Binûn

Şuarâ Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وجاء في بعض آخر منها أنه ﵊ أمر عليا كرّم الله تعالى وجهه أن يصنع طعاما ويجمع له بني عبد المطلب ففعل وجمعهم وهم يومئذ أربعون رجلا فبعد أن أكلوا أراد ﷺ أن يكلمهم بدره أبو لهب إلى الكلام فقال: لقد سحركم صاحبكم فتفرقوا ثم دعاهم من الغد إلى مثل ذلك ثم بدرهم بالكلام فقال: يا بني عبد المطلب إني أنا النذير إليكم من الله تعالى والبشير قد جئتكم بما لم يجىء به أحد جئتكم بالدنيا والآخرة، فأسلموا تسلموا وأطيعوا تهتدوا

Bunların bir diğerinde de şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber [aleyhisselâm], Ali'ye -kerremallâhu teâlâ vecheh- bir yemek hazırlamasını ve kendisi için Abdülmuttaliboğullarını toplamasını emretti. O da bunu yaptı ve onları topladı; o gün kırk kişiydiler. Yemek yedikten sonra [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla konuşmak istediğinde Ebû Leheb ondan önce davranıp söze girdi ve: 'Arkadaşınız sizi büyüledi!' dedi. Bunun üzerine dağıldılar. Ertesi gün onları yine benzer bir ziyafete çağırdı; bu kez onlardan önce davranıp söze girerek şöyle buyurdu: 'Ey Abdülmuttaliboğulları! Şüphesiz ben Allah Teâlâ'dan size gönderilmiş bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim. Size hiç kimsenin getirmediği bir şey getirdim; size dünya ve ahireti getirdim. Artık Müslüman olun ki selamete eresiniz ve itaat edin ki doğru yolu bulasınız.'

إلى غير ذلك من الأخبار والروايات وإذا صح الكل فطريق الجمع أن يقال بتعدد الإنذار.

Bunlardan başka haberler ve rivayetler de vardır. Şayet hepsi sahih kabul edilirse, aralarını cem etme yolu, uyarının birden fazla kez gerçekleştiğini söylemektir.

ومن الروايات ما يتمسك به الشيعة فيما يدعونه في أمر الخلافة وهو مؤول أو ضعيف أو موضوع وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ورهطك منهم المخلصين وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أمر له صلّى الله تعالى عليه وسلّم بالتواضع على سبيل الاستعارة أو التمثيلية أو المجاز المرسل وعلاقته اللزوم، ويستعمل في التكبر رفع الجناح وعلى ذلك جاء قول الشاعر:

Bu rivayetler arasında Şia'nın hilafet meselesindeki iddialarında kendilerine delil edindikleri rivayetler de vardır ki bunlar ya tevil edilmiş ya zayıf ya da uydurmadır. { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını” ve onlardan ihlaslı olan yakın hısımlarını [uyar]. { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden sana uyanlara kanadını indir” ayeti, istiâre, temsîlî istiâre veya alâkası lüzûm olan mecâz-ı mürsel yoluyla Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e tevazu göstermesini emretmektedir. Kibir hakkında ise 'kanadı kaldırmak' (ref'u'l-cenâh) tabiri kullanılır; nitekim şairin şu sözü de bu kabildendir:

وأنت الشهير بخفض الجناح ... فلا تك في رفعه أجدلا

Sen ki tevazu göstermekle (kanat indirmekle) meşhursun... Onu kaldırmada sakın bir doğan kuşu gibi olma!

ومِنَ قيل: بيانية لأن من اتبع في أصل معناه أعم ممن اتبع لدين أو غيره ففيه إبهام وبذكر المؤمنين المراد بهم المتبعون للدين زال ذلك، وقيل: للتبعيض بناء على شيوع من اتبع فيمن اتبع للدين وحمل المؤمنين على من صدق باللسان ولو نفاقا ولا شك أن المتبعين للدين بعض المؤمنين بهذا المعنى، وجوز أن يحمل على من شارف وإن لم يؤمن ولا شك أيضا أن المتبعين المذكورين بعضهم وفي الآية على القولين أمر بالتواضع لمن اتبع للدين.

Ayetten geçen { مِنَ } 'min' edatının beyâniyye olduğu söylenmiştir; çünkü 'ittiba eden kimse' (men ittebaa) ifadesi asıl anlamı itibarıyla ister din sebebiyle ister başka bir sebeple tabi olanı kapsayacak şekilde geneldir ve bunda bir kapalılık vardır. Kendileriyle dine tabi olanların kastedildiği 'müminler'in zikredilmesiyle bu kapalılık ortadan kalkmıştır. 'İttiba eden kimse' ifadesinin dine tabi olanlar hakkında yaygın kullanımına ve müminlerin de -münafıkça da olsa- sadece dille tasdik eden kimselere hamledilmesine dayanılarak bu edatın teb'îz (kısmîlik) için olduğu da söylenmiştir; zira dine tabi olanların, bu anlamdaki müminlerin bir kısmı olduğunda şüphe yoktur. Henüz iman etmemiş olsa bile imanın eşiğine gelmiş kimselere hamledilmesi de caiz görülmüştür ki zikredilen tabi olanların onların bir kısmı olduğunda da şüphe yoktur. Her iki görüşe göre de ayette, dine tabi olanlara karşı tevazu gösterme emri bulunmaktadır.

وقال بعضهم: على تقدير كونها بيانية أن المؤمنين يراد بهم الذين لم يؤمنوا بعد وشارفوا لأن يؤمنوا كالمؤلفة مجاز باعتبار الأول وكان- من اتبعك- شائعا في من آمن حقيقة. ومن آمن مجازا فبين بقوله تعالى: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ إن المراد بهم المشارفون أي تواضع للمشارفين استمالة وتأليفا، وعلى تقدير كونها تبعيضية يراد بالمؤمنين الذين قالوا آمنا وهم صنفان: صنف صدق واتبع وصنف ما وجد منهم إلا التصديق فقيل: من المؤمنين وأريد بعض الذين صدقوا واتبعوا أي تواضع لبعض المؤمنين وهم الذين اتبعوك محبة ومودة. وعلى هذا يكون الذين أمر ﷺ بالتواضع لهم على تقدير البيان غير الذي أمر ﵊ بالتواضع لهم على تقدير التبعيض. وقال بعض الأجلة الاتباع والإيمان توأمان إذ المتبادر من اتباع ﵊ اتباعه الديني وكذا المتبادر من الإيمان الإيمان الحقيقي، وذكر مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لإفادة التعميم كذكر يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الأنعام: ٣٨] بعد طائر في قوله تعالى: وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ وتفيد الآية الأمر بالتواضع لكل من آمن من عشيرته ﷺ وغيرهم.

Bazıları şöyle demiştir: Bu edatın beyâniyye olması takdirinde, müminler ile henüz iman etmeyip müellefe-i kulûb gibi imana yaklaşmış olanlar kastedilmektedir ki bu da varacağı son durum itibarıyla mecazdır. 'Sana tabi olan' ifadesi ise hakiki manada iman edenler ile mecazi manada iman edenler hakkında yaygındı. Yüce Allah: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden” buyurarak bununla kastedilenlerin imana yaklaşanlar olduğunu açıklamıştır; yani kalplerini İslam'a ısındırmak ve kaynaştırmak maksadıyla bu yaklaşan kimselere karşı mütevazı ol demektir. Edatın teb'îziyye olması takdirinde ise müminler ile 'İman ettik' diyenler kastedilmektedir ki bunlar iki sınıftır: Bir sınıf tasdik edip tabi olmuştur, diğer sınıfta ise sadece tasdik bulunmuştur. Bu sebeple 'müminlerden' denilmiş ve tasdik edip tabi olanların bir kısmı kastedilmiştir; yani müminlerin bir kısmına, yani sana sevgi ve muhabbetle tabi olanlara tevazu göster demektir. Buna göre, beyan takdirinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tevazu göstermekle emrolunduğu kimseler ile teb'îz takdirinde [aleyhisselâm] tevazu göstermekle emrolunduğu kimseler farklı olmaktadır. Bazı seçkin âlimler ise şöyle demiştir: Tabi olmak ile iman ikiz kardeştir; zira Peygamber [aleyhisselâm]'a tabi olmaktan akla ilk gelen şey dine tabi olmaktır, nitekim imandan akla ilk gelen şey de hakiki imandır. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesinin zikredilmesi, Yüce Allah'ın: { وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki...” [En'âm: 38] kavlindeki 'kuş' kelimesinden sonra { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçan” ifadesinin zikredilmesi gibi genelleme bildirmek içindir. Dolayısıyla ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi akrabasından olsun veya olmasın iman eden herkese karşı tevazu gösterme emrini ifade etmektedir.

وقال الطيبي: الإجراء على أفانين البلاغة أن يحمل الكلام على أسلوب وضع المظهر موضع المضمر وإن الأصل وأنذر عشيرتك الأقربين. واخفض جناحك لمن اتبعك منهم فعدل إلى المؤمنين ليعم ويؤذن أن صفة الإيمان هي التي يستحق أن يكرم صاحبها ويتواضع لأجلها من اتصف بها سواء كان من عشيرتك أو غيرهم وليس هذا بالبعيد لكني أختار كون من بيانية وإن عموم من اتبعك باعتبار أصل معناه.

Tîbî şöyle demiştir: Belagat sanatlarına uygun olan yol, sözün zamir yerine açık ismin konulması (vaz'u'l-muzhar mevzi'a'l-muzmer) üslubuna hamledilmesidir. Zira sözün aslı, 'En yakın akrabalarını uyar ve onlardan sana tabi olanlara kanadını indir' şeklindedir; fakat kapsayıcı olması ve kime ait olursa olsun -ister akrabandan ister başkalarından olsun- hürmet edilmeyi ve uğruna tevazu gösterilmeyi hak ettiren vasfın iman vasfı olduğunu bildirmesi için açık isim olan 'müminler' lafzına geçilmiştir. Bu uzak bir görüş değildir; fakat ben 'min' edatının beyâniyye olmasını ve 'sana tabi olan' ifadesinin umumiliğinin asıl manası itibarıyla olmasını tercih ediyorum.

وقد أخرج ابن جرير وابن المنذر عن ابن جريج قال: لما نزلت وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ بدأ ﷺ بأهل بيته وفصيلته فشق ذلك على المسلمين فأنزل الله تعالى:

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” ayeti indiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ehl-i beyti ve en yakın kabilesiyle [uyarmaya] başladı. Bu durum Müslümanlara ağır gelince Yüce Allah şu ayeti indirdi:

«واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين» .

{ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden sana uyanlara kanadını indir.”

فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ الظاهر أن الضمير المرفوع في عَصَوْكَ عائد على من أنذر ﷺ بإنذارهم وهم العشيرة أي فإن عصوك ولم يتبعوك بعد إنذارهم فقل: إني بريء من عملكم أو الذي تعملونه من دعائكم مع الله تعالى إلها آخر، وجوز أن يكون عائدا على الكفار المفهوم من السياق، وقيل: هو عائد على من اتبع من المؤمنين أي فإن عصوك يا محمد في الأحكام وفروع الإسلام بعد تصديقك والإيمان بك وتواضعك لهم فقل: إني بريء مما تعملون من المعاصي أي أظهر عدم رضاك بذلك وإنكاره عليهم. وذكر على هذا أنه ﷺ لو أمر بالبراءة منهم ما بقي شفيعا للعصاة يوم القيامة، والآية على غير هذا القول منسوخة.

{ فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Şayet sana isyan ederlerse de ki: Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım”. Zahir olan, { عَصَوْكَ } fiilindeki merfû zamirin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyarmakla emrolunduğu kimselere, yani akrabalarına raci olmasıdır; yani şayet sana isyan eder ve uyarılmalarından sonra sana tabi olmazlarsa: 'Ben sizin amelinizden veya Allah Teâlâ ile birlikte başka bir ilaha yalvarıp yakarmanız şeklindeki yaptığınız şeylerden uzağım' de demektir. Bu zamirin, bağlamdan anlaşılan kâfirlere raci olması da caiz görülmüştür. Bir görüşe göre ise bu zamir, tabi olan müminlere racidir; yani: 'Ey Muhammed! Seni tasdik edip sana iman ettikten ve sen de onlara tevazu gösterdikten sonra şayet ahkâmda ve İslam'ın teferruatında sana isyan ederlerse: Şüphesiz ben işlediğiniz günahlardan uzağım de', yani bundan razı olmadığını ve onlara yönelik inkârını açıkça ortaya koy demektir. Buna göre zikredilmiştir ki şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem günahkâr müminlerin şahıslarından teberri etmekle emrolunsaydı kıyamet gününde günahkârlara şefaatçi olamazdı. Bu son görüşün dışındaki izahlara göre ise bu ayet mensuhtur.

أخرج ابن أبي حاتم عن ابن زيد أنه قال: أمره سبحانه بهذا ثم نسخه فأمره بجهادهم، وفي البحر هذه موادعة

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yüce Allah Peygamber'e bunu emretmiş, sonra bu hükmü neshederek onlarla cihat etmesini emretmiştir. el-Bahr'da ise: 'Bu bir barış ve kendi haline bırakma (muvâdaa) hükmüdür,

نسختها آية السيف وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ فهو سبحانه يقهر من يعصيك منهم ومن غيرهم بعزته وينصرك برحمته، وتقديم وصف العزة قيل لأنه أوفق بمقام التسلي عن المشاق اللاحقة من القوم إليه ﷺ، وجوز أن يكون ذلك لأن العزة كالعلة المصححة للتوكل والرحمة كالعلة الداعية إليه، وفسره غير واحد بتفويض الرجل أمره إلى من يملك أمره ويقدر على أن ينفعه ويضره. وقالوا: المتوكل من إن دهمه أمر لم يحاول دفعه عن نفسه بما هو معصية لله تعالى، وذكر بعضهم أن هذا من أحط مراتب التوكل وأدناها، ونقل عن بعض العارفين أنه فيما بين الناس على ثلاث درجات.

kılıç ayeti bunu neshetmiştir' denilmiştir. { وَتَوَكَّلْ عَلَى الْعَزِيزِ الرَّحِيمِ } “O mutlak galip ve çok merhametli olana tevekkül et.” Çünkü O Yüce Zat, gerek onlardan gerekse başkalarından sana isyan edenleri izzetiyle kahreder, rahmetiyle de sana yardım eder. İzzet vasfının öne alınmasının sebebi olarak, kavminden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşan meşakkatlere karşı teselli makamına daha uygun olması gösterilmiştir. İzzetin tevekkülü meşru kılan bir illet, rahmetin ise tevekküle sevk eden bir illet mesabesinde olmasından dolayı böyle olduğu da caiz görülmüştür. Birden fazla âlim bunu, kişinin işini, kendi işine mâlik olan, kendisine fayda vermeye de zarar vermeye de güç yetiren Zât'a havale etmesi olarak tefsir etmiştir. Demişlerdir ki: Mütevekkil kimse, başına bir iş geldiğinde bunu Allah Teâlâ'ya isyan olan bir yolla kendisinden defetmeye çalışmayan kimsedir. Bazıları bunun tevekkül mertebelerinin en aşağısı ve en düşüğü olduğunu belirtmiş, bazı ariflerden de insanlar arasındaki tevekkülün üç dereceden ibaret olduğu nakledilmiştir:

الأولى التوكل مع الطلب ومعاطاة السبب على نية شغل النفس ونفع الخلق وترك الدعوى، والثانية التوكل مع إسقاط الطلب وغض العين عن السبب اجتهادا في تصحيح التوكل وقمع تشرف النفس تفرغا إلى حفظ الواجبات والثالثة التوكل مع معرفة التوكل النازعة إلى الخلاص من علة التوكل. وذلك أن يعلم أن الله تعالى لم يترك أمرا مهملا بل فرغ من الأشياء كلها وقدرها وشأنه سبحانه سوق المقادير إلى المواقيت، فالمتوكل من أراح نفسه من كد النظر ومطالعة السبب سكونا إلى ما سبق من القسمة مع استواء الحالين وهو أن يعلم أن الطلب لا ينفع والتوكل لا يمنع ومتى طلع بتوكله عوضا كان توكله مدخولا وقصده معلولا وإذا خلص من رق الأسباب ولم يلاحظ في توكله سوى خالص حق الله تعالى كفاه الله تعالى كل مهم. وبين العلامة الطيبي إن في قوله تعالى: «وتوكل» إلخ إشارة إلى المراتب الثلاث بما فيه خفاء.

Birincisi: Nefsi meşgul etmek, mahlukata faydalı olmak ve iddiayı terk etmek niyetiyle, talep etmek ve sebeplere sarılmakla birlikte olan tevekküldür. İkincisi: Tevekkülü sahih kılmak ve vacipleri korumaya odaklanmak maksadıyla nefsin arzu ve temennilerini bastırmak için talebi düşürüp sebeplere göz yummakla birlikte olan tevekküldür. Üçüncüsü ise: Tevekkül illetinden kurtulmaya yönelen bir tevekkül marifetiyle birlikte olan tevekküldür. Bu da Allah Teâlâ'nın hiçbir işi başıboş bırakmadığını, bilakis her şeyi ezelde tamamlayıp takdir ettiğini ve O'nun şanının takdir edilenleri vakitlerine sevk etmekten ibaret olduğunu bilmektir. Mütevekkil kişi, iki halin eşitliğiyle birlikte geçmiş taksime güvenerek nefsini derin düşünce zahmetinden ve sebepleri incelemekten rahata erdiren kimsedir; bu da talebin fayda vermeyeceğini, tevekkülün de takdire engel olmayacağını bilmesidir. Ne zaman tevekkülü karşılığında bir ivaz beklerse onun tevekkülü kusurlu, maksadı illetli olur. Sebeplerin köleliğinden kurtulup tevekkülünde Allah Teâlâ'nın halis hakkından başkasını gözetmediği takdirde ise Allah Teâlâ onun her mühim işine kâfi gelir. Allâme Tîbî, Yüce Allah'ın: { وَتَوَكَّلْ } “Tevekkül et” vb. buyruğunda, kapalı bir üslupla bu üç mertebeye işaret bulunduğunu beyan etmiştir.

وفي مصاحف أهل المدينة والشام «فتوكل» بالفاء وبه قرأ نافع وابن عامر وأبو جعفر وشيبة وخرج على الإبدال من جواب الشرط. وجعل في الكشاف الفاء للعطف وما بعده معطوفا على فَقُلْ أو فَلا تَدْعُ وما ذكر أولا أظهر الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ

Medine ve Şam ehlinin mushaflarında 'fe' harfiyle { فَتَوَكَّلْ } şeklindedir; Nâfi', İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Şeybe bu şekilde okumuşlardır ve bu kıraat şartın cevabından bedel olarak açıklanmıştır. el-Keşşâf'ta ise 'fe' harfi atıf için kabul edilmiş ve sonrası da { فَقُلْ } veya { فَلا تَدْعُ } lafızlarına matuf sayılmıştır; ancak ilk zikredilen görüş daha açıktır. { الَّذِي يَراكَ حِينَ تَقُومُ } “O ki, kalktığın zaman seni görür”

أي إلى الصلاة وَتَقَلُّبَكَ أي ويرى سبحانه تغيرك من حال كالجلوس والسجود إلى آخر كالقيام فِي السَّاجِدِينَ أي فيما بين المصلين إذا أممتهم، وعبر عنهم بالساجدين لأن السجود حالة مزيد قرب العبد من ربه ﷿ وهو أفضل الأركان على ما نص عليه جمع من الأئمة، وتفسير هذه الجملة بما ذكر مروي عن ابن عباس وجماعة من المفسرين إلا أن منهم من قال: المراد حين تقوم إلى الصلاة بالناس جماعة، وقيل: المعنى يراك حين تقوم للتهجد ويرى تقلبك أي ذهابك ومجيئك فيما بين المتهجدين لتتصفح أحوالهم وتطلع عليهم من حيث لا يشعرون وتستبطن سرائرهم وكيف يعملون لآخرتهم كما روى أنه لما نسخ فرض قيام الليل طاف صلّى الله تعالى عليه وسلّم تلك الليلة ببيوت أصحابه لينظر ما يصنعون حرصا على كثرة طاعاتهم فوجدها كبيوت النحل لما سمع لها من دندنتهم بذكر الله تعالى والتلاوة. وعن مجاهد أن المراد بقوله سبحانه: وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ تقلب بصره ﵊ فيمن يصلي خلفه فإنه صلّى الله تعالى عليه وسلّم كان يرى من خلفه،

Yani namaza kalktığında; { وَتَقَلُّبَكَ } “Ve senin halden hale geçişini [görür]”, yani Yüce Allah senin oturuş ve secde gibi bir halden kıyam gibi bir diğer hale intikalini görür; { فِي السَّاجِدِينَ } “Secde edenler arasında”, yani onlara imamlık yaptığında namaz kılanların arasında [görür]. Onlardan 'secde edenler' diye bahsedilmiştir; çünkü secde, kulun Rabbi [azze ve celle]'ye en yakın olduğu andır ve bir grup imamın açıkça belirttiği üzere rükünlerin en faziletlisidir. Bu cümlenin bu şekilde tefsiri İbn Abbas'tan ve bir grup müfessirden rivayet edilmiştir; ancak onlardan bazıları: 'Kasıt, insanlarla birlikte cemaat halinde namaza kalktığın zamandır' demiştir. Şöyle de denilmiştir: Anlamı, teheccüde kalktığın zaman seni görür; teheccüt kılanların durumlarını incelemek, onların farkında olmadıkları bir cihetten hallerine muttali olmak ve ibadetlerini artırma konusundaki hırslarından dolayı ahiretleri için nasıl amel ettiklerini içten içe görmek üzere aralarındaki gidiş gelişini ve dolaşmanı görür demektir. Nitekim rivayet edildiğine göre gece namazının farziyeti neshedildiğinde, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem onların taatlerinin çokluğuna olan düşkünlüğü sebebiyle ne yaptıklarını görmek için o gece ashabının evlerini dolaşmış, Allah Teâlâ'yı zikretme ve tilavet mırıltılarını işittiğinde evlerini arı kovanları gibi bulmuştur. Mücâhid'den nakledildiğine göre ise Yüce Allah'ın: { وَتَقَلُّبَكَ فِي السَّاجِدِينَ } buyruğundan kasıt, arkasında namaz kılanlar üzerinde [aleyhisselâm] gözünün gezinmesidir; zira Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem arkasını da görürdü.

ففي صحيح البخاري عن أنس قال: «أقيمت الصلاة فأقبل علينا رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم بوجهه فقال: أقيموا صفوفكم وتراصوا فإني أراكم من وراء ظهري» .

Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Enes'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Namaz için kamet getirildi, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yüzünü bize döndü ve: 'Saflarınızı düzeltin ve birbirinize kenetlenin; zira ben sizi sırtımın arkasından da görüyorum' buyurdu.»

وفي رواية أبي داود عن أبي هريرة أن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم كان يقول: «استووا استووا استووا والذي نفسي بيده إني لأراكم من خلفي كما أراكم من بين يدي»

Ebû Dâvûd'un Ebû Hüreyre'den rivayetinde ise Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer alır: «Düzgün durun, düzgün durun, düzgün durun! Nefsim elinde olan Zât'a yemin ederim ki önümden gördüğüm gibi arkamdan da sizi muhakkak görüyorum.»

ولا يخفى بعد حمل ما في الآية على ما ذكر.

Ayetteki ifadenin bu zikredilen manaya hamledilmesinin uzak bir ihtimal olduğu gizli değildir.

وقيل: المراد بالساجدين المؤمنون، والمعنى يراك حين تقوم لأداء الرسالة ويرى تقلبك وترددك فيما بين المؤمنين أو معهم فيما فيه إعلان أمر الله تعالى وإعلاء كلمته سبحانه، وتفسير الساجدين بالمؤمنين مروي عن ابن عباس وقتادة إلا أن كون المعنى ما ذكر لا يخلو عن خفاء.

Bir görüşe göre secde edenlerden kasıt müminlerdir. Anlamı ise şöyledir: Risaleti tebliğ etmek için ayağa kalktığın zaman seni görür; Allah Teâlâ'nın emrini ilan etme ve O'nun yüce kelimesini yükseltme hususunda müminlerin arasındaki yahut onlarla birlikte olan faaliyet ve gayretini görür. Secde edenlerin müminler olarak tefsir edilmesi İbn Abbas ve Katâde'den rivayet edilmiştir; ancak mananın bu zikredilen şekilde olması kapalılıktan uzak değildir.

وعن ابن جبير أن المراد بهم الأنبياء ﵈، والمعنى ويرى تقلبك كما يتقلب غيرك من الأنبياء ﵈ في تبليغ ما أمروا بتبليغه وهو كما ترى، وتفسير الساجدين بالأنبياء رواه جماعة منهم الطبراني والبزار وأبو نعيم عن ابن عباس أيضا إلا أنه رضي الله تعالى عنه فسر التقلب فيهم بالتنقل في أصلابهم حتى ولدته أمه ﵊، وجوز على حمل التقلب على التنقل في الأصلاب أن يراد بالساجدين المؤمنون، واستدل بالآية على إيمان أبويه صلّى الله تعالى عليه وسلّم كما ذهب إليه كثير من أجلة أهل السنة، وأنا أخشى الكفر على من يقول فيهما رضي الله تعالى عنهما على رغم أنف على القارئ وأضرابه بضد ذلك إلا أني لا أقول بحجية الآية على هذا المطلب، ورؤية الله تعالى انكشاف لائق بشأنه عز شأنه غير الانكشاف العلمي ويتعلق بالموجود والمعدوم الخارجي عند العارفين، وقالوا: إن رؤية الله تعالى للمعدوم نظير رؤية الشخص القيامة ونحوها في المنام وكثير من المتكلمين أنكروا تعلقها بالمعدوم، ومنهم من أرجعها إلى صفة العلم وتحقيق ذلك في محله، وفي وصفه تعالى برؤيته حاله ﷺ التي بها يستأهل ولايته بعد وصفه بما تقدم تحقيق للتوكل وتوطين لقلبه الشريف ﵊ عليه.

İbn Cübeyr'den ise bunlarla peygamberlerin [aleyhimüsselâm] kastedildiği rivayet edilmiştir; anlamı da: Tebliğle emrolundukları şeyleri tebliğ etmede diğer peygamberlerin [aleyhimüsselâm] gayret gösterdiği gibi senin de gayretini görür demektir ki bu görüşün durumu ortadadır. Secde edenlerin peygamberler olarak tefsir edilmesini Taberânî, Bezzâr ve Ebû Nuaym'ın da aralarında bulunduğu bir topluluk yine İbn Abbas'tan rivayet etmiştir; şu kadar var ki o -radıyallâhu teâlâ anh- onların arasındaki intikali (takallüb), annesi [aleyhisselâm] kendisini doğuruncaya kadar peygamberlerin sulblerindeki intikal olarak tefsir etmiştir. İntikalin sulblerdeki intikale hamledilmesi takdirinde, secde edenler ile müminlerin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür. Ehl-i Sünnet'in seçkin âlimlerinden pek çoğunun benimsediği gibi bu ayet, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in anne ve babasının imanına delil getirilmiştir. Ben Ali el-Kārî ve benzerlerinin hilafına, anne ve babası -radıyallâhu teâlâ anhümâ- hakkında bunun aksini söyleyen kimsenin küfre düşmesinden korkarım; ancak bu ayetin bu meseleye delil olduğunu da söylemiyorum. Allah Teâlâ'nın görmesi, O'nun şanına layık bir inkişaf olup ilmi inkişaftan farklıdır ve ariflere göre haricî olarak mevcut ve madum olan şeylere taalluk eder. Demişlerdir ki: Allah Teâlâ'nın madumu görmesi, kişinin rüyasında kıyameti ve benzeri şeyleri görmesi gibidir. Kelamcıların çoğu ise görmenin maduma taallukunu inkâr etmiş, bir kısmı da bunu ilim sıfatına irca etmiştir; bunun tahkiki kendi yerindedir. Yüce Allah'ın, daha önce geçen vasıflardan sonra, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in O'nun dostluğunu hak etmesine vesile olan halini gördüğünü belirtmesi, tevekkülün tahkiki ve Peygamber'in [aleyhisselâm] mübarek kalbinin buna yerleşip yatışması içindir.

وقرأ جناح بن حبيش «ويقلّبك» مضارع قلب مشددا وخرج ذلك أبو حيان على العطف على يراك وجوز العطف على تَقُومُ

Cenâh b. Hubeyş, şeddeli olarak { قَلَّبَ } fiilinin muzarisiyle «ويقلّبك» şeklinde okumuştur. Ebû Hayyân bu kıraati { يَرَاكَ } üzerine atıf olarak değerlendirmiş, { تَقُومُ } üzerine atfedilmesini de caiz görmüştür.

. وفي الكلام على هذه القراءة إشارة إلى وقوع تقلبه ﷺ في الساجدين على وجه الكمال وكمال التقلب في الصلاة كونه بخشوع يغفل معه عما سوى الله تعالى إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ بكل ما يصح تعلق السمع به ويندرج فيه ما يقوله ﷺ الْعَلِيمُ بكل ما يصح تعلق العلم به ويندرج فيه ما يعمله أو ينويه ﵊، وفي الجملة الاسمية إشارة إلى أنه سبحانه متصف بما ذكر أزلا وأبدا ولا توقف لذلك على وجود المسموعات والمعلومات في الخارج، والحصر فيها حقيقي أي هو تعالى كذلك لا غيره ﷾.

Bu kıraate göre ifadede, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in secde edenler arasındaki intikal ve hallerinin en mükemmel şekilde vuku bulduğuna işaret vardır; zira namazdaki intikal ve hareketlerin kemali, onunla birlikte Allah Teâlâ'dan başkasından gafil olunacak derecedeki bir huşû ile olmasıdır. { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”; işitmenin taalluk etmesi sahih olan her şeyi işitir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söyledikleri de buna dâhildir. { الْعَلِيمُ } “Hakkıyla bilendir”; ilmin taalluk etmesi sahih olan her şeyi bilir ki Peygamber'in [aleyhisselâm] yaptıkları veya niyet ettikleri de buna dâhildir. İsim cümlesinde, Yüce Allah'ın bu vasıflarla ezelde ve ebedde muttasıf olduğuna, bunun ise dış dünyada işitilenlerin ve bilinenlerin bulunmasına bağlı olmadığına işaret vardır. Cümledeki hasr hakikidir; yani O'ndan [celle celâluh] başkası değil, yalnızca Yüce Allah böyledir.

وكأن الجملة متعلقة بالجملتين الواقعتين في حيز الجزاء جيء بها للتح ريض على القول السابق والتوكل، وجوز أن تكون متعلقة بما في حيز الصلة والمراد منها التحريض على إيقاع الأقوال والأفعال التي في الصلاة على أكمل وجه فتأمل.

Bu cümle sanki ceza konumunda yer alan iki cümleye taalluk etmekte olup önceki söze ve tevekküle teşvik etmek için getirilmiştir. Sıla konumundaki ifadelere taalluk etmesi ve bununla namazdaki söz ve fiilleri en mükemmel şekilde eda etmeye teşvikin kastedilmiş olması da caiz görülmüştür; artık iyi düşün!

وقوله تعالى: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ إلخ مسوق لبيان استحالة تنزل الشياطين على رسول الله ﷺ بعد بيان امتناع تنزلهم بالقرآن، وهذه الجملة وقوله تعالى: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ إلخ وقوله سبحانه:

Yüce Allah'ın: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّياطِينُ } “Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi?” vb. buyruğu, şeytanların Kur'an ile inmelerinin imkânsızlığı beyan edildikten sonra, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e inmelerinin de imkânsızlığını açıklamak üzere sevk edilmiştir. Bu cümle ile Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Şüphesiz o, âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir” vb. buyruğu ve:

وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ إلخ أخوات وفرق بينهن بآيات ليست في معناهن ليرجع إلى المجيء بهن وتطرية ذكر ما فيهن كرة بعد كرة فيدل بذلك على أن المعنى الذي نزلن فيه من المعاني التي اشتدت عناية الله تعالى بها، ومثاله أن يحدث الرجل بحديث وفي صدره اهتمام بشيء منه وفضل عناية فتراه يعيد ذكره ولا ينفك عن الرجوع إليه، والاستفهام للتقرير وعَلى مَنْ متعلق بتنزل قدم عليه لصدارة المجرور وتقديم الجار لا يضر كما بين في النحو، وقال الزمخشري في ذلك: إن من متضمنة معنى الاستفهام وليس معنى التضمن أن الاسم دل على معنيين معا معنى الاسم ومعنى الحرف وإنما معناه أن الأصل أمن فحذف حرف الاستفهام واستمر الاستعمال على حذفه كما حذف من هل والأصل أهل كما قال:

{ وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ } “Onu şeytanlar indirmedi” vb. buyruğu birbirinin kardeşidir. Araları kendi anlamlarında olmayan ayetlerle ayrılmıştır ki tekrar tekrar zikredilmelerine dönülsün ve içerdikleri mana tazelensin; böylece haklarında indikleri mananın, Allah Teâlâ'nın son derece önem verdiği manalardan olduğuna delalet etsin. Bunun misali, bir kimsenin bir hadis anlatması, ancak gönlünde ona dair özel bir ehemmiyet ve fazla bir itina bulunması sebebiyle onu tekrar tekrar anması ve ona dönmekten geri durmaması gibidir. Buradaki istifham takrîr (onaylatma) içindir. { عَلى مَنْ } ifadesi { تَنَزَّلُ } fiiline müteallıktır; mecrurun başa gelme hakkından dolayı fiilin önüne geçirilmiştir ve nahiv ilminde açıklandığı üzere cer edatının öne geçmesi buna zarar vermez. Zemahşerî bu hususta şöyle demiştir: 'Men' kelimesi istifham manasını tazammun etmektedir. Bu tazammunun anlamı, ismin hem isim hem de harf manası olmak üzere iki manaya birden delalet etmesi demek değildir; bilakis manası, aslı 'e-men' iken istifham harfinin hazfedilmesi ve tıpkı 'hel' edatından hazfedilip aslının 'e-hel' olması gibi hazif üzere kullanımın devam etmesidir. Nitekim şair şöyle demiştir:

سائل فوارس يربوع بشدتنا ... أهل رأونا بسفح القاع ذي الأكم

Yerbû' süvarilerine baskınımızı sor... Tepelik düzlüğün eteğinde bizi gördüler mi?

