Binûn

Neml Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ورده صاحب الكشف بأن الكثير لا يقابله القليل في مثل هذا المقام بل يدل على أن حكم الأكثر بخلافه، ولما بعد تساوي الأكثر من حيث العادة لا سيما والأصل التفاوت حكم صاحب الكشاف بأنه يدل على أنه فضل عليهما أيضا كثير على أن العرف طرح التساوي في مثله عن الاعتبار وجعل التقابل بين المفضل والمفضل عليه، ألا ترى أنهم إذا قالوا: لا أفضل من زيد فهم أنه أفضل من الكل انتهى.

Keşf sahibi ise buna şöyle karşı çıkmıştır: Bu gibi bir makamda çoğun zıddı/karşılığı az değildir; bilakis çoğunluğun hükmünün bunun hilafına olduğuna delalet eder. Âdet bakımından çoğunluğun eşit olması uzak bir ihtimal olduğuna, özellikle de asıl olan farklılık/derece farkı bulunduğuna göre el-Keşşâf sahibi, bunun kendilerinden pek çok kimsenin de üstün kılındığına delalet ettiğine hükmetmiştir; şu kadar var ki örf, böylesi durumlarda eşitliği dikkate almayıp karşıtlığı üstün kılınan ile kendisine üstün kılınan arasında kılmıştır. Görmez misin ki onlar: 'Zeyd'den daha üstünü yoktur' dediklerinde, onun herkesten daha üstün olduğu anlaşılır. [İntihâ/Sözün sonu].

وفي الآية أوضح دليل على فضل العلم وشرف أهله حيث شكرا على العلم وجعلاه أساس الفضل ولم يعتبرا دونه مما أوتياه من الملك العظيم وتحريض للعلماء على أن يحمدوا الله تعالى على ما آتاهم من فضله وأن يتواضعوا ويعتقدوا أن في عباد الله تعالى من يفضلهم في العلم، ونعم ما قال أمير المؤمنين عمر بن الخطاب رضي الله تعالى عنه حين نهى على المنبر عن التغالي في المهور فاعترضت عليه عجوز بقوله تعالى: وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً [النساء:

Ayette ilmin faziletine ve ehlinin şerefine en açık bir delil vardır; zira onlar ilme şükretmişler, onu faziletin esası kılmışlar ve kendilerine verilen büyük mülkü onun yanında dikkate almamışlardır. Ayrıca [bu ayette] âlimlere, Allah Teâlâ'nın lütfundan kendilerine verdiklerine hamdetmeleri, mütevazı olmaları ve Allah Teâlâ'nın kulları arasında ilimde kendilerinden daha üstün kimselerin bulunduğuna inanmaları hususunda bir teşvik vardır. Müminlerin Emiri Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu teâlâ anh), minberde mehirlerde aşırıya kaçılmasını yasakladığında yaşlı bir kadının Yüce Allah'ın: 'Ve onlardan birine kantar vermiş olsanız bile' [en-Nisâ:

٢٠] الآية: كل الناس أفقه من عمر، وفيه من جبر قلب العجوز وفتح باب الاجتهاد ما فيه، وجعل الشيعة له من المثالب من أعظم المثالب وأعجب العجائب. ولعل في الآية إشارة إلى جواز أن يقول العالم: أنا عالم. وقال قال ذلك جملة من الصحابة رضي الله تعالى عنهم منهم أمير المؤمنين علي كرّم الله تعالى وجهه. وعبد الله بن عباس رضي الله تعالى عنهما، وما شاع من حديث: «من قال أنا عالم فهو جاهل» إنما يعرف من كلام يحيى بن أبي كثير موقوفا عليه على ضعف في إسناده، ويحيى هذا من صغار التابعين فإنه رأى أنس بن مالك وحده، وقد وهم بعض الرواة فرفعه إلى النبي صلّى الله تعالى عليه وسلم، وتحقيقه في أعذب المناهل للجلال السيوطي.

20] ayetiyle kendisine itiraz etmesi üzerine ne güzel söylemiştir: 'Bütün insanlar Ömer'den daha fakihtir.' Bunda yaşlı kadının gönlünü alma ve ictihad kapısını açma hususunda pek çok ders vardır. Şia'nın bunu onun ayıplarından sayması ise ayıpların en büyüğü ve acayipliklerin en şaşırtıcısıdır. Belki de ayette, âlimin 'Ben âlimim' demesinin caiz olduğuna bir işaret vardır. Müminlerin Emiri Ali (kerremallâhu teâlâ vecheh) ve Abdullah b. Abbas (radıyallâhu teâlâ anhümâ) dahil sahâbeden (radıyallâhu teâlâ anhüm) bir grup bunu söylemiştir. Şöhret bulan 'Kim ben âlimim derse o cahildir' hadisi ise ancak isnadındaki zayıflıkla birlikte Yahyâ b. Ebî Kesîr'in mevkuf sözü olarak bilinir. Bu Yahyâ küçük tâbiîlerdendir; zira o sadece Enes b. Mâlik'i görmüştür. Bazı raviler vehme kapılarak bunu Peygamber'e (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) merfu kılmışlardır. Bunun tahkiki Celâl es-Süyûtî'nin el-A'zebü'l-Menâhil adlı eserindedir.

وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ أي قام مقامه في النبوة والملك وصار نبيا ملكا بعد موت أبيه داود ﵉ فوراثته إياه مجاز عن قيامه مقامه فيما ذكر بعد موته، وقيل: المراد وراثة النبوة فقط، وقيل: وراثة الملك فقط، وعن الحسن ونسبه الطبرسي إلى أئمة أهل البيت أنها وراثة المال، وتعقب بأنه

{ وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ } “Süleyman Dâvûd'a vâris oldu” yani babası Dâvûd'un (aleyhisselâm) vefatından sonra nübüvvet ve hükümdarlıkta onun makamına geçti, peygamber ve hükümdar oldu. Dolayısıyla onun ona vâris olması, vefatından sonra zikredilen hususlarda onun yerine geçmesinden mecazdır. Şöyle de denilmiştir: Murad sadece nübüvvetin mirasıdır. Şöyle de denilmiştir: Sadece hükümdarlığın mirasıdır. Hasan'dan rivayet edildiğine ve Tabersî'nin Ehl-i Beyt imamlarına nispet ettiğine göre ise bu, malın mirasıdır. Fakat buna şöyle itiraz edilmiştir:

قد صح «نحن معاشر الأنبياء لا نورث»

'Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız' [hadisi] sahih olmuştur.

وقد ذكره الصديق. والفاروق رضي الله تعالى عنهما بحضرة جمع من الصحابة وهم الذين لا يخافون في الله تعالى لومة لائم ولم ينكره أحد منهم عليهما.

Bunu Sıddîk ve Fârûk (radıyallâhu teâlâ anhümâ), Allah Teâlâ yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan sahâbeden bir topluluğun huzurunda zikretmişler ve onlardan hiçbiri bu ikisine itiraz etmemiştir.

وأخرج أبو داود والترمذي عن أبي الدرداء قال: «سمعت رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم يقول: إن العلماء

Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah'ı (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: 'Şüphesiz âlimler,

ورثة الأنبياء وإن الأنبياء لم يورثوا دينارا ولا درهما ولكن ورثوا العلم فمن أخذه أخذ بحظ وافر» وروى محمد بن يعقوب الرازي في الكافي عن أبي البحتري عن أبي عبد الله جعفر الصادق أنه قال ذلك أيضا

peygamberlerin vârisleridir. Peygamberler ne dinar ne de dirhem miras bırakmışlardır; ancak ilmi miras bırakmışlardır. Kim onu alırsa bol bir nasip almış olur.' Muhammed b. Ya'kûb er-Râzî de el-Kâfî'de Ebü'l-Bahterî'den, Ebû Abdillâh Ca'fer es-Sâdık'ın da bunu söylediğini rivayet etmiştir.

، ومما يدل على أن هذه الوراثة ليست وراثة المال ما روى الكليني عن أبي عبد الله أن سليمان ورث داود وأن محمدا ورث سليمان صلّى الله تعالى عليه وسلم، وأيضا وراثة المال لا تختص بسليمان ﵇ فإنه كان لداود عدة أولاد غيره كما رواه الكليني عنه أيضا، وذكر غيره أنه ﵇ توفي عن تسعة عشر ابنا فالأخبار بها عن سليمان ليس فيه كثير نفع وإن كان المراد الأخبار بما يلزمها من بقاء سليمان بعد داود ﵉ فما الداعي للعدول عما يفيده من غير خفاء مثل وقال سليمان بعد موت أبيه داود «يا أيها الناس» إلخ.

Bu mirasın mal mirası olmadığına delalet eden hususlardan biri de el-Küleynî'nin Ebû Abdillâh'tan rivayet ettiği şu haberdir: 'Süleyman Dâvûd'a vâris oldu, Muhammed (sallallâhu teâlâ aleyhi ve sellem) de Süleyman'a vâris oldu.' Ayrıca mal mirası sadece Süleyman'a (aleyhisselâm) mahsus değildir; zira el-Küleynî'nin yine ondan rivayet ettiği üzere Dâvûd'un ondan başka birçok çocuğu vardı. Başkaları da Dâvûd'un (aleyhisselâm) geride on dokuz oğul bırakarak vefat ettiğini zikretmiştir. Dolayısıyla [bunun mal mirası olduğunu kabul etmek halinde] bunu Süleyman hakkında haber vermekte pek bir fayda yoktur. Şayet bununla Dâvûd'un vefatından sonra Süleyman'ın (aleyhimesselâm) hayatta kalması gibi mirasın gerektirdiği bir durumun haber verilmesi kastedilmiş olsaydı, bunu açıkça ifade eden 'Süleyman babası Dâvûd'un vefatından sonra: Ey insanlar... dedi' gibi bir ifadeden vazgeçmenin sebebi ne olurdu?

وأيضا السياق والسباق يأبيان أن يكون المراد وراثة المال كما لا يخفى على منصف، والظاهر أن الرواية عن الحسن غير ثابتة وكذا الرواية عن أئمة أهل البيت رضي الله تعالى عنهم، فقد سمعت في رواية الكليني عن الصادق رضي الله تعالى عنه ما ينافي ثبوتها، ووراثة غير المال شائعة في الكتاب الكريم فقد قال عز من قائل: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ [فاطر: ٣٢] ، وقال سبحانه: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ [الأعراف: ١٦٩] ولا يضر تفاوت القرينة فافهم.

Ayrıca insaf sahibi bir kimseye gizli kalmayacağı üzere sözün öncesi ve sonrası da muradın mal mirası olmasına engeldir. Zahir olan odur ki Hasan'dan gelen rivayet sabit değildir; aynı şekilde Ehl-i Beyt imamlarından (radıyallâhu teâlâ anhüm) gelen rivayet de sabit değildir. Nitekim el-Küleynî'nin es-Sâdık'tan (radıyallâhu anh) rivayetinde bunun sübutuna aykırı olan hususu işitmiş bulunmaktasın. Mal dışındaki şeylerin mirası ise Kur'ân-ı Kerîm'de yaygındır; nitekim Yüce Söz Sahibi şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ } “Sonra Kitab'ı miras bıraktık” [Fâtır: 32], Şanı Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ } “Onların ardından Kitab'a vâris olan bir nesil geldi” [el-A'râf: 169]. Karinenin farklı olması zarar vermez, iyi anla.

وكان عمره يوم توفي داود ﵉ اثنتي عشرة سنة أو ثلاث عشرة وكان داود قد أوصى له بالملك فلما توفي ملك وعمره ما ذكر، وقيل: إن داود ﵇ ولاه على بني إسرائيل في حياته حكاه في البحر.

Dâvûd (aleyhisselâm) vefat ettiği gün onun yaşı on iki veya on üçtü. Dâvûd mülkü ona vasiyet etmişti; vefat edince zikredilen yaştayken hükümdar oldu. Şöyle de denilmiştir: Dâvûd (aleyhisselâm) hayattayken onu İsrâiloğulları'nın başına geçirdi; bunu el-Bahr nakletmiştir.

وَقالَ تشهيرا لنعمة الله تعالى وتعظيما لقدرها ودعاء للناس إلى التصديق بنبوته بذكر المعجزات الباهرات التي أوتيها لا افتخارا يا أَيُّهَا النَّاسُ الظاهر عمومه جميع الناس الذين يمكن عادة مخاطبتهم.

{ وَقالَ } “ve dedi ki:” Allah Teâlâ'nın nimetini ilan etmek, değerini yüceltmek ve övünmek için değil, kendisine verilen apaçık mucizeleri zikrederek insanları peygamberliğini tasdik etmeye çağırmak amacıyla: { يا أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” Zahir olan, bunun âdeten kendilerine hitap edilmesi mümkün olan bütün insanları kapsamasıdır.

وقال بعض الأجلة: المراد به رؤساء مملكته وعظماء دولته من الثقلين وغيرهم، والتعبير عنهم بما ذكر للتغليب، وأخرج ابن أبي حاتم عن الأوزاعي أنه قال: الناس عندنا أهل العلم عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ أي نطقه وهو في المتعارف كل لفظ يعبر به عما في الضمير مفردا أو مركبا، وقد يطلق على كل ما يصوت به على سبيل الاستعارة المصرحة، ويجوز أن يعتبر تشبيه المصوت بالإنسان ويكون هناك استعارة بالكناية وإثبات النطق تخييلا، وقيل يجوز أيضا أن يراد بالنطق مطلق الصوت على أنه مجاز مرسل وليس بذاك.

Bazı büyük âlimler şöyle demiştir: Bundan murat, insan ve cinlerden ve başkalarından mülkünün reisleri ve devletinin ileri gelenleridir; onlar hakkında bu ifadenin kullanılması tağlib (baskın unsuru öne çıkarma) kabilindendir. İbn Ebî Hâtim el-Evzâî'den nakletmiştir ki o şöyle demiştir: 'Bizce insanlar, ilim ehlidir.' { عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ } “Bize kuş dili öğretildi” yani onların konuşması. Bu ise örfte müfred veya mürekkep olsun, içte olanı ifade eden her sözdür. İstiare-i musarraha yoluyla ses çıkaran her şey için de kullanılabilir. Ses çıkaranın insana benzetilmesi, burada istiare-i bi'l-kinâye bulunması ve nutkun ispatının tahyil olması da caizdir. Nutuk ile mecaz-ı mürsel olarak mutlak sesin kastedilmesinin caiz olduğu da söylenmiştir; fakat bu pek [isabetli] değildir.

ويحتمل الأوجه الثلاثة قوله:

[Şairin] şu sözü bu üç veche de ihtimal taşır:

لم يمنع الشرب منها غير أن نطقت ... حمامة في غصون ذات أوقال

'Ondan içilmesini, dallar üzerinde bulunan / bir güvercinin ötmesinden başka bir şey engellemedi.'

وقد يطلق على ذلك للمشاكلة كما في قولهم: الناطق والصامت للحيوان والجماد، والذي علمه ﵇ من منطق الطير هو على ما قيل ما يفهم بعضه من بعض من معانيه وأغراضه،

Hayvan ve cansız varlıklar için 'nâtık ve sâmit (konuşan ve susan)' sözlerinde olduğu gibi müşâkele (söz uyumu) sebebiyle de bu anlamda kullanılabilir. Kuş dilinden ona (aleyhisselâm) öğretilen şey, denildiğine göre kuşların mânâ ve maksatlarından birbirlerinden anladıkları hususlardır.

ويحكى أنه ﵇ مر على بلبل في شجرة يحرك رأسه ويميل ذنبه فقال لأصحابه أتدرون ما يقول؟ قالوا: الله تعالى ونبيه أعلم قال: يقول أكلت نصف ثمرة فعلى الدنيا العفاء وصاحت فاختة فأخبر أنها تقول ليت ذا الخلق لم يخلقوا، وصاح طاوس فقال يقول كما تدين تدان، وصاح هدهد فقال: يقول استغفروا الله تعالى يا مذنبون، وصاح طيطوى فقال: يقول كل حي ميت وكل جديد بال، وصاح خطاف فقال: يقول قدّموا خيرا تجدوه، وصاحت رخمة فقال: يقول سبحان ربي الأعلى ملء سمائه وأرضه، وصاح قمري فأخبر أنه يقول: سبحان ربي الأعلى، وقال الحدأ: يقول كل شيء هالك إلا الله تعالى، والقطاة تقول: من سكت سلم، والببغاء يقول: ويل لمن الدنيا همه والديك يقول: اذكروا الله تعالى يا غافلون. والنسر يقول: يا ابن آدم

Anlatıldığına göre o (aleyhisselâm) bir ağaçta başını hareket ettirip kuyruğunu sallayan bir bülbülün yanından geçti ve ashabına: 'Ne dediğini biliyor musunuz?' dedi. 'Allah Teâlâ ve Peygamberi daha iyi bilir' dediler. O da şöyle buyurdu: 'Yarım bir meyve yedim, artık dünyaya eyvahlar olsun! diyor.' Bir kumru öttü; onun: 'Keşke şu mahlukat yaratılmasaydı!' dediğini haber verdi. Bir tavus kuşu seslendi; onun: 'Nasıl muamele edersen öyle muamele görürsün' dediğini söyledi. Bir hüdhüd öttü; onun: 'Ey günahkârlar, Allah Teâlâ'dan af dileyin!' dediğini söyledi. Bir çulluk öttü; onun: 'Her canlı ölecek, her yeni eskiyecektir' dediğini söyledi. Bir kırlangıç öttü; onun: 'Önden bir hayır gönderin ki onu bulasınız' dediğini söyledi. Bir akbaba seslendi; onun: 'Yüceler yücesi Rabbimi göğünün ve yerinin dolusunca tenzih ederim' dediğini söyledi. Bir üveyik öttü; onun: 'Yüceler yücesi Rabbimi tenzih ederim' dediğini haber verdi. Çaylak kuşu: 'Allah Teâlâ hariç her şey helak olacaktır' der. Bağırtlak kuşu: 'Susan selamete erer' der. Papağan: 'Dünya derdi olan kimseye yazıklar olsun!' der. Horoz: 'Ey gafiller, Allah Teâlâ'yı zikredin!' der. Akbaba/kartal ise: 'Ey âdemoğlu!

عش ما شئت آخرك الموت. والعقاب يقول: في البعد من الناس أنس، والضفدع يقول: سبحان ربي القدوس والقنبرة تقول: اللهم العن مبغض محمد وآل محمد، والزرزور يقول: اللهم إني أسألك قوت يوم بيوم يا رزاق والدراج يقول:

Dilediğin kadar yaşa, sonun ölümdür!' der. Kaya kartalı: 'İnsanlardan uzak olmakta huzur vardır' der. Kurbağa: 'Kuddûs olan Rabbimi tenzih ederim' der. Turgay kuşu: 'Allah'ım, Muhammed'e ve Muhammed'in âline buğzedene lanet et!' der. Sığırcık kuşu: 'Allah'ım, ey Rezzâk olan, senden günü gününe rızık isterim' der. Turaç kuşu ise:

الرحمن على العرش استوى

'Rahmân Arş'a istivâ etmiştir' der.

انتهى. ونظم الضفدع في سلك المذكورات من الطير ليس في محله، ومع هذا الله تعالى أعلم بصحة هذه الحكاية. وقيل: كانت الطير تكلمه ﵇ معجزة له نحو ما وقع من الهدهد في القصة الآتية.

[Rivayet burada] bitti. Kurbağanın zikredilen kuşlar dizisine dahil edilmesi yerinde değildir; bununla birlikte bu kıssanın sıhhatini Allah Teâlâ en iyi bilendir. Şöyle de denilmiştir: Gelecek kıssada hüdhüdden vaki olduğu gibi, kuşlar ona (aleyhisselâm) bir mucize olarak konuşmaktaydı.

وقيل: علم ﵇ ما تقصده الطير في أصواتها في سائر أحوالها فيفهم تسبيحها ووعظها وما تخاطبه به ﵇ وما يخاطب به بعضها بعضا. وبالجملة علم من منطقها ما علم الإنسان من منطق بني صنفه، ولا يستبعد أن يكون للطير نفوس ناطقة ولغات مخصوصة تؤدي بها مقاصدها كما في نوع الإنسان إلا أن النفوس الإنسانية أقوى وأكمل، ولا يبعد أن تكون متفاوتة تفاوت النفوس الإنسانية الذي قال به من قال.

Şöyle de denilmiştir: O (aleyhisselâm) kuşların bütün durumlarında sesleriyle neyi kastettiklerini bilir; tesbihlerini, öğütlerini, kendisine (aleyhisselâm) ve birbirlerine söyledikleri hitapları anlardı. Hasılı, insanın kendi cinsinin konuşmasından anladığı gibi o da kuşların dilinden anlardı. İnsan türünde olduğu gibi kuşların da maksatlarını ifade ettikleri natık nefisleri ve kendilerine has dilleri olması uzak bir ihtimal değildir; şu kadar var ki insan nefisleri daha güçlü ve daha kâmildir. İnsan nefislerinde bazı kimselerin iddia ettiği derecelenme gibi onların da farklı derecelerde olması uzak bir ihtimal sayılmaz.

ويجوز أن يعلم الله تعالى منطقها من شاء من عباده ولا يختص ذلك بالأنبياء ﵈، ويجري ما ذكرناه في سائر الحيوانات وذهب بعض الناس إلى أن سليمان ﵇ علم منطقها أيضا إلا أنه نص على الطير لأنها كانت جندا من جنوده يحتاج إليها في التظليل من الشمس وفي البعث في الأمور، ولا يخفى أن الآية لا تدل على ذلك فيحتاج القول به إلى نقل صحيح، وزعم بعضهم أنه ﵇ علم أيضا منطق النبات فكان يمر على الشجرة فتذكر له منافعها ومضارها، ولم أجد في ذلك خبرا صحيحا. وكثير من الحكماء من يعرف خواص النبات بلونه وهيئته وطعمه وغير ذلك. ولا يحتاج في معرفتها إلى نطقه بلسان القال. والضمير في عُلِّمْنا وأُوتِينا قيل: له ولأبيه ﵉ وهو خلاف الظاهر. والأولى كونه له ﵇، ولما كان ملكا مطاعا خاطب رعيته على عادة الملوك لمراعاة قواعد السياسة من التمهيد لما يراد من الرعية من الطاعة والانقياد في الأوامر والنواهي ولم يكن ذلك تعاظما وتكبرا منه ﵇، ومراعاة قواعد السياسة للتوصل بها إلى ما فيه رضا الله ﷿ من الأمور المهمة.

Allah Teâlâ'nın, kullarından dilediğine onların dilini öğretmesi caizdir ve bu peygamberlere (aleyhimüsselâm) mahsus değildir. Zikrettiğimiz hususlar diğer hayvanlar için de geçerlidir. Bazı kimseler Süleyman'ın (aleyhisselâm) diğer hayvanların dillerini de bildiği; ancak kuşlar ordularından biri olduğu, güneşten gölgelenmede ve işlere gönderilmede onlara ihtiyaç duyduğu için kuşları açıkça zikrettiği görüşüne gitmiştir. Gizli değildir ki ayet buna delalet etmemektedir; dolayısıyla bunu söylemek sahih bir nakle muhtaçtır. Bazıları da onun (aleyhisselâm) bitkilerin dilini de bildiğini, bir ağacın yanından geçtiğinde ağacın ona faydalarını ve zararlarını söylediğini iddia etmiştir; fakat bu hususta sahih bir haber bulamadım. Hekimlerin birçoğu bitkilerin özelliklerini renginden, şeklinden, tadından ve diğer hususlardan bilir; onları bilmek için bitkinin lisan-ı kāl ile (sözle) konuşmasına ihtiyaç duymaz. { عُلِّمْنا } “bize öğretildi” ve { أُوتِينا } “bize verildi” ifadelerindeki zamirin ona ve babasına (aleyhimesselâm) ait olduğu söylenmiştir ki bu zahire aykırıdır. Evla olan zamirin ona (aleyhisselâm) ait olmasıdır. İtaat edilen bir hükümdar olduğu için emir ve yasaklarda tebaadan istenen itaat ve boyun eğişe zemin hazırlamak kabilinden siyaset kurallarını gözeterek hükümdarların âdeti üzere tebaasına hitap etmiştir; bu durum kendisinden (aleyhisselâm) bir büyüklük taslama ve kibirlenme değildir. Zira Allah Teâlâ'nın rızasına ulaştıracak siyaset kurallarını gözetmek mühim işlerdendir.

وقد أمر نبينا ﷺ العباس بحبس أبي سفيان حتى تمر عليه الكتائب يوم الفتح لذلك، وكُلِّ في الأصل للإحاطة وترد للتكثير كثيرا نحو قولك: فلان يقصده كل أحد ويعلم كل شيء وهي كناية في ذلك أو مجاز مشهور، وهذا المعنى هو المراد هنا إذا جعلت مِنْ صلة وهو المناسب لمقام التحدث بالنعم، وإن لم تجعل صلة فهي على أصلها فيما قيل. وأنت تعلم أنه لا يتسنى ذلك إلا إذا أريد الكل المجموعي وهو كما ترى.

Nitekim Peygamberimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) fetih günü bu maksatla Abbâs'a, birlikler önünden geçinceye kadar Ebû Süfyân'ı tutmasını emretmiştir. { كُلِّ } kelimesi aslen kuşatıcılık bildirir; fakat 'Falan kimseye herkes başvurur ve o her şeyi bilir' sözünde olduğu gibi çokluk bildirmek üzere de sıkça gelir ve bunda bir kinaye yahut meşhur bir mecazdır. Şayet { مِنْ } fazlalık (sıla/pekiştirme) kabul edilirse burada murat edilen bu anlamdır ve nimetleri anma makamına uygun olan da budur. Eğer sıla sayılmazsa denildiğine göre kendi asıl anlamındadır. Sen de bilirsin ki bu ancak mecmûî küll (bütünün toplamı) murat edilirse mümkün olur; o da gördüğün gibidir.

وفي البحر أن قوله تعالى: عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ إشارة إلى النبوة. وقوله سبحانه: وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إشارة إلى الملك، والجملتان كالشرح للميراث وعن مقاتل أنه أريد بما أوتيه النبوة والملك وتسخير الجن والإنس والشياطين والريح وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما هو ما يهمه ﵇ من أمر الدنيا والآخرة. وقد يقال: إنه ما يحتاجه الملك من آلات الحرب وغيرها إِنَّ هذا إشارة إلى ما ذكر من التعليم والإيتاء لَهُوَ الْفَضْلُ والإحسان من الله تعالى الْمُبِينُ الواضح الذي لا يخفى على أحد أو أن هذا الفضل الذي أوتيته لهو الفضل المبين. فيكون من كلامه ﵇ قطعا ذيل به ما تقدم منه ليدل على أنه إنما قال ما قال على سبيل الشكر كما

el-Bahr'da Yüce Allah'ın: { عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ } “Bize kuş dili öğretildi” kavlinin nübüvvete, Şanı Yüce Allah'ın: { وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “ve bize her şeyden verildi” kavlinin de mülke işaret olduğu, bu iki cümlenin mirasın açıklaması gibi durduğu belirtilmiştir. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre ona verilenlerden murat nübüvvet, hükümdarlık, cinlerin, insanların, şeytanların ve rüzgârın boyun eğdirilmesidir. İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) gelen rivayete göre ise onun (aleyhisselâm) dünya ve ahiret işlerinden önemsediği şeylerdir. Mülkün ihtiyaç duyduğu harp aletleri ve diğer şeyler olduğu da söylenebilir. { إِنَّ هذا } “Şüphesiz bu” zikredilen öğretme ve vermeye işarettir, { لَهُوَ الْفَضْلُ } “elbette lütuftur” Allah Teâlâ'dan bir ihsandır, { الْمُبِينُ } “apaçık” hiç kimseye gizli kalmayan açık bir lütuftur; yahut 'bana verilen bu lütuf elbette apaçık lütfun ta kendisidir' [demektir]. Böylece bu ifade, söylediği şeyleri sadece şükür kabilinden söylediğine delalet etmesi için daha önce söylediklerinin peşine eklediği kesin olarak onun (aleyhisselâm) sözü olur; nitekim

قال ﷺ: «أنا سيد ولد آدم ولا فخر»

[Peygamber] (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle buyurmuştur: 'Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok.'

بالراء المهملة آخره كما في الرواية المشهورة أي أقول هذا القول شكرا لا فخرا.

Meşhur rivayette olduğu gibi sonu noktasız râ harfiyledir [Fahr (فخر)]; yani: 'Bu sözü övünmek için değil, şükür olarak söylüyorum.'

ويقرب من هذا المعنى ولا فخر بالزاي كما في الرواية الغير المشهورة.

Gayrimeşhur rivayette olduğu gibi ze harfiyle [Fahz (فخز)] ifadesi de bu anlama yakındır.

وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ أي جمع له عساكره من الأماكن المختلفة مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ بيان للجنود في البحر وغيره. ولا يلزم من ذلك أن يكون الجنود المحشورون له ﵇ جميع الجن وجميع الإنس

{ وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ } “Süleyman'a orduları toplandı” yani muhtelif yerlerden askerleri onun için bir araya getirildi; { مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ } “cinlerden, insanlardan ve kuşlardan” [ifadesi] el-Bahr ve diğer eserlerde orduların açıklamasıdır. Bundan, onun (aleyhisselâm) için toplanan orduların bütün cinler, bütün insanlar

وجميع الطير إذ يأبى ذلك مع قطع النظر عن العقل قصة بلقيس الآتية بعد، وكذا قصة الهدهد.

ve bütün kuşlar olması gerekmez; zira aklî değerlendirmeler bir yana, bundan sonra gelecek olan Belkıs kıssası ve aynı şekilde hüdhüd kıssası buna engeldir.

ونقل عن بعضهم أنه ﵇ كان يأتيه من كل صنف من الطير واحد وهو نص في أن المحشور ليس جميع الطير. ولا يكاد يصح إرادة الجميع في الجميع على ما ذكره الإمام في الآية أيضا وهو أن المعنى أنه جعل الله تعالى كل هذه الأصناف جنوده لأنه وإن لم يستدع الحضور والاجتماع في موضع واحد بل يكفي فيه مجرد الانقياد والدخول في حيطة تصرفه والاتباع له حيث كانوا لأباء قصة بلقيس أيضا عنه فإن المناسب الإخبار بهذا الجعل بعد الإخبار بدخولها ومن معها في حيطة تصرفه.

Bazılarından nakledildiğine göre ona (aleyhisselâm) kuşların her cinsinden bir tanesi gelirdi; bu da toplananların bütün kuşlar olmadığına dair açık bir ifadedir. İmam'ın ayet hakkında zikrettiği, yani mânânın 'Allah Teâlâ bütün bu sınıfları onun ordusu kıldı' şeklinde olması durumunda dahi bütün sınıflarda tamamının kastedilmiş olması pek sahih olmaz; zira bu durum tek bir yerde hazır bulunup toplanmayı gerektirmeyip nerede olurlarsa olsunlar sırf boyun eğmelerini, onun tasarruf alanına girmelerini ve ona tâbi olmalarını gerektirse bile Belkıs kıssası buna da engeldir; çünkü bu kılınışın haber verilmesi, onun ve beraberindekilerin onun tasarruf alanına girdiklerinin haber verilmesinden sonra uygun düşerdi.

والظاهر أن هذا الحشر ليس إلا جمع العساكر ليذهب بهم إلى محاربة من لم يدخل في ربقة طاعته ﵇. وكونه ليذهب بهم إلى مكة شكرا على ما وفق له من بناء بيت المقدس خلاف الظاهر. لكن إذا صح فيه خبر قبل، وأن المجموع من الأنواع المذكورة ما يليق بشأنه وأبهته وعظمته سواء جعلت مِنَ بيانية أو تبعيضية. وكونه ﵇ أحد المؤمنين اللذين ملكا المعمورة بأسرها إذا سلمنا صحة الخبر الدال عليه وسلامته من المعارض وأنه نص في المطلوب لا يستدعي سوى دخول سكان المعمورة في عداد رعيته وحيطة ملكته وليس ذلك دفعيا بل هو إن صح كان بحسب التدريج. وقد ذكر بعض المؤرخين أن بلقيس إنما دخلت تحت طاعته في السنة الخامسة والعشرين من ملكه، وكانت مدة ملكه ﵇ أربعين سنة وكذا كانت مدة ملك أبيه داود ﵉.

Zahir olan şudur ki bu toplama, onun (aleyhisselâm) itaat halkasına girmeyenlerle savaşmak üzere askerleri bir araya getirmesinden başka bir şey değildir. Beytülmakdis'in inşasına muvaffak kılındığı için şükran ifadesi olarak onları Mekke'ye götürmek üzere toplamış olması ise zahire aykırıdır; ancak bu hususta bir haber sahih olursa kabul edilir. { مِنَ } ister beyâniye ister teb'îziye kabul edilsin, zikredilen türlerden toplananlar onun şanına, ihtişamına ve azametine yakışır miktardır. Onun (aleyhisselâm) yeryüzünün tamamına hükmeden iki müminden biri olması hususu -buna delalet eden haberin sıhhatini, zıt delillerden uzak olduğunu ve aranan hususta açık nas teşkil ettiğini kabul etsek bile- yeryüzü sakinlerinin onun tebaası ve hâkimiyet alanı içine girmesinden başka bir şeyi gerektirmez. Bu da bir anda gerçekleşmiş olmayıp şayet sahih ise tedricî olarak vuku bulmuştur. Nitekim bazı tarihçiler Belkıs'ın onun hâkimiyetine mülkünün yirmi beşinci yılında girdiğini zikretmişlerdir. Onun (aleyhisselâm) hükümdarlık süresi kırk yıldı; babası Dâvûd'un (aleyhisselâm) hükümdarlık süresi de aynı şekildeydi.

والظاهر أن الحاشر لكل نوع من الأنواع الثلاثة أشخاص منهم فيكون من كل نوع أشخاص مأمورون بذلك معدون له. ولا تستعبد ذلك في الطير إذا كنت من المؤمنين بقصة الهدهد، ولا يلزمك التزام ما قاله الإمام من أن الله تعالى جعل للطير عقلا في أيام سليمان ﵇ ولم يجعل لها ذلك في أيامنا فما عليك بأس إذا قلت بأنها على حالة واحدة اليوم وذلك اليوم. ولا نعني بعقلها إلا ما تهتدي به لأغراضها، ووجود ذلك اليوم فيها وكذا في غيرها من سائر الحيوانات مما لا ينكره إلا مكابر، وما علينا أن نقول: إن عقولها من حيث هي كعقول الإنسان من حيث هي.

Zahir olan, bu üç türden her birini toplayanın yine onlardan bazı fertler olmasıdır; dolayısıyla her türden bununla görevlendirilmiş ve hazırlanmış fertler bulunmaktaydı. Hüdhüd kıssasına inanan kimselerdensen bunu kuşlar hakkında da uzak görmezsin. İmam'ın, 'Allah Teâlâ Süleyman (aleyhisselâm) zamanında kuşlara akıl vermiş, bizim zamanımızda ise vermemiştir' şeklindeki sözünü kabul etmek zorunda da değilsin; bugün de o gün de onların aynı durumda olduğunu söylersen sana bir vebal yoktur. Onların aklından kastımız sadece amaçlarına ulaşmalarını sağlayan rehberliktir. Bunun o gün olduğu gibi bugün de kuşlarda ve diğer hayvanlarda bulunduğu hususu, ancak inatçı birinin inkâr edebileceği bir gerçektir. Kuşların akıllarının mahiyet itibariyle insanın aklı gibi olduğunu söylememize bir engel yoktur.

ولعل فيها من يهتدي إلى ما لا يهتدي إليه الكثير من بني آدم كالنحل، ولعمري أنها لو كانت خالية من العقل كما يقال وفرض وجود العقل فيها لا أظن أنها تصنع بعد وجوده أحسن مما تصنعه اليوم. وهي خالية منه ولا يجب أن يكون كل عاقل مكلفا فلتكن الطيور كسائر العقلاء الذين لم يبعث إليهم نبي يأمرهم وينهاهم، ويجوز أيضا أن تكون عارفة بربها مؤمنة به جل وعلا من غير أن يبعث إليها نبي كمن ينشأ بشاهق جبل وحده ويكون مؤمنا بربه سبحانه بل كونها مؤمنة بالله تعالى مسبحة له وكذا سائر الحيوانات مما تشهد له ظواهر الآيات والأخبار، وقد قدمنا بعضا من ذلك وليس عندنا ما يجب له التأويل، وبالغ بعضهم فزعم أنها مكلفة وفيها وكذا في غيرها من الحيوانات أنبياء لهم شرائع خاصة واستدل عليه بما استدل والمشهور إكفار من زعم ذلك. وقد نص على إكفاره جمع من الفقهاء، وتخصيص الأنواع الثلاثة بالذكر ظاهر في أنه ﵇ لم يسخر له الوحش. وفي خبر أخرجه الحاكم عن محمد ابن كعب ما هو ظاهر في تسخيره له ﵇ أيضا، وسنذكره قريبا إن شاء الله تعالى لكنه لا يعول عليه، وتقديم الجن للمسارعة إلى الإيذان بكمال قوة ملكه ﵇ وعزة سلطانه من أول الأمر لما أن الجن طائفة عاتية وقبيلة طاغية ماردة بعيدة من الحشر والتسخير. ولم يقدم الطير على الإنس مع أن تسخيرها أشق أيضا وأدل على قوة الملك وعزة السلطان لئلا يفصل بين الجن والإنس المتقابلين والمشتركين في كثير من الأحكام.

Belki de onların arasında, bal arısı gibi Âdemoğlunun pek çoğunun akıl erdiremediği şeylere erişenler vardır. Hayatıma yemin olsun ki şayet söylendiği gibi akıldan yoksun olsalardı ve kendilerinde aklın varlığı farz edilseydi, aklın varlığından sonra bugün yaptıklarından daha güzelini yapabileceklerini zannetmem. Onlar [bizim anladığımız manada akıldan] yoksun olsalar bile her akıl sahibinin mükellef olması gerekmez; öyleyse kuşlar da kendilerine emredip yasaklayacak bir peygamber gönderilmemiş olan diğer akıl sahipleri gibi olsun. Tıpkı yüksek bir dağın başında tek başına büyüyüp de Şanı Yüce Rabbine inanan kimse gibi, kendilerine bir peygamber gönderilmeksizin onların da Rablerini tanıması ve O'na (celle ve alâ) iman etmesi caizdir. Hatta onların ve diğer hayvanların Allah Teâlâ'ya iman etmeleri ve O'nu tesbih etmeleri, ayet ve hadislerin zahirlerinin de şahitlik ettiği bir husustur. Bunun bir kısmını daha önce sunmuştuk; elimizde tevile zorunlu kılan bir delil de yoktur. Bazıları aşırıya kaçarak onların mükellef olduğunu, kuşlar ve diğer hayvanlar arasında kendilerine mahsus şeriatleri olan peygamberler bulunduğunu iddia etmiş ve birtakım deliller getirmeye çalışmıştır; fakat bunu iddia edenin tekfir edileceği meşhurdur. Bir grup fakih onun tekfir edileceğini açıkça belirtmiştir. Üç türün tahsis edilerek zikredilmesi, vahşi hayvanların ona (aleyhisselâm) boyun eğdirilmediğinde zahirdir. Hâkim'in Muhammed b. Ka'b'dan rivayet ettiği bir haberde onların da ona (aleyhisselâm) boyun eğdirildiğine dair zahir bir ifade vardır; inşâallâhu teâlâ bunu yakında zikredeceğiz, fakat ona itibar edilmez. Cinlerin öne alınması, daha baştan onun (aleyhisselâm) mülkünün tam kuvvetini ve saltanatının izzetini bildirmede acele etmek içindir; zira cinler toplanmaktan ve boyun eğdirilmekten uzak, dikbaşlı, azgın ve âsi bir taifedir. Kuşları boyun eğdirmek de daha meşakkatli ve mülkün kuvvetine ve saltanatın izzetine daha fazla delalet ettiği halde insanların önüne geçirilmemiştir; tâ ki birbirinin mukabili olan ve pek çok hükümde ortak bulunan cinler ile insanlar arası ayrılmasın.

وقيل في تقديم الجن: إن مقام التسخير لا يخلو من تحقير وهو مناسب لهم وليس بشيء لأن التسخير للأنبياء

Cinlerin öne alınması hususunda şöyle de denilmiştir: Boyun eğdirme makamı bir nevi tahkirden (aşağılamadan) hâli değildir ve bu da cinlere uygundur. Ancak bu bir şey ifade etmez; zira peygamberlere

عليهم السلام شرف لأنه في الحقيقة لله ﷿ الذي سخر كل شيء. وإذا اعتبر في نفسه فالتعليل بذلك غير مناسب للمقام ويكفي هذا في عدم قبوله فَهُمْ يُوزَعُونَ أي يحبس أولهم ليلحق آخرهم فيكونوا مجتمعين لا يتخلف منهم أحد وذلك للكثرة العظيمة، ويجوز أن يكون ذلك لترتيب الصفوف كما هو المعتاد في العساكر والأول أولى وفيه مع الدلالة على الكثرة والإشعار بكمال مسارعتهم إلى السير الدلالة على أنهم كانوا مسوسين غير مهملين لا يتأذى أحد بهم. وأصل الوزع الكف والمنع، ومنه قول عثمان رضي الله تعالى عنه: ما يزع السلطان أكثر مما يزع القرآن. وقول الحسن لا بد للقاضي من وزعة، وقول الشاعر:

(aleyhimüsselâm) boyun eğdirilmek bir şereftir; çünkü bu hakikatte her şeyi boyun eğdiren Allah Teâlâ'ya [boyun eğmektir]. Kendi zatında değerlendirildiğinde ise bununla gerekçelendirme makama uygun düşmez ve bu da onun kabul edilmemesi için yeterlidir. { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “onlar sevk ve zaptedilirler” yani sonuncuları yetişsin diye öndekiler durdurulur, böylece hepsi bir arada toplanır ve aşırı çokluk sebebiyle hiçbiri geride kalmaz. Askerlerde âdet olduğu üzere bunun safların düzenlenmesi için olması da caizdir; fakat birinci görüş daha evladır. Bunda çokluğa delalet ve yürüyüşe tam süratle intibak ettiklerini hissettirme ile birlikte onların başıboş bırakılmayıp sevk ve idare edildiklerine ve kimseye eziyet vermediklerine delalet vardır. Vez' (وزع) kelimesinin aslı alıkoymak ve men etmektir. Osman'ın (radıyallâhu teâlâ anh): 'Sultanın men ettiği şeyler Kur'an'ın men ettiğinden daha çoktur' sözü, Hasan'ın: 'Kadı için mutlaka zabıtalar (düzeni sağlayanlar) lazımdır' sözü ve şairin şu beyti bundandır:

ومن لم يزعه لبه وحياؤه ... فليس له من شيب فوديه وازع

'Kişiyi aklı ve hayâsı [kötülükten] alıkoymazsa / Şakaklarındaki aklar onu alıkoyamaz.'

وتخصيص حبس أوائلهم بالذكر دون سوق أواخرهم مع أن التلاحق يحصل بذلك أيضا لأن في ذلك شفقة على الطائفتين، أما الأوائل فمن جهة أن يستريحوا في الجملة بالوقوف عن السير، وأما الأواخر فمن جهة أن لا يجهدوا أنفسهم بسرعة السير، وقيل: إن ذلك لما أن أواخرهم غير قادرين على ما يقدر عليه أوائلهم من السير السريع، وأخرج الطبراني، والطستي في مسائله عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه يحبس أولهم على آخرهم حتى تنام الطير والله تعالى أعلم بصحة الخبر. والظاهر أن هذا الوزع إذا لم يكن سيرهم بتسيير الريح في الجو، والأخبار في قصته ﵇ كثيرة.

Arkadakilerin sürülmesiyle de kavuşma sağlanabileceği halde özellikle öndekilerin durdurulmasının zikredilmesi, her iki taifeye de şefkat gösterilmesindendir: Öndekiler yürümeyi durdurarak bir nebze dinlenirler; arkadakiler ise hızlı yürüyerek kendilerini yormamış olurlar. Şöyle de denilmiştir: Bunun sebebi arkadakilerin öndekilerin yapabildiği hızlı yürüyüşe güç yetirememeleridir. Taberânî ve Tustî kendi Mesâil'inde İbn Abbas'tan (radıyallâhu teâlâ anhümâ) rivayet etmişlerdir ki öndekiler kuşlar uyuyuncaya kadar arkadakilerin üzerine durdurulurdu; bu haberin sıhhatini Allah Teâlâ en iyi bilendir. Zahir olan odur ki bu sevk ve zapt, onların havada rüzgâr vasıtasıyla yürütülmedikleri durumdadır. Onun (aleyhisselâm) kıssasındaki haberler pek çoktur.

فقد أخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير قال: كان يوضع لسليمان ثلاثمائة ألف كرسي فيجلس مؤمني الإنس مما يليه ومؤمني الجن من ورائهم ثم يأمر الطير فتظله ثم يأمر الريح فتحمله فيمرون على السنبلة فلا يحركونها،

Nitekim İbn Ebî Hâtim Saîd b. Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Süleyman için üç yüz bin kürsü konulurdu; mümin insanları yanına, mümin cinleri de onların arkasına oturturdu. Sonra kuşlara emreder onlar onu gölgelerdi; sonra rüzgâra emreder o da onu taşırdı ve başakların üzerinden geçerlerdi de onları kımıldatmazlardı bile.

وأخرج الحاكم عن محمد بن كعب قال: بلغنا أن سليمان ﵇ كان معسكره مائة فرسخ خمسة وعشرون للإنس وخمسة وعشرون للجن وخمسة وعشرون للوحش وخمسة وعشرون للطير وكان له ألف بيت من قوارير على الخشب فيها ثلاثمائة منكوحة وسبعمائة سرية فيأمر الريح العاطف فترفعه ثم يأمر الرخاء فتسير به. وأوحى الله ﷿ إليه وهو يسير بين السماء والأرض إني قد زدتك في ملكك إنه لا يتكلم أحد من الخلائق بشيء إلا جاءت به الريح إليك وألقته في سمعك.

Hâkim Muhammed b. Ka'b'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Süleyman'ın (aleyhisselâm) karargâhı yüz fersah idi: yirmi beşi insanlara, yirmi beşi cinlere, yirmi beşi vahşi hayvanlara, yirmi beşi kuşlara aitti. Ağaç üzerinde camdan bin odası vardı; bunlarda üç yüz nikâhlı hanımı ve yedi yüz cariyesi bulunurdu. Şiddetli rüzgâra emreder o da onu yükseltirdi; sonra tatlı rüzgâra emreder o da onu yürütürdü. O yerle gök arasında yürürken Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Senin mülkünü öyle artırdım ki mahlukattan biri herhangi bir şey konuştuğunda rüzgâr onu mutlaka sana getirir ve kulağına ulaştırır.'.

ويروى أن الجن نسجت له ﵇ بساطا من ذهب وإبريسم فرسخا في فرسخ ومنبره في وسطه من ذهب فيصعد عليه وحوله ستمائة ألف كرسي من ذهب وفضة فتقعد الأنبياء ﵈ على كراسي الذهب والعلماء على كراسي الفضة وحولهم الناس وحول الناس الجن والشياطين وتظله الطير بأجنحتها وترفع ريح الصبا البساط مسيرة شهر.

Rivayet edildiğine göre cinler onun (aleyhisselâm) için altın ve ipekten bir fersah genişliğinde bir halı dokumuştur; ortasında altından bir minberi vardı ve onun üzerine çıkardı. Etrafında altından ve gümüşten altı yüz bin kürsü bulunurdu. Peygamberler (aleyhimüsselâm) altın kürsülere, âlimler gümüş kürsülere otururdu; onların etrafında insanlar, insanların etrafında cinler ve şeytanlar yer alırdı; kuşlar kanatlarıyla onu gölgeler, sabâ rüzgârı da halıyı bir aylık mesafe boyunca kaldırırdı.

وأخرج عبد الله بن أحمد في زوائد الزهد وابن المنذر عن وهب بن منبه قال: مر سليمان ﵇ وهو في ملكه وقد حملته الريح على رجل حراث من بني إسرائيل فلما رآه قال: سبحان الله لقد أوتي آل داود ملكا فحملتها الريح فوضعتها في أذنه فقال: ائتوني بالرجل قال: ماذا قلت؟ فأخبره فقال سليمان: إني خشيت عليك الفتنة لثواب سبحان الله عند الله يوم القيامة أعظم مما رأيت. آل داود أوتوا فقال الحراث أذهب الله تعالى همك كما أذهبت همي.

Abdullah b. Ahmed Zevâidü'z-Zühd'de ve İbnü'l-Münzir Vehb b. Münebbih'ten rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Süleyman (aleyhisselâm) mülkü içinde rüzgâr kendisini taşırken İsrâiloğulları'ndan çiftçi bir adamın yanından geçti. Adam onu görünce: 'Sübhânallâh! Dâvûd ailesine gerçekten [büyük] bir mülk verilmiş!' dedi. Rüzgâr bu sözü taşıyıp onun kulağına ulaştırdı. Bunun üzerine: 'O adamı bana getirin' dedi. 'Ne dedin?' diye sordu; adam da ona haber verdi. Süleyman şöyle dedi: 'Senin fitneye düşmenden korktum; kıyamet gününde Allah katında bir Sübhânallâh'ın sevabı, Dâvûd ailesine verildiğini gördüğün mülkten daha büyüktür.' Çiftçi de: 'Benim tasamı giderdiğin gibi Allah Teâlâ da senin tasanı gidersin' dedi.

وفي بعض الروايات أنه ﵇ نزل ومشى إلى الحراث وقال: إنما مشيت إليك لئلا تتمنى ما لا تقدر عليه ثم قال:

Bazı rivayetlerde onun (aleyhisselâm) inip çiftçinin yanına yürüdüğü ve şöyle dediği nakledilir: 'Güç yetiremeyeceğin şeyi temenni etmeyesin diye yanına yürüdüm.' Sonra şöyle buyurdu:

لتسبيحة واحدة يقبلها الله تعالى خير مما أوتي آل داود

'Allah Teâlâ'nın kabul edeceği tek bir tesbih, Dâvûd ailesine verilenlerden daha hayırlıdır.'

، وأكثر الأخبار في هذا الشأن لا يعول عليها فعليك بالإيمان بما نطق به القرآن ودلت عليه الأخبار الصحيحة وإياك من الانتصار لما لا صحة له مما يذكره كثير من القصاص والمؤرخين مما فيه مبالغات شنيعة بمجرد أنها أمور ممكنة يصح تعلق قدرته ﷿ بها فتفتح بذلك باب السخرية بالدين والعياذ بالله تعالى، ولا يبعد أن يكون أكثر ما تضمن مثل ذلك من وضع الزنادقة يريدون به التنفير عن دين

Bu husustaki haberlerin çoğuna itibar edilmez. Dolayısıyla Kur'an'ın beyan ettiğine ve sahih haberlerin delalet ettiğine inanmalı; kıssacıların ve tarihçilerin birçoğunun zikrettiği, sırf Şanı Yüce Allah'ın kudretinin taalluk etmesi caiz olan mümkün şeylerdir diye çirkin mübalağalar içeren asılsız rivayetleri savunmaktan sakınmalısın. Zira -Allah Teâlâ'ya sığınırız- böylece dinle alay edilmesine kapı açılmış olur. Bu tür içeriklerin çoğunun, insanları dinden soğutmak isteyen zındıkların uydurması olması uzak bir ihtimal değildir.

الإسلام حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ حتى هي التي يبتدأ بها الكلام ومع ذلك هي غاية لما قبلها وهي هاهنا غاية لما ينبىء عنه قوله تعالى: فَهُمْ يُوزَعُونَ من السير كأنه قيل: فساروا حتى إذا أتوا إلخ، ووادي النمل واد بأرض الشام كثير النمل على ما روي عن قتادة ومقاتل، وقال كعب: هو وادي السدير من أرض الطائف، وقيل: واد بأقصى اليمن وهو معروف عند العرب مذكور في أشعارها، وقيل: هو واد تسكنه الجن والنمل مراكبهم وهذا عندي مما لا يلتفت إليه.

{ حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ } “Nihayet karınca vadisine geldiklerinde” [ifadesindeki] 'hattâ', kendisiyle söze başlanan (ibtidâiyye) bir edattır; bununla birlikte öncesinin gayesidir. Burada Yüce Allah'ın: { فَهُمْ يُوزَعُونَ } “onlar sevk ve zaptedilirler” kavlinin bildirdiği yürüyüşün gayesidir; sanki: 'Yürüdüler, nihayet geldiklerinde...' denilmiş gibidir. Karınca vadisi, Katâde ve Mukâtil'den rivayet edildiğine göre Şam diyarında karıncası bol bir vadidir. Ka'b: 'Tâif arazisindeki Sedîr vadisidir' demiştir. Yemen'in en uç noktasında bir vadi olduğu da söylenmiştir; bu vadi Araplar arasında meşhurdur ve şiirlerinde zikredilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Orası cinlerin ikamet ettiği bir vadidir ve karıncalar da onların binekleridir; fakat bu bana göre iltifat edilmeyecek bir sözdür.

وتعدية الفعل إليه بكلمة على مع أنه يتعدى بنفسه أو بإلى إما لأن إتيانهم كان من جانب عال فعدي بها للدلالة على ذلك كما قال المتنبي:

Fiilin bizzat kendisiyle veya 'ilâ' (إلى) ile geçişli olduğu halde buraya 'alâ' (على) harf-i cerriyle geçişli kılınması; ya onların gelişlerinin yüksek bir taraftan olması sebebiyledir ve buna delalet etsin diye bu harfle geçişli kılınmıştır; nitekim el-Mütenebbî şöyle demiştir:

ولشدما جاوزت قدرك صاعدا ... ولشدما قربت عليك الأنجم

'Yükselerek kadrini ne kadar da aştın / Yıldızlar sana ne kadar da yaklaştı!'

لما كان قرب الأنجم وإن أراد بها أبيات شعره من فوق، وإما لأن المراد بالإتيان عليه قطعه وبلوغ آخره من قولهم: أتى على الشيء إذا أنفده وبلغ آخره. ثم الإتيان عليه بمعنى قطعه مجاز عن إرادة ذلك وإلا لم يكن للتحذير من الحطم الآتي وجه إذ لا معنى له بعد قطع الوادي الذي فيه النمل ومجاوزته، والظاهر على الوجهين أنهم أتوا عليه مشاة، ويحتمل أنهم كانوا يسيرون في الهواء فأرادوا أن ينزلوا هناك فأحست النملة بنزولهم فأنذرت النمل قالَتْ نَمْلَةٌ جواب إذا. والظاهر أنها صوتت بما فهم سليمان ﵇ منه معنى يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ وهذا كما يفهم ﵇ من أصوات الطير ما يفهم، ولا يقدح في ذلك أنه ﵇ لم يعلم إلا منطق الطير إما لأنها كانت من الطير ذات جناحين كما أخرج ابن أبي حاتم عن الشعبي وهو وعبد الرزاق وعبد بن حميد وابن المنذر عن قتادة، وكم رأينا نملة لها جناحان تطير بهما، وكون ذلك لا يقتضي عدها من الطير محل نظر وإما لأن فهم ما ذكر وقع له ﵇ هذه المرة فقط ولم يطرد كفهم أصوات الطير، وليس في الآية السابقة ولا في الأخبار ما ينفي فهم ما يقصده غير الطير من الحيوانات بدون اطراد، وقال ابن بحر: إنها نطقت بذلك معجزة لسليمان ﵇ كما نطق الضب والذراع لرسول الله ﷺ، قال مقاتل: وقد سمع ﵇ قولها من ثلاثة أميال، ويلزم على هذا أنها أحست بنزولهم من هذه المسافة والسمع من سليمان منها غير بعيد لأن الريح كما جاء في الآثار توصل الصوت إليه أو لأن الله تعالى وهبه إذ ذاك قوة قدسية سمع بها إلا أن إحساس النملة من تلك المسافة بعيد، والمشهور عند العرب بالإحساس من بعيد القراد حتى ضربوا به المثل. وأنت تعلم أنه لا ضرر في إنكار صحة هذا الخبر، وقيل: إنه ﵇ لم يسمع صوتا أصلا وإنما فهم ما في نفس النملة إلهاما من الله تعالى، وقال الكلبي: أخبره ملك بذلك وإلى أنه لم يسمع صوتا يشير قول جرير:

Zira yıldızların yakınlığı -bununla şiirinin beyitlerini kastetmiş olsa bile- yukarıdandır. Yahut 'bir şeyi tüketip sonuna ulaştığında أتى على الشيء denir' sözünden hareketle, ona gelmekten maksadın orayı katetmek ve sonuna varmak olması sebebiyledir. Daha sonra katetmek anlamındaki geliş, bunu irade etmekten mecazdır; aksi halde karıncaların bulunduğu vadi katedilip geçildikten sonra bunun bir anlamı kalmayacağından, gelecek olan ezilme uyarısının bir vechi olmazdı. Her iki veche göre de zahir olan, onların oraya yürüyerek gelmiş olmalarıdır. Havada yürüyor olup oraya inmeyi istemiş olmaları, karıncanın da onların inişini hissedip diğer karıncaları uyarmış olması da muhtemeldir. { قالَتْ نَمْلَةٌ } “bir karınca dedi ki:” [ifadesi] 'izâ' (إذا) edatının cevabıdır. Zahir olan, karıncanın, Süleyman'ın (aleyhisselâm) kendisinden şu manayı anladığı bir ses çıkarmış olmasıdır: { يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezmesin!” Bu, onun (aleyhisselâm) kuşların seslerinden anladığı gibidir. Onun (aleyhisselâm) sadece kuş dilini bildiği hususu buna zarar vermez; ya İbn Ebî Hâtim'in Şa'bî'den ve onun, Abdürrezzâk'ın, Abd b. Humeyd'in ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiği gibi karınca iki kanatlı kuş cinsinden olduğu içindir -nitekim iki kanadıyla uçan nice karıncalar görmüşüzdür; bunun onu kuşlardan saymayı gerektirmeyeceği görüşü ise tartışmaya açıktır-; ya da zikredilen hususu anlaması, kuşların seslerini anlaması gibi devamlı olmayıp sadece bu defaya mahsus olarak ona (aleyhisselâm) vaki olduğu içindir. Zira önceki ayette ve haberlerde, kuşlar dışındaki hayvanların kastettiği şeylerin devamlı olmaksızın anlaşılmasını nefyeden bir durum yoktur. İbn Bahr şöyle demiştir: Keler ve zehirli kolun Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) konuşması gibi, o da Süleyman'a (aleyhisselâm) bir mucize olarak bunu konuşmuştur. Mukâtil: 'O (aleyhisselâm) onun sözünü üç milden işitti' demiştir. Buna göre karıncanın onların inişini bu mesafeden hissetmiş olması gerekir; rivayetlerde geldiği üzere rüzgâr sesi ona ulaştırdığı veya Allah Teâlâ ona o esnada kendisiyle işittiği kudsî bir kuvvet bahşettiği için Süleyman'ın ondan işitmesi uzak bir ihtimal değildir; ancak karıncanın o mesafeden hissetmesi uzaktır. Araplar arasında uzaktan hissetmesiyle meşhur olan kenedir; hatta onun hakkında darbımesel söylemişlerdir. Sen de bilirsin ki bu haberin sıhhatini inkâr etmekte bir sakınca yoktur. Şöyle de denilmiştir: O (aleyhisselâm) kesinlikle bir ses işitmemiş, ancak karıncanın içindekini Allah Teâlâ'dan bir ilhamla anlamıştır. el-Kelbî ise: 'Bir melek bunu ona haber verdi' demiştir. Bir ses işitmediğine Cerîr'in şu sözü işaret etmektedir:

لو كنت أوتيت كلام الحكل ... علم سليمان كلام النمل

'Bana dilsiz hayvanların konuşması verilmiş olsaydı / Süleyman'a karıncaların konuşmasının öğretildiği gibi.'

فإنه أراد بالحكل ما لا يسمع صوته وقال بعضهم: كأنها لما رأتهم متوجهين إلى الوادي فرت عنهم مخافة حطمهم فتبعها غيرها وصاحت صيحة تنبهت بها ما بحضرتها من النمل فتبعتها فشبه ذلك بمخاطبة العقلاء ومناصحتهم ولذلك أجروا مجراهم حيث جعلت هي قائلة وما عداها من النمل مقولا له فيكون الكلام خارج مخرج الاستعارة التمثيلية، ويجوز أن يكون فيه استعارة مكنية.

Zira o, 'hukl' ile sesi işitilmeyen varlığı kastetmiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Sanki karınca onları vadiye doğru yönelmiş görünce, kendilerini ezmelerinden korkarak kaçtı, diğerleri de onu takip etti; yanında bulunan karıncaların dikkatini çeken bir çığlık attı ve onlar da peşinden gitti. İşte bu durum, akıl sahiplerinin birbirine hitap etmesine ve nasihatte bulunmasına benzetilmiştir. Bu sebeple onlar akıl sahipleri yerine konmuş, kendisi söyleyen, diğer karıncalar ise kendisine söylenen kılınmıştır. Dolayısıyla bu söz, istiâre-i temsîliyye kabilinden söylenmiş olur; içinde istiâre-i mekniyye bulunması da caizdir.

وأنت تعلم أنه لا ضرورة تدعو إلى ذلك. ومن تتبع أحوال النمل لا يستبعد أن تكون له نفس ناطقة فإنه يدخر في الصيف ما يقتات به في الشتاء ويشق ما يدخره من الحبوب نصفين مخافة أن يصيبه الندى فينبت إلا الكزبرة والعدس

Sen de bilirsin ki buna [böyle teviller yapmaya] sevk eden bir zorunluluk yoktur. Karıncaların durumunu araştıran kimse, onun nefsi nâtıkaya (akleden bir nefse) sahip olmasını uzak görmez. Zira o, kışın yiyeceği şeyi yazın biriktirir; biriktirdiği taneleri, rutubet isabet edip de çimlenmesin diye -kişniş ve mercimek hariç- ikiye böler;

فإنه يقطع الواحدة منهما أربع قطع ولا يكتفي بشقها نصفين لأنها تنبت كما تنبت إذا لم تشق. وهذا وأمثاله يحتاج إلى علم كلي استدلالي وهو يحتاج إلى نفس ناطقة، وقد برهن شيخ الأشراف على ثبوت النفس الناطقة لجميع الحيوانات. وظواهر الآيات والأخبار الصحيحة تقتضيه كما سمعت قديما وحديثا فلا حاجة بك إلى أن تقول: يجوز أن يكون الله تعالى قد خلق في النملة إذ ذاك النطق وفيما عداها من النمل العقل والفهم وأما اليوم فليس في النمل ذلك.

zira bu ikisini ikiye bölmekle yetinmeyip dörder parçaya böler, çünkü bunlar ikiye bölündüklerinde de tıpkı bölünmedikleri zamanki gibi çimlenirler. Bu ve benzeri hususlar tümel ve istidlâlî bir bilgiyi gerektirir; bu da nefsi nâtıkaya muhtaçtır. Nitekim Şeyhu'l-İşrâk, bütün hayvanlar için nefsi nâtıkanın sabit olduğunu delilleriyle ortaya koymuştur. Âyetlerin ve sahih haberlerin zâhirleri de -eskiden ve yakın zamanda işittiğin üzere- bunu gerektirmektedir. Dolayısıyla senin: 'Allah Teâlâ'nın o vakit karıncada konuşmayı, diğer karıncalarda da akıl ve anlayışı yaratmış olması caizdir; fakat bugün karıncalarda bu yoktur' demene gerek yoktur.

ثم إنه ينبغي أن يعلم أن الظاهر أن علم النملة بأن الآتي هو سليمان ﵇ وجنوده كان عن إلهام منه ﷿ وذلك كعلم الضب برسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم حين تكلم معه وشهد برسالته ﵊، والظاهر أيضا أنها كانت كسائر النمل في الجثة، وفيه اليوم ما يقرب من الذبابة ويسمى بالنمل الفارسي، وبالغ بعض القصاص في كبرها ولا يصح له مستند.

Şunu da bilmek gerekir ki, zâhir olan, karıncanın gelen kimsenin Süleyman (aleyhisselâm) ve orduları olduğunu bilmesinin O'ndan (celle celâlühû) gelen bir ilhamla gerçekleştiğidir. Bu durum, kelerin Resûlullah (sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem) ile konuştuğunda ve peygamberliğine (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) şehadet ettiğinde onu tanıması gibidir. Zâhir olan diğer bir husus da cüsse bakımından diğer karıncalar gibi olduğudur. Nitekim günümüzde karıncalardan sinek büyüklüğüne yakın olanlar vardır ve buna Fars karıncası denir. Bazı kıssacılar onun büyüklüğü konusunda aşırıya gitmişlerdir; ancak bunun sahih bir dayanağı yoktur.

وفي بعض الآثار أنها كانت عرجاء واسمها طاخية، وقيل: جرمى، وفي البحر اختلف في اسمها العلم ما لفظه وليت شعري من الذي وضع لها لفظا يخصها أبنو آدم أم النمل انتهى، والذي يذهب إلى أن للحيوانات نفوسا ناطقة لا يمنع أن تكون لها أسماء وضعها بعضها لبعض لكن لا بألفاظ كألفاظنا بل بأصوات تؤدى على نحو مخصوص من الأداء ولعله يشتمل على أمور مختلفة كل منها يقوم مقام حرف من الحروف المألوفة لنا إذا أراد أن يترجم عنها من عرفها من ذوي النفوس القدسية ترجمها بما نعرف، ويقرب هذا لك أن بعض كلام الإفرنج وأشباههم لا نسمع منه إلا كما نسمع من أصوات العصافير ونحوها وإذا ترجم لنا بما نعرفه ظهر مشتملا على الحروف المألوفة، والظاهر أن تاء نَمْلَةٌ للوحدة فتأنيث الفعل لمراعاة ظاهر التأنيث فلا دليل في ذلك على أن النملة كانت أنثى قاله بعضهم.

Bazı rivayetlerde onun topal olduğu ve adının Tâhiye, bir rivayette ise Cermâ olduğu nakledilmiştir. el-Bahr'da özel ismi hakkında ihtilaf edildiği belirtilerek şöyle denilmiştir: 'Keşke bilseydim, ona özel bir lafzı koyan kimdir; âdemoğulları mı yoksa karıncalar mı?' [el-Bahr'dan nakil bitti]. Hayvanların nefsi nâtıkaları olduğunu kabul eden görüşe göre, bazılarının diğerlerine isimler koymuş olması imkânsız değildir; fakat bu bizim lafızlarımız gibi lafızlarla değil, kendine has bir eda tarzıyla icra edilen seslerle olur. Belki de bu, her biri kudsî nefis sahiplerinden bunu bilen kimse tercüme etmek istediğinde bize tanıdık olan harflerden bir harf yerine geçen farklı unsurları içermektedir ve bunu bizim bildiğimiz şekilde tercüme eder. Bunu sana şu misal yaklaştırır: Frenklerin ve benzerlerinin bazı konuşmalarından sadece serçelerin ve benzerlerinin seslerinden işittiğimiz gibi sesler duyarız; bize bildiğimiz şekilde tercüme edildiğinde ise tanıdık harfleri içerdiği ortaya çıkar. Zâhir olan, { نَمْلَةٌ } kelimesindeki tâ'nın teklik (vahdet) için olduğudur; dolayısıyla fiilin müennes kılınması lafzın zâhirî müennesliğine riayet içindir. Bazılarının dediği gibi bunda karıncanın dişi olduğuna dair bir delil yoktur.

وعن قتادة أنه دخل الكوفة فالتف عليه الناس فقال: سلوا عما شئتم- وكان أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه حاضرا وهو غلام حدث- فقال: سلوه عن نملة سليمان أكانت ذكر أم أنثى؟ فسألوه فأفحم فقال أبو حنيفة: كانت أنثى فقيل له: من أين عرفت؟ فقال من كتاب الله تعالى وهو قوله تعالى: «قالت نملة» ولو كان ذكرا لقال سبحانه قال نملة، وذلك أن النملة مثل الحمامة والشاة في وقوعها على الذكر والأنثى فيميز بينهما بعلامة نحو قولهم: حمامة ذكر وحمامة أنثى وهو وهي كذا في الكشاف، وتعقبه ابن المنير فقال: لا أدري العجب منه أم من أبي حنيفة إن ثبت ذلك عنه، وذلك أن النملة كالحمامة والشاة تقع على الذكر وعلى الأنثى لأنه اسم جنس فيقال: نملة ذكر ونملة أنثى كما يقولون: حمامة ذكر وحمامة أنثى وشاة ذكر وشاة أنثى فلفظها مؤنث ومعناها محتمل فيمكن أن تؤنث لأجل لفظها وإن كانت واقعة على ذكر بل هذا هو الفصيح المستعمل، ألا ترى

Katâde'den rivayet edildiğine göre o, Kûfe'ye girdiğinde insanlar etrafını sardı. O da: 'Dilediğinizi sorun' dedi. Ebû Hanîfe (radıyallâhu Teâlâ anh) de henüz genç bir delikanlı iken orada hazır bulunuyordu. [Çevresindekilere]: 'Ona Süleyman'ın karıncasının erkek mi yoksa dişi mi olduğunu sorun' dedi. Ona sorduklarında [Katâde] cevap veremeyip sustu. Bunun üzerine Ebû Hanîfe: 'O dişiydi' dedi. Kendisine: 'Nereden bildin?' denilince, 'Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan; zira O Teâlâ: { قَالَتْ نَمْلَةٌ } buyurmuştur. Şayet erkek olsaydı, Sübhânehu 'Kâle nemletün' buyururdu' dedi. Bu da şundandır: Karınca, güvercin (hamâme) ve koyun (şât) gibi hem erkeğe hem dişiye delalet eder; araları 'erkek güvercin', 'dişi güvercin' ve 'o erkek (hüve)', 'o dişi (hiye)' sözlerindeki gibi bir alametle ayırt edilir. Keşşâf'ta böyledir. İbnü'l-Müneyyir bunu eleştirerek şöyle demiştir: 'Eğer bu rivayet Ebû Hanîfe'den sabit ise, ona mı yoksa Ebû Hanîfe'ye mi şaşayım bilemiyorum. Zira karınca, tıpkı güvercin ve koyun gibi cins ismi olduğu için hem erkeğe hem dişiye delalet eder. Nitekim 'erkek karınca', 'dişi karınca' denildiği gibi, 'erkek güvercin', 'dişi güvercin', 'erkek koyun' ve 'dişi koyun' da denir. Dolayısıyla lafzı müennestir, manası ise [her iki duruma da] muhtemeldir. Bu yüzden her ne kadar bir erkeğe delalet etse de lafzından ötürü müennes kılınabilir; hatta fasih ve yaygın kullanım da budur. Görmez misin

قوله ﷺ: «لا يضحى بعوراء ولا عمياء ولا عجفاء»

onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu buyruğunu: “Bir gözü kör, [iki gözü] âmâ ve aşırı zayıf olan [hayvan] kurban edilmez.”

كيف أخرج ﵊ هذه الصفات على اللفظ مؤنثة ولا يعني ﷺ الإناث من الأنعام خاصة فحينئذ قوله تعالى: قالت نملة روعي فيه تأنيث اللفظ وأما المعنى فيحتمل التذكير والتأنيث على حد سواء، وكيف يسأل أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه بهذا ويفحم به قتادة مع غزارة علمه، والأشبه أن ذلك لا يصح عنهما اهـ.

O (aleyhi's-salâtü ve's-selâm), hayvanlardan özellikle dişileri kastetmediği halde bu sıfatları lafza uyarak nasıl da müennes olarak zikretmiştir! O halde Allah Teâlâ'nın: { قَالَتْ نَمْلَةٌ } buyruğunda lafzın müennesliğine riayet edilmiştir; manaya gelince, eşit şekilde hem müzekkerliğe hem de müennesliğe ihtimali vardır. İlminin enginliğine rağmen Katâde'ye bu nasıl sorulabilir ve o bununla nasıl ilzam edilebilir? En uygun olanı, bunun her ikisinden de sahih olmamasıdır.' [İbnü'l-Müneyyir'den nakil bitti].

وقال ابن الحاجب عليه الرحمة: التأنيث اللفظي هو أن لا يكون بإزائه ذكر في الحيوان كظلمة وعين، ولا فرق بين أن يكون حيوانا أو غيره كدجاجة وحمامة إذا قصد به مذكر فإنه مؤنث لفظي، ولذلك كان قول من زعم أن النملة في قوله تعالى: قالَتْ نَمْلَةٌ أنثى لورود تاء التأنيث في قالَتْ وهما لجواز أن يكون مذكرا في الحقيقة، وورود تاء التأنيث كورودها في الفعل المؤنث اللفظي نحو جاءت الظلمة. وأجاب بعض فضلاء ما وراء النهر وقال: لعمري إنه قد تعسف هاهنا ابن الحاجب وترك الواجب حيث اعترض على إمام أهل الإسلام، واعتراضه يقوله: وورود تاء التأنيث كورودها إلخ ليس بشيء إذ لو كان جائزا أن يؤتى بتاء التأنيث في الفعل لمجرد صورة التأنيث في الفاعل المذكر

İbnü'l-Hâcib (aleyhirrahme) şöyle demiştir: 'Lafzî müenneslik, canlılarda karşılığında bir erkeğin bulunmaması durumudur; 'zulmet' ve 'ayn' (göz) gibi. İster canlı olsun ister cansız, erkek kastedildiğinde 'decâce' (tavuk) ve 'hamâme' (güvercin) gibi kelimeler lafzî müennestir. Bu sebeple Allah Teâlâ'nın: { قَالَتْ نَمْلَةٌ } buyruğundaki karıncanın, { قَالَتْ } kelimesindeki te'nis tâ'sından dolayı dişi olduğunu iddia eden kimsenin sözü bir yanılgıdır; çünkü hakikatte müzekker olması caizdir ve te'nis tâ'sının gelmesi, 'Câeti'z-zulmetü' (Karanlık geldi) örneğinde olduğu gibi lafzî müennes fiilde gelmesi gibidir.' Mâverâünnehir âlimlerinin faziletlilerinden biri buna cevap vererek şöyle demiştir: 'Ömrüme yemin olsun ki İbnü'l-Hâcib burada zorlamaya kaçmış, İslâm ehlinin imamına itiraz etmekle vacip olanı terk etmiştir. Onun: 'Te'nis tâ'sının gelmesi, ... gelmesi gibidir' diyerek yaptığı itiraz bir şey değildir. Zira eğer hakiki müzekker olan fâildeki sadece müenneslik suretinden dolayı fiile te'nis tâ'sı getirmek caiz olsaydı,

الحقيقي لكان ينبغي جواز أن يقال: جاءتني طلحة مع أنه لا يجوز، وجوابه عن ذلك في شرحه بقوله: وليس ذلك كتأنيث أسماء الأعلام فإنها لا يعتبر فيها إلا المعنى دون اللفظ خلافا للكوفيين. والسر فيه هو أنهم نقلوها عن معانيها إلى مدلول آخر فاعتبروا فيها المدلول الثاني، ولو اعتبروا تأنيثها لكان اعتبارا للمدلول الأول فيفسد المعنى فلذلك لا يقال: أعجبتني طلحة تناقض محض كأنه نسي ما أمضى في صدر كتابه من قوله فإن سمى به مذكر فشرطه الزيادة يعني فإن سمي بالمؤنث المعنوي فشرطه الزيادة على ثلاثة أحرف فلا يخفى على من له أدنى مسكة أن عقرب مع أن علامة التأنيث فيه مقدرة العلمية لا تمنعها عن اعتبار تأنيثها حتى تمنع من الصرف فكيف تمنع العلمية عن اعتبار التأنيث في طلحة مع أن علامة التأنيث فيه لفظية فإذن ليس طرح التاء عن الفعل إلا لأن التاء إنما يجاء بها علامة لتأنيث الفاعل، والفاعل هاهنا مذكر حقيقي فكذا النملة لو كان مذكرا لكان هو مع طلحة حذو القذة بالقذة.

caiz olmadığı halde 'Câetnî Talhatü' (Bana Talha geldi) denilmesinin de caiz olması gerekirdi. Şerhinde buna: 'Bu durum özel isimlerin müennesliği gibi değildir; çünkü Kûfelilerin aksine özel isimlerde lafza değil sadece manaya itibar edilir. Bunun sırrı da şudur: Onlar bu isimleri kendi manalarından başka bir müsemmâya nakletmişler ve ikinci müsemmâyı esas almışlardır; şayet onun müennesliğine itibar etselerdi birinci müsemmâya itibar etmiş olurlardı ki bu da manayı bozardı; bu yüzden 'A'cebetnî Talhatü' denilmez' şeklinde verdiği cevap ise apaçık bir çelişkidir. Sanki o, kitabının başında geçen: 'Şayet onunla bir müzekker isimlendirilirse şartı ziyadeliktir' yani manevî müennesle isimlendirilirse şartı üç harften fazla olmasıdır sözünü unutmuştur. En ufak bir idraki olan kimseye bile gizli kalmaz ki 'akreb' kelimesinde te'nis alameti takdirî olduğu halde alem (özel isim) olması onun gayrimunsarıf sayılacak şekilde müennesliğinin dikkate alınmasına engel olmamaktadır; o halde 'Talha' kelimesindeki te'nis alameti lafzî iken alem oluşu nasıl olur da müennesliğin dikkate alınmasına engel olabilir? Dolayısıyla fiilden tâ'nın atılması, sadece tâ'nın fâilin müennesliğine alamet olarak getirilmesinden ve buradaki fâilin de hakiki müzekker olmasından dolayıdır. Karınca da şayet müzekker olsaydı, Talha ile tıpatıp aynı durumda olurdu.'

وينصر قول أبي حنيفة رضي الله تعالى عنه ما نقل عن ابن السكيت هذا بطة ذكر وهذا حمامة ذكر وهذا شاة إذا عنيت كبشا وهذا بقرة إذا عنيت ثورا فإن عنيت به أنثى قلت: هذه بقرة اهـ. وارتضاه الطيبي ثم قال فظهر أن القول ما قالت حذام والمذهب ما سلكه الإمام. وفي الكشف أن التاء في نملة للوحدة فهي في حكم المؤنث اللفظي جاز أن تعامل معاملته كتمر وتمرة على ما نص عليه في المفصل، ولا يشكل بنحو طلحة حيث لم يجز إلحاق فعله التاء لأن أسماء الأعلام يعتبر فيها المعنى دون اللفظ خلافا للكوفيين إلى آخر ما ذكره ابن الحاجب، ولا نقض باعتبار التأنيث في عقرب أن سمي به مذكر ولا في طلحة نفسه باعتبار منع الصرف على ما ظنه بعض فضلاء ما وراء النهر.

Ebû Hanîfe'nin (radıyallâhu Teâlâ anh) görüşünü, İbnü's-Sikkît'ten nakledilen şu söz de desteklemektedir: 'Erkek ördek kastedildiğinde 'Hâzâ battatün zekerun', erkek güvercin kastedildiğinde 'Hâzâ hamâmetün zekerun', koç kastettiğinde 'Hâzâ şâtün', boğa kastettiğinde 'Hâzâ bakarâtün' denir. Şayet onunla dişiyi kastedersen 'Hâzihî bakarâtün' dersin.' [Nakil bitti]. et-Tîbî bunu uygun bulmuş ve şöyle demiştir: 'Böylece ortaya çıkmıştır ki doğru söz Hızâm'ın dediği söz, doğru mezhep de İmam'ın tuttuğu yoldur.' el-Keşf'te ise şöyle denilmektedir: 'Nemle'deki tâ vahdet (teklik) içindir; dolayısıyla lafzî müennes hükmündedir ve el-Mufassal'da açıklandığı üzere 'temr' ve 'temre' kelimelerinde olduğu gibi onunla aynı muameleyi görmesi caizdir. Fiiline tâ bitişmesi caiz olmayan 'Talha' gibilerle bir müşkillik arz etmez; zira Kûfelilerin aksine özel isimlerde lafza değil manaya itibar edilir...' İbnü'l-Hâcib'in zikrettiği hususların sonuna kadar böyledir. Mâverâünnehirli bazı faziletli kimselerin zannettiği gibi ne bir müzekker onunla isimlendirildiğinde 'akreb' kelimesindeki müennesliğe itibar edilmesiyle ne de gayrimunsarıf kabul edilmesi bakımından bizzat 'Talha' ile bu durum nakzedilebilir.

وصوبه شيخنا الطيبي لأن اعتبار المعنى هو فيما يرجع إلى المعنى لا فيما يرجع إلى اللفظ، وإلحاق العلامة باعتبار الفاعل إما للتأنيث الحقيقي وإما لشبه التأنيث من الوحدة أو الجمعية ونحوها فإذا لم يبق المعنى أعني التأنيث وشبه التأنيث فلا وجه للإلحاق. وأما منع الصرف فلا نظر فيه إلى معنى التأنيث بل إلى هذه الزيادة لفظا أو تقديرا وذلك غاير مختلف في المنقول والمنقول عنه، وكفاك دليلا لاعتبار اللفظ وحده في هذا الحكم تفرقتهم في سقر بين تسمية المذكر به والمؤنث دون عقرب فلو تأمل المناقض لكان ما أورده عليه لا له هذا، وإن الإمام رضي الله تعالى عنه كوفي والقاعدة على أصله مهدومة انتهى. وهو كلام متين.

Hocamız et-Tîbî bunu doğru bulmuştur; çünkü manaya itibar etmek lafza dönük olan şeylerde değil, manaya dönük olan şeylerde geçerlidir. Fâil bakımından alametin eklenmesi ya hakiki müenneslik için ya da vahdet, cemaat ve benzeri müenneslik benzeri durumlar içindir. Mana yani müenneslik ve müenneslik benzeri durum kalmadığında alameti eklemenin bir anlamı olmaz. Gayrimunsarıf olmaya gelince, onda müenneslik manasına değil, lafzan veya takdiren bu ziyadeliğe bakılır; bu durum ise nakledilen ile kendisinden nakledilen arasında farklılık göstermez. Bu hükümde sadece lafza itibar edildiğine dair, 'akreb'in aksine 'Sekar' ile müzekkerin ve müennesin isimlendirilmesi arasında yaptıkları ayrım sana delil olarak yeter. İtiraz eden kimse iyice düşünseydi, aleyhine ileri sürdüğü delil kendi lehine değil aleyhine olurdu. Kaldı ki İmam (radıyallâhu Teâlâ anh) Kûfelidir ve bu kural onun benimsediği esasa göre zaten geçersizdir. [el-Keşf'ten nakil bitti]. Bu, gayet sağlam bir sözdür.

والحزم القول بعدم صحة هذه الحكاية فأبو حنيفة رضي الله تعالى عنه من عرفت وإن كان إذ ذاك غلاما حدثا.

İhtiyata uygun olan, bu kıssanın sahih olmadığını söylemektir; zira Ebû Hanîfe (radıyallâhu Teâlâ anh) o vakit genç bir delikanlı olsa da tanıdığın kimsedir.

وقتادة بن دعامة السدوسي بإجماع العارفين بالرجال كان بصيرا بالعربية فيبعد كل البعد وقوع ما ذكر منهما والله تعالى أعلم.

Rical âlimlerinin icmasıyla Katâde b. Diâme es-Sedûsî de Arap diline vâkıf bir kimseydi. Dolayısıyla her ikisinden böyle bir durumun vuku bulması ihtimalden son derece uzaktır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

والحطم الكسر والمراد به الإهلاك. والنهي في الظاهر لسليمان ﵇ وجنوده وهو في الحقيقة نهي على طريق الكناية للنمل عن التوقف حتى تحطم لأن الحطم غير مقدور لها نحو قولك: لا أرينك هاهنا فإنه في الظاهر نهي للمتكلم عن رؤية المخاطب والمقصود نهي المخاطب عن الكون بحيث يراه المتكلم فالجملة استئناف أو بدل اشتمال من جملة ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ، وقول بعضهم: إذا كان المعنى النهي عن التوقف حتى تحطم يحصل الاتحاد بين الجملتين يقتضي أنه بدل كل من كل بناء على أن الأمر بالشيء عين النهي عن ضده وعلى ما ذكر لا حاجة إليه وبالجملة اعتراض أبي حيان على وجه الإبدال باختلاف مدلولي الجملتين ليس في محله، وجوز الزمخشري كون لا يحطمنكم جوابا للأمر، أعني- ادخلوا- ولا حينئذ نافية وتعقب بأن دخول النون في جواب الشرط مخصوص بضرورة الشعر كقوله:

el-Hatm (kırma), helak etme manasındadır. Nehiy, zâhirde Süleyman (aleyhisselâm) ve ordularına yöneliktir; hakikatte ise kinaye yoluyla karıncalara ezilinceye kadar duraklamalarını yasaklamaktadır. Çünkü ezilmek onların kudretinde olan bir şey değildir; bu durum senin: 'Seni burada görmeyeyim' sözün gibidir. Zira bu söz, zâhirde mütekellimin muhatabı görmesini nehyetmektir; maksat ise muhatabın, mütekellimin göreceği yerde bulunmasını yasaklamaktır. Dolayısıyla bu cümle istînâfiyye veya { ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Bazılarının: 'Mana ezilinceye kadar duraklamaktan nehiy olunca iki cümle arasında ayniyet hasıl olur' şeklindeki sözü, bir şeyi emretmenin zıddını nehyetmek olduğu esasına dayanarak bunun bedel-i kül olduğunu gerektirir; zikredilen açıklamaya göre ise buna gerek yoktur. Hâsılı, Ebû Hayyân'ın iki cümlenin medlullerinin farklı oluşunu gerekçe göstererek bedel olma vechine itirazı yerinde değildir. ez-Zemahşerî, { لا يحطمنكم } ifadesinin emir cümlesinin yani 'Udhulû'nun cevabı olmasını caiz görmüştür; bu durumda 'lâ' nâfiye (olumsuzluk eki) olur. Buna, nûn-ı te'kidin şartın cevabına dahil olmasının şiir zaruretine mahsus olduğu söylenerek itiraz edilmiştir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

مهما تشأ منه فزارة تعطه ... ومهما تشأ منه فزارة يمنعا

'Fezâre kabilesi ondan her ne dilerse verir / Fezâre ondan her ne dilerse meneder.'

وفي الكتاب وهو قليل في الشعر شبهوه بالنهي حيث كان مجزوما غير واجب. وأرادت النملة على ما في الكشاف لا يحطمنكم جنود سليمان فجاءت بما هو أبلغ. ونحوه قوله:

el-Kitâb'da şöyle denilmiştir: 'Bu durum şiirde azdır; cezm edilmiş ve vacip olmadığı için onu nehye benzetmişlerdir.' Keşşâf'ta geçtiğine göre karınca 'Süleyman'ın orduları sizi ezmesin' demek istemiş, ancak daha beliğ olan ifadeyi getirmiştir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:

عجبت من نفسي ومن إشفاقها حيث أراد عجبت من إشفاق نفسي فجاء بما هو أبلغ للإجماع والتفصيل. وتعقب ذلك في البحر بأن فيه القول بزيادة الأسماء وهي لا تجوز بل الظاهر إسناد الحطم إليه ﵇ وإلى جنوده والكلام على حذف مضاف أي خيل سليمان وجنوده أو نحو ذلك مما يصح تقديره وللبحث فيه مجال وجملة وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ حال من مجموع المتعاطفين والضمير لهما.

'Kendime ve onun şefkatine şaştım'; burada şair 'Nefsimin şefkatine şaştım' demek istemiş, fakat icmâl ve tafsil için daha beliğ olan ifadeyi getirmiştir. el-Bahr'da buna itiraz edilerek, bu görüşte isimlerin ziyade sayılmasının söz konusu olduğu ve bunun caiz olmadığı, bilakis ezme işinin ona (aleyhisselâm) ve ordularına isnat edilmesinin zâhir olduğu, kelamda 'Süleyman'ın atları ve orduları' veya takdiri sahih olan benzeri bir muzâfın hazfedildiği belirtilmiştir; bu konuda araştırma yapmaya imkân vardır. { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } cümlesi ise birbirine atfedilen iki unsurun tamamından hâldir ve zamir her ikisine aittir.

وجوز أن تكون حالا من الجنود والضمير لهم، وأيا ما كان ففي تقييد الحطم بعدم الشعور بمكانهم المشعر بأنه لو شعروا بذلك لم يحطموا ما يشعر بغاية أدب النملة مع سليمان ﵇ وجنوده، وليت من طعن في أصحاب النبي ﷺ ورضي الله تعالى عنهم تأسى بها فكف عن ذلك وأحسن الأدب،

Bu cümlenin ordulardan hâl olması ve zamirin sadece onlara ait olması da caiz görülmüştür. Hangisi olursa olsun, ezmenin onların bulunduğu yerden habersiz olmakla kayıtlanması -ki bu durum, farkında olsalardı ezmeyeceklerini ihsas ettirmektedir- karıncanın Süleyman (aleyhisselâm) ve ordularına karşı son derece edepli davrandığını göstermektedir. Keşke Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına -Allah Teâlâ onlardan razı olsun- dil uzatan kimse de bu karıncaya uysaydı da bundan vazgeçip edebini takınsaydı!

وروي أن سليمان ﵇ لما سمع قول النملة: يا أَيُّهَا النَّمْلُ إلخ قال ائتوني بها فأتوا بها فقال لم حذرت النمل ظلمي؟ أما علمت أني نبي عدل فلم قلت: لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وجنوده فقالت: أما سمعت قولي: وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ ومع ذلك إني لم أرد حطم النفوس وإنما أردت حطم القلوب خشيت أن يروا ما أنعم الله تعالى به عليك من الجاه والملك العظيم فيقعوا في كفران النعم فلا أقل من أن يشتغلوا بالنظر إليك عن التسبيح فقال لها سليمان عظيني فقالت أعلمت لم سمي أبوك داود؟ قال:

Rivayet edildiğine göre Süleyman (aleyhisselâm) karıncanın: { يا أَيُّهَا النَّمْلُ } 'Ey karıncalar!...' sözünü işitince: 'Onu bana getirin' dedi. Onu getirdiklerinde: 'Karıncaları benim zulmümden niçin sakındırdın? Benim adil bir peygamber olduğumu bilmedin mi? Niçin: { لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ } dedin?' diye sordu. Karınca şöyle dedi: '{ وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } sözümü işitmedin mi? Kaldı ki ben canların ezilmesini değil, kalplerin ezilmesini kastediyordum; Allah Teâlâ'nın sana ihsan ettiği bu yüce makamı ve büyük mülkü görüp nimetlere nankörlük etmelerinden, en azından sana bakmakla tesbihten geri kalmalarından endişe ettim.' Bunun üzerine Süleyman ona: 'Bana öğüt ver' dedi. Karınca: 'Babanın niçin Dâvûd olarak isimlendirildiğini bildin mi?' dedi. O:

لا قالت: لأنه داوى جراحة قلبه وهل تدري لم سميت سليمان؟ قال: لا قالت: لأنك سليم القلب والصدر. ثم قالت:

'Hayır' deyince; karınca: 'Çünkü o, kalbinin yarasını tedavi etti (dâvâ). Peki senin niçin Süleyman olarak isimlendirildiğini biliyor musun?' dedi. O: 'Hayır' deyince; karınca: 'Çünkü sen kalbi ve göğsü selim (selîmü'l-kalb) birisin' dedi. Sonra şöyle devam etti:

أتدري لم سخر الله تعالى لك الريح؟ قال: لا قالت: أخبرك الله تعالى بذلك أن الدنيا كلها ريح فمن اعتمد عليها فكأنما اعتمد على الريح

'Allah Teâlâ'nın rüzgârı sana niçin boyun eğdirdiğini biliyor musun?' dedi. O: 'Hayır' deyince; karınca: 'Allah Teâlâ bununla sana dünyanın tamamının bir rüzgâr olduğunu, ona güvenip dayananın rüzgâra dayanmış gibi olacağını bildirdi' dedi.

. وهذا ظاهر الوضع كما لا يخفى وفيه ما يشبه كلام الصوفية والله تعالى أعلم بصحة ما روى من أنها أهدت إليه نبقة وأنه ﵇ دعا للنمل بالبركة.

Gizli kalmayacağı üzere bu rivayetin uydurma olduğu açıktır ve içinde sûfîlerin sözlerine benzer ifadeler bulunmaktadır. Karıncanın ona bir yabani iğde hediye ettiği ve onun da (aleyhisselâm) karıncalara bereket duasında bulunduğu rivayetinin sıhhatini ise Allah Teâlâ en iyi bilendir.

وجوز أن تكون جملة هُمْ لا يَشْعُرُونَ في موضع الحال من النملة والضمير للجنود كالضمائر السابقة في قوله تعالى: فَهُمْ يُوزَعُونَ وقوله سبحانه: حَتَّى إِذا أَتَوْا وهي من كلامه تعالى أي قالت ذلك في حال كون الجنود لا يشعرون به وليس بشيء وقد يقرب منه ما قيل إنه يجوز أن تكون الجملة معطوفة على مقدر وهي من كلامه ﷿ كأنه قيل: فهم سليمان ما قالت والجنود لا يشعرون بذلك. وقرأ الحسن وطلحة ومعتمر بن سليمان وأبو سليمان التيمي نملة بضم الميم كسمرة وكذلك النمل كالرجل والرجل لغتان، وعن أبي سليمان التيمي نملة ونمل بضم النون والميم. وقرأ شهر بن حوشب «مسكنكم» على الإفراد. وعن أبي «أدخلن مساكنكن لا يحطمنكن» مخففة النون التي قبل الكاف.

{ هُمْ لا يَشْعُرُونَ } cümlesinin karıncadan hâl konumunda olması ve zamirin -Allah Teâlâ'nın: { فَهُمْ يُوزَعُونَ } ve { حَتَّى إِذا أَتَوْا } buyruklarındaki önceki zamirler gibi- ordulara ait olup bu cümlenin Allah Teâlâ'nın kelamından olması da caiz görülmüştür; yani 'orduların bundan haberi olmadığı bir halde o bunu söyledi' demektir; fakat bu bir şey değildir. Cümlenin takdirî bir ifadeye matuf olup O'nun (celle celâlühû) kelamından olması yönündeki görüş de buna yakın sayılabilir; sanki: 'Süleyman onun dediğini anladı, orduların ise bundan haberi yoktu' denilmiş gibidir. Hasan, Talha, Mu'temir b. Süleyman ve Ebû Süleyman et-Teymî 'nemletün' kelimesini 'semüratün' gibi mîm'in zammesiyle [nemületün şeklinