması delalet eder. Şayet cümle nekranın sıfatı konumunda olsaydı, müfret lafız da illâ'dan sonra onun sıfatı olarak vârid olurdu. Eğer sıfat edata dayanmıyorsa o takdirde sıfat illâ'dan sonra gelebilir; 'Bana Zeyd dışında Amr'dan daha hayırlı kimse gelmedi' sözü gibi; zira takdir: 'Bana Zeyd dışında Amr'dan daha hayırlı bir kimse gelmedi' şeklindedir, söz burada bitti, bunu hatırla. Her ne olursa olsun, «لها» kelimesindeki zamir işittiğin üzere cemi manasında olan 'karye'ye aittir; sanki 'Biz o şehirleri ancak onların uyarıcıları bulunması hali müstesna helak ettik' denilmiştir; bu da o şehirlerden her birinin tek bir uyarıcısı veya daha fazlası olması bakımından daha genel olmak üzere hepsinin uyarıcıları olduğu manasınadır.
وقوله تعالى: ذِكْرى منصوب على الحال من الضمير في مُنْذِرُونَ عند الكسائي وعلى المصدر عند الزجاج فعلى الحال إما أن يقدر ذوي ذكرى أو يقدر مذكرين أو يبقى على ظاهره اعتبارا للمبالغة. وعلى المصدر فالعامل مُنْذِرُونَ لأنه في معنى مذكرون فكأنه قيل: مذكرون ذكرى أي تذكرة. وأجاز الزمخشري أن يكون مفعولا له على معنى أنهم ينذرون لأجل الموعظة والتذكرة. وأن يكون مرفوعا على أنه خبر مبتدأ محذوف بمعنى هذه ذكرى، والجملة اعتراضية أو صفة بمعنى منذرون ذوو ذكرى أو مذكرين أو جعلوا نفس الذكرى مبالغة لإمعانهم في التذكرة وإطنابهم فيها، وجوز أيضا أن يكون متعلقا بأهلكنا على أنه مفعول له. والمعنى ما أهلكنا من قرية ظالمين إلا بعد ما ألزمناهم الحجة بإرسال المنذرين إليهم ليكون إهلاكهم تذكرة وعبرة لغيرهم فلا يعصوا مثل عصيانهم ثم قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: { ذِكْرى } kavli, Kisâî'ye göre { مُنْذِرُونَ } kelimesindeki zamirden hâl olarak; Zeccâc'a göre ise masdar olarak mensuptur. Hâl olmasına göre ya 'öğüt sahipleri' (zevvî zikrâ) takdir edilir yahut 'hatırlatıcılar' (müzekkirîn) takdir edilir ya da mübalağayı gözetmek suretiyle zahiri üzere bırakılır. Masdar olmasına göre ise âmil { مُنْذِرُونَ } kelimesidir; çünkü o 'müzekkirûn' (öğüt verenler) manasındadır; sanki 'öğütle hatırlatıcılar' denilmiştir. Zemahşerî, onun öğüt ve ibret için uyardıkları manasında mef'ûlün leh olmasını; 'Bu bir öğüttür' manasında mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmasını, bu cümlenin de i'tirâzî bir cümle veya 'öğüt sahibi uyarıcılar' yahut 'öğüt verenler' manasında sıfat olmasını ya da öğütteki derinlikleri ve onu uzatmaları sebebiyle mübalağa yoluyla bizzat öğüt kılınmış olmasını da caiz görmüştür. Ayrıca mef'ûlün leh olarak 'ehleknâ' fiiline müteallik olmasını da caiz görmüştür; mana: 'Biz hiçbir şehri zalimler olarak helak etmedik, ancak onların helak edilmeleri başkalarına bir ibret ve ders olsun da onlar gibi isyan etmesinler diye kendilerine uyarıcılar göndererek aleyhlerine hücceti ikame ettikten sonra helak ettik' demektir, sonra şöyle demiştir:
وهذا هو الوجه المعول عليه. وبين ذلك في الكشف بقوله: لأنه وعيد للمستهزئين وبأنهم يستحقون أن يجعلوا نكالا وعبرة لغيرهم كالأمم السوالف حيث فعلوا مثل فعلهم من الاستهزاء والتكذيب فجوزوا بما جوزوا وحينئذ يتلاءم الكلام انتهى، وتعقب بأن مذهب الجمهور أن ما قبل إلا لا يعمل فيما بعدها إلا أن يكون مستثنى أو مستثنى منه أو تابعا له غير معتمد على الأداة والمفعول له ليس واحدا من هذه الثلاثة فلا يجوز أن يتعلق بأهلكنا. ويتخرج جواز ذلك على مذهب الكسائي والأخفش وإن كانا لم ينصبا على المفعول له هنا وكان ذلك لما في نصبه عليه من التكلف وأمر الالتئام سهل كما لا يخفى وَما كُنَّا ظالِمِينَ أي ليس شأننا أن يصدر عنا بمقتضى الحكمة ما هو في صورة الظلم لو صدر من
İtimat edilecek vecih de budur. el-Keşf'te bu husus şöyle açıklanmıştır: Çünkü bu, alay edenleri ve geçmiş ümmetlerin alay edip yalanlayarak yaptıkları fiilin benzerini yaptıkları için hak ettikleri cezaya çarptırıldıkları gibi, başkalarına ibret ve ders kılınmayı hak ettiklerini bildiren bir tehdittir; işte o zaman söz birbiriyle tam bir uyum sağlar, söz burada bitti. Ancak buna şu şekilde itiraz edilmiştir: Cumhurun mezhebine göre, illâ'dan önceki kısım, müstesna, müstesna minh veya edata dayanmaksızın ona tabi olan bir kelime olmadıkça illâ'dan sonraki kısımda amel edemez; mef'ûlün leh ise bu üçünden biri değildir; bu sebeple 'ehleknâ' fiiline müteallik olması caiz olmaz. Bunun caiz oluşu ancak Kisâî ve el-Ahfeş'in mezhebine göre temellendirilebilir; gerçi onlar da burada mef'ûlün leh olarak nasb etmemişlerdir ve bu da onun bu şekilde nasb edilmesindeki tekellüften (zorlamadan) ileri gelmiştir; sözün intizamı ise gizli kalmayacağı üzere gayet kolaydır. { وَما كُنَّا ظالِمِينَ } “Biz zulmedici de değildik” yani hikmetin gereği olarak, bizden başkasından sadır olduğu takdirde zulüm suretinde olan bir fiilin bizden sadır olması bizim şanımızdan değildir;
غيرنا بأن نهلك أحدا قبل إنذاره أو بأن نعاقب من لم يظلم. ولإرادة نفي أن يكون ذلك من شأنه عز شأنه قال: وَما كُنَّا دون وما نظلم وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ متعلق بقوله تعالى: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ إلخ وهو رد لقول مشركي قريش إن لمحمد ﷺ تابعا من الجن يخبره كما تخبر الكهنة وأن القرآن مما ألقاه إليه ﵊.
bir kimseyi uyarılmadan önce helak etmek veya zulmetmeyeni cezalandırmak suretiyle [böyle bir şey bizden sadır olmaz]. Şanı yüce olan Allah, bunun Kendi şanından olduğunu nefyetmeyi murat ettiği için 've mâ nezlimu' (biz zulmetmeyiz) yerine { وَما كُنَّا } [ظالِمِينَ] buyurmuştur. { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } “Onu şeytanlar indirmedi” ifadesi, Cenâb-ı Hakk'ın: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Muhakkak ki o, âlemlerin Rabbinin indirmesidir” vb. kavline mütealliktir. Bu, Kureyş müşriklerinin: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kâhinlere haber verdikleri gibi kendisine haber veren bir cin yoldaşı vardır ve Kur'an ona [aleyhisselâm] onun telkin ettiği şeylerdendir' şeklindeki sözlerine bir reddir.
والتعبير بالتفعيل لأن النزول لو وقع لكان بالاستراق التدريجي، وقرأ الحسن وابن السميقع «الشياطون» فقال أبو حاتم:
Tefe''ul bâbıyla ifade edilmesi, iniş vaki olsaydı peyderpey hırsızlama yoluyla gerçekleşecek olmasındandır. el-Hasen ve İbnu's-Sümeyka' «الشياطون» şeklinde okumuşlardır. Ebû Hâtim şöyle demiştir:
هو غلط من الحسن أو عليه، وقال النحاس: هو غلط عند جميع النحويين. وقال المهدوي: هو غير جائز في العربية، وقال الفراء: غلط الشيخ ظن أنها النون التي على هجائين، وقال النضر بن شميل: إن جاز أن يحتج بقول العجاج ورؤبة فهلا جاز أن يحتج بقول الحسن وصاحبه مع أنا نعلم أنهما لم يقرءا به إلا وقد سمعا فيه، وقال يونس بن حبيب.
'Bu el-Hasen'in bir hatasıdır yahut ona nispet edilen bir yanlıştır.' en-Nahhâs: 'Bütün dilcilere göre bu bir hatadır' demiştir. el-Mehdevî: 'Arapçada bu caiz değildir' demiştir. el-Ferrâ: 'Şeyh yanıldı; onun iki heceli nûn olduğunu sandı' demiştir. en-Nadr b. Şümeyl ise şöyle demiştir: 'Şayet el-Accâc ve Rû'be'nin sözüyle ihticac etmek (delil getirmek) caiz oluyorsa, el-Hasen ve arkadaşının sözüyle ihticac etmek niçin caiz olmasın? Kaldı ki biz onların bunu ancak birinden duydukları için okuduklarını biliyoruz.' Yûnus b. Habîb ise şöyle demiştir:
سمعت أعرابيا يقول دخلت بساتين من ورائها بساتون فقلت: ما أشبه هذا بقراءة الحسن انتهى. ووجهت هذه القراءة بأنه لما كان آخره كآخر يبرين وفلسطين وقد قيل فيهما يبرون وفلسطون أجرى فيه نحو ما أجرى فيهما فقيل الشياطون.
'Bir bedevinin şöyle dediğini işittim: Bahçelere girdim ki onların ardında daha nice bahçeler (besâtûn) vardı. Bunun üzerine dedim ki: Bu el-Hasen'in kıraatine ne kadar da benziyor!' söz burada bitti. Bu kıraat şöyle izah edilmiştir: Kelimenin sonu Yibrîn ve Filistîn kelimelerinin sonu gibi olduğu ve bu iki kelime için 'Yibrûn' ve 'Filistûn' denildiği için, onlarda uygulanan kural burada da uygulanmış ve 'eş-Şeyâtûn' denilmiştir.
وحقه على هذا على ما في الكشاف أن يشتق من الشيطوطة وهي الهلاك، وفي البحر نقلا عن بعضهم إن كان اشتقاقه من شاط أي احترق يشيط شوطة كان لقراءتهما وجه. قيل: ووجهها أن بناء المبالغة منه شياط وجمعه الشياطون فخففا الياء وقد روى عنهما التشديد وقرأ به غيرهما، وقال بعض: إنه جمع شياط مصدر شاط كخاط خياطا كأنهما ردا الوصف إلى المصدر بمعناه مبالغة ثم جمعا والكل كما ترى، وقال صاحب الكشف. لا وجه لتصحيح هذه القراءة البتة.
Keşşâf'ta belirtildiğine göre bu durumda kelimenin hakkı, helak manasına gelen eş-şeytûta kökünden türemiş olmasıdır. el-Bahr'da bazılarından nakledildiğine göre ise, şayet onun iştikakı 'şâta yeşîtu şevteteten' yani yandı manasından ise, bu takdirde her ikisinin kıraati için bir izah yönü bulunur. Şöyle denilmiştir: Bunun izahı, ondan gelen mübalağa kalıbının 'şeyyât' olması ve çoğulunun 'eş-şeyyâtûn' gelmesidir; onlar yâ harfini hafifletmişlerdir (şeddesiz okumuşlardır). Her ikisinden şeddeli olarak da rivayet edilmiştir ve başkaları da böyle okumuştur. Bazıları ise şöyle demiştir: Bu, 'hâta hıyâtan' gibi 'şâta' fiilinin masdarı olan 'şeyât' kelimesinin çoğuludur; sanki mübalağa maksadıyla vasfı kendi manasındaki masdara irca etmişler, sonra da çoğul yapmışlardır; bunların hepsi gördüğün gibidir [zayıftır]. el-Keşf sahibi ise şöyle demiştir: 'Bu kıraatin sahih kabul edilmesinin kesinlikle hiçbir vechi yoktur.'
وقد أطنب ابن جني في تصحيحها ثم قال: وعلى كل حال فالشياطون غلط وأبو حيان لا يرضى بكونه غلطا ويقول:
İbn Cinnî onu tashih etmek için sözü oldukça uzatmış, sonra da: 'Her hâlükârda eş-Şeyâtûn lafzı bir hatadır' demiştir. Ebû Hayyân ise onun hata olmasını kabul etmeyip şöyle demektedir:
قرأ به الحسن. وابن السميقع والأعمش ولا يمكن أن يقال. غلطوا لأنهم من العلم ونقل القرآن بمكان والله تعالى أعلم.
'Bunu el-Hasen, İbnu's-Sümeyka' ve el-A'meş okumuştur; 'yanıldılar' denmesi mümkün değildir, çünkü onlar ilim ve Kur'an naklinde çok yüce bir mevkidedirler.' Doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
والذي أراه أنه متى صح رفع هذه القراءة إلى هؤلاء الأجلة لزم توجيهها فإنهم لا يقرؤون إلا عن رواية كغيرهم من القراء في جميع ما يقرؤنه عندنا، وزعم المعتزلة أن بعض القراءات بالرأي.
Benim gördüğüm şudur: Bu kıraatin bu yüce şahsiyetlere nispeti sahih olduğu takdirde onun tevil edilip izah edilmesi gerekir; zira onlar, bize göre okudukları her şeyde diğer kurrâ gibi ancak bir rivayete dayanarak okurlar. Mutezile ise bazı kıraatlerin re'y (şahsi görüş) ile olduğunu iddia etmiştir.
وَما يَنْبَغِي لَهُمْ أي وما يصح وما يستقيم لهم ذلك وَما يَسْتَطِيعُونَ أي وما يقدرون على ذلك أصلا.
{ وَما يَنْبَغِي لَهُمْ } “Bu onlara yaraşmaz da” yani bu onlar için ne sahih olur ne de uygun düşer; { وَما يَسْتَطِيعُونَ } “güçleri de yetmez” yani buna asla güç yetiremezler.
إِنَّهُمْ أي الشياطين عَنِ السَّمْعِ لما يتكلم به الملائكة ﵈ في السماء لَمَعْزُولُونَ أي ممنوعون بالشهب بعد أن كانوا ممكنين كما يدل عليه قوله تعالى: وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَشُهُباً وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً [الجن: ٨، ٩] والمراد تعليل ما تقدم على أبلغ وجه لأنهم إذا كانوا ممنوعين عن سماع ما تتكلم به الملائكة في السماء كانوا ممنوعين من أخذ القرآن المجيد من اللوح المحفوظ أو من بيت العزة أو من سماعه إذ يظهره الله ﷿ لمن شاء في سمائه من باب أولى، وقيل: المعنى إنهم لمعزولون عن السمع لكلام الملائكة ﵈ لأنه مشروط بالمشاركة في صفات الذات وقبول فيضان الحق والانتقاش بالصور الملكوتية ونفوسهم خبيثة ظلمانية شريرة بالذات لا تقبل ذلك والقرآن الكريم مشتمل على حقائق ومغيبات لا يمكن تلقيها إلا من الملائكة ﵈، وتعقب بأنه إن أراد أن السمع لكلام الملائكة ﵈ مطلقا مشروط بصفات هم متصفون بنقائضها فهو غير مسلم كيف وقد ثبت أن الشياطين كانوا يسترقون السمع وظاهر الآيات أنهم إلى اليوم يسترقونه ويخطفون الخطفة فيتبعهم شهاب ثاقب وأيضا لو كان ما ذكر شرطا للسمع وهو منتف فيهم فأي فائدة للحرس ومنعهم عن السمع بالرجوم.
{ إِنَّهُمْ } yani şeytanlar, { عَنِ السَّمْعِ } meleklerin [aleyhimüsselâm] semada konuştukları şeyleri işitmekten, { لَمَعْزُولُونَ } “kesinlikle uzak tutulmuşlardır” yani Cenâb-ı Hakk'ın: { وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَشُهُباً وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً } “Doğrusu biz göğe dokunduk; onu zorlu bekçiler ve alevlerle doldurulmuş bulduk. Hâlbuki biz önceleri dinlemek için onun uygun yerlerinde otururduk; fakat şimdi kim dinleyecek olsa, kendisini gözetleyen bir alev bulur” [Cin: 8-9] kavlinin delalet ettiği üzere önceden imkân bulabilmektelerken sonradan şihablarla engellenmişlerdir. Murad, önceki hususu en beliğ şekilde gerekçelendirmektir; çünkü meleklerin semada konuştukları şeyleri işitmekten menedilmişlerse, şanı yüce Kur'an'ı Levh-i Mahfûz'dan veya Beytü'l-İzze'den almaktan yahut Allah Teâlâ semasında dilediği kimseye onu izhar buyurduğunda işitmekten evleviyetle menedilmişlerdir. Bir görüşe göre mana şöyledir: Onlar meleklerin [aleyhimüsselâm] sözlerini işitmekten menedilmişlerdir; zira bu, zâtî sıfatlarda ortaklığı, Hakk'ın feyzini kabul etmeyi ve melekûtî suretlerle nakşolunmayı şart kılar; onların nefisleri ise bizzat habis, karanlık ve şerlidir, bunu kabul etmez; Kur'ân-ı Kerîm ise ancak meleklerden [aleyhimüsselâm] telakki edilebilecek hakikatleri ve gaybî bilgileri içermektedir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Eğer o, meleklerin [aleyhimüsselâm] sözünü mutlak olarak işitmenin, onların zıtlarıyla vasıflandığı sıfatlara bağlı olduğunu kastediyorsa bu kabul edilemez; nitekim şeytanların kulak hırsızlığı yaptıkları sabit olmuştur ve ayetlerin zahiri onların bugün de kulak hırsızlığı yaptıklarını, tek bir kelime kapıp kaçtıklarını ve arkalarından onları delen bir alevin takip ettiğini göstermektedir. Ayrıca şayet zikredilen husus işitmenin şartı olsaydı ve bu da onlarda bulunmasaydı, bekçilerin bulunmasının ve onların taşlamalarla (şihablarla) işitmekten engellenmesinin ne faydası olurdu?
وأيضا لو صح ما ذكر لم يتأت لهم سماع القرآن العظيم من الملائكة ﵈ سواء كان مشتملا على
Ayrıca eğer zikredilen husus sahih olsaydı, ister hakikatleri ve gaybî bilgileri içersin
الحقائق والمغيبات أم لا فما فائدة في قوله: والقرآن مشتمل إلخ إلى غير ذلك. وإن أراد أن السمع لكلام الملائكة ﵈ إذا كان وحيا منزلا على الأنبياء ﵈ مشروط بما ذكر فهو مع كونه خلاف ظاهر الكلام غير مسلم أيضا كيف وقد ثبت أن جبريل ﵇ حين ينزل بالقرآن ينزل معه رصد حفظا للوحي من الشيطان وقد قال ﷿: فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ [الجن: ٢٦- ٢٨] وأيضا ظاهر العزل عن السمع يقتضي أنهم كانوا ممكنين منه قبل ثم منعوا عنه فيلزم على ما ذكر أنهم كانوا يسمعون الوحي من قبل مع أن نفوسهم خبيثة ظلمانية شريرة بالذات فيبطل كون المشاركة المذكورة شرطا للسمع، فإن ادعى أن الشرط كان موجودا إذ ذاك ثم فقد والتزم القول بجواز تغير ما بالذات فهو مما لم يقم عليه دليل وقياس جميع الشياطين على إبليس عليه اللعنة مما لا يخفى حاله فتدبر.
ister içermesin, meleklerden [aleyhimüsselâm] o yüce Kur'an'ı işitmeleri onlar için hiçbir şekilde mümkün olmazdı; o halde: 'Kur'an hakikatleri içermektedir...' vb. sözünün ne faydası kalır? Şayet o, meleklerin [aleyhimüsselâm] sözünü işitmenin, peygamberlere [aleyhimüsselâm] indirilen vahiy olması durumunda zikredilen hususlarla şartlı olduğunu kastediyorsa; bu, sözün zahirine aykırı olmakla birlikte yine de kabul edilemez. Nitekim Cebrail [aleyhisselâm] Kur'an ile indiği vakit, vahyi şeytandan korumak üzere onunla birlikte gözetleyicilerin (bekçilerin) indiği sabit olmuştur; Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَداً لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ } “O gaybını kimseye açmaz; ancak razı olduğu elçi müstesna. Çünkü O, elçisinin önünden ve arkasından gözetleyiciler dizer ki Rablerinin gönderdiklerini hakkıyla tebliğ ettiklerini bilsin” [Cin: 26-28]. Ayrıca işitmekten uzaklaştırılmanın (azlin) zahiri, onların daha önce buna imkân bulduklarını, sonra bundan menedildiklerini gerektirir; bu durumda zikredilen iddiaya göre nefisleri bizzat habis, karanlık ve şerli olduğu halde daha önce vahyi işittikleri sonucu çıkar ki böylece mezkûr ortaklığın işitme için şart olması bâtıl olur. Şayet şartın o vakit mevcut olduğunu, sonra yok olduğunu iddia eder ve bizzat olan şeyin değişmesinin cevazını benimserse; bu ise üzerine hiçbir delil ikame edilmemiş bir husustur; bütün şeytanların İblis'e -üzerine lanet olsun- kıyas edilmesinin durumu da gizli değildir; iyi düşün!
وبالجملة الذي أميل إليه في معنى الآية ما ذكرته أولا. وسيأتي قريبا إن شاء الله تعالى ما يتعلق بذلك، وجوز كون ضمير إِنَّهُمْ للمشركين. والمراد أنهم لا يصغون للحق لعنادهم، وفي الآية شمة من قوله تعالى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ [البقرة: ٢٥٧] وهو بعيد جدا.
Hülasa, ayetin manasında benim meylettiğim görüş, ilk başta zikrettiğim görüştür. İnşâallâhu Teâlâ yakında bununla ilgili hususlar gelecektir. { إِنَّهُمْ } zamirinin müşriklere ait olması da caiz görülmüştür; murat ise inatları sebebiyle hakka kulak vermemeleridir. Bu ayette Cenâb-ı Hakk'ın: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “İnkâr edenlerin dostları ise tâğuttur; onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar” [Bakara: 257] kavlinden bir koku vardır; ancak bu oldukça uzaktır.
فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ خوطب به النبي ﷺ مع استحالة صدور المنهي عنه ﵊ تهييجا وحثا لازدياد الإخلاص فهو كناية عن أخلص في التوحيد حتى لا ترى معه ﷿ سواه. وفيه لطف لسائر المكلفين ببيان أن الإشراك من القبح والسوء بحيث ينهي عنه من لم يمكن صدوره عنه فكيف بمن عداه.
{ فَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتَكُونَ مِنَ الْمُعَذَّبِينَ } “Öyleyse Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma; sonra azap edilenlerden olursun!” Nehyedilen şeyin Peygamber [aleyhisselâm]'dan sadır olması imkânsız olduğu halde, ihlası artırmaya teşvik ve sevk etmek için hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilmiştir. Bu, 'Tevhidde ihlaslı ol, öyle ki O'nunla [Azze ve Celle] beraber başkasını görme' sözünden kinayedir. Bunda diğer mükellefler için de bir lütuf vardır; zira şirkin çirkinliği ve kötülüğü o derecededir ki kendisinden sadır olması mümkün olmayan kimse dahi ondan nehyedilmektedir; artık diğer kimseleri var sen düşün!
وكأن الفاء فصيحة أي إذا علمت ما ذكر فلا تدع مع الله إلها آخر وَأَنْذِرْ العذاب الذي يستتبعه الشرك والمعاصي عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ أي ذوي القرابة القريبة أو الذين هم أكثر قربا إليك من غيرهم.
Sanki fâ fasîhadır; yani 'Zikredilenleri bildiğinde artık Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarma', { وَأَنْذِرْ } “ve uyar” şirkin ve günahların peşi sıra getireceği azapla [uyar], { عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “en yakın akrabalarını” yani yakın akraba sahiplerini yahut sana diğerlerinden daha yakın olanları [uyar].
والعشيرة على ما قال الجوهري: رهط الرجل الأدنون. وقال الراغب هم أهل الرجل الذين يتكثر بهم أي يصيرون له بمنزلة العدد الكامل وهو العشرة. واشتهر أن طبقات الأنساب ست، الأولى الشعب بفتح الشين وهو النسب الأبعد كعدنان، الثانية القبيلة وهي ما انقسم فيه الشعب كربيعة ومضر الثالثة العمارة بكسر العين وهي ما انقسم فيه أنساب القبيلة كقريش وكنانة الرابعة البطن وهو ما انقسم فيه أنساب العمارة كبني عبد مناف وبني مخزوم الخامسة الفخذ وهو ما انقسم فيه أنساب البطن كبني هاشم وبني أمية السادسة الفصيلة وهي ما انقسم فيه أنساب الفخذ كبني العباس وبني عبد المطلب وليس دون الفصيلة إلا الرجل وولده.
Cevherî'nin belirttiğine göre aşiret, kişinin en yakın hısımlarıdır. Râgıb ise şöyle demiştir: Onlar kişinin kendileriyle çoğaldığı, yani kendisi için tam sayı olan onluk (aşere) derecesine ulaştığı ehlidir. Meşhur olan, nesep tabakalarının altı olduğudur: Birincisi, şîn harfinin fethasıyla şa'b (شَعْب) olup Adnan gibi en uzak neseptir; ikincisi, Rebîa ve Mudar gibi şa'bın kendilerine ayrıldığı kabîle (قَبِيلَة); üçüncüsü, ayın harfinin kesresiyle imâre (عِمَارَة) olup Kureyş ve Kinâne gibi kabile neseplerinin kendilerine ayrıldığı zümredir; dördüncüsü, Benû Abdimenâf ve Benû Mahzûm gibi imâre neseplerinin kendilerine ayrıldığı batn (بَطْن); beşincisi, Benû Hâşim ve Benû Ümeyye gibi batn neseplerinin kendilerine ayrıldığı fahiz (فَخِذ); altıncısı ise Benû Abbâs ve Benû Abdilmuttalib gibi fahiz neseplerinin kendilerine ayrıldığı fasîle (فَصِيلَة)dir. Fasîleden aşağıda ise ancak kişinin kendisi ve çocukları vardır.
وحكى أبو عبيد عن ابن الكلبي عن أبيه تقديم الشعب ثم القبيلة ثم الفصيلة ثم العمارة ثم الفخذ فأقام الفصيلة
Ebû Ubeyd, İbnü'l-Kelbî'den, o da babasından önce şa'b, sonra kabile, sonra fasîle, sonra imâre, sonra da fahiz sıralamasını nakletmiştir; böylece o, fasîleyi
مقام العمارة في ذكرها بعد القبيلة والعمارة مقام الفصيلة في ذكرها قبل الفخذ ولم يحك ما يخالفه ولم يذكر في الترتيبين العشيرة، وفي البحر أنها تحت الفخذ فوق الفصيلة، والظاهر أن ذلك على الترتيب الأول.
kabileden sonra zikrederek imârenin yerine; imâreyi de fahizden önce zikrederek fasîlenin yerine koymuştur. Buna muhalif bir şey nakletmemiş ve her iki tertipte de aşireti zikretmemiştir. el-Bahr'da ise aşiretin fahizin altında, fasîlenin üstünde olduğu belirtilmiştir; zahir olan bunun birinci tertibe göre olduğudur.
وحكى بعضهم بعد أن نقل الترتيب المذكور عن النووي عليه الرحمة أنه قال في تحرير التنبيه: وزاد بعضهم العشيرة قبل الفصيلة، ويفهم من كلام البعض أن العشيرة إذا وصفت بالأقرب اتخذت مع الفصيلة التي هي سادسة الطبقات، وأنت تعلم أن الأقربية إذا كانت مأخوذة في مفهومها كما يفهم من كلام الجوهري تستغني دعوى الاتحاد عن الوصف المذكور.
Bazıları mezkûr tertibi Nevevî rahmetullâhi aleyh'ten naklettikten sonra onun Tahrîrü't-Tenbîh'te şöyle dediğini aktarmıştır: 'Bazıları fasîleden önce aşireti ziyade etmiştir.' Bu bazılarının sözünden anlaşılan şudur ki aşiret en yakın (akrabîn) vasfıyla vasfedildiğinde, tabakaların altıncısı olan fasîle ile birleşir. Sen de bilirsin ki eğer Cevherî'nin sözünden anlaşıldığı üzere en yakınlık (akrabiyyet) aşiretin mefhumunda zaten mevcut ise, bu vasfa gerek kalmaksızın onların aynı olduğu iddiası kendiliğinden sabit olur.
وفي كليات أبي البقاء كل جماعة كثيرة من الناس يرجعون إلى أب مشهور بأمر زائد فهو شعب كعدنان ودونه القبيلة وهي ما انقسمت فيها أنساب الشعب كربيعة ومضر، ثم العمارة وهي ما انقسمت فيها أنساب القبيلة كقريش وكنانة، ثم البطن وهي ما انقسمت فيها أنساب العمارة كبني عبد مناف. وبني مخزوم، ثم الفخذ وهي ما انقسمت فيها أنساب البطن كبني هاشم وبني أمية ثم العشيرة وهي ما انقسمت فيها أنساب الفخذ كبني العباس وبني أبي طالب والحي يصدق على الكل لأنه للجماعة المتنازلين بمربع منهم انتهى. ولم يذكر فيه الفصيلة وكأنه يذهب إلى اتحادها بالعشيرة، ووجه تخصيص عشيرته صلّى الله تعالى عليه وسلّم الأقربين بالذكر مع عموم رسالته ﵊ دفع توهم المحاباة وأن الاهتمام بشأنهم أهم وأن البداءة تكون بمن يلي ثم من بعده كما قال سبحانه: قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ [التوبة: ١٢٣] وفي كيفية الإنذار أخبار كثيرة، منها ما
Ebu'l-Bekâ'nın Külliyyât'ında şöyle denilmektedir: Belirli bir özellikle meşhur olmuş bir ataya dayanan çok sayıdaki her topluluk şa'bdır, Adnan gibi; ondan aşağısı kabiledir ki o da Rebîa ve Mudar gibi şa'b neseplerinin ayrıldığı kısımdır; sonra Kureyş ve Kinâne gibi kabile neseplerinin ayrıldığı imâredir; sonra Benû Abdimenâf ve Benû Mahzûm gibi imâre neseplerinin ayrıldığı batndır; sonra Benû Hâşim ve Benû Ümeyye gibi batn neseplerinin ayrıldığı fahizdir; sonra Benû Abbâs ve Benû Ebî Tâlib gibi fahiz neseplerinin ayrıldığı aşirettir. Hayy (حَيّ) kelimesi ise bunların hepsine uygulanabilir, zira o, kendi yurtlarında ikamet eden topluluk için kullanılır, söz burada bitti. Orada fasîleyi zikretmemiştir; sanki onun aşiret ile aynı olduğu görüşüne meyletmektedir. Risaletinin [aleyhisselâm] umumî olmasıyla birlikte Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in en yakın aşiretinin tahsis edilerek zikredilmesinin hikmeti; kayırmacılık vehmini defetmek, onların durumuna ehemmiyet vermenin daha mühim olduğunu ve Cenâb-ı Hakk'ın: { قاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ } “Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” [Tevbe: 123] buyurduğu gibi uyarmanın en yakından başlanıp sonra sırasıyla devam ettirileceğini göstermektir. Bu uyarının keyfiyeti hakkında pek çok rivayet vardır; bunlardan biri,
أخرجه البخاري عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: «لما نزلت وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ صعد النبي ﷺ على الصفا فجعل ينادي يا بني فهر يا بني عدي لبطون قريش حتى اجتمعوا فجعل الرجل إذا لم يستطع أن يخرج أرسل رسولا لينظر ما هو فجاء أبو لهب وقريش فقال: أرأيتكم لو أخبرتكم أن خيلا بالوادي تريد أن تغير عليكم أكنتم مصدقي؟ قالوا: نعم ما جربنا عليك إلا صدقا قال: فإني نذير لكم بين يدي عذاب شديد فقال أبو لهب: تبا لك سائر اليوم ألهذا جمعتنا فنزلت تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَما كَسَبَ [المسد: ١، ٢] »
Buhârî'nin İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Safâ tepesine çıktı ve Kureyş'in kollarını kastederek: 'Ey Fihroğulları! Ey Adiyoğulları!' diye seslenmeye başladı; nihayet toplandılar. Bir kimse bizzat çıkamadığında ne olduğunu görmek için bir elçi gönderiyordu. Ebû Leheb ve Kureyş de geldi. Bunun üzerine Peygamber: 'Görüşünüz nedir? Size vadide bir süvari birliğinin bulunduğunu ve üzerinize baskın yapmak istediğini haber versem beni doğrular mısınız?' buyurdu. Onlar: 'Evet, biz sende doğruluktan başka bir şey tecrübe etmedik' dediler. Peygamber: 'Şüphesiz ben şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıyım' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Leheb: 'Günün geri kalanında helak olasıca! Bizi bunun için mi topladın?' dedi; bunun üzerine: { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَما كَسَبَ } “Ebû Leheb'in iki eli kurusun; kurudu da! Malı ve kazandığı ona fayda vermedi” [Mesed: 1-2] ayetleri indi.»
ومنها ما
Bunlardan biri de,
أخرجه أحمد وجماعة عن أبي هريرة قال: «لما نزلت وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ دعا رسول الله ﷺ قريشا وعم وخص فقال: يا معشر قريش أنقذوا أنفسكم من النار فإني لا أملك لكم ضرا ولا نفعا يا معشر بني كعب بن لؤي أنقذوا أنفسكم من النار فإني لا أملك لكم ضرا ولا نفعا يا معشر بني قصي أنقذوا أنفسكم من النار فإني لا أملك لكم ضرا ولا نفعا يا معشر بني عبد مناف أنقذوا أنفسكم من النار فإني لا أملك لكم ضرا ولا نفعا يا معشر بني عبد المطلب أنقذوا أنفسكم من النار فإني لا أملك لكم ضرا ولا نفعا يا فاطمة بنت محمد أنقذي نفسك من النار فإني لا أملك لك ضرا ولا نفعا ألا إن لكم رحما وسأبلها ببلالها» .
Ahmed ve bir topluluğun Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «{ وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” ayeti indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş'i çağırdı; hem umumi hem de hususi hitap ederek şöyle buyurdu: 'Ey Kureyş topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın, zira ben sizin adınıza ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim. Ey Kâ'b b. Lüeyyoğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın, zira ben sizin adınıza ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim. Ey Kusayoğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın, zira ben sizin adınıza ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim. Ey Abdimenâfoğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın, zira ben sizin adınıza ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim. Ey Abdülmuttaliboğulları topluluğu! Kendinizi ateşten kurtarın, zira ben sizin adınıza ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim. Ey Muhammed'in kızı Fâtıma! Kendini ateşten kurtar, zira ben senin adına ne bir zarara ne de bir faydaya mâlik değilim. Şu var ki sizinle bir akrabalık bağım vardır ve ben onu kendi ıslaklığıyla ıslatacağım (hakkını gözeteceğim).'»
وجاء في بعض الروايات أنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم لما نزلت الآية جمع ﵊ بني هاشم فأجلسهم على الباب وجمع نساءه وأهله فأجلسهم في البيت ثم أطلع عليهم فأنذرهم
Bazı rivayetlerde geldiğine göre, bu ayet indiğinde Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem Hâşimoğullarını topladı [aleyhisselâm] ve onları kapının önünde oturttu; hanımlarını ve ehl-i beytini de toplayıp evin içine oturttu; sonra onların karşısına çıkıp onları uyardı
،
.