فإذا أدخلت حرف الجر على من فقدر الهمزة قبل حرف الجر في ضميرك كأنك تقول: أعلى من تنزل الشياطين كقولك: أعلى زيد مررت اه. وتعقبه صاحب الفرائد بقوله: يشكل ما ذكر بقولهم: من أين أنت ومن أين جئت وقوله تعالى: مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ [عبس: ١٨] وقوله فيم: وبم ومم وحتام ونحوها. وأجاب صاحب

Dolayısıyla cer harfini 'men' üzerine dâhil ettiğinde, hemzeyi cer harfinden önce zihninde takdir edersin; sanki 'Zeyd'e mi uğradın?' demen gibi 'Şeytanlar kime iner?' diyormuşsun gibidir.' Sahibu'l-Ferâid bu görüşü şu sözüyle tenkit etmiştir: Bu zikredilen husus; 'Neredensin?' ve 'Nereden geldin?' sözleri ile Yüce Allah'ın: { مِنْ أَيِّ شَيْءٍ خَلَقَهُ } “Onu hangi şeyden yarattı?” [Abese: 18] kavli ve 'fî-me', 'bi-me', 'mim-me', 'hattâ-me' ve benzeri kullanımlarla müşkül hale gelmektedir. Sahibu'l-

الكشف بأنه لا إشكال في نحو من أين أنت؟ لأن التقدير أمن البصرة أم من الكوفة مثلا ولا يخفى أنه لا يحتاج على ما حققه النحاة إلى جميع ذلك، وجملة عَلى مَنْ تَنَزَّلُ إلخ في موضع نصب بأنبئكم لأنه معلق بالاستفهام وهي إما سادة مسد المفعول الثاني إن قدرت الفعل متعديا لاثنين ومسد مفعولين إن قدرته متعديا لثلاثة، والمراد هل أعلمكم جواب هذا الاستفهام- أعني على من تنزل الشياطين- وأصل تنزل تتنزل فحذف إحدى التاءين. والكلام على معنى القول عند أبي حيان كأنه قيل: قل يا محمد هل أنبئكم على من تنزل الشياطين تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ أي كثير الإفك وهو الكذب أَثِيمٍ كثير الإثم، وكُلِّ للتكثير وجوز أن تكون للإحاطة ولا بعد في تنزلها على كل كامل في الإفك والإثم كالكهنة نحو شق بن رهم بن نذير وسطيح بن ربيعة بن عدي، والمراد بواسطة التخصيص في معرض البيان أو السياق أو مفهوم المخالفة عند القائل به قصر تنزلهم على كل من اتصف بما ذكر من الصفات وتخصيص له بهم لا يتخطاهم إلى غيرهم وحيث كانت ساحة رسول الله ﷺ منزهة عن أن يحوم حولها شائبة شيء من تلك الأوصاف اتضح استحالة تنزلهم عليه ﵊ يُلْقُونَ أي الأفاكون السَّمْعَ أي سمعهم إلى الشياطين، وإلقاء السمع مجاز عن شدة الإصغاء للتلقي فكأنه قيل: يصغون أشد إصغاء إلى الشياطين فيتلقون منهم ما يتلقون وَأَكْثَرُهُمْ أي الأفاكين كاذِبُونَ فيما يقولونه من الأقاويل، والأكثرية باعتبار أقوالهم على معنى أن هؤلاء قلما يصدقون في أقوالهم وإنما هم في أكثرها كاذبون ومآله وأكثر أقوالهم كاذبة لا باعتبار ذواتهم حتى يلزم من نسبة الكذب إلى أكثرهم كون أقلهم صادقين على الإطلاق ويلتزم لذلك كون الأكثر بمعنى الكل.

Keşşâf ise şöyle cevap vermiştir: 'Neredensin?' ve benzeri ifadelerde bir müşkillik yoktur; çünkü takdiri 'Basra'dan mısın yoksa Kûfe'den misin?' şeklindedir. Ancak nahivcilerin tahkikine göre bütün bunlara ihtiyaç olmadığı gizli değildir. { عَلى مَنْ تَنَزَّلُ } vb. cümlesi, istifham ile muallak kılındığı için { أُنَبِّئُكُمْ } fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir. Şayet fiili iki meful alan bir fiil kabul ederseniz ikinci mefulün yerine, üç meful alan kabul ederseniz iki mefulün yerine geçmiştir. Kasıt: 'Bu istifhamın cevabını -yani şeytanların kime indiğini- size bildireyim mi?' demektir. { تَنَزَّلُ } fiilinin aslı { تَتَنَزَّلُ } olup iki 'tâ' harfinden biri hazfedilmiştir. Ebû Hayyân'a göre söz söz manasındadır; sanki şöyle denilmiştir: De ki ey Muhammed: Şeytanların kime indiğini size haber vereyim mi? { تَنَزَّلُ عَلى كُلِّ أَفَّاكٍ } “Çokça iftira atan her yalancıya inerler”, yani iftirası ve yalanı çok olan; { أَثِيمٍ } “Çok günahkâra”, yani günahı çok olan kimseye inerler. { كُلِّ } kelimesi çokluk içindir; ihata (bütünlük) için olması da caiz görülmüştür. Şık b. Rehm b. Nezîr ve Satîh b. Rebîa b. Adî gibi kâhinlerden olup iftira ve günahta kemale ermiş herkese inmelerinde bir uzaklık yoktur. Beyan makamındaki tahsis, bağlam yahut benimseyene göre mefhûm-i muhalefet vasıtasıyla kastedilen; şeytanların inişini bu zikredilen vasıflarla nitelenen kimselere has kılmak ve onları başkalarına geçmeyecek şekilde bunlara tahsis etmektir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüce makamı bu vasıfların hiçbir şaibesinin etrafında dolaşmasından münezzeh olduğuna göre, şeytanların onun [aleyhisselâm] üzerine inmesinin imkânsızlığı açıkça ortaya çıkmış olur. { يُلْقُونَ } yani o iftiracılar verirler; { السَّمْعَ } yani kulaklarını şeytanlara verirler. Kulak vermek (ilkâü's-sem'), telakki etmek için can kulağıyla dinlemekten (şiddet-i ısgā) kinayedir; sanki şöyle denilmiştir: Şeytanları can kulağıyla dinlerler de onlardan aldıklarını alırlar. { وَأَكْثَرُهُمْ } yani iftiracıların çoğu; { كاذِبُونَ } “Yalancıdırlar”, yani söyledikleri sözlerde yalancıdırlar. Çokluk, sözleri itibarıyladır; yani bu kimseler sözlerinde pek nadir doğru söylerler, bilakis sözlerinin çoğunda yalancıdırlar demektir. Neticesi de 'sözlerinin çoğu yalandır' anlamına gelir; yoksa bizzat şahısları itibarıyla değildir ki yalanın onların çoğuna nispet edilmesinden azının mutlak manada doğru sözlü olması gereksin de bu sebeple 'çoğu' ifadesinin 'hepsi' manasında olduğu kabul edilmek zorunda kalınsın.

وليس معنى الأفاك من لا ينطق إلا بالإفك حتى يمتنع منه الصدق بل من يكثر الإفك فلا ينافيه أن يصدق نادرا في بعض الأحايين، وجوز أن يكون السمع بمعنى المسموع وإلقاؤه مجاز عن ذكره أن يلقى الأفاكون إلى الناس المسموع من الشياطين وأكثرهم كاذبون فيما يحكون عن الشياطين ولم يرتضه بعضهم لبعده أو لقلة جدواه على ما قيل. واختلف في سبب كون أكثر أقوالهم كاذبة فقيل: هو بعد البعثة كونهم يتلقون منهم ظنونا وأمارات إذ ليس لهم من علم الغيب نصيب وهم محجوبون عن خبر السماء ولعدم صفاء نفوسهم قلما تصدق ظنونهم مع ذلك يضم الأفاكون إليها لعدم وفائها بمرادهم على حسب تخيلاتهم أشياء لا يطابق أكثرها الواقع، وقبل البعثة إذ كانوا غير محجوبين عن خبر السماء وكانوا يسمعون من الملائكة ﵈ ما يسمعونه من الأخبار الغيبية يحتمل أن يكون كثرة غلط الأفاكين في الفهم لقصور فهمهم عنهم، ويحتمل أن يكون ضمهم إلى ما يفهمونه من الحق أشياء من عند أنفسهم لا يطابق أكثرها الواقع، ويحتمل أن يكون كثرة غلط الشياطين الذين يوجون إليهم في الفهم عن الملائكة ﵈ لقصور فهمهم عنهم، ويحتمل أن يكون ضم الشياطين إلى ما يفهمونه من الحق من الملائكة ﵈ أشياء من عند أنفسهم لا يطابق أكثرها الواقع، ويحتمل أن يكون مجموع ما ذكر. وقيل: هو قبل البعثة يحتمل أن يكون أحد هذه الأمور وأما بعد البعثة فهو كثرة خلطهم الكذب فيما تخطفه الشياطين عند استراقهم السمع من الملائكة ويلقونه إليهم.

İftiracı (effâk) demek sadece yalandan başka bir şey konuşmayan kimse demek değildir ki ondan doğru söz çıkması imkânsız olsun; bilakis yalanı çok olan demektir, dolayısıyla bazı zamanlarda nadiren doğru söylemesi buna mani değildir. 'Sem'' kelimesinin 'işitilen şey' (mesmû') manasında olması, onun verilmesinin (ilkā) ise iftiracıların şeytanlardan işittiklerini insanlara aktarmasından kinaye olması ve çoğunun da şeytanlardan naklettikleri şeylerde yalancı olmaları da caiz görülmüştür; ancak bazıları uzaklığı yahut söylendiği üzere faydasının azlığı sebebiyle bunu benimsememiştir. Sözlerinin çoğunun yalan olmasının sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre bunun sebebi, peygamberlikten sonra onların şeytanlardan sadece zanlar ve ipuçları telakki etmeleridir; zira gayb ilminden nasipleri yoktur ve sema haberinden perdelenmişlerdir. Nefislerinin duru olmaması sebebiyle zanları da pek az doğru çıkar; bununla birlikte iftiracılar, maksatlarını karşılamaya yetmediği için kendi hayallerine göre bu zanlara çoğunun hakikatle örtüşmediği şeyleri katarlar. Peygamberlikten önce ise sema haberinden perdelenmemiş oldukları ve meleklerden [aleyhimüsselâm] işittikleri gayb haberlerini dinledikleri için [yanılmalarının sebebi] şunlar olabilir: İftiracıların meleklerin sözlerini anlamadaki anlayış kıtlığından ötürü çokça yanılmaları olabilir; yahut haktan anladıklarına kendi katlarından çoğunun hakikatle örtüşmediği şeyleri katmaları olabilir; yahut onlara fısıldayan şeytanların meleklerden [aleyhimüsselâm] anlama hususundaki kavrayış kıtlığından ötürü çokça yanılmaları olabilir; yahut şeytanların meleklerden [aleyhimüsselâm] haktan anladıkları şeylere kendi katlarından çoğunun hakikatle örtüşmediği şeyleri katmaları olabilir; yahut bütün bu zikredilenlerin toplamı olabilir. Bir görüşe göre ise peygamberlikten önce bu durumlardan biri olması muhtemeldir; peygamberlikten sonra ise şeytanların meleklerden kulak hırsızlığı yaparken kapıp kendilerine fısıldadıkları şeylere iftiracıların çokça yalan karıştırmalarıdır.

فقد أخرج البخاري ومسلم وابن مردويه عن عائشة رضي الله تعالى عنها قالت: «سأل أناس النبي ﷺ عن الكهان فقال: إنهم ليسوا بشيء فقالوا: يا رسول الله إنهم يحدثون أحيانا بالشيء يكون حقا قال: تلك الكلمة من الحق يحفظها الجني فيقذفها في أذن وليه فيخلطون فيها أكثر من مائة كذبة

Nitekim Buhârî, Müslim ve İbn Merdûye'nin Âişe -radıyallâhu teâlâ anhâ-'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Bazı insanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâhinler hakkında sordular. O da: 'Onlar bir şey değildir' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar bazen bir şey söylerler de o doğru çıkar' dediler. Peygamber: 'İşte o, haktan olan bir kelimedir ki cin onu kapıp ezberler ve dostunun kulağına fısıldar; onlar da ona yüzden fazla yalan karıştırırlar' buyurdu.»

، وقيل: هو قبل البعثة وبعدها كثرة

[Bir diğer görüşe göre] ise bu, peygamberlikten önce de sonra da çokça

خلط الأفاكين الكذب فيما يتلقونه من الشياطين، أما كثرته قبل البعثة فلظاهر الخبر المذكور، وأما كثرته بعد البعثة فلما أخرجه عبد الرزاق وعبد بن حميد وابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن قتادة أنه قال في هذه الآية: كانت الشياطين تصعد إلى السماء فتستمع ثم تنزل إلى الكهنة فتخبرهم فتحدث الكهنة بما أنزلت به الشياطين من السمع وتخلط به الكهنة كذبا كثيرا فيحدثون به الناس فأما ما كان من سمع السماء فيكون حقا وأما ما خلطوه به من الكذب فيكون كذبا، ولا يخفى أن القول بأن الشياطين بعد البعثة يلقون ما يسترقونه من السمع إلى الكهنة غير مجمع عليه، ومن القائلين به من يجوز أن يكون ضمير يُلْقُونَ في الآية راجعا إلى الشياطين، والمعنى يلقي الشياطين المسموع من الملأ الأعلى قبل أن يرجموا من بعض المغيبات إلى أوليائهم وأكثرهم كاذبون فيما يوحون به إليهم، إذ لا يسمعونهم على نحو ما تكلمت به الملائكة ﵈ لشرارتهم أو لقصور فهمهم أو ضبطهم أو إفهامهم، وقيل:

iftiracıların şeytanlardan aldıkları şeylere çokça yalan karıştırmalarıdır. Peygamberlikten önce bunun çokluğu mezkûr hadisin zahirinden ötürüdür. Peygamberlikten sonraki çokluğu ise Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettikleri şu sözden ötürüdür: 'Şeytanlar semaya çıkıp kulak kabartırlar, sonra kâhinlere inip haber verirlerdi. Kâhinler de şeytanların işitip getirdikleri şeyleri anlatır ve buna pek çok yalan karıştırarak insanlara söylerlerdi. Semadan işitilen kısım doğru çıkar, ona karıştırdıkları yalan ise yalan olurdu.' Peygamberlikten sonra şeytanların kulak hırsızlığıyla çaldıkları şeyleri kâhinlere fısıldadıkları görüşünün üzerinde icma edilmiş bir husus olmadığı gizli değildir. Bu görüşü savunanlardan bazıları, ayetteki { يُلْقُونَ } fiilinin zamirinin şeytanlara raci olmasını da caiz görmüşlerdir. Anlamı ise şöyledir: Şeytanlar, taşlanıp kovulmadan önce Mele-i A'lâ'dan işittikleri bazı gaybî haberleri dostlarına ulaştırırlar; şeytanların çoğu ise kötülüklerinden yahut anlayış, kavrayış veya anlatışlarındaki yetersizlikten ötürü meleklerin [aleyhimüsselâm] konuştuğu şekilde dostlarına işittirmedikleri için onlara fısıldadıkları şeylerde yalancıdırlar. Şöyle de denilmiştir:

المعنى عليه ينصت الشياطين ويستمعون إلى الملأ الأعلى قبل الرجم وأكثرهم كاذبون فيما يوحون به إلى أوليائهم بعد لشرارتهم أو لأنهم لا يسمعون في أنفسهم أو لا يسمعون أولياءهم بعد ذلك السمع كلام الملائكة ﵈ على وجهه، وجملة يُلْقُونَ على تقدير كون الضمير للأفاكين صفة لِكُلِّ أَفَّاكٍ لأنه في معنى الجمع سواء أريد بإلقاء السمع الإصغاء إلى الشياطين أو إلقاء المسموع إلى الناس، وجوز أن تكون استئنافا إخبارا لحالهم على كلا التقديرين لما أن كلا من تلقيهم من الشياطين وإلقائهم إلى الناس يكون بعد التنزل، واستظهر تقدير المبتدأ على هذا، وأن تكون استئنافا مبنيا على السؤال كأنه قيل: ما يفعلون عند تنزل الشياطين أو ما يفعلون بعد تنزلهم؟ فقيل: يلقون إليهم أسماعهم ليحفظوا ما يوحون به إليهم أو يلقون ما يسمعونه منهم إلى الناس، وجوز أن تكون حالا منتظرة على التقديرين أيضا.

Buna göre anlam: Şeytanlar taşlanmadan önce Mele-i A'lâ'ya kulak verip dinlerler; çoğu ise kötülüklerinden yahut bizzat kendileri işitmediklerinden ya da bu dinlemeden sonra meleklerin [aleyhimüsselâm] sözünü gereği gibi dostlarına duyurmadıklarından ötürü daha sonra dostlarına fısıldadıkları şeylerde yalancıdırlar. Zamirin iftiracılara ait olması takdirinde { يُلْقُونَ } cümlesi, çoğul manasında olduğu için { لِكُلِّ أَفَّاكٍ } ifadesinin sıfatıdır; ister kulak vermekten şeytanları dinlemek, isterse işitilen şeyi insanlara aktarmak kastedilsin fark etmez. Hem şeytanlardan telakki etmeleri hem de insanlara aktarmaları inişten sonra vuku bulduğu için her iki takdire göre de hallerini bildiren bir müste'nefe (başlangıç) cümlesi olması caiz görülmüştür ve bu durumda bir mübtedanın takdir edilmesi daha kuvvetli bulunmuştur. Yine bu cümlenin, sanki 'Şeytanlar indiğinde ne yaparlar?' veya 'İndikten sonra ne yaparlar?' sorusuna binaen gelmiş bir istînâf olması da caiz görülmüştür; buna göre cevap olarak: 'Onlara fısıldadıklarını bellemek için kulak verirler' veya 'Onlardan işittiklerini insanlara aktarırlar' denilmiştir. Her iki takdirde de bir hâl-i müntazara (gerçekleşmesi beklenen durum) olması caiz görülmüştür.

وهي على تقدير كون الضمير للشياطين، والمعنى ما سمعت أولا قيل: تحتمل أن تكون استئنافا مبينا للغرض من التنزل مبنيا على السؤال عنه كأنه قيل لم تنزل عليهم؟ فقيل: يلقون إليهم ما سمعوه، وأن تكون حالا منتظرة من ضمير الشياطين أي تنزل على كل أفاك أثيم ملقين ما يسمعونه من الملأ الأعلى إليهم وعلى ذلك التقدير والمعنى ما سمعت ثانيا قيل: لا يجوز أن تكون استئنافا نظير ما ذكر آنفا ولا أن تكون حالا أيضا لأن الفاء السمع بمعنى الإنصات مقدم على التنزل المذكور فكيف يكون غرضا منه أو حالا مقارنة أو منتظرة ويتعين كونها استئنافا للإخبار بحالهم.

Zamirin şeytanlara ait olması ve mananın ilk işittiğin gibi olması takdirinde şöyle denilmiştir: 'Onlara niçin inerler?' sorusuna binaen inişin gayesini açıklayan bir istînâf cümlesi olması muhtemeldir; buna göre 'İşittiklerini onlara aktarmak için' denilmiş olur. Şeytanların zamirinden hâl-i müntazara olması da muhtemeldir; yani Mele-i A'lâ'dan işittiklerini onlara aktararak her günahkâr yalancıya inerler demektir. O takdirde ve mananın ikinci işittiğin gibi olması durumunda ise şöyle denilmiştir: Az önce zikredilenin benzeri bir istînâf olması caiz olmadığı gibi hal olması da caiz değildir; çünkü dinleme manasındaki kulak verme eylemi zikredilen inişten öncedir, öyleyse nasıl inişin gayesi veya mukarin ya da müntazara bir hal olabilir? Dolayısıyla bu cümlenin onların halini bildiren bir istînâf olması kesinleşir.

وتعقب بأنه غير سديد لأن ذكر حالهم السابقة على تنزلهم المذكور قبله غير خليق بجزالة التنزيل، ومن هنا قيل: إن جعل الضمير للشياطين وحمل إلقاء السمع على إنصاتهم وتسمعهم إلى الملأ الأعلى مما لا سبيل إليه وفيه نظر، وجملة أَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ استئنافية أو تحتمل الاستئنافية والحالية، هذا واعلم أن هاهنا إشكالا واردا على بعض الاحتمالات في الآية لأنها عليه تفيد أن الشياطين يسمعون من الملائكة ﵈ ما يسمعونه ويلقونه إلى الأفاكين. وقد تقدم ما يدل على منعهم عن السمع أعني قوله تعالى: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ [الشعراء: ٢١٢] .

Buna karşı şöyle denilerek itiraz edilmiştir: Bu isabetli değildir; zira daha önce zikredilen inişlerinden önceki hallerinin anılması Kur'an'ın fesahat ve cezaletine yakışmaz. Bu sebepledir ki zamirin şeytanlara kılınması ve kulak vermenin de onların Mele-i A'lâ'yı can kulağıyla dinlemesine hamledilmesinin imkânsız olduğu söylenmiştir; ancak bunda da eleştiriye açık bir yön vardır. { أَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } cümlesi ise istînâfiyye cümlesidir yahut istînâfiyye ve hâliyye olma ihtimali taşır. Şunu bil ki burada ayetteki bazı ihtimallere yöneltilen bir müşkillik bulunmaktadır; zira bu ihtimale göre ayet, şeytanların meleklerden [aleyhimüsselâm] duyduklarını işitip iftiracılara aktardıklarını ifade etmektedir. Hâlbuki daha önce onların işitmekten menedildiklerine delalet eden husus, yani Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar işitmekten uzaklaştırılmışlardır” [Şuarâ: 212] kavli geçmişti.

وأجيب بأن المراد بالسمع فيما تقدم السمع المعتد به وفيما هاهنا السمع في الجملة ويراد به الخطفة المذكورة في قوله سبحانه: إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ [الصافات: ١٠] والكلمة المذكورة في خبر الصحيحين وابن مردويه السابق آنفا، واعترض بأن من خطف لا يبقى حيا إلى أن يوصل ما خطفه إلى وليه لظاهر قوله تعالى: إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ فإن ظاهره أنه يهلك بالشهاب الذي لحقه.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Önceki ayette geçen işitmekten kasıt kayda değer ve tam işitmedir; buradaki işitmeden kasıt ise genel anlamda işitmedir ve bununla Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ } “Ancak bir söz kapan olursa...” [Sâffât: 10] kavlinde zikredilen kapıp kaçırma ile az önce geçen iki Sahîh ve İbn Merdûye rivayetindeki o tek kelime kastedilmektedir. Buna da şöyle itiraz edilmiştir: Sözü kapan kimse, onu dostuna ulaştırıncaya kadar hayatta kalamaz; zira Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ ثاقِبٌ } “Ancak bir söz kapan olursa, onu da delip geçen alevli bir ateş takip eder” kavlinin zahirine göre, kendisine yetişen o alevli ateşle (şihab) helak olmaktadır.

وأجيب بأن نفي بقائه حيا غير مسلم، ولا نسلم أن الآية ظاهرة فيما ذكر إذ ليس فيها أكثر من اتباع الشهاب

Buna ise şöyle cevap verilmiştir: Onun hayatta kalmadığının nefyedilmesi kabul edilemez; ayetin de zikredilen hususta zahir olduğunu kabul etmeyiz, zira ayette delip geçen alevli ateşin onu takip etmesinden fazlası

الثاقب إياه وهو يحتمل الزجر كما يحتمل الإهلاك فليرد اتباعه للزجر مع بقائه حيا فإن الخبر المذكور يقتضي بقاءه كذلك. وجاء عن ابن عباس أن الشياطين كانوا لا يحجبون عن السماوات وكانوا يدخلونها ويأتون بأخبارها فيلقون إلى الكهنة فلما ولد عيسى ﵇ منعوا من ثلاث سماوات فلما ولد محمد ﷺ منعوا من السماوات كلها فما منهم من أحد يريد استراق السمع إلا رمي بشهاب وهو الشعلة من النار فلا يخطىء أبدا فمنهم من يقتله ومنهم من يحرق وجهه ومنهم من يخبله فيصير غولا يضل الناس في البراري، وقيل: إن المراد بالسمع فيما تقدم سمع الوحي وفيما هنا سمع المغيبات غيره وهم غير ممنوعين عنه قبل البعثة وبعدها، وهذا مأخوذ من كلام عبد الرحمن بن خلدون في مقدمة تاريخه التي لم ينسج على منوالها وإن كان للطعن فيها مجال قال: إن الآيات إنما دلت على منع الشياطين من نوع واحد من أخبار السماء وهو ما يتعلق بخبر البعثة ولم يمنعوا مما سوى ذلك، بل ربما يقال: إن في كلامه بعد إشعارا ما بأن المنع إنما كان بين يدي النبوة فقط. لا قبل ذلك ولا بعده.

yer almamaktadır. Takip etmek ise helak etme ihtimalini barındırdığı gibi azarlama ve uzaklaştırma ihtimalini de barındırır; öyleyse hayatta kalmasıyla birlikte uzaklaştırma kastıyla takip edilmiş olsun, zira zikredilen hadis de onun hayatta kalmasını iktiza etmektedir. İbn Abbas'tan gelen rivayette şöyle denilmiştir: Şeytanlar semalardan perdelenmezlerdi; oralara girer, haberlerini getirir ve kâhinlere fısıldarlardı. İsa [aleyhisselâm] doğunca üç semadan menedildiler. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem doğunca ise bütün semalardan menedildiler; artık onlardan kulak hırsızlığı yapmak isteyen hiç kimse yoktur ki ona ateşten bir alev olan ve asla şaşmayan şihab atılmasın. Bu ateş kimini öldürür, kiminin yüzünü yakar, kiminin de aklını başından alır da o kimse çöllerde insanları saptıran bir ifrite dönüşür. Bir görüşe göre de önceki ayette geçen işitmekten kasıt vahyin işitilmesidir, buradaki ise vahiy dışındaki gaybî haberlerin işitilmesidir ve onlar peygamberlikten önce de sonra da bundan menedilmiş değillerdir. Bu görüş, Abdurrahman b. Haldûn'un -eleştiriye açık yönleri bulunsa da- bir benzeri yazılmamış olan Tarih Mukaddimesi'ndeki sözlerinden alınmıştır; o şöyle demiştir: Ayetler şeytanların sema haberlerinden sadece bir türe, yani peygamberliğin gönderilmesine ilişkin habere dair menedildiklerine delalet etmiştir; bunun dışındakilerden menedilmemişlerdir. Hatta onun sözünde, bu menedişin sadece nübüvvetin hemen öncesinde ve başlangıcında olduğuna, ne bundan önce ne de sonra olmadığına dair bir işaret bulunduğu da söylenebilir.

ولا يخفى أن الظواهر تشهد بمنعهم مطلقا إلى يوم القيامة، بل قد يدعي أن في الآيات ما يدل على أن حفظ السماء بالكواكب لم يحدث وإن خلقها لذلك وهو ظاهر في أنهم كانوا ممنوعين أيضا قبل ولادته صلّى الله تعالى عليه وسلّم من خبر السماء، ويشكل هذا على ظاهر العزل إلا أن يدعي أن المنع قبل لم يكن بمثابة المنع بعد فالعزل عما كان يجعل المنع شديدا بالنسبة إليه. وفي اليواقيت والجواهر في عقائد الأكابر لمولانا عبد الوهاب الشعراني عليه الرحمة الصحيح أن الشياطين ممنوعون من السمع منذ بعث رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم إلى يوم القيامة وبتقدير استراقهم فلا يتوصلون إلى الإنس ليخبروهم بما استرقوه بل تحرقهم الشهب وتفنيهم انتهى.

Zahir nassların, kıyamet gününe kadar mutlak surette onların menedildiğine şahitlik ettiği gizli değildir; hatta ayetlerde, semanın yıldızlarla korunmasının sonradan meydana gelmeyip yıldızların bunun için yaratıldığına delalet eden hususların bulunduğu da iddia edilebilir ki bu da Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in doğumundan önce de onların sema haberinden menedilmiş oldukları hususunda zahirdir. Bu durum azil vasfının zahirine müşkül gelse de önceki menedişin sonraki menediş gibi olmadığı, dolayısıyla önceki hale kıyasla menedişin şiddetli kılınmasının 'azil' olarak adlandırıldığı iddia edilebilir. Mevlânâ Abdülvehhâb eş-Şa'rânî'nin -aleyhi'r-rahme- el-Yevâkît ve'l-Cevâhir fî Akāidi'l-Ekâbir adlı eserinde şöyle denilmektedir: 'Sahih olan şudur ki şeytanlar, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilişinden kıyamet gününe kadar işitmekten menedilmişlerdir; kulak hırsızlığı yaptıkları takdirde dahi çaldıklarını haber vermek üzere insanlara ulaşamazlar, bilakis alevli ateşler onları yakar ve yok eder.' [Şa'rânî'nin sözü] bitti.

قيل ويلزم القائلين بهذا حمل ما في خبر الصحيحين على كهان كانوا قبل البعثة وقد أدركهم السائلون وهو الذي يقتضيه كلام القاضي أيضا. فقد نقل النووي عنه في شرحه صحيح مسلم أنه قال: كانت الكهانة في العرب ثلاثة أضرب، أحدها أن يكون للإنسان ولي من الجن يخبره بما يسترقه من السمع من السماء وهذا القسم بطل من حين بعث نبينا صلّى الله تعالى عليه وسلّم إلى آخر ما قال. وهو ظاهر كلام البوصيري حيث يقول:

Bunu söyleyenlerin, iki Sahîh'teki rivayette yer alan hususu, peygamberlikten önce yaşamış ve soru soranların da kendilerine yetiştiği kâhinlere hamletmeleri gerektiği söylenmiştir ki Kādî'nin sözünün iktiza ettiği de budur. Nitekim Nevevî, Şerhu Sahîhi Müslim'de ondan naklen şöyle dediğini aktarmıştır: 'Araplarda kâhinlik üç kısımdı: Birincisi, insanın cinden bir dostu olup semadan kulak hırsızlığıyla çaldığı şeyleri ona haber vermesidir ki bu kısım Peygamberimiz sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in gönderilişinden itibaren iptal edilmiştir...' sözünün sonuna kadar. Bûsîrî'nin şu sözü de açıkça bunu ifade etmektedir:

بعث الله عند مبعثه الشه ... ب حراسا وضاق عنها الفضاء

Allah O'nun peygamberliği anında alevli yıldızları bekçiler kıldı; feza ise o yıldızlarla dolup daraldı,

تطرد الجن عن مقاعد للسم ... ع كما يطرد الذئب الرعاء

Tıpkı çobanların kurdu kovduğu gibi, cinleri dinleme mevkilerinden kovup uzaklaştırdı,

فمحت آية الكهانة آيا ... ت من الوحي ما لهن انمحاء

Böylece vahiyden gelen ve asla silinmeyecek ayetler, kâhinliğin bütün alametlerini silip süpürdü.

وقد قيل في الجواب عن الإشكال نحو هذا وهو أن تنزل الشياطين وإلقاءهم ما يسمعونه من السماء إلى أوليائهم حسبما تفيده الآية المذكورة في أحد محاملها إنما كان قبل البعثة حيث لم يكن حينئذ منع أو كان لكنه لم يكن شديدا. والمنع من السمع الذي يفيده قوله تعالى: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ إنما كان بعد البعثة وكان على أتم وجه، وهذا مشكل عندي بابن الصياد وما كان منه فإنهم عدوه من الكهان، وقد صح أنه قال للنبي ﵊ حين سأله عن أمره: يأتيني صادق وكاذب وأن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم امتحنه فأضمر له آية الدخان وهي قوله تعالى: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ [الدخان: ١٠]

Bu müşkile cevap olarak buna benzer bir izah yapılmıştır ki o da şudur: Zikredilen ayetin muhtemel anlamlarından birinde ifade edildiği üzere, şeytanların inmesi ve semadan işittiklerini dostlarına aktarmaları, henüz bir engellemenin bulunmadığı yahut bulunsa bile şiddetli olmadığı peygamberlik öncesi döneme aittir. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar işitmekten uzaklaştırılmışlardır” kavlinin ifade ettiği işitmekten menedilme ise peygamberlikten sonra ve en mükemmel şekilde gerçekleşmiştir. Bu durum bence İbn Sayyâd ve onun başından geçenlerle müşkül hale gelmektedir; zira âlimler onu kâhinlerden saymışlardır. Nitekim durumunu sorduğunda Peygamber'e [aleyhisselâm]: 'Bana hem doğru söyleyen hem de yalan söyleyen gelir' dediği ve Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in de onu imtihan ederek gönlünde Duhân suresindeki: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ } “Göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle” [Duhân: 10] ayetini tuttuğu sahih olarak rivayet edilmiştir.

وقال ﷺ: خبأت لك خبأ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Senin için içimde bir şey gizledim» buyurdu.

فقال ابن الصياد: هو الدخ أي الدخان وهي لغة فيه كما ذهب إليه الجمهور

Bunun üzerine İbn Sayyâd: 'O Duh'tur' dedi; yani duhândır (dumandır) ki cumhurun benimsediği üzere bu kelime 'duhân' için bir lehçedir.

فقال له النبيّ صلّى الله تعالى عليه وسلم: «اخسأ فلن تعدو قدرك» .

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ona: «Defol! Haddini asla aşamayacaksın» buyurdu.

وقد قال القاضي كما نقل النووي عنه أيضا: أصح الأقوال إنه لم يهتد من الآية التي أضمرها النبي عليه الصلاة

Nevevî'nin yine kendisinden naklettiğine göre Kādî şöyle demiştir: Görüşlerin en sahihi şudur: O, Peygamber aleyhissalâtü

والسلام إلا لهذا اللفظ الناقص على عادة الكهان إذا ألقى الشيطان إليهم بقدر ما يخطف قبل أن يدركه الشهاب ويدل عليه

vesselâm'ın içinde gizlediği ayetten, alevli ateş kendisine yetişmeden önce şeytanın kapabildiği kadarıyla kâhinlerin kulağına fısıldadığı mutat âdet üzere, sadece bu eksik lafza muttali olabilmiştir. Buna delalet eden husus ise

قوله صلّى الله تعالى عليه وسلم: «اخسأ فلن تعدو قدرك»

Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in: «Defol! Haddini asla aşamayacaksın» buyurmasıdır.

أي القدر الذي يدركه الكهان من الاهتداء إلى بعض الشيء وما لا يبين منه حقيقته ولا يصل به إلى بيان وتحقيق أمور الغيب، وقد يقال في دفع هذا الإشكال: إن ابن الصياد كان من الضرب الثاني من الكهان وهم الذين تخبرهم الشياطين بما يطرأ أو يكون في أقطار الأرض وما خفي عنهم مما قرب أو بعد، والصحيح جواز وجودهم بعد البعثة خلافا للمعتزلة وبعض المتكلمين حيث قالوا باستحالة وجود هذا الضرب، وكذا الضرب السابق آنفا، وأنه يحتمل أن يكون النبي ﷺ قد أسر إلى بعض أصحابه الذين كانوا معه ما أضمره أو كانت سورة الدخان مكتوبة في يده ﷺ أو كتب الآية وحدها في يده ﵊، وكلا القولين الأخيرين حكاهما الداودي عن بعض العلماء كما في شرح صحيح مسلم.

Yani kâhinlerin bir şeyin bir kısmına muttali olma ve onun mahiyetini açıkça ortaya koyamama, gayb işlerinin beyanına ve hakikatine ulaşamama hususundaki idrak derecesidir. Bu müşkilin giderilmesi sadedinde şöyle de denebilir: İbn Sayyâd kâhinlerin ikinci kısmındandı; onlar da şeytanların yeryüzünün muhtelif bölgelerinde meydana gelen veya vuku bulacak olayları, yakın veya uzak olup kendilerine gizli kalan şeyleri haber verdiği kimselerdir. Mu‘tezile'nin ve bazı kelamcıların bu türün ve az önce geçen türün varlığının imkânsız olduğunu söylemelerinin aksine, bunların peygamberlikten sonra da bulunmasının caiz oluşu sahih görüştür. Bir de Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in, içinde gizlediği şeyi yanında bulunan bazı ashabına fısıldamış olması veya Duhân suresinin [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in elinde yazılı bulunması yahut ayeti tek başına eline yazmış olması muhtemeldir. Bu son iki görüşü de Şerhu Sahîhi Müslim'de geçtiği üzere Dâvûdî bazı âlimlerden nakletmiştir.

وأيا ما كان يكون ابن الصياد قد أخبر بأمر طارئ تطلع عليه الشياطين بدون استراق السمع من السماء وليس ذلك من الإطلاع على ما في القلب في شيء، ومع ذلك لم يخبر به تاما بل أخبر به على نحو إخبار الكهان السابقين على زمن البعثة الذين هم من الضرب الأول في النقص.

Hangisi olursa olsun, İbn Sayyâd şeytanların semadan hırsızlama kulak kabartmaksızın muttali oldukları sonradan meydana gelen bir olayı haber vermiştir; bu ise kalpte olan bir şeye muttali olmakla asla ilgili değildir. Bununla birlikte onu tam olarak haber vermemiş, aksine eksiklik bakımından birinci kısımdan olan risalet dönemi öncesindeki kâhinlerin haber verişi gibi haber vermiştir.

ولعل مراد القاضي بقوله: إنه لم يهتد من الآية التي أضمرها ﷺ إلا لهذا اللفظ الناقص على عادة الكهان إذا ألقى الشيطان إليهم بقدر ما يخطف إلخ تشبيه حاله مع أنه من الضرب الثاني بحال من تقدمه من الكهان الذين هم من الضرب الأول وإلا لأشكل كلامه هذا مع ما نقلناه عنه أولا كما لا يخفى، وكأنه يقول برجم المسترقين للسمع قبل البعثة أيضا إلا أنه لم يكن بمثابة ما كان بعد البعثة، وقد ذهب إلى هذا جمع من المحدثين.

Kādî'nin: «Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in içinde gizlediği ayetten, alevli ateş kendisine yetişmeden önce şeytanın kapabildiği kadarıyla kâhinlerin kulağına fısıldadığı mutat âdet üzere, sadece bu eksik lafza muttali olabilmiştir...» şeklindeki sözüyle muradı, ikinci kısımdan olmasına rağmen onun durumunu, birinci kısımdan olan önceki kâhinlerin durumuna benzetmek olsa gerektir; aksi takdirde gizli olmadığı üzere onun bu sözü, başta kendisinden naklettiğimiz hususla çelişirdi. Sanki o, risalet öncesinde de kulak kabartanların taşlandığını, ancak bunun risalet sonrasındaki seviyede olmadığını söylemektedir ki muhaddislerden bir topluluk da bu görüşe meyletmiştir.

ومن الناس من قال: إن الشيطان إذا خطف الخطفة فاتبعه شهاب ثاقب ألقى ما يخطفه إلى من تحته قبل أن يدركه الشهاب ثم إن من تحته يوصل ذلك إلى الكاهن ولا يكاد يصح ذلك، وقيل: إن ما يلقيه الشياطين إلى الكهنة بعد البعثة هو ما يسمعونه من الملائكة ﵈ في العنان وهو المراد بقوله تعالى: يُلْقُونَ السَّمْعَ وما هم ممنوعون عنه هو السمع من الملائكة ﵈ في السماء وهو المراد بقوله تعالى: إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ واستدل لذلك بما

İnsanlardan bazıları şöyle demiştir: Şeytan bir söz kapıp da ardından delen alevli bir ateş onu takip ettiğinde, alevli ateş kendisine yetişmeden önce kaptığı şeyi kendi altındakine atar; sonra altındaki de bunu kâhine ulaştırır. Fakat bu pek sahih değildir. Denildi ki: Şeytanların risaletten sonra kâhinlere ulaştırdığı şey, Anân'da meleklerden [aleyhimüsselâm] işittikleri şeylerdir; Yüce Allah'ın: { يُلْقُونَ السَّمْعَ } “Kulak verirler” kavliyle murat edilen de budur. Engellendikleri şey ise semadaki meleklerden [aleyhimüsselâm] işitmektir; Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Şüphesiz onlar işitmekten uzaklaştırılmışlardır” kavliyle murat edilen de budur. Buna delil olarak şu hadis getirilmiştir:

أخرجه البخاري وابن المنذر عن عائشة رضي الله تعالى عنها عن النبي ﷺ قال: «الملائكة تحدث في العنان والعنان الغمام بالأمر في الأرض فيسمع الشيطان الكلمة فيقرها في أذن الكاهن كما يقر القارورة فيزيدون معها مائة كذبة

Buhârî ve İbnü'l-Münzir'in Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Melekler Anân'da —ki Anân buluttur— yeryüzündeki bir iş hakkında konuşurlar. Şeytan o kelimeyi işitir de şişenin içine konulan şey gibi onu kâhinin kulağına döker; kâhinler de onunla birlikte yüz yalan katarlar.»

، ولا يخفى أنه ليس في الخبر تعرض للسمع من الملائكة ﵈ في السماء بالمعنى المعروف لا نفيا ولا إثباتا، وقد يختار القول بأن الشياطين إنما منعوا بعد البعثة عن سمع ما يعتد به من علم الغيب من ملائكة السماء أو العنان ومن خطف خطفة يعتد بها من ذلك اتبعه الشهاب وأهلكه ولم يدعه يوصلها بوجه من الوجوه إلى الكهنة، وأما سمع ما لا يعتد به فقد يقع لهم ويوصلونه إلى الكهنة فيخلطون به من الكذب ما يخلطون، فحيث حكم عليهم بالعزل عن السمع أريد بالسمع السمع الكامل المعتد به وحيث حكم عليهم بإلقاء السمع أريد بالسمع السمع في الجملة وأدنى ما يصدق عليه أنه سمع، والظاهر أن ما حصل لابن الصياد كان من هذا السمع ولا يكاد يعدل عن ذلك، ويقال: إنه كان من الضرب الثاني للكهانة إلا إن ثبت أحد الشقوق الثلاثة وفي ثبوت ذلك كلام، نعم

Gizli değildir ki bu haberde bilinen anlamıyla semadaki meleklerden [aleyhimüsselâm] işitmeye ne olumlu ne de olumsuz bir değinme vardır. Şu görüş de tercih edilebilir: Şeytanlar risaletten sonra semadaki veya Anân'daki meleklerden gayb ilmine dair dikkate değer şeyleri işitmekten menedilmişlerdir; kim bundan dikkate değer bir söz kapacak olursa ardından alevli ateş takip edip onu helak eder ve onu hiçbir surette kâhinlere ulaştırmasına fırsat vermez. Dikkate değer olmayan şeyleri işitmelerine gelince, bu bazen onların başına gelebilir ve bunu kâhinlere ulaştırırlar, onlar da buna katacakları kadar yalan katarlar. Dolayısıyla onlar hakkında işitmekten uzaklaştırılma hükmü verildiğinde 'işitmek' ile kastedilen, muteber olan kâmil işitmedir; onlara işitmeyi ulaştırma (kulak verme) hükmü verildiğinde ise 'işitmek' ile kastedilen genel olarak işitme ve işitme denilebilecek en asgari düzeydir. Zahir olan odur ki İbn Sayyâd'ın başına gelen de bu tür bir işitmedir ve bundan pek sapılamaz. İbn Sayyâd'ın kehanetin ikinci kısmından olduğu söylenir; meğerki üç ihtimalden biri sabit olsun ki bunun sübutunda da ihtilaf vardır. Evet,

قوله ﷺ: «خبأت»

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: «Sakladım» sözü,

ظاهر في أن هناك ما يخبأ في كف أو كم أو نحوهما والآية ما لم تكتب لا تكون كذلك، ولهذا احتاج القائلون بأنه ﷺ إنما أضمر له الآية في قلبه إلى تأويل خبأت بأضمرت. ويمكن أن يقال على بعد: إن الشياطين قد منعوا بعد البعثة عن السمع مطلقا بالشهب المحرقة لهم، وإرجاع ضمير يُلْقُونَ إلى الشياطين ضعيف لأن المقام في بيان من يتنزلون عليه لا بيان حالهم أو إلقاء سمعهم بمعنى إصغائهم إلى الملأ الأعلى وأَكْثَرُهُمْ

Avuçta, kolda veya benzeri bir yerde saklanacak bir şeyin var olduğuna zahirdir; ayet ise yazılmadığı müddetçe böyle olamaz. Bu sebeple Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ayeti yalnızca kalbinde tuttuğunu söyleyenler, 'sakladım' ifadesini 'içimde tuttum' şeklinde tevil etmeye mecbur kalmışlardır. Uzak bir ihtimal olmakla birlikte şöyle denilebilir: Şeytanlar risaletten sonra kendilerini yakan alevli ateşlerle işitmekten mutlak olarak menedilmişlerdir; { يُلْقُونَ } “Kulak verirler / aktarırlar” ifadesindeki zamirin şeytanlara döndürülmesi zayıftır, çünkü makam şeytanların kime indiğini beyan makamıdır, onların durumunu beyan makamı değildir; yahut kulak vermeleri Mele-i A‘lâ'ya kulak kabartmaları anlamındadır ve { أَكْثَرُهُمْ } “Çoğu” ifadesi,

بمعنى كلهم والتعبير به للإشارة إلى أن الأكثرية المذكورة كافية في المقصود. والمراد يصغون ليسمعوا فلا يسمعون إلا أنه أقيم وأكثرهم كاذبون مقام لا يسمعون أو إلقاء السمع بمعنى إلقاء ما يسمعه الناس من الأفاكين إليهم ولا يلزم من ذلك أن يكونوا سمعوه من الملائكة ﵈ إذ يجوز أن يكونوا اخترعوه من عند أنفسهم ظنا وتخمينا وألقوه إلى أوليائهم ولا يبعد صدقهم في بعضه. والأمر في تسميته مسموعا هين. وما ورد في حديث الصحيحين وابن مردويه محمول على ما كان قبل البعثة، ويقال: إنهم كانوا يسمعون في الجملة وقد يحمل ما في الآية على ذلك وإليه ذهب بعضهم، وحمل خطف الكلمة فيه على حدسها بواسطة بعض الأوضاع الفلكية ونحو ذلك ليجوز اعتبار كونه بعد البعثة مما لا أظن أحدا يرتضيه، وليس في قصة ابن الصياد ما هو نص في أن ما قاله كان عن سمع من الملائكة ﵈ ألقاه الشيطان إليه. وكأني بك تستبعد تحدث الملائكة ﵈ في السماء بما أضمره صلّى الله تعالى عليه وسلّم وصعود الشياطين حين السؤال من غير ريث واستراقهم ونزولهم في أسرع وقت بما أجاب به ابن الصياد وما هو إلا ضرب من ضروب الكهانة.

Hepsi anlamındadır; bu şekilde ifade edilmesi zikredilen çoğunluğun maksat için yeterli olduğuna işaret etmek içindir. Muradı şudur: Dinlemek için kulak verirler fakat işitemezler; ancak 'işitemezler' yerine { وَأَكْثَرُهُمْ كاذِبُونَ } “Ve onların çoğu yalancıdırlar” ifadesi ikame edilmiştir. Yahut 'kulak vermek/ulaştırmak', insanların iftiracılardan işittiklerini onlara aktarması anlamındadır; bundan da o sözleri meleklerden [aleyhimüsselâm] işitmiş olmaları gerekmez, zira zan ve tahminle kendiliklerinden uydurup bunu dostlarına aktarmış olmaları caizdir ve bir kısmında doğru söylemiş olmaları da uzak değildir. Buna 'işitilen' denilmesi meselesi ise kolaydır. Sahîhayn'da ve İbn Merdûye'de gelen rivayetler risalet öncesine hamledilir. Onların genel manada işittikleri söylenir ve ayetteki ifade de buna hamledilebilir; nitekim bazısı bu görüşe gitmiştir. Ayetteki 'kelimeyi kapma' ifadesini, risaletten sonra olmasının caiz görülmesi adına bazı astrolojik konumlar ve benzeri vasıtalarla sezmeye hamletmeyi ise kimsenin benimseyeceğini sanmıyorum. İbn Sayyâd kıssasında, onun söylediği şeyin şeytanın kendisine ulaştırdığı meleklerden [aleyhimüsselâm] bir işitme kaynaklı olduğuna dair açık bir nass yoktur. Sanki sen, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in içinde gizlediği şeyi semadaki meleklerin [aleyhimüsselâm] konuşmasını, soru anında şeytanların hiç gecikmeksizin yukarı çıkıp kulak hırsızlığı yapmalarını ve en hızlı şekilde İbn Sayyâd'ın verdiği cevapla inmelerini uzak görüyorsun; oysa bu, kehanet türlerinden bir türdür.

وتحقيق أمرها على ما ذكره الفاضل عبد الرحمن بن خلدون أن للنفس الإنسانية استعدادا للانسلاخ عن البشرية إلى الروحانية التي فوقها. ويحصل من ذلك لمحة للبشر من صنف الأتقياء بما فطروا عليه من ذلك ولا يحتاجون فيه إلى اكتساب ولا استعانة بشيء من المدارك ولا من التصورات ولا من الأفعال البدنية كلاما أو حركة ولا بأمر من الأمور ويعطي التقسيم العقلي إن هاهنا صنفا آخر من البشر ناقصا عن رتبة هذا الصنف نقصان الضد عن ضده الكامل وهو صنف من البشر مفطور على أن تتحرك قوته العقلية حركتها الفكرية بالإرادة عند ما يتبعها النزوع لذلك وهي ناقصة عنه فيتشبث لأعمال الحيلة بأمور جزئية محسوسة أو متخيلة كالأجسام الشفافة وعظام الحيوان وسجع الكلام وما سنح من طير أو حيوان ويديم ذلك الإحساس والتخيل مستعينا به في ذلك الانسلاخ الذي يقصده ويكون كالمشيع له وهذه القوة التي هي مبدأ في هذا الصنف لذلك الإدراك هي الكهانة ولكون هذه النفوس مفطورة على النقص والقصور عن الكمال كان إدراكها الجزئيات أكثر من إدراكها الكليات وتكون مشتغلة بها غافلة عن الكليات ولذلك كثيرا ما تكون المتخيلة فيهم في غاية القوة وتكون الجزئيات عندها حاضرة عتيدة وهي لها كالمرآة تنظر فيها دائما ولا يقوى الكاهن على الكمال في إدراك المعقولات لأن نقصانه فطري ووحيه شيطاني، وأرفع أحوال هذا الصنف أن يستعين بالكلام الذي فيه السجع والموازنة ليشتغل به عن الحواس ويقوي في الجملة على ذلك الانسلاخ الناقص فيهجس في قلبه من تلك الحركة والذي يشيعها من ذلك الأجنبي ما يقذف على لسانه وربما صدق ووافق الحق وربما كذب لأنه يتمم أمر نقصه بأجنبي عن ذات المدارك ومباين لها غير ملائم فيعرض له الصدق والكذب جميعا ويكون غير موثوق به وربما يفزع إلى الظنون والتخمينات حرصا على الظفر بالإدراك بزعمه وتمويها على السائلين، ولما كان انسلاخ النبي ﵊ عن البشرية واتصاله بالملأ الأعلى من غير مشيع ولا استعانة بأجنبي كان صادقا في جميع ما يأتي به وكان الصدق من خواص النبوة، ولهذا

Kehanet meselesinin hakikati, faziletli Abdurrahman b. Haldûn'un belirttiği üzere şöyledir: İnsan nefsinin, beşeriyetten sıyrılarak onun üzerindeki ruhanîliğe geçme kabiliyeti vardır. Bundan, takva ehli sınıfından olan insanlar için fıtratlarındaki bu özellik sebebiyle bir parıltı hasıl olur ve bunda ne bir kazanmaya, ne idraklerden ve tasavvurlardan bir şeyle ne de söz veya hareket gibi bedenî fiillerle ve hiçbir işle yardımlaşmaya ihtiyaç duyarlar. Aklî taksim ise şuna hükmeder: Burada, bu sınıfın mertebesinden, zıddın kâmil zıddından noksan oluşu gibi noksan olan başka bir insan sınıfı daha vardır. Bu, ona yönelik meyil kendisini takip ettiğinde akıl gücü iradeyle fikrî hareketini yapacak şekilde fıtrata sahip olan fakat o makamdan noksan kalan bir insan sınıfıdır. Bu sebeple hüner sergilemek için şeffaf cisimler, hayvan kemikleri, seci'li sözler, uçan kuş veya karşılaşılan hayvan gibi hissedilen ya da hayal edilen cüzî şeylere tutunur; amaçladığı o sıyrılmada bunlardan yardım alarak bu his ve hayali sürdürür ve bu durum onun için bir nevi eşlikçi olur. Bu sınıfta o idrakin başlangıcı olan bu güç ise kehanettir. Bu nefisler noksanlık ve kemalden geri kalma üzere yaratıldıkları için cüzî şeyleri idrakleri küllî şeyleri idraklerinden daha fazladır; onlarla meşgul olup küllîlerden gafil kalırlar. Bu sebeple onlarda hayal gücü çok defa son derece kuvvetli olur, cüzî şeyler onun nezdinde hazır ve amade bulunur; bu şeyler onun için sürekli baktığı bir ayna gibidir. Kâhin makulleri idrakte yetkinliğe güç yetiremez; çünkü onun noksanlığı fıtrîdir, vahyi ise şeytanîdir. Bu sınıfın en üstün halleri, duyulardan uzaklaşmak ve genel olarak bu noksan sıyrılmaya güç yetirmek için seci ve vezinli sözlerden yardım almasıdır; böylece kalbinde bu hareketten ve o harici şeyin eşlik etmesinden doğan hisler diline dökülür; bazen doğru söyleyip hakka uyar, bazen de yalan söyler. Çünkü o, noksanlığını idraklerin zatına yabancı, ona aykırı ve uyumsuz harici bir şeyle tamamlamaya çalışır; bu yüzden ona hem doğruluk hem de yalan arız olur ve güvenilmez bir kimse haline gelir; çoğu zaman da zannınca idraki yakalama hırsıyla ve soranları yanıltmak amacıyla zan ve tahminlere sığınır. Peygamber [aleyhisselâm]'ın beşeriyetten sıyrılması ve Mele-i A‘lâ ile irtibatı hiçbir eşlikçi ve harici yardıma ihtiyaç duyulmaksızın gerçekleştiği için getirdiği her şeyde doğru sözlü idi ve doğruluk nübüvvetin has özelliklerindendi. İşte bu yüzden,

قال ﷺ لابن الصياد حين سأله كاشفا عن حاله بقوله ﵊: «كيف يأتيك هذا الأمر؟ فقال: يأتيني صادق وكاذب: خلط عليك الأمر»

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] İbn Sayyâd'a durumunu ortaya çıkarmak üzere: «Bu iş sana nasıl geliyor?» diye sorduğunda onun: «Bana bir doğru söyleyen bir de yalancı geliyor» demesi üzerine [aleyhisselâm] ona: «İş sana karmakarışık edilmiş» buyurmuştur.

يريد ﵊ نفي النبوة عنه بالإشارة إلى أنها مما لا يعتبر فيه الكذب بحال، وإنما قيل: أرفع أحوال هذا الصنف السجع لأن معين السجع أخف من سائر المعينات من المرئيات والمسموعات وتدل خفة المعين على قرب ذلك الانسلاخ والاتصال والبعد فيه عن العجز في الجملة، ولا انحصار لعلوم الكهان فيما يكون من الشياطين بل كما تكون من الشياطين تكون من أنفسهم بانسلاخها انسلاخا غير تام واتصالها في الجملة بواسطة بعض الأسباب بعالم لا تحجب عنه الحوادث

Peygamber [aleyhisselâm] bununla, nübüvvetin hiçbir surette yalanın karışmadığı bir makam olduğuna işaret ederek ondan peygamberliği nefyetmeyi murat etmiştir. Bu sınıfın en üst halinin seci'li sözler olduğu söylenmiştir; çünkü seci'nin yardımı görülen ve işitilen diğer yardımcılardan daha hafiftir. Yardımcının hafifliği ise o sıyrılma ve irtibatın yakınlığına, genel anlamda acziyetten uzak oluşuna delalet eder. Kâhinlerin bilgisi sadece şeytanlardan gelenle sınırlı değildir; aksine şeytanlardan olduğu gibi nefislerinin tam olmayan bir sıyrılışı ve bazı sebepler vasıtasıyla kendisinden

المستقبلة وغيرها فانقطاع خبر السماء بعد البعثة عن الشياطين بالرجم إن سلم لا يدل على انقطاع الكهانة.

Gelecek hadiselerin ve diğer durumların perdelenmediği bir âlemle genel irtibatı sayesinde bizzat kendilerinden de kaynaklanır. Dolayısıyla risaletten sonra şeytanların sema haberinden taşlanarak kesilmiş olması —kabul edilse bile— kehanetin tamamen kesildiğine delalet etmez.

ثم إن هؤلاء الكهان إذا عاصروا زمن النبوة فإنهم عارفون بصدق النبي ودلالة معجزته لأن لهم بعض الوجدان من أمر النبوة ولا يصدهم عن الإيمان ويدعوهم إلى العناد إلا وساوس المطامع بحصول النبوة لهم كما وقع لامية ابن أبي الصلت فإنه كان يطمع أن يكون نبيا وكذا وقع لابن الصياد ومسيلمة وغيرهما، وربما تنقطع تلك الأماني فيؤمنون أحسن إيمان كما وقع لطليحة الأسدي. وقارب بن الأسود وكان لهما في الفتوحات الإسلامية من الآثار ما يشهد بحسن الإيمان، وذكر في بيان استعداد بعض الأشخاص أعم من أن يكونوا كهانا أو غيرهم للإخبار بالأمور الغيبية قبل ظهورها كلاما طويلا، حاصلة أن النفس الإنسانية ذات روحانية ولها بذاتها الإدراك من غير واسطة لكنها محجوبة عنه بالانغماس في البدن والحواس وشواغلها لأن الحواس أبدا جاذبة لها إلى الظاهر بما فطرت عليه من الإدراك الجسماني وربما تنغمس عن الظاهر إلى الباطن فيرتفع حجاب البدن لحظة إما بالخاصة التي هي للإنسان على الإطلاق مثل النوم أو بالخاصة الموجودة في بعض الأشخاص كالكهنة أهل السجع وأهل الطرق بالحصى والنوى والناظرين في الأجسام الشفافة من المرايا والمياه وقلوب الحيوانات وأكبادها وعظامها وقد يلحق بهم المجانين أو بالرياضة الدينية مثل أهل الكشف من الصوفية أو السحرية مثل أهل الكشف من الجوكية فتلتفت حينئذ إلى الذوات التي فوقها من الملأ الأعلى لما بين أفقها وأفقهم من الاتصال في الوجود وتلك الذوات إدراك محض وعقول بالفعل وفيها صور الموجودات وحقائقها كما قرر في محله فيتجلى فيها شيء من تلك الصور وتقتبس منها علما، وربما وقعت تلك الصور المدركة إلى الخيال فيصرفها في القوالب المتعادة ثم تراجع الحس بما أدركت إما مجردا أو في قوالبه فتخبر به انتهى، ولا يخفى أن فيه ذهابا إلى ما يقوله الفلاسفة في الملأ الأعلى وكثيرا ما يسمونه عالم المجردات وقد يسمونه عالم العقول وهي محصورة في المشهور عنهم في عشرة ولا دليل لهم على هذا الحصر ولذا قال بعض متأخريهم بأنها لا تكاد تحصى، وللمتكلمين والمحققين من السلف في ذلك كلام لا يتسع هذا الموضع لذكره، وأنا أقول ولا ينكره إلا جهول: لله ﷿ خواص في الأزمنة والأمكنة والأشخاص ولا يبعد بعد انقطاع خبر السماء عن الشياطين بالرجم أن يجعل لبعض النفوس الإنسانية خاصية التكلم بما يصدق كلا أو بعضا مع اطلاع وكشف يفيد العلم بما أخبر به أو بدون ذلك بأن ينطقه سبحانه بشيء فيتكلم به من غير علم بالمخبر به ويوافق الواقع.

Ayrıca bu kâhinler peygamberlik dönemine yetiştiklerinde peygamberin doğruluğunu ve mucizesinin delaletini gayet iyi bilirler; çünkü peygamberlik işinden kendilerinde bir nevi tecrübe ve idrak vardır. Onları imandan alıkoyan ve inadı körükleyen şey, tıpkı Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın başına geldiği gibi peygamber olma ihtirasının vesveselerinden başkası değildir; zira o peygamber olmayı arzuluyordu. İbn Sayyâd, Müseylime ve başkalarının başına gelen de böyledir. Bazen bu kuruntular kesilir de Tuleyha el-Esedî ve Kârib b. el-Esved'in başına geldiği gibi en güzel şekilde iman ederler; nitekim bu ikisinin İslâm fetihlerinde güzel imanlarına tanıklık eden pek çok yararlılığı olmuştur. Müellif, kâhin olsun veya başkaları olsun bazı şahısların gaybî olayları ortaya çıkmadan önce haber verme istidadının beyanında uzun bir söz zikretmiştir; özeti şudur: İnsan nefsi ruhaniyet sahibidir ve bizzat kendisi hiçbir vasıta olmaksızın idrak etme gücüne sahiptir; ancak bedene, duyulara ve onların meşgalelerine dalmakla bundan perdelenmiştir. Çünkü duyular, fıtratlarındaki cismanî idrak sebebiyle nefsi daima zahire çeker. Nefis bazen zahirden batına dalar da beden perdesi bir anlığına kalkar: Ya uyku gibi mutlak olarak insana mahsus bir özellikle, ya seci ehli kâhinler, çakıl ve çekirdekle fal bakanlar, ayna ve su gibi şeffaf cisimlere, hayvanların kalplerine, ciğerlerine ve kemiklerine bakan kimseler gibi bazı şahıslarda bulunan özellikle —ki deliler de bazen bunlara katılır—, ya sûfiyye keşif ehli gibi dinî riyazetle veya Yogi keşif ehli gibi sihrî riyazetle kalkar. İşte o zaman nefis, kendi ufku ile onların ufku arasındaki varlıksal irtibattan ötürü Mele-i A‘lâ'dan kendi üzerindeki zatlara yönelir. Bu zatlar ise saf idrak ve bilfiil akıllardır; yerinde açıklandığı üzere mevcutların suretleri ve hakikatleri onlardadır. Böylece nefiste bu suretlerden bir şey tecelli eder ve onlardan bir ilim iktibas eder. Bazen idrak edilen bu suretler hayale düşer; hayal de onları alışılagelmiş kalıplara döker; sonra nefis idrak ettiği şeyi ya soyut olarak ya da o kalıplar içinde duyulara aktararak haber verir. Söz burada bitti. Gizli değildir ki bu izahatta, felsefecilerin Mele-i A‘lâ hakkındaki görüşlerine bir meyil vardır; onlar buna çoğu zaman mücerredat âlemi, bazen de akıllar âlemi derler ki meşhur görüşlerine göre bu akıllar on adettir. Fakat onların bu sınırlandırmaya dair hiçbir delilleri yoktur; bu yüzden son dönem felsefecilerinden bazıları bunların sayılamayacak kadar çok olduğunu söylemişlerdir. Kelamcıların ve selefin muhakkik âlimlerinin bu hususta buranın almayacağı genişlikte sözleri vardır. Ben ise ancak bir cahilin inkâr edebileceği şu sözü söylerim: Allah [azze ve celle]'nin zamanlarda, mekânlarda ve şahıslarda özel tecellileri ve sırları vardır. Semanın haberinin taşlanma ile şeytanlardan kesilmesinden sonra, Yüce Allah'ın bazı insan nefislerine —haber verdiği şeyi bilmeyi sağlayan bir muttali oluş ve keşifle birlikte yahut bu olmaksızın— tamamen veya kısmen doğru çıkacak sözler söyleme özelliğini vermesi, yani Sübhânehu ve Teâlâ'nın onu bir şeyle konuşturup onun da haber verdiği şeyi bilmeksizin konuşması ve bunun da vakıaya uygun düşmesi uzak bir ihtimal değildir.

وقد اتفق لي ذلك وعمري نحو خمس سنين وذلك أني رجعت من الكتاب إلى البيت وشرعت ألعب فيه على عادة الأطفال فنهتني والدتي رحمها الله تعالى عن ذلك وأمرتني بالنوم لأستيقظ صباحا فأذهب إلى الكتاب فقلت لها:

Yaklaşık beş yaşlarımdayken başımdan şöyle bir hadise geçti: Sıbyan mektebinden eve dönmüştüm ve çocukların âdeti üzere evde oynamaya başladım. Annem —Allah Teâlâ ona rahmet eylesin— beni bundan menetti ve sabahleyin uyanıp mektebe gidebilmem için uyumamı emretti. Ben de ona şöyle dedim:

غدا يقتل الوزير ولا أذهب إلى الكتاب وهو مما لا يكاد يمر بفكر فلم تلتفت إلى ذلك وأنامتني فلما أصبحت تأهبت للذهاب فجاء ابن أخت لها وأسر إليها كلاما لم أسمعه فتغير حالها ومنعتني عن الذهاب ولا أدري لم ذلك فأردت الخروج إلى الدرب لألعب مع أمثالي فمنعتني أيضا فقعدت وهي مضطربة البال تطلب أحدا يخبرها عن حال والدي عليه الرحمة حيث ذهب قبيل طلوع الشمس إلى المدرسة فخرجت إلى الدرب على حين غفلة منها فوجدت الناس بين راكض ومسرع يتحدثون بأن الوزير قتله بعض خدمه وهو في صلاة الفجر فرجعت إليها مسرعا مسرورا بصدق كلامي وكنت قد أنسيته ولم يخطر ببالي حتى سمعت الناس يتحدثون بذلك. وفي اليواقيت والجواهر للشعراني عليه الرحمة في بحث الفرق بين المعجزة والكهانة أن الكهانة كلمات تجري على لسان الكاهن ربما توافق وربما تخالف وفيه شمة مما ذكرنا هذا والله تعالى أعلم.

«Yarın vezir öldürülecek ve ben mektebe gitmeyeceğim.» Bu söz ise bir çocuğun aklından bile geçmeyecek bir şeydi. Annem buna aldırmadı ve beni uyuttu. Sabah olunca mektebe gitmek için hazırlandım; o sırada bir kız kardeşinin oğlu geldi ve anneme benim duymadığım bir şeyler fısıldadı. Bunun üzerine annemin hali değişti ve mektebe gitmeme engel oldu; nedenini ise bilmiyordum. Yaşıtlarımla oynamak için sokağa çıkmak istedim, ona da engel oldu. Babamın —ona rahmet olsun— durumu hakkında kendisine haber getirecek birini arayarak endişeli bir halde oturdu; zira babam güneş doğmadan önce medreseye gitmişti. Annemin bir anlık dalgınlığından faydalanıp sokağa fırladım; bir de baktım ki insanlar koşuşup telaş içinde, vezirin sabah namazındayken bazı hizmetçileri tarafından öldürüldüğünü konuşuyorlar! Sözümün doğru çıkmasından ötürü sevinçle hemen anneme koştum; oysa ben bu sözü unutmuştum ve insanların bunu konuştuğunu duyana kadar aklıma bile gelmemişti. Şa‘rânî'nin —ona rahmet olsun— el-Yevâkīt ve'l-Cevâhir adlı eserinde mucize ile kehanet arasındaki fark bahsinde; kehanetin, kâhinin dilinden bazen vakıaya uygun düşen bazen de aykırı çıkan sözlerin akıp gitmesi olduğu zikredilmiştir ki bunda da zikrettiğimiz şeyden bir koku vardır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

والظاهر على ما قيل أن قوله تعالى: هَلْ أُنَبِّئُكُمْ إلخ كلام مسوق منه تعالى لبيان تنزيه النبي ﷺ عن أن

Söylendiğine göre zahir olan şudur: Yüce Allah'ın: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ } “Haber vereyim mi size...” kavli, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i

يكون وحاشاه ممن تنزل عليه الشياطين وإبطال لقولهم في القرآن إنه من قبيل ما يلقى إلى الكهنة، وفي البحر ما هو ظاهر في أنه على معنى القول أي قل يا محمد هل أنبئكم إلخ وهو مسوق للتنزيه والإبطال المذكورين، وقوله تعالى:

Üzerine şeytanların indiği kimselerden olmaktan tenzih etmek —ki hâşâ öyle olmaktan uzaktır— ve onların Kur'an hakkında 'o kâhinlere fısıldanan şeyler türündendir' şeklindeki sözlerini iptal etmek üzere sevk edilmiş bir kelamdır. el-Bahru'l-Muhît'te, ifadenin bir emir (kavl) manasında olduğuna dair açık bir beyan vardır; yani: 'Ey Muhammed! De ki: Size haber vereyim mi...' demektir ve zikredilen tenzih ve iptal için sevk edilmiştir. Yüce Allah'ın:

وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ مسوق لتنزيهه ﵊ أيضا عن أن يكون وحاشاه من الشعراء وإبطال زعم الكفرة أن القرآن من قبيل الشعر. والمتبادر منه الكلام المنظوم المقفى ولذلك قال كثير من المفسرين: إنهم رموه ﵊ بكونه آتيا بشعر منظوم مقفى حتى تأولوا عليه ما جاء في القرآن مما يكون موزونا بأدنى تصرف كقوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ [الإسراء: ٣٣] ويكون بهذا الاعتبار شطرا من الطويل وكقوله سبحانه:

{ وَالشُّعَراءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغاوُونَ } “Şairlere ise azgınlar uyar” kavli de Peygamber [aleyhisselâm]'ı şairlerden olmaktan tenzih etmek —ki hâşâ öyle olmaktan uzaktır— ve kâfirlerin Kur'an'ın bir tür şiir olduğu yönündeki iddialarını iptal etmek için sevk edilmiştir. Şiirden ilk akla gelen, vezinli ve kafiyeli sözdür. Bu sebeple müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Kâfirler, Peygamber [aleyhisselâm]'ı vezinli ve kafiyeli bir şiir getirmekle itham ettiler; hatta Kur'an'da en ufak bir tasarrufla vezinli olabilecek ayetleri bile buna tevil ettiler. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” [İsrâ: 33] kavli bu mülahazayla Tavîl bahrinden bir mısra sayılır. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir:

إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى [القصص: ٧٦] ويكون من المديد، وكقوله ﷿: فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ [الأحقاف: ٢٥] ويكون من البسيط، وقوله ﵎: أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ [هود: ٦٠] ويكون من الوافر، وقوله جل وعلا: صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الأحزاب: ٥٦] ويكون من الكامل إلى غير ذلك مما استخرجوه منه من سائر البحور، وقد استخرجوا منهما يشبه البيت التام كقوله تعالى: وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ [التوبة: ١٤] .

{ إِنَّ قارُونَ كانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى } “Şüphesiz Kârûn, Mûsâ'nın kavmindendi” [Kasas: 76] kavli Medîd bahrinden; Yüce Allah'ın: { فَأَصْبَحُوا لا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ } “Sonunda meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu” [Ahkāf: 25] kavli Basît bahrinden; Yüce Allah'ın: { أَلا بُعْداً لِعادٍ قَوْمِ هُودٍ } “Haberiniz olsun, Hûd'un kavmi Âd uzak olsun!” [Hûd: 60] kavli Vâfir bahrinden; Yüce Allah'ın: { صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selâm verin” [Ahzâb: 56] kavli Kâmil bahrinden sayılır. Bunların dışındaki diğer aruz bahirlerinden de çıkardıkları daha pek çok örnek vardır. Hatta Kur'an'dan tam bir beyte benzeyen kısımlar da çıkarmışlardır; nitekim Yüce Allah'ın şu kavli böyledir: { وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } “Onları rezil rüsvay etsin, size onlara karşı zafer versin ve mümin bir topluluğun göğüslerine şifa versin” [Tevbe: 14].

وتعقب ذلك بأنهم لم يقصدوا هذا المقصد فيما رموه به ﷺ إذ لا يخفى على الأغبياء من العجم فضلا عن بلغاء العرب إن القرآن الذي جاء به ﷺ ليس على أساليب الشعر وهم ما قالوا فيه ﵊ شاعر إلا لما جاءهم بالقرآن واستخراج ما ذكر ونحوه منه ليس إلا لمزيد فصاحته وسلاسته ولم يؤت به لقصد النظم. ولو اعتبر في كون الكلام شعرا إمكان استخراج كلام منظوم منه لكان كثير من الأطفال شعرا. فإن كثيرا من كلامهم يمكن فيه ذلك، والظاهر أنهم إنما قصدوا رميه صلّى الله تعالى عليه وسلّم بأنه وحاشاه ثم حاشاه يأتي بكلام مخيل لا حقيقة له، ولما كان ذلك غالبا في الشعراء الذين يأتون بالمنظوم من الكلام عبروا عنه ﵊ بشاعر وعما جاء به بالشعر، ومعنى الآية والشعراء يجاريهم ويسلك مسلكهم ويكون من جملتهم الغاوون الضالون عن السنن الحائرون فيما يأتون وما يذرون ولا يستمرون على وتيرة واحدة في الأفعال والأقوال والأحوال لا غيرهم من أهل الرشد المهتدين إلى طريق الحق الثابتين عليه، والحصر مستفاد من بناء يَتَّبِعُهُمُ إلخ على الشعراء عند الزمخشري كما قرره في تفسير قوله تعالى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة: ١٥] وقوله سبحانه: وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ [المزمل: ٢٠] ومن لا يرى الحصر في مثل هذا التركيب يأخذه من الوصف المناسب أعني أن الغواية جعلت علة للاتباع فإذا انتفت انتفى وقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ استشهاد على أن الشعراء إنما يتبعهم الغاوون وتقرير له. والخطاب لكل من تتأتى منه الرؤية للإشارة إلى أن حالهم من الجلاء والظهور بحيث لا يختص برؤيته راء دون راء. وضمير الجمع للشعراء أي ألم تر أن الشعراء في كل واد من أودية القيل والقال وفي كل شعب من شعاب الوهم والخيال وفي كل مسلك من مسالك الغي والضلال يهيمون على وجوههم لا يهتدون إلى سبيل معين من السبل بل يتحيرون في سباسب الغواية والسفاهة ويتيهون في تيه الصلف والوقاحة ديدنهم تمزيق الأعراض المحمية والقدح في الأنساب الطاهرة السنية والنسيب بالحرم والغزل والابتهار والتردد بين طرفي الإفراط والتفريط في المدح والهجاء وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ من الأفاعيل غير مكترثين بما يستتبعه من اللوم فكيف يتوهم أن يتبعهم في مسلكهم ذلك ويلحق بهم وينتظم في سلكهم من تنزهت ساحته عن أن يحوم حولها شائبة الاتصاف بشيء من الأمور المذكورة

Bu [görüşe] şu şekilde itiraz edilmiştir: Müşrikler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu iftirayı atarken bu maksadı gütmemişlerdir. Zira Arap olmayanların en anlayışsız olanlarına dahi —Arap beliğleri şöyle dursun— onun [sallallâhu aleyhi ve sellem] getirdiği Kur'an'ın şiir üslupları üzere olmadığı gizli kalmaz. Onlar, o zât hakkında [aleyhisselâm] ancak kendilerine Kur'an'ı getirdiğinde 'şair' demişlerdir. Kur'an'dan zikredilen ve benzeri [vezinli parçaların] çıkarılması ise sadece onun fevkalade fasihliğinden ve akıcılığından ileri gelmektedir; yoksa nazım (şiir) kastıyla getirilmiş değildir. Eğer bir sözün şiir sayılmasında ondan vezinli bir söz çıkarılabilmesi imkânı ölçü kabul edilseydi, çocukların [sözlerinin] birçoğunun da şiir olması gerekirdi; zira onların sözlerinin çoğunda da bu imkân vardır. Zahir olan şudur ki onlar, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i —hâşâ ve kella, yüz bin defa hâşâ— hakikati olmayan, hayal ürünü sözler getirmekle itham etmeyi kastetmişlerdir. Bu durum, sözün vezinlisini söyleyen şairlerde çoğunlukla görüldüğü için de Peygamber [aleyhisselâm]'ı 'şair', getirdiğini de 'şiir' diye ifade etmişlerdir. Ayetin anlamı şudur: Şairlere ancak ve ancak sünnetten/doğru yoldan sapan, ne yapıp neyi terk edecekleri konusunda şaşkınlık içinde bulunan, fiillerinde, sözlerinde ve hâllerinde tek bir tutarlı çizgi üzerinde duramayan azgınlar uyar, onların yolunu tutar ve onların zümresinden olur; hak yola iletilmiş ve onda sebat eden rüşd sahipleri değil. Hasr (yalnızca onların uyduğu) manası, Zemahşerî'ye göre { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah onlarla alay eder” [Bakara: 15] ve { وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } “Geceyi ve gündüzü takdir eden Allah'tır” [Müzzemmil: 20] ayetlerinin tefsirinde takrir ettiği üzere { يَتَّبِعُهُمُ } fiilinin { الشُّعَراءُ } üzerine bina edilmesinden (mübteda-haber dizilişinden) anlaşılmaktadır. Bu tür bir terkipte hasr görmeyen kimse ise bunu münasip vasıftan çıkarır; yani azgınlık (ğavâyet) tâbi olmanın illeti kılınmıştır, dolayısıyla illet ortadan kalkınca tâbi olma da ortadan kalkar. Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ } “Görmedin mi ki onlar her vadide şaşkın şaşkın dolaşırlar” kavli, şairlere ancak azgınların uyduğuna dair bir delil getirme ve bunu pekiştirmedir. Hitap, görme/idrak etme yetisi olan herkesedir; bu da onların durumunun, bir görenin görüp diğerinin görmeyeceği şekilde değil, son derece açık ve aşikâr olduğuna işaret etmek içindir. Çoğul zamiri şairlere aittir. Yani: Görmedin mi ki şairler, dedikodu vadilerinden her vadide, vehim ve hayal patikalarından her patikada, azgınlık ve sapıklık yollarından her yolda şuursuzca başıboş dolaşırlar; belirli bir yola hidayet bulamazlar; bilakis azgınlık ve beyinsizlik çöllerinde bocalayıp dururlar, kibir ve hayasızlık sahrasında kaybolurlar. Onların âdeti; korunmuş ırzları parçalamak, tertemiz ve yüce neseblere dil uzatmak, mahremler hakkında teşbîb (aşk şiiri) yazmak, gazel söylemek, iftira ile kadınlara musallat olmak, övgü ve yergide ifrat ile tefrit uçları arasında gidip gelmektir. { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ } “Ve gerçekten onlar yapmayacakları şeyleri söylerler”; bunun doğuracağı kınanmayı hiç umursamadan türlü işler [hakkında atıp tutarlar]. Hâl böyleyken, söz konusu şeylerden herhangi biriyle nitelenme şaibesinin etrafında dolaşmasından dahi tertemiz olan yüce bir zâtın, onların bu gidişatına uyması, onlara katılması ve onların safına girmesi nasıl vehmedilebilir?

واتصف بمحاسن الصفات الجليلة وتخلق بمكارم الأخلاق الجميلة وحاز جميع الكمالات القدسية وفاز بجملة الملكات السنية الإنسية مستقرا على أقوم منهاج مستمرا على صراط مستقيم لا يرى له العقل السليم من هاج ناطقا بكل أمر رشيد داعيا إلى صراط الله تعالى العزيز الحميد مؤيدا بمعجزات قاهرة وآيات ظاهرة مشحونة بفنون الحكم الباهرة وصنوف المعارف الباهرة مستقلة بنظم رائق وأسلوب فائق أعجز كل منطيق ماهر وبكت كل مفلق ساحر، هذا وقد قيل في تنزيهه صلّى الله تعالى عليه وسلّم عن أن يكون من الشعراء: إن اتباع الشعراء الغاوون واتباعه ﵊ ليسوا كذلك. وتعقب بأنه لا ريب في أن تعليل عدم كونه صلّى الله تعالى عليه وسلّم منهم بكون اتباعه ﵊ غير غاوين مما لا يليق بشأنه العالي، وقيل: ضمير الجمع للغاوين، وتعقب بأن المحدث عنهم الشعراء، وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أن الغاوين هم الرواة الذين يحفظون شعر الشعراء ويروونه عنهم مبتهجين به. وفي رواية أخرى عنه أنهم الذين يستحسنون أشعارهم وإن لم يحفظوها، وعن مجاهد وقتادة أنهم الشياطين.

Oysa o zât en yüce güzel sıfatlarla bezenmiş, en güzel ahlak ile ahlaklanmış, bütün kudsî kemalatı kendisinde toplamış ve yüce insanî melekelerin tamamını elde etmiştir; en dosdoğru yöntem üzere sabit, selim aklın hiçbir eğrilik görmediği dosdoğru bir yol üzerinde daimdir; her türlü doğruyu konuşan, Yüce Allah'ın Aziz ve Hamîd olan yoluna davet eden, ezici mucizeler ve apaçık ayetlerle desteklenen bir kimsedir. Bu ayetler göz kamaştırıcı hikmet türleri ve parlak marifet çeşitleriyle doludur; her usta hatibi aciz bırakan ve her hünerli büyüleyici söz ustasını susturan akıcı bir nazım ve üstün bir üslupla müstakildir. Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şairlerden olmaktan tenzihi sadedinde şöyle de denilmiştir: Şairlere azgınlar uyar, Peygamber [aleyhisselâm]'a uyanlar ise öyle değildir. Buna şöyle itiraz edilmiştir: Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in şairlerden olmayışının illetini, kendisine uyanların azgın olmayışı ile açıklamanın onun yüce şanına yakışmayacağında şüphe yoktur. Çoğul zamirinin azgınlara ait olduğu da söylenmiştir; ancak buna da hakkında konuşulanların şairler olduğu gerekçesiyle itiraz edilmiştir. İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre azgınlar, şairlerin şiirlerini ezberleyen, sevinçle onları rivayet eden râvilerdir. Kendisinden gelen bir başka rivayette ise ezberlemeseler bile onların şiirlerini güzel bulan kimselerdir. Mücâhid ve Katâde'den nakledildiğine göre ise onlar şeytanlardır.

وروي عن ابن عباس أيضا أن الآية نزلت في شعراء المشركين عبد الله بن الزبعري وهبيرة بن وهب المخزومي ومسافع بن عبد مناف وأبو عزة الجمحي وأمية بن أبي الصلت قالوا: نحن نقول مثل قول محمد وكانوا يهجونه ويجتمع إليهم الأعراب من قومهم يستمعون أشعارهم وأهاجيهم وهم الغاوون الذين يتبعونهم.

Yine İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre bu ayet müşriklerin şairleri hakkında inmiştir; bunlar Abdullah b. ez-Ziba‘râ, Hübeyre b. Vehb el-Mahzûmî, Müsâfi‘ b. Abdimenâf, Ebû Azze el-Cumahî ve Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır. Onlar: 'Biz de Muhammed'in sözü gibi söz söyleriz' derler ve onu hicvederlerdi; kavimlerinden bedeviler de onların etrafında toplanıp şiirlerini ve hicivlerini dinlerlerdi. İşte onlara uyan azgınlar bunlardır.

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم وابن مردويه عنه أيضا أنه قال: تهاجى رجلان على عهد رسول الله ﷺ أحدهما من الأنصار والآخر من قوم آخرين، وكان مع كل واحد منهما غواة من قومه وهم السفهاء فأنزل الله تعالى وَالشُّعَراءُ الآيات وفي القلب من صحة الخبر شيء، والظاهر من السياق أنها نزلت للرد على الكفرة الذين قالوا في القرآن ما قالوا.

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye yine İbn Abbas'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında iki adam birbirini hicvetti; bunlardan biri Ensâr'dan, diğeri ise başka bir kavimdendi. Her ikisinin yanında da kavimlerinden azgın kimseler —yani beyinsizler— vardı; bunun üzerine Allah Teâlâ { وَالشُّعَراءُ } ayetlerini indirdi. Ancak bu haberin sıhhati konusunda kalpte bir şüphe vardır. Siyaktan zahir olan ise ayetin, Kur'an hakkında ileri geri konuşan kâfirlere bir reddiye olarak indiğidir.

وقرأ عيسى بن عمرو «الشعراء» بالنصب على الاشتغال. وقرأ السلمي والحسن بخلاف عنه «يتبعهم» مخففا.

Îsâ b. Ömer «الشعراء» kelimesini iştigal kuralı üzere nasb ile okumuştur. Sülemî ve bir rivayete göre Hasan ise «يتبعهم» kelimesini şeddesiz (muhaffef) olarak okumuştur.

وقرأ الحسن وعبد الوارث عن أبي عمرو «يتّبعهم» بالتشديد وتسكين العين تخفيفا وقد قالوا: عضد بسكون الضاد فغيروا الضمة واقعة بعد الفتحة فلأن يغيروها واقعة بعد الكسرة أولى، وروى هارون فتح العين عن بعضهم، واستشكله أبو حيان، وقيل: إنه للتخفيف أيضا، واختياره على السكون لحصول الغرض به مع أن فيه مراعاة الأصل في الجملة لما بين الحركتين من المشاركة الجنسية ولا كذلك ما بين الضم والسكون وهو غريب كما لا يخفى.

Hasan ve Ebû Amr'dan rivayetle Abdülvâris, tahfif amacıyla «يتّبعهم» kelimesini şeddeli ve ayın harfinin sükûnu ile okumuşlardır. Nitekim Araplar dad harfinin sükûnu ile «عضد» demişlerdir; fethadan sonra gelen dammeyi değiştirdiklerine göre, kesradan sonra gelen dammeyi değiştirmeleri evleviyetle uygundur. Hârûn ise bazılarından ayın harfinin fethasıyla rivayet etmiştir; Ebû Hayyân bunu müşkül görmüştür. Bunun da tahfif için olduğu söylenmiştir; sükûn yerine fethanın tercih edilmesi, bununla da maksadın hasıl olması ve iki hareke arasındaki türdeşlik sebebiyle aslı bir nebze gözetmesinden ötürüdür; damme ile sükûn arasında ise böyle bir durum yoktur. Gizli olmadığı üzere bu garip bir kıraattir.

إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا استثناء للشعراء المؤمنين الصالحين الذين يكثرون ذكر الله ﷿ ويكون أكثر أشعارهم في التوحيد والثناء على الله ﷾ والحث على الطاعة والحكمة والموعظة والزهد في الدنيا والترهيب عن الركون إليها والاغترار بزخارفها والافتتان بملاذها الفانية والترغيب فيما عند الله تعالى ونشر محاسن رسوله ﷺ ومدحه وذكر معجزاته ليتغلغل حبه في سويداء قلوب السامعين وتزداد رغباتهم في اتباعه ونشر مدائح آله وأصحابه وصلحاء أمته لنحو ذلك ولو وقع منهم في بعض الأوقات هجو وقع بطريق الانتصار ممن هجاهم من غير اعتداء ولا زيادة كما يشير إليه قراءة بعضهم «وانتصروا بمثل ما ظلموا» ، وقيل: المراد بالمستثنين شعراء المؤمنين الذين كانوا ينافحون عن رسول الله ﷺ ويكافحون هجاة المشركين، واستدل لذلك بما أخرج عبد بن حميد وابن أبي حاتم عن قتادة إن هذه الآية نزلت في رهط من الأنصار هاجوا عن رسول الله ﷺ، منهم كعب بن مالك وعبد الله بن رواحة وحسان بن ثابت وعن السدي نحوه، وبما

{ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَذَكَرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَانْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler, Allah'ı çokça zikredenler ve haksızlığa uğradıktan sonra haklarını savunanlar müstesnadır” kavli; Allah [azze ve celle]'yi çokça zikreden, şiirlerinin çoğu tevhid, Allah [azze ve celle]'ye sena, itaate teşvik, hikmet, mevize, dünyada zühd, dünyaya meyletmekten ve onun süslerine aldanmaktan sakındırma, fani lezzetlerine kapılmaktan nehyetme, Allah Teâlâ katındakilere rağbet ettirme, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in güzelliklerini yayıp onu övme, dinleyenlerin kalplerinin derinliklerine sevgisi işlesin ve ona tâbi olma arzuları artsın diye onun mucizelerini zikretme, Ehl-i Beyt'inin, ashabının ve ümmetinin salihlerinin methiyelerini yayma konularında olan mümin ve salih şairler için bir istisnadır. Şayet bazen hicivde bulunmuşlarsa bu da haddi aşmaksızın ve fazlaya kaçmaksızın kendilerini hicvedenlere karşı bir savunma yoluyla olmuştur; nitekim bazılarının «وانتصروا بمثل ما ظلموا» (haksızlığa uğradıkları miktarın misliyle haklarını savundular) şeklindeki kıraati de buna işaret eder. Denildi ki: İstisna edilenlerden murat, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i savunan ve müşriklerin hicivcileriyle mücadele eden mümin şairlerdir. Buna delil olarak Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiği şu husus gösterilmiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem adına hicve karşılık veren Ensâr'dan bir grup hakkında inmiştir; Kâ‘b b. Mâlik, Abdullah b. Revâha ve Hassân b. Sâbit bunlardandır. Süddî'den de benzeri rivayet edilmiştir. Yine buna delil olarak şu da zikredilmiştir:

أخرج جماعة عن أبي حسن سالم البراد أنه قال: لما نزلت وَالشُّعَراءُ الآية جاء عبد الله بن رواحة وحسان بن ثابت

Bir topluluğun Ebû Hasen Sâlim el-Berrâd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: { وَالشُّعَراءُ } ayeti indiğinde Abdullah b. Revâha, Hassân b. Sâbit

وكعب بن مالك وهم يبكون فقالوا: يا رسول الله لقد أنزل الله تعالى هذه الآية وهو يعلم أنّا شعراء هلكنا فأنزل الله تعالى: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا إلخ فدعاهم رسول الله ﷺ فتلاها عليهم.

Ve Kâ‘b b. Mâlik ağlayarak geldiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ bizim şair olduğumuzu bildiği halde bu ayeti indirdi, helak olduk!' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ancak iman edenler müstesnadır...” ayetini indirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onları çağırıp bu ayeti kendilerine okudu.

وأنت تعلم أن العبرة لعموم اللفظ لا لخصوص السبب، وأخرج ابن مردويه وابن عساكر عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قرأ قوله تعالى: إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا إلى آخر الصفات فقال: هم أبو بكر وعمر وعلي وعبد الله بن رواحة ولعله من باب الاقتصار على بعض ما يدل عليه اللفظ فقد جاء عنه في بعض الروايات ما يشعر بالعموم، هذا واستدل بالآية على ذم الشعر والمبالغة في المدح والهجو وغيرهما من فنونه وجوازه في الزهد والأدب ومكارم الأخلاق وجواز الهجو لمن ظلم انتصارا كذا قيل. واعلم أن الشعر باب من الكلام حسنه حسن وقبيحه قبيح،

Bilirsin ki muteber olan sebebin hususiliği değil, lafzın umumiliğidir. İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } kavlini sıfatların sonuna kadar okumuş ve: 'Onlar Ebû Bekir, Ömer, Ali ve Abdullah b. Revâha'dır' demiştir; bu da lafzın delalet ettiği şeylerin bir kısmıyla yetinme kabilinden olsa gerektir, zira kendisinden gelen bazı rivayetlerde umumilik hissettiren ifadeler yer almıştır. Ayetten; şiirin, övgü ve yergide aşırıya kaçmanın ve şiirin diğer türlerinin yerildiği, zühd, edebiyat ve güzel ahlak konularında caiz olduğu, haksızlığa uğrayan kimsenin hakkını savunmak üzere hicivde bulunmasının caiz olduğu neticesi çıkarılmıştır; böyle denilmiştir. Bil ki şiir de bir söz türüdür; güzeli güzel, çirkini de çirkindir.

وفي الحديث: «إن من الشعر لحكمة»

Hadiste: «Şüphesiz şiirin bir kısmında hikmet vardır» buyrulmuştur.

وقد سمع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم الشعر وأجاز عليه وقال ﵊ لحسان رضي الله تعالى عنه:- اهجهم- يعني المشركين فإن روح القدس سيعينك،

Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem şiir dinlemiş ve buna karşılık mükâfat vermiştir; Peygamber [aleyhisselâm] Hassân radıyallâhu teâlâ anh'a: «Onları hicvet —yani müşrikleri— şüphesiz Rûhu'l-Kudüs sana yardım edecektir» buyurmuştur.

وفي رواية «اهجهم وجبريل معك» .

Bir rivayette ise: «Onları hicvet, Cebrail seninledir» buyurmuştur.

وأخرج ابن سعد عن ابن بريدة أن جبريل ﵇ أعان حسانا على مدحته النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم بسبعين بيتا،

İbn Sa‘d'ın İbn Büreyde'den rivayet ettiğine göre Cebrail [aleyhisselâm], Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i methettiği yetmiş beyitte Hassân'a yardım etmiştir.

وأخرج أحمد والبخاري في التاريخ وأبو يعلى وابن مردويه عن كعب بن مالك أنه قال للنبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم إن الله تعالى أنزل في الشعراء ما أنزل فكيف ترى فيه؟ فقال: إن المؤمن يجاهد بسيفه ولسانه والذي نفسي بيده لكأن ما ترمونهم به نضح النبل

Ahmed, Buhârî et-Târîh'te, Ebû Ya‘lâ ve İbn Merdûye'nin Kâ‘b b. Mâlik'ten rivayet ettiklerine göre o, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e: 'Allah Teâlâ şairler hakkında indireceğini indirdi, bu hususta ne buyurursunuz?' dedi. Bunun üzerine Peygamber: «Mümin kılıcıyla ve diliyle cihad eder; nefsim kudret elinde olan Allah'a yemin ederim ki sizin onlara attığınız sözler sanki ok fırlatmak gibidir» buyurdu.

،

,

وأخرج ابن سعد عن محمد بن سيرين «قال: رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم ليلة وهم في سفر أين حسان بن ثابت فقال: لبيك يا رسول الله وسعديك قال: خذ فجعل ينشده ويصغي إليه حتى فرغ من نشيده فقال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم: لهذا أشد عليهم من وقع النبل»

İbn Sa‘d'ın Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiğine göre: «Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem bir seferde bulundukları bir gece: 'Hassân b. Sâbit nerede?' buyurdu. Hassân: 'Emret ya Resûlallah, baş üstüne!' dedi. Peygamber: 'Söyle' buyurdu; Hassân şiir okumaya başladı, Peygamber de şiirini bitirene kadar onu dinledi. Sonra Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: 'Bu onlara ok isabet etmesinden daha şiddetlidir' buyurdu.»

،

,

ويروى عن هشام ابن عروة عن أبيه عن عائشة رضي الله تعالى عنها أن النبي صلّى الله تعالى عليه وسلّم بني لحسان بن ثابت منبرا في المسجد ينشد عليه الشعر.

Hişâm b. Urve'den, o da babasından, o da Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem, üzerinde şiir okusun diye Hassân b. Sâbit için mescitte bir minber yaptırmıştı.

وأخرج الديلمي عن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه مرفوعا الشعراء الذين يموتون في الإسلام يأمرهم الله تعالى أن يقولوا شعرا يتغنى به الحور العين لأزواجهن في الجنة والذين ماتوا في الشرك يدعون بالويل والثبور في النار

Deylemî'nin İbn Mes‘ûd radıyallâhu teâlâ anh'tan merfû olarak rivayet ettiğine göre: «İslâm üzere ölen şairlere Allah Teâlâ, cennette hûrilerin eşlerine nağmeyle söyleyeceği şiirler söylemelerini emreder; şirk üzere ölenler ise cehennemde helak ve perişanlık çağrısında bulunurlar.»

، وقد أنشد كل من الخلفاء الراشدين رضي الله تعالى عنهم أجمعين الشعر، وكذا كثير من الصحابة رضي الله تعالى عنهم، فمن شعر أبي بكر رضي الله تعالى عنه:

Hulefâ-yi Râşidîn'in —Allah Teâlâ hepsinden razı olsun— her biri şiir okumuş, aynı şekilde ashabın —Allah Teâlâ onlardan razı olsun— birçoğu da şiir söylemiştir. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh'ın şiirlerinden biri şudur:

أمن طيف سلمى بالبطاح الدمائث ... أرقت وأمر في العشيرة حادث

Selmâ'nın yumuşak kumluk vadideki hayalinden ötürü mü uykusuz kaldın, yoksa kabilede meydana gelen bir olaydan ötürü mü?

ترى من لؤي فرقة لا يصدها ... عن الكفر تذكير ولا بعث باعث

Lüeyy'den bir fırka görürsün ki onları küfürden ne bir hatırlatma vazgeçirir ne de bir uyarıcının gönderilmesi.

رسول أتاهم صادق فتكذبوا ... عليه وقالوا لست فينا بماكث

Onlara doğru sözlü bir elçi geldiğinde ona iftira attılar ve: 'Sen aramızda barınacak değilsin' dediler.

ولما دعوناهم إلى الحق أدبروا ... وهروا هرير المجحرات اللواهث

Biz onları hakka çağırdığımızda sırt çevirdiler ve inlerine çekilip soluyan köpekler gibi hırladılar.

فكم قد مثلنا فيهم بقرابة ... وترك التقى شيء لهم غير كارث

Biz aralarındaki akrabalık bağını ne kadar gözettik; takvayı terk etmek ise onlar için hiç dert değildi.

فإن يرجعوا عن كفرهم وعقوقهم ... فما طيبات الحل مثل الخبائث

Şayet küfürlerinden ve isyanlarından dönerlerse [ne âlâ]; zira helalin temizleri pis olanlar gibi değildir.

وإن يركبوا طغيانهم وضلالهم ... فليس عذاب الله عنهم بلابث

Yok eğer azgınlıklarına ve sapıklıklarına devam ederlerse, Allah'ın azabı onların üzerinden gecikmeyecektir.

ونحن أناس من ذؤابة غالب ... لنا العز منها في الفروع الأثائث

Bizler Gālib'in zirvesinden olan bir topluluğuz; bizim için o kabilenin gür ve şerefli dallarından gelen bir izzet vardır.

فأولى برب الراقصات عشية ... حراجيج تخدي في السريح الرثائث

Akşam vakti hızla koşan, yıpranmış ipler içinde süratle yol alan uzun boylu develerin Rabbine yemin olsun ki,