كأدم ظباء حول مكة عكف ... يردن حياض البئر ذات النبائث
Mekke çevresinde toplanmış, kazılmış kuyunun havuzlarına varan beyaz ceylanlar gibi [olan o develere yemin olsun ki];
لئن لم يفيقوا عاجلا من ضلالهم ... ولست إذا آليت يوما بحانث
Şayet sapıklıklarından bir an önce uyanmazlarsa —ki ben bir gün yemin edersem asla yeminimi bozmam—
لتبتدرنهم غارة ذات مصدق ... تحرم أطهار النساء الطوامث
Hayızlı kadınların temizlik günlerini [kendilerine] haram kılacak, pek çetin ve dehşetli bir baskın onları mutlaka ansızın yakalayacaktır.
تغادر قتلى يعصب الطير حولهم ... ولا ترأف الكفار رأف ابن
Etrafında kuşların üşüştüğü ölüler bırakacak ve kâfirlere İbn
حارث فأبلغ بني سهم لديك رسالة ... وكل كفور يبتغي الشر
Hâris'in merhameti gibi merhamet etmeyecektir. Yanındaki mesajı Benî Sehm'e ve kötülük arayan her inkârcıya
باحث فإن تشعثوا عرضي على سوء رأيكم ... فإني من أعراضكم غير شاعث
araştırıcıya ulaştır: Şayet siz kötü niyetinizle benim haysiyetime leke sürmeye kalkışırsanız, ben sizin ırz ve namusunuza asla leke sürmem.
ومن شعر عمر رضي الله تعالى عنه وكان من أنقد أهل زمانه للشعر وأنفذهم فيه معرفة:
Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın şiirlerinden biri de şudur —ki o, çağdaşları arasında şiiri en iyi tenkit eden ve onu en derinlemesine bilenlerdendi—:
توعدني كعب ثلاثا يعدها ... ولا شك أن القول ما قاله كعب
Ka'b, saydığı üç günle beni tehdit etti; hiç şüphe yok ki söz, Ka'b'ın dediği sözdür.
وما بي خوف الموت إني لميت ... ولكن خوف الذنب يتبعه الذنب
Bende ölüm korkusu yok, zira ben elbette öleceğim; fakat [bendeki korku], peşinden başka bir günahın geleceği günah korkusudur.
وقوله ويروى للأعور الثني:
Onun şu sözü de [şiirlerindendir] —ki bu şiir el-A'ver es-Senî'ye de nispet edilir—:
هون عليك فإن الأمور ... بكف الإله مقاديرها
Sakin ol; çünkü bütün işlerin takdiri Allah'ın kudret elindedir.
فليس بآتيك منهيها ... ولا قاصر عنك مأمورها
O'nun yasakladığı sana gelecek değildir; O'nun emrettiği de senden geri kalacak değildir.
ومنه وقد لبس بردا جديدا فنظر الناس إليه، ويروى لورقة بن نوفل من أبيات:
Yeni bir hırka giydiğinde ve insanların kendisine baktığı sırada [söylediği] şu beyitler de ondandır —ki Varaka b. Nevfel'e ait beyitlerden olduğu da rivayet edilir—:
لا شيء مما ترى تبقى بشاشته ... يبقى الإله ويفنى المال والولد
Gördüğün hiçbir şeyin tazeliği ve neşesi baki kalmaz; Allah baki kalır, mal ve evlat ise yok olur.
لم تغن عن هرمز يوما خزائنه ... والخلد حاوله عاد فما خلدوا
Hürmüz'e hazineleri bir gün bile fayda vermedi; Âd kavmi de ebediyeti arzuladı ama ebedi kalamadı.
ولا سليمان إذ تجري الرياح له ... والإنس والجن فيما بينها ترد
Rüzgârların kendi emrine aktığı, insanların ve cinlerin huzuruna gidip geldiği Süleyman da [baki kalmadı].
حوض هنالك مورود بلا كذب ... لا بد من ورده يوما كما وردوا
Orada asla yalanı olmayan, varılacak bir havuz vardır; onların vardığı gibi bir gün oraya varmak da kaçınılmazdır.
ومن شعر عثمان رضي الله تعالى عنه:
Osman radıyallâhu teâlâ anh'ın şiirlerinden biri de şudur:
غنى النفس يغني النفس حتى يكفها ... وإن عضها حتى يضر بها الفقر
Gönül zenginliği, fakirlik onu ısırıp zarar verse dahi, insanı [başkalarına muhtaç olmaktan] alıkoyacak kadar doyurur.
ومن شعر علي كرّم الله تعالى وجهه وكان مجودا حتى قيل: إنه أشعر الخلفاء رضي الله تعالى عنهم يذكر همدان ونصرهم إياه في صفين:
Şiiri çok güzel söylediği için halifelerin —Allah Teâlâ onlardan razı olsun— en şairi olduğu söylenen Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'in, Sıffîn'de Hemdân kabilesini ve onların kendisine yardımını anlattığı şiirlerinden biri şudur:
ولما رأيت الخيل تزحم بالقنا نواصيها حمر النحور دوامي وأعرض نقع في السماء كأنه عجاجة دجن ملبس بقتام ونادى ابن هند في الكلاع وحمير وكندة في لخم وحي جذام تيممت همدان الذين هم هم إذا ناب دهر جنتي وسهامي فجاوبني من خيل همدان عصبة فوارس من همدان غير لئام فخاضوا لظاها واستطاروا شرارها وكانوا لدى الهيجا كشرب مدام فلو كنت بوابا على باب جنة لقلت لهمدان ادخلوا بسلام
Atların mızraklarla itişip kakıştığını, alınlarının ve göğüslerinin kıpkırmızı kanlar içinde kaldığını; gökyüzünde, karanlıkla örtülmüş yağmur bulutunu andıran bir toz bulutunun yükseldiğini; İbn Hind'in Kelâ‘, Himyer, Kinde, Lahm ve Cüzâm kabilelerini çağırdığını gördüğümde; başa bir musibet geldiğinde zırhım ve oklarım mesabesinde olan o essah Hemdânlılara yöneldim. Hemdân süvarilerinden, asla alçak olmayan yiğit bir fırka bana icabet etti. Savaşın alevine daldılar, kıvılcımlarını dağıttılar ve harp meydanında sanki şarap meclisindeymiş gibi [coşkulu] idiler. Eğer cennet kapısında bir kapıcı olsaydım, Hemdân'a: 'Esenlikle girin!' derdim.
وقد جمعوا ما نسب إليه رضي الله تعالى عنه من الشعر في ديوان كبير ولا يصح منه إلا اليسير، ومن شعر ابنه الحسن رضي الله تعالى عنهما، وقد خرج على أصحابه مختضبا:
Ona radıyallâhu teâlâ anh nispet edilen şiirleri büyük bir divanda toplamışlardır; ancak bundan pek azı sahihtir. Oğlu Hasan radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın, saç ve sakalını boyamış halde arkadaşlarının huzuruna çıktığında söylediği şiirlerinden biri şudur:
نسود أعلاها وتأبى أصولها فليت الذي يسود منها هو الأصل
Biz [saçın] üst kısmını siyaha boyuyoruz, dipleri ise direniyor; keşke ondan siyahlaşan kısım dip kısmı olsaydı!
ومن شعر الحسين رضي الله تعالى عنه وقد عاتبه أخوه الحسن رضي الله تعالى عنه في امرأته:
Hüseyin radıyallâhu teâlâ anh'ın, hanımı konusunda kardeşi Hasan radıyallâhu teâlâ anh kendisini kınadığında söylediği şiirlerinden biri şudur:
لعمرك إنني لأحب دارا تحل بها سكينة والرباب أحبهما وأبذل جل مالي وليس للائمي عندي عتاب
Ömrüne yemin olsun ki ben, Sükeyne ile Rebâb'ın kaldığı evi elbette çok severim. İkisini de severim ve malımın çoğunu onlar için harcarım; beni kınayan kimseye karşı da yanımda hiçbir sitem ve kulak asma yoktur.
ومن شعر فاطمة رضي الله تعالى عنها قالته يوم وفاة أبيها ﵊:
Fâtıma radıyallâhu teâlâ anhâ'nın, babasının aleyhisselâm vefat ettiği gün söylediği şiirlerinden biri şudur:
ماذا على من شم تربة أحمد أن لا يشم مدى الزمان غواليا صبت عليّ مصائب لو أنها صبت على الأيام صرن لياليا
Ahmed'in toprağını koklayan bir kimseye ömrü boyunca başka güzel kokular koklamasa ne zarar gelir ki! Üzerime öyle musibetler döküldü ki şayet onlar gündüzlerin üzerine dökülseydi, hepsi geceye dönerdi.
ومن شعر العباس رضي الله تعالى عنه يوم حنين يفتخر بثبوته مع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم:
Abbâs radıyallâhu teâlâ anh'ın, Huneyn günü Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte sebat göstermesiyle övünerek söylediği şiirlerinden biri şudur:
ألا هل أتى عرسي مكري وموقفي ... بوادي حنين والأسنة تشرع
Mızraklar doğrultulduğunda Huneyn vadisindeki hücumum ve duruşum hanımıma ulaştı mı acaba?
وقولي إذا ما النفس جاشت لها قرى ... وهام تدهدى والسواعد تقطع
Başlar yuvarlanırken ve kollar koparken, nefis heyecana kapıldığında ona: '[Burada] dur!' deyişim [ona ulaştı mı]?
وكيف رددت الخيل وهي مغيرة ... بزوراء تعطي باليدين وتمنع
Ve akın eden süvarileri, iki elle vurup savuşturan kavisli [bir kılıçla] nasıl geri püskürttüğüm [ona ulaştı mı]?
نصرنا رسول الله في الحرب سبعة ... وقد فر من قد فر عنه فأقشعوا
Kaçanlar kaçıp dağılmışken, savaşta Resûlullah'a yedi kişi olarak yardım ettik.
ومن شعر ابنه عبد الله رضي الله تعالى عنهما:
Oğlu Abdullah radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın şiirlerinden biri de şudur:
إذا طارقات الهم ضاجعت الفتى ... وأعمل فكر الليل والليل عاكر
Gece ansızın gelen kederler gence yoldaş olduğunda ve gece zifiri karanlıkken o gecenin düşüncesine daldığında;
وباكرني في حاجة لم يجد لها ... سواي ولا من نكبة الدهر ناصر
Ve çözümü için benden başkasını bulamadığı bir ihtiyaçla, zamanın felaketine karşı bir yardımcı bulamayarak sabah erkenden bana geldiğinde;
فرجت بمالي همه من مقامه ... وزايله هم طروق مسامر
Bulunduğu yerde malımla onun kederini giderdim de gece vakti gelen o yoldaş keder onu terk edip gitti.
وكان له فضل عليّ بظنه ... بي الخير أني للذي ظن شاكر
Benim hakkımda beslediği hayırlı zandan ötürü onun bana karşı bir lütfu oldu; ben de onun bu zannına şükran borçluyum.
وهلم جرا إلى حيث شئت، وليس من بني عبد المطلب كما قيل رجالا ولا نساء من لم يقل الشعر حاشا النبي صلى الله تعالى عليه وسلّم ليكون ذلك أبلغ في أمره ﵊، ولأجلة التابعين ومن بعدهم من أئمة الدين وفقهاء المسلمين شعر كثير أيضا، ومن ذلك قول الشافعي رضي الله تعالى عنه:
Dilediğin yere kadar bunu böylece sürdürebilirsin. Denildiği gibi, Abdülmuttaliboğulları'ndan gerek erkeklerden gerekse kadınlardan şiir söylememiş kimse yoktur; durumu daha beliğ olsun diye ancak Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem aleyhisselâm müstesnadır. Tâbiînin ileri gelenlerinin ve onlardan sonraki din imamları ile Müslüman fukahasının da pek çok şiiri vardır. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh'ın şu sözü de bunlardandır:
ومتعب العيس مرتاح إلى بلد ... والموت يطلبه في ذلك البلد
Develeri yoran nice kimse bir beldeye [varmakla] rahatlayacağını umar; hâlbuki ölüm onu tam da o beldede aramaktadır.
وضاحك والمنايا فوق هامته ... لو كان يعلم غيبا مات من كمد
Nice gülen kimse vardır ki ölüm sebepleri başının üzerindedir; eğer gaybı bilseydi kederden ölürdü.
من كان لم يؤت علما في بقاء غد ... فما يفكر في رزق لبعد غد
Yarına sağ çıkacağına dair kendisine bilgi verilmeyen kimse, yarından sonraki günün rızkını niye dert eder ki?
والاستقصاء في هذا الباب يحتاج إلى إفراده بكتاب وفيما ذكر كفاية، وقد مدحه أيضا غير واحد من الأجلة فعن عمر رضي الله تعالى عنه أنه كتب إلى أبي موسى الأشعري مر من قبلك بتعلم الشعر فإنه يدل على معالي الأخلاق وصواب الرأي ومعرفة الأنساب، وعن علي كرّم الله تعالى وجهه الشعر ميزان العقول.
Bu konuyu enine boyuna incelemek müstakil bir kitap yazmayı gerektirir; zikredilenler ise kâfidir. İleri gelen zatlardan birden fazlası da şiiri övmüştür. Nitekim Ömer radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet edildiğine göre o, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'ye şöyle yazmıştır: 'Yanındakilere şiir öğrenmelerini emret; zira o, yüksek ahlaka, isabetli görüşe ve nesepleri bilmeye delalet eder.' Ali kerremallâhu teâlâ vecheh'ten de şöyle rivayet edilmiştir: 'Şiir, akılların terazisidir.'
وكان ابن عباس رضي الله تعالى عنهما يقول: إذا قرأتم شيئا من كتاب الله تعالى فلم تعرفوه فاطلبوه في أشعار العرب فإن الشعر ديوان العرب، وما
İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ şöyle derdi: 'Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan bir şey okuyup da [anlamını] bilmediğinizde onu Arapların şiirlerinde arayın; zira şiir Arapların divanıdır.' Şu da var ki
أخرجه أحمد وابن أبي شيبة عن أبي سعيد رضي الله تعالى عنه قال: بينما نحن نسير مع رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم إذ عرض شاعر ينشد فقال النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم: «لأن يمتلىء جوف أحدكم قيحا خير من أن يمتلىء شعرا»
Ahmed ve İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Saîd radıyallâhu teâlâ anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem ile birlikte yürürken birden şiir okuyan bir şair karşımıza çıktı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem: «Birinizin içinin irinle dolması, şiirle dolmasından daha hayırlıdır» buyurmuştur.
حمله الشافعي عليه الرحمة على الشعر المشتمل على الفحش، وروي نحوه عن عائشة رضي الله تعالى عنها،
Şâfiî —üzerine rahmet olsun— bu hadisi çirkin ve müstehcen sözler içeren şiire hamletmiştir. Benzer bir rivayet Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan da nakledilmiştir.
فقد أخرج الكلبي عن أبي صالح عن ابن عباس عن عائشة أنه بلغها أن أبا هريرة يروي عن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم «لأن يمتلىء جوف أحدكم قيحا خير له من أن يمتلىء شعرا»
Nitekim Kelbî, Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan, o da Âişe'den rivayet etmiştir ki, Ebû Hüreyre'nin Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'den: «Birinizin içinin irinle dolması, kendisi için şiirle dolmasından daha hayırlıdır» [hadisini] rivayet ettiği haberi Âişe'ye ulaşınca [şöyle demiştir:]
من الشعر الذي هجيت به يعني نفسه الشريفة ﵊ ذكر ذلك المرشدي في فتاواه نقلا عن كتاب بستان
[Kasıt,] kendisinin —yani şerefli şahsının aleyhi's-selâm— hicvedildiği şiirlerdendir. Bunu Mürşidî, fetvalarında Bostânü'l-
الزاهدين، ولا يخفى أنه يبعد الحمل المذكور التعبير بيمتلىء فإن الكثير والقليل مما فيه فحش أو هجو لسيد الخلق صلى الله تعالى عليه وسلم سواء، وما أحسن قول الماوردي: الشعر في كلام العرب مستحب ومباح ومحظور فالمستحب ما حذر من الدنيا ورغب في الآخرة وحث على مكارم الأخلاق والمباح ما سلم من فحش أو كذب والمحظور نوعان كذب وفحش وهما جرح في قائله وأما منشده فإن حكاه اضطرارا لم يكن جرحا أو اختيارا جرح، وتبعه على ذلك الروياني وجعل الروياني ما فيه الهجو لمسلم سواء كان بصدق أو كذب من المحظور أيضا، ووافقه جماعة إلا أن إثم الصادق أخف من إثم الكاذب كما قال القمولي. وإثم الحاكي على ما قال الرافعي دون إثم المنشد، وقال الأذرعي: ليس هذا على إطلاقه بل إذا استوى الحاكي والمنشد أما إذا أنشده ولم يذعه فأذاعه الحاكي فإثمه أشد بلا شك، واحترز بقيد المسلم عما فيه الهجو لكافر فإن فيه تفصيلا.
zâhidîn kitabından naklen fetvalarında zikretmiştir. Ancak gizli değildir ki 'dolması' ifadesi mezkûr tevili uzak kılmaktadır; zira mahlûkatın efendisine sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem yönelik hiciv veya çirkin söz içeren şeyin azı da çoğu da birdir. Mâverdî'nin şu sözü ne kadar güzeldir: 'Arapların kelamında şiir; müstehap, mubah ve mahzur (yasak) olmak üzere [üç kısımdır]. Müstehap olan; dünyadan sakındıran, ahirete teşvik eden ve güzel ahlaka yönelten şiirdir. Mubah olan; çirkinlikten veya yalandan arınmış olan şiirdir. Mahzur olan ise iki türdür: Yalan ve çirkin sözdür ki bunlar söyleyen kimsenin adaletini zedeler (cerh sebebidir). Şiiri okuyana (nakledene) gelince; eğer bir zorunluluktan ötürü nakletmişse cerh sebebi olmaz, şayet kendi isteğiyle nakletmişse cerh sebebi olur.' Rûyânî de bu hususta ona uymuş ve ister doğru ister yalan olsun bir Müslümanı hicvetmeyi içeren şiiri de mahzurlar arasında saymıştır. Bir topluluk da bu görüşe katılmıştır; ancak el-Kamûlî'nin belirttiği üzere doğru söyleyenin günahı yalan söyleyenin günahından daha hafiftir. Râfiî'nin belirttiğine göre ise hikâye edenin (nakledenin) günahı, şiiri bizzat okuyup söyleyenin günahından daha azdır. Ezraî ise şöyle demiştir: 'Bu mutlak değildir; ancak nakleden ile şiiri okuyan eşit şartlarda olduğunda böyledir. Şayet şair onu okumuş ama yaymamış da nakleden kişi onu yaymışsa, şüphesiz onun günahı daha ağırdır.' Müslüman kaydıyla, kâfiri hicvetmekten sakınılmıştır; zira bu konuda tafsilat vardır.
وفصل بعضهم ما فيه الهجو لمسلم أيضا وذلك أن كثيرا من العلماء أطلقوا جواز هجو الكافر استدلالا بأمره صلى الله تعالى عليه وسلّم حسانا ونحوه بهجو المشركين، وقال بعضهم: محل ذلك الكفار على العموم وكذا المعين الحربي ميتا كان أو حيا حيث لم يكن له قريب معصوم يتأذى به، وأما الذمي أو المعاهد أو الحربي الذي له قريب ذمي أو مسلم يتأذى به فلا يجوز هجوه كما قاله الأذرعي وابن العماد وغيرهما وقالوا: إن هجو حسان وإن كان في معين لكنه في حربي، وعلى التنزل فهو ذب عن رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم فيكون من القرب فضلا عن المباحات، وألحق الغزالي وتبعه جمع المبتدع بالحربي فيجوز هجوه ببدعته لكن لمقصد شرعي كالتحذير من جهته، وجوز ابن العماد هجو المرتد دون تارك الصلاة والزاني المحصن. وما قاله في المرتد واضح لأنه كالحربي بل أقبح وفي الأخيرين محله حيث لم يتجاهر أما المتجاهر بفسقه فيجوز هجوه بما تجاهر به فقط لجواز غيبته بذلك فقط.
Bazıları Müslümanı hicvetme konusunda da ayrıma gitmiştir. Şöyle ki; âlimlerin birçoğu, Peygamber sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in Hassân ve benzerlerine müşrikleri hicvetmelerini emretmesini delil getirerek kâfiri hicvetmenin mutlak olarak caiz olduğunu söylemişlerdir. Bazıları ise şöyle demiştir: 'Bunun yeri genel olarak kâfirler ve bundan incinecek masum bir yakını bulunmamak kaydıyla ölü veya diri muayyen harbî kâfirdir. Zimmîye, muahedeye (anlaşmalıya) veya bundan incinecek zimmî yahut Müslüman bir yakını olan harbîye gelince, Ezraî, İbnü'l-İmâd ve başkalarının da ifade ettiği gibi bunların hicvedilmesi caiz değildir.' Ayrıca şöyle demişlerdir: 'Hassân'ın hicvi muayyen bir şahıs hakkında idiyse de o harbî bir kimse hakkındaydı; faraza öyle olmasa bile Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i müdafaa niteliğindeydi, dolayısıyla mubah olmanın ötesinde bir ibadet ve itaattir.' Gazzâlî ve ona uyan bir grup, bidatçiyi harbîye dâhil etmişlerdir; dolayısıyla kendisinden sakındırmak gibi şer‘î bir maksatla bidatinden ötürü onu hicvetmek caizdir. İbnü'l-İmâd ise namazı terk eden ve muhsan zâni (evli zina eden) hariç mürtedin hicvedilmesini caiz görmüştür. Mürted hakkında söylediği açıktır; çünkü o harbî gibidir, hatta daha kötüdür. Son iki kişide ise [caiz olmama] durumu günahlarını açıkça işlememeleri hâlindedir; fıskını açıktan işleyen kimseye gelince, sırf o konuda gıybeti caiz olduğu için yalnızca açıktan işlediği hususta onu hicvetmek caizdir.
وقال البلقيني: الأرجح تحريم هجو المتجاهر المذكور لا لقصد زجره لأنه قد يتوب وتبقى وصمة الشعر السائر عليه ولا كذلك الكافر إذا أسلم. ورد بأن مجاهرته بالمعصية وعدم مبالاته بالناس وكلامهم فيه صيراه غير مجترم ولا مراعى فهو المهدر لحرمة نفسه بالنسبة لما تجاهر به فلم يبال ببقاء تلك الوصمة عليه.
Bılkīnî şöyle demiştir: "Zikredilen günahını açıktan işleyen kimseyi -onu caydırma kastı olmaksızın- hicvetmenin haram olması daha racihtir; çünkü o tövbe edebilir ve dilden dile dolaşan şiirin lekesi üzerinde kalır. Müslüman olduğunda kâfirin durumu ise böyle değildir." Buna şöyle cevap verilmiştir: Onun günahı açıkça işlemesi ve insanlara ve onların kendisi hakkındaki sözlerine aldırmaması onu hürmet gösterilmeyen ve gözetilmeyen biri kılmıştır; dolayısıyla açıktan işlediği husus nispetinde kendi saygınlığını bizzat kendisi heder etmiştir ve bu lekenin üzerinde kalmasına aldırmamıştır.
نعم لو قيل بحرمة إنشاده بعد التوبة إذا كان يتأذى به هو أو قريبه المسلم أو الذي أو بعد موته إذا كان يتأذى به من ذكر لم يبعد، وذكر جماعة أن من جملة المحظور أيضا ما فيه تشبيب بغلام ولو غير معين مع ذكر أنه يعشقه أو بامرأة أجنبية معينة وإن لم يذكرها بفحش أو بامرأة مبهمة مع ذكرها بالفحش ولم يفرقوا بين إنشاء ذلك وإنشاده، واعتبر بعضهم التعيين في الغلام كالمرأة فلا يحرم التشبيب بمبهم.
Evet, şayet tövbeden sonra kendisi veya Müslüman yahut zimmî bir yakını bundan incinecekse yahut ölümünden sonra zikredilen kimseler incinecekse o [şiirin] okunmasının haram olduğu söylense bu [görüş] uzak değildir. Bir topluluk, mahzurlar arasında, muayyen olmasa bile ona âşık olduğunu belirterek bir oğlana gazel söylemeyi (teşbibi), çirkin/müstehcen sözler anılmasa dahi yabancı ve muayyen bir kadına ya da müstehcen sözler anılarak belirsiz bir kadına teşbib yapılmasını da saymış ve bunu nazmetmek (yazmak) ile okumak (inşad etmek) arasında bir fark gözetmemişlerdir. Bazıları ise kadında olduğu gibi oğlanda da muayyen olma şartını aramış, dolayısıyla belirsiz bir kimseye teşbib yapılmasını haram saymamıştır.
قال الأذرعي وهو الأقرب والأول ضعيف جدا، وقال أيضا: يجب القطع بأنه إذا شبب بحليلته ولم يذكر سوى المحبة والشوق أو ذكر شيئا من التشبيهات الظاهرة أنه لا يضر وكذا إذا ذكر امرأة مجهولة ولم يذكر سوءا.
Ezraî şöyle demiştir: "En uygun olanı budur, birinci görüş ise son derece zayıftır." Yine o şöyle demiştir: "Kişi helali (eşi) hakkında teşbibde bulunur ve sevgi ile özlemden başka bir şey anmazsa yahut zahirî benzetmelerden bir şey zikrederse bunun bir sakıncası olmadığına kesin olarak hükmetmek gerekir; aynı şekilde meçhul bir kadını anıp kötü bir şey zikretmediğinde de böyledir."
وفي الإحياء في حرمة التشبيب بنحو وصف الخدود والأصداغ وسائر أوصاف النساء نظر، والصحيح أنه لا يحرم نظمه ولا إنشاده بصوت وغير صوت. وعلى المستمع أن ينزله على امرأة معينة فإن نزله على حليلته جاز أو على غيرها فهو العاصي بالتنزيل ومن هذا وصفه فينبغي أن يجتنب السماع، وذكر بعض الفضلاء أن ما يحرم إنشاؤه قد لا تحرم روايته فإن المغازي روي فيها قصائد الكفار الذين هاجوا فيها الصحابة رضي الله تعالى عنهم ولم ينكر ذلك
el-İhyâ'da [şöyle denilmektedir]: Yanakların, şakakların ve kadınların diğer vasıflarının tasviri gibi şeylerle teşbibde bulunmanın haramlığı konusunda tereddüt (nazar) vardır. Sahih olan ise gerek sesli (ezgili) gerek sessiz olsun bunun nazmedilmesinin de okunmasının da haram olmadığıdır. Dinleyenin [bunu] muayyen bir kadına hamletmesi [söz konusudur]; şayet kişi bunu helaline (eşine) hamlederse caiz olur, helali dışındakine hamlederse bu hamletmesi sebebiyle günahkâr olur. Durumu bu vasıfta olan kimsenin [böyle şiirleri] dinlemekten sakınması gerekir. Bazı faziletli âlimler, inşası (yazılıp söylenmesi) haram olan şeyin rivayet edilmesinin haram olmayabileceğini belirtmişlerdir; nitekim megâzî [kitaplarında], sahabe radıyallâhu teâlâ anhüm'ü hicveden kâfirlerin kasideleri rivayet edilmiş ve bunu [hiç]
أحد،
kimse inkâr etmemiştir (ayıplamamıştır).
وقد روى أنه ﷺ أذن في الشعر الذي تقاولت به الشعراء في يومي بدر، وأحد وغيرهما إلا قصيدة ابن أبي الصلت الحائية
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, İbn Ebü's-Salt'ın haiyye kasidesi müstesna, Bedir, Uhud ve diğer günlerde şairlerin birbirlerine karşılıklı söyledikleri şiirlere izin verdiği rivayet edilmiştir.
انتهى، قال الأذرعي: ولا شك في هذا إذا لم يكن فيه فحش ولا أذى لحي ولا ميت من المسلمين ولم تدع حاجة إليه، وقد ذم العلماء جريرا، والفرزدق في تهاجيهما ولم يذموا من استشهد بذلك على إعراب وغيره من علم اللسان، ويجب حمل كلام الأئمة على غير ذلك مما هو عادة أهل اللعب والبطالة وعلى إنشاد شعر شعراء العصر إذا كان إنشاؤه حراما إذ ليس فيه إلا أذى أو وقيعة في الإحياء أو إساءة الأحياء في أمواتهم أو ذكر مساوئ الأموات وغير ذلك وليس مما يحتج به في اللغة ولا غيرها فلم يبق إلا اللعب بالأعراض، وزاد بعض حرمة شعر فيه تعريض وجعل التعريض في الهجو كالتصريح وله وجه وجيه.
[Alıntı] bitti. Ezraî şöyle demiştir: "Müslümanlardan ne bir diriye ne de bir ölüye eziyet bulunmadığı, müstehcenlik taşımadığı ve ona bir ihtiyaç bulunmadığı takdirde bunda şüphe yoktur. Âlimler, birbirlerini hicvetmeleri hususunda Cerîr ile Ferazdak'ı yermişler, fakat irap veya dil ilmine dair başka bir hususta bununla delil getiren kimseyi yermemişlerdir. İmamların sözlerini oyun ve eğlence ehlinin âdeti olan durumlar ile inşadı haram olduğunda çağdaş şairlerin şiirlerinin okunmasına hamletmek gerekir; zira bunda dirilere eziyet etmekten veya dil uzatmaktan yahut dirileri ölüleri hakkında üzmekten ya da ölülerin kötülüklerini zikretmekten ve benzerlerinden başka bir şey yoktur; üstelik dilde veya başka bir alanda delil getirilecek cinsten de değildir. Dolayısıyla geriye sırf ırzlarla oynamak kalır." Bazıları ise tariz (dolaylı ima) içeren şiirin de haram olduğunu eklemiş ve hicivde tarizi açıkça ifade etmek gibi saymıştır ki bunun geçerli bir yönü vardır.
وقال آخر: إن ما فيه فخر مذموم وقليله ككثيره، والحق إن ذلك أن تضمن غرضا شرعيا فلا بأس به، وللسلف شعر كثير من ذلك وقد تقدم لك بعض منه، وحمل الأكثرون الخبر السابق على ما إذا غلب عليه الشعر وملك نفسه حتى اشتغل به عن القرآن والفقه ونحوهما ولذلك ذكر الامتلاء، والحاصل أن المذموم امتلاء القلب من الشعر بحيث لا يتسع لغيره ولا يلتفت إليه. وليس في الخبر ذم إنشائه ولا إنشاده لحاجة شرعية وإلا لوقع التعارض بينه وبين الأخبار الصحيحة الدالة على حل ذلك وهي أكثر من أن تحصى وأبعد من أن تقبل التأويل كما لا يخفى.
Bir başkası da şöyle demiştir: "Övünme (fahr) içeren şiir kınanmıştır; onun azı da çoğu gibidir." Doğrusu şudur ki, şayet bu şer‘î bir maksat içeriyorsa bunda bir sakınca yoktur. Selefin buna dair pek çok şiiri vardır ve sana bunlardan bir kısmı daha önce geçmişti. Çoğunluk ise önceki hadisi, şiirin kişiye galip gelip nefsine hâkim olması ve Kur'an, fıkıh ve benzerlerinden alıkoyacak derecede onu meşgul etmesi hâline hamletmiştir; "dolması" ifadesinin zikredilmesi de bu yüzdendir. Özetle, yerilen husus, kalbin başka bir şeye yer kalmayacak ve ona dönüp bakmayacak derecede şiirle dolmasıdır. Hadiste şer‘î bir ihtiyaç sebebiyle şiir nazmetmek veya okumak yerilmemiştir; aksi takdirde bunun helal olduğuna delalet eden sahih hadislerle arasında çelişki meydana gelirdi ki gizli olmadığı üzere o hadisler sayılamayacak kadar çok ve tevil kabul etmeyecek kadar açıktır.
وما روي عن الإمام الشافعي من قوله:
İmam Şâfiî'den rivayet edilen şu sözü:
ولولا الشعر بالعلماء يزري ... لكنت اليوم أشعر من لبيد
"Şiir âlimlerin kadrini düşürmeseydi / Bugün muhakkak Lebîd'den daha şair olurdum"
محمول على نحو ما حمل الأكثرون الخبر عليه وإلا فما قاله شعر، وفي معناه قول شيخنا علاء الدين علي أفندي تغمده الله تعالى برحمته مخاطبا خاتمة الوزراء في الزوراء داود باشا من أبيات:
çoğunluğun hadisi hamlettiği anlama hamledilir; aksi takdirde onun bu söylediği de bir şiirdir. Şeyhimiz Alâüddin Ali Efendi'nin -Allah Teâlâ onu rahmetiyle kuşatsın- Zevrâ'daki (Bağdat'taki) vezirlerin sonuncusu Dâvud Paşa'ya hitaben söylediği şu beyitler de bu anlamdadır:
ولو لداعيه يرضى الشعر منقبة ... لقمت ما بين منشيه ومنشده
"Şayet dua eden kimse şiiri bir meziyet olarak görseydi / Onu nazmeden ile okuyan arasında bizzat dikilirdim"
هذا وسيأتي إن شاء الله تعالى كلام يتعلق بهذا البحث أيضا عند الكلام في قوله تعالى: وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ [يس: ٦٩] ومن اللطائف أن سليمان بن عبد الملك سمع قول الفرزدق:
Bu konuya dair açıklamalar inşâallahu teâlâ Yâsîn [69]'da yer alan { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da” ayeti-i kerîmesi tefsir edilirken de gelecektir. Hoş nüktelerdendir ki Süleyman b. Abdilmelik, Ferazdak'ın şu sözünü işitmişti:
فبتن بجانبي مصرعات ... وبت أفض أغلاق الختام
"Yanımda yere serilmiş olarak gecelerlerdi / Ben de bekâret mühürlerinin kilitlerini açarak gecelerdim."
فقال له قد وجب عليك الحد فقال يا أمير المؤمنين: قد درأ الله تعالى عني الحد بقوله سبحانه: وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ تهديد شديد ووعيد أكيد لما في سَيَعْلَمُ من تهويل متعلقه وفي الَّذِينَ ظَلَمُوا من الإطلاق والتعميم، وقد كان السلف الصالح يتواعظون بها، وختم بها أبو بكر رضي الله تعالى عنه وصيته حين عهد لعمر رضي الله تعالى عنه وذلك أنه أمر عثمان رضي الله تعالى عنه أن يكتب في مرض موته حينئذ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ هذا ما عهد به أبو بكر بن أبي قحافة عند آخر عهده بالدنيا وأول عهده بالآخرة في الحال التي يؤمن فيها الكافر ويتقى فيها الفاجر ويصدق فيها الكاذب إني قد استخلفت عليكم عمر ابن الخطاب فإن يعدل فذاك ظني به ورجائي فيه وأن يجر ويبدل فلا علم لي بالغيب والخير أردت ولكل امرئ ما اكتسب وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ، وتفسير الظلم بالكفر وإن كان شائعا في عدة مواضع من القرآن الكريم إلا أن الأنسب على ما قيل هنا الإطلاق لمكان قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وقال الطيبي: سياق الآية بعد ذكر المشركين الذين آذوا رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم وما لقي منهم من الشدائد كما مر من أول السورة يؤيد تفسير الظلم بالكفر.
Bunun üzerine [Süleyman] ona: "Sana had cezası vacip oldu" dedi. O da şöyle dedi: "Ey Müminlerin Emîri! Allah Teâlâ, { وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ } “Ve onlar yapmadıkları şeyleri söylerler” buyruğuyla benden had cezasını defetmiştir." { وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “Zulmedenler, nasıl bir inkılapla devrileceklerini (hangi dönüş yerine döneceklerini) yakında bileceklerdir” [ayeti]; { سَيَعْلَمُ } ifadesinde müteallakının (bağlantılı olduğu şeyin) korkunçluğu, { الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesinde ise ıtlak (mutlaklık) ve umumilik bulunduğu için şiddetli bir tehdit ve kesin bir azap vaadidir. Selef-i Sâlihîn bununla birbirlerine vaaz ederlerdi. Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh, Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ı halef tayin ettiği ahidnamesini bununla noktalamıştır. Şöyle ki; ölüm hastalığında Osman radıyallâhu teâlâ anh'a şunu yazmasını emretmişti: "Bismillâhirrahmânirrahîm. Bu, Ebû Bekir b. Ebî Kuhâfe'nin dünyadaki son, ahiretteki ilk anında; kâfirin imana geldiği, facirin takva sahibi olduğu ve yalancının doğru söylediği bir hâldeyken yaptığı ahdidir: Şüphesiz ben, başınıza Ömer b. el-Hattâb'ı halife tayin ettim. Eğer adaletle hükmederse, onun hakkındaki zannım ve ümidim budur; şayet zulmeder ve değiştirirse ben gaybı bilmem; ben ancak iyilik istedim, herkesin kazandığı kendi lehinedir. { وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ } “Zulmedenler, nasıl bir inkılapla devrileceklerini yakında bileceklerdir.”" Zulmün küfür ile tefsir edilmesi Kur'ân-ı Kerîm'in birçok yerinde yaygın olsa da, burada { مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا } “kendilerine zulmedildikten sonra” buyruğundan ötürü mutlak bırakılmasının daha uygun olduğu söylenmiştir. Tîbî şöyle demiştir: "Surenin başından beri geçtiği üzere, Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'e eziyet eden müşriklerin ve onun onlardan gördüğü sıkıntıların zikredilmesinden sonraki ayet bağlamı, zulmün küfürle tefsir edilmesini desteklemektedir."
وروى محيي السنة الذين ظلموا أشركوا وهجوا رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم وقرأ ابن عباس وابن أرقم عن الحسن «أي منفلت ينفلتون» بالفاء والتاء الفوقية من الانفلات بمعنى النجاة، والمعنى إن الظالمين يطمعون أن ينفلتوا من عذاب الله تعالى وسيعلمون أن ليس لهم وجه من وجوه الانفلات وَسَيَعْلَمُ هنا معلقة وأي استفهام مضاف إلى مُنْقَلَبٍ والناصب له يَنْقَلِبُونَ، والجملة سادة مسد المفعولين كذا في البحر.
Muhyissünne, "Zulmedenler, şirk koşan ve Resûlullah sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'i hicvedenlerdir" rivayetinde bulunmuştur. İbn Abbas ile İbn Erkam'ın Hasan'dan yaptığı kıraatte kurtuluş anlamında iflâttan (infilattan) türeyen "fe" ve üst iki noktalı "te" ile "eyye münfeletin yenfeletûn" şeklinde okunmuştur. Anlamı şudur: Zulmedenler Allah Teâlâ'nın azabından kurtulmayı umarlar; ancak hiçbir kurtuluş yollarının olmadığını yakında bileceklerdir. { وَسَيَعْلَمُ } burada muallaktır (amelden kesilmiştir), "eyyü" (أَيَّ) ise { مُنْقَلَبٍ } kelimesine muzaf olan bir istifhamdır; onu nasbeden { يَنْقَلِبُونَ } fiilidir ve cümle iki meful makamına kaimdir; el-Bahr'da böyle geçer.
وقال أبو البقاء: أي منقلب مصدر نعت لمصدر محذوف والعامل يَنْقَلِبُونَ أي ينقلبون انقلابا أي منقلب ولا يعمل فيه يعلم لأن الاستفهام لا يعمل فيه ما قبله: وتعقب بأنه تخليط لأن أيا إذا وصف بها لم تكن استفهاما. وقد صرحوا بأن الموصوف بها قسيم الاستفهامية، وتحقيق انقسام- أي- يطلب من كتب النحو والله تعالى أعلم.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: "{ أَيَّ مُنْقَلَبٍ } hazfedilmiş bir masdarın sıfatı olan bir masdardır; amili ise { يَنْقَلِبُونَ } fiilidir; yani 'nasıl bir dönüşse öyle bir dönüşle dönerler' demektir. { يَعْلَمُ } onda amel etmez, zira istifhamda kendisinden önceki amil amel edemez." Buna şöyle itiraz edilmiştir: Bu bir karıştırmadır; zira "eyyü" ile sıfat yapıldığında o istifham olmaz. Nitekim nahivciler, kendisiyle sıfat yapılanın istifhamiyyenin bir dengi/kısmı olduğunu açıkça belirtmişlerdir. "Eyyü" lafzının kısımlarının tahkiki nahiv kitaplarından aranmalıdır; Allah Teâlâ en iyisini bilir.
ومما قيل في بعض الآيات من باب الإشارة طسم قال الجنيد: الطاء طرب التائبين في ميدان الرحمة.
İşarî tefsir kabilinden bazı ayetler hakkında söylenenlerdendir: { طسم } Cüneyd şöyle demiştir: "Tâ (ط), tövbe edenlerin rahmet meydanındaki tarabıdır (sevinç ve neşesidir)."
والسين سرور العارفين في ميدان الوصلة والميم مقام المحبين في ميدان القربة، وقيل: الطاء طهارة القدم من الحدثان والسين سناء صفاته تعالى التي تكشف في مرايا البرهان والميم مجده سبحانه الذي ظهر بوصف البهاء في قلوب أهل العرفان. وقيل: الطاء طهارة قلب نبيه صلّى الله تعالى عليه وسلّم عن تعلقات الكونين والسين سيادته صلّى الله تعالى عليه وسلّم على الأنبياء والمرسلين ﵈. والميم مشاهدته ﵊ جمال رب العالمين، وقيل:
"Sîn (س), ariflerin vuslat meydanındaki sürûrudur; Mîm (م) ise sevenlerin kurbiyet (yakınlık) meydanındaki makamıdır." Şöyle de denilmiştir: "Tâ, kıdemin sonradan yaratılmışlıktan paklığıdır; Sîn, bürhan aynalarında tecelli eden Allah Teâlâ'nın sıfatlarının yüceliğidir; Mîm ise irfan ehlinin kalplerinde parlaklık ve cemal vasfıyla zuhur eden Cenâb-ı Hakk'ın şanı ve azametidir." Şöyle de denilmiştir: "Tâ, Peygamberi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in kalbinin iki cihanın taalluklarından tertemiz olmasıdır; Sîn, nebiler ve resullere -hepsine selam olsun- karşı efendiliğidir (seyyidliğidir); Mîm ise Âlemlerin Rabbinin cemalini müşahede etmesidir -ona selam olsun-." Şöyle de denilmiştir:
الطاء شجرة طوبى والسين سدرة المنتهى والميم محمد صلّى الله تعالى عليه وسلم، وقيل غير ذلك لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ إلخ فيه إشارة إلى كمال شفقته ﷺ على أمته وإن الحرص على إيمان الكافر لا يمنع سوابق الحكم وَإِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلا يَتَّقُونَ إلى آخر القصة فيه إشارة إلى حسن التعاضد في المصالح الدينية والتلطف بالضال في إلزامه بالحجج القطعية وأنه لا ينبغي عدم الاحتفال بمن ربيته صغيرا ثم رأيته وقد منحه الله تعالى ما منحه من فضله كبيرا، وقال بعضهم: إن فيه إشارة إلى ما في الأنفس وجعل موسى إشارة إلى موسى القلب وفرعون إشارة إلى فرعون النفس وقومه إشارة إلى الصفات النفسانية وبني إسرائيل إشارة إلى الصفات الروحانية والفعلة إشارة إلى قتل قبطي الشهوة والعصا إشارة إلى عصا الذكر أعني لا إله إلا الله واليد إشارة إلى يد القدرة وكونها بيضاء إشارة إلى كونها مؤيدة بالتأييد الإلهي والناظرين إشارة إلى أرباب الكشف الذين ينظرون بنور الله تعالى والسحرة إشارة إلى الأوصاف البشرية والأخلاق الردية والناس إشارة إلى الصفات الناسوتية والأجر إشارة إلى الحظوظ الحيوانية والحبال إشارة إلى حبال الحيل والعصي إشارة إلى عصي التمويهات والمخيلات والمدائن إشارة إلى أطوار النفس وهكذا.
"Tâ, Tûbâ ağacı; Sîn, Sidretü'l-Müntehâ; Mîm ise Muhammed sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'dir." Başka şeyler de söylenmiştir. { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “Onlar iman etmiyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” vb. ayetlerde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine olan şefkatinin kemaline ve kâfirin iman etmesine duyulan hırsın geçmişteki ezelî hükümleri engelleyemeyeceğine işaret vardır. { وَإِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ * قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلا يَتَّقُونَ } “Hani Rabbin Mûsâ'ya: 'O zalimler kavmine git, Firavun'un kavmine; hâlâ sakınmayacaklar mı?' diye seslenmişti” buyruğundan kıssanın sonuna kadar olan kısımda ise dinî maslahatlarda güzelce yardımlaşmaya, sapmış kimseyi kesin delillerle ilzam ederken ona lütufla ve yumuşaklıkla davranmaya ve küçükken büyütüp yetiştirdiğin bir kimseyi büyüdüğünde Allah Teâlâ'nın ona lütfundan bahşettiği şeyleri bahşettiğini gördüğünde onu hafife almaman gerektiğine işaret vardır. Bazıları ise şöyle demiştir: "Bunda nefislerdeki durumlara işaret vardır; Mûsâ kalbin Mûsâ'sına, Firavun nefsin Firavun'una, kavmi nefsanî sıfatlara, İsrâiloğulları ruhanî sıfatlara, işlenen fiil (adam öldürme) şehvet Kıptîsini öldürmeye, asâ zikir asâsına -yani 'Lâ ilâhe illallâh'a-, el kudret eline, onun beyaz olması ilâhî teyit ile desteklenmiş olmasına, bakanlar Allah Teâlâ'nın nuruyla bakan keşif ehline, sihirbazlar beşerî vasıflara ve kötü ahlaka, insanlar nasûtî (insanî) sıfatlara, ücret hayvanî hazlara, ipler hile iplerine, sopalar yanıltma ve vehim sopalarına, şehirler nefsin mertebelerine işarettir ve bu böyle devam eder."
وعلى هذا الطريق سلكوا في الإشارة في سائر القصص. فجعلوا إبراهيم إشارة إلى القلب وأباه وقومه إشارة إلى الروح وما يتولد منها والأصنام إشارة إلى ما يلائم الطباع من العلويات والسفليات وهكذا مما لا يخفى على من له قلب أو ألقى السمع وهو شهيد، وللشيخ الأكبر قدس سره في هذه القصص كلام عجيب من أراده فليطلبه في كتبه وهو قدس سره ممن ذهب إلى أن خطيئة إبراهيم ﵇ التي أرادها بقوله: وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ كانت إضافة المرض إلى نفسه في قوله: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وقد ذكر قدس سره إنه اجتمع مع إبراهيم ﵇ فسأله عن مراده بها فأجابه بما ذكر. وقال في باب أسرار الزكاة من الفتوحات إن قول الرسول إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ لا يقدح في كمال عبوديته فإن قوله: ذلك لأن يعلم أن كل عمل خالص يطلب الأجر بذاته وذلك لا يخرج العبد عن أوصاف العبودية فإن العبد في صورة الأجير وليس بأجير حقيقة إذ لا يستأجر السيد عبده بل يستأجر الأجنبي وإنما العمل نفسه يقتضي الأجرة وهو لا يأخذها العامل وهو العبد فهو قابض الأجرة من الله تعالى فأشبه الأجير في قبض الأجرة وخالفه بالاستئجار اهـ.
Diğer kıssalardaki işarî tefsirlerde de bu yolu tutmuşlardır. İbrâhim'i kalbe, babasını ve kavmini ruha ve ondan doğanlara, putları ise ulvî ve süflî âlemlerden tabiatlara uygun gelen şeylere işaret kılmışlardır; kalbi olan yahut şahit olarak kulak veren kimseye gizli kalmayacak olan diğer hususlar da böyledir. Şeyh-i Ekber'in -kuddise sırruh- bu kıssalar hakkında şaşılacak sözleri vardır; onu arzulayan kimse kitaplarında arasın. O -kuddise sırruh-, İbrâhim aleyhisselâm'ın { وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ } “Din gününde günahımı bağışlamasını umduğum da O'dur” sözüyle kastettiği hatasının, { وَإِذا مَرِضْتُ فَهو يشفين } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” sözünde hastalığı nefsine nispet etmesi olduğu görüşünü benimseyenlerdendir. O -kuddise sırruh-, İbrâhim aleyhisselâm ile bir araya geldiğini, bundan muradını ona sorduğunu ve onun da kendisine bu cevabı verdiğini zikretmiştir. Fütûhât'ın zekât sırları babında şöyle demiştir: "Elçinin { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir” sözü onun kulluğunun kemaline halel getirmez; zira onun bunu söylemesi, ihlaslı her amelin zatı gereği ecir talep ettiğinin bilinmesi içindir ve bu da kulu kulluk vasıflarından çıkarmaz. Çünkü kul ücretle tutulmuş işçi (ecîr) suretindedir, fakat hakikatte ecîr değildir; zira efendi kendi kölesini ücretle kiralamaz, bilakis yabancıyı kiralar. Ancak amelin kendisi ücreti iktiza eder; onu işçi olan köle almaz, bilakis o ücreti Allah Teâlâ'dan kabzedendir; dolayısıyla ücreti kabzetme hususunda ecîre benzemiş, kiralanma hususunda ise ondan ayrılmıştır." [Alıntı] bitti.
وحقق أيضا ذلك في الباب السادس عشر والثلاثمائة من الفتوحات، وذكر في الباب السابع عشر والأربعمائة منها أن أجر كل نبي يكون على قدر ما ناله من المشقة الحاصلة له من المخالفين وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ فيه إشارة إلى أنه ليس للشيطان قوة حمل القرآن لأنه خلق من نار وليس لها قوة حمل النور ألا ترى أن نار الجحيم كيف تستغيث عند مرور المؤمن عليها وتقول: جز يا مؤمن فقد أطفأ نورك لهبي ولنحو ذلك ليس له قوة على سمعه، وهذا بالنسبة إلى أول مراتب ظهوره فلا يرد أنه يلزم على ما ذكر أن الشياطين لا يسمعون آيات القرآن إذا تلوناها ولا يحفظونها وليس كذلك.
Fütûhât'ın üç yüz on altıncı babında da bunu tahkik etmiş, dört yüz on yedinci babında ise her nebinin ecrinin, muhaliflerden kendisine isabet eden meşakkat nispetinde olacağını belirtmiştir. { وَما تَنَزَّلَتْ بِهِ الشَّياطِينُ * وَما يَنْبَغِي لَهُمْ وَما يَسْتَطِيعُونَ * إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ } “Onu şeytanlar indirmedi. Bu onlara hem yaraşmaz hem de güçleri yetmez. Şüphesiz onlar işitmekten kesinlikle uzaklaştırılmışlardır” buyruğunda, Kur'an'ı taşıma gücünün şeytanda bulunmadığına işaret vardır; çünkü o ateşten yaratılmıştır, ateşin ise nuru taşıma gücü yoktur. Görmez misin ki cehennem ateşi mümin üzerinden geçerken nasıl feryat edip: 'Geç ey mümin, senin nurun benim alevimi söndürdü!' der; benzer şekilde onun Kur'an'ı işitmeye de gücü yetmez. Bu [durum], onun ilk zuhur mertebelerine göredir; dolayısıyla zikredilenlerden, Kur'an ayetlerini okuduğumuzda şeytanların onu işitmedikleri ve ezberlemedikleri sonucunun çıktığı itirazı ileri sürülemez; zira durum öyle değildir.
نعم ذكر أنهم لا يقدرون أن يسمعوا آية الكرسي. وآخر البقرة وذلك لخاصية فيهما وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ فيه إشارة إلى أن النسب إذا لم ينضم إليه الإيمان لا ينفع شيئا، ولما كان حجاب القرابة كثيفا أمر ﷺ بإنذار عشيرته الأقربين وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ هم أهل النسب المعنوي الذي هو أقرب من النسب الصوري كما أشار إليه ابن الفارض قدس سره بقوله:
Evet, kendilerindeki bir hususiyet sebebiyle Âyetü'l-Kürsî'yi ve Bakara suresinin sonunu işitmeye güç yetiremedikleri zikredilmiştir. { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } “En yakın akrabalarını uyar” buyruğunda, nesep bağına iman eklenmediği takdirde onun hiçbir fayda sağlamayacağına işaret vardır. Akrabalık perdesi kalın olduğu için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e en yakın akrabalarını uyarması emredilmiştir. { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden sana uyanlara kol kanat ger” [buyruğundaki müminler] ise zâhirî nesepten daha yakın olan manevî nesep ehlidir; nitekim İbnü'l-Fârız -kuddise sırruh- şu sözüyle buna işaret etmiştir:
نسب أقرب في شرع الهوى ... بيننا من نسب من أبوي
"Aşk şeriatında aramızdaki bu nesep / Anne babadan gelen nesepten daha yakındır."
وأنا أحمد الله تعالى كما هو أهله على أن جعلني من الفائزين بالنسبين حيث وهب لي الإيمان وجعلني من ذرية سيد الكونين صلّى الله تعالى عليه وسلّم فها أنا من جهة أم أبي من ذرية الحسن ومن جهة أبي من ولد الحسين رضي الله تعالى عنهما:
Ben de bana imanı lütfettiği ve beni iki cihanın efendisi sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem'in zürriyetinden kıldığı için beni her iki nesepten de nasiptar kılan Allah Teâlâ'ya şanına yaraşır şekilde hamdederim. Zira ben babamın annesi cihetinden Hasan'ın zürriyetinden, babam cihetinden ise Hüseyin'in -radıyallâhu teâlâ anhümâ- soyundanım:
نسب كأن عليه من شمس الضحى ... نورا ومن فلق الصباح عمودا
"Öyle bir nesep ki sanki üzerinde kuşluk güneşinden bir nur / Ve sabahın aydınlığından bir sütun vardır."
والله ﷿ هو ولي الإحسان المتفضل بصنوف النعم على نوع الإنسان والصلاة والسلام على سيد العالمين وآله وصحبه أجمعين.
Allah azze ve celle ihsan sahibi, insan türüne türlü türlü nimetlerle lütufta bulunandır. Salât ve selam da âlemlerin efendisine, onun bütün âline ve ashâbına olsun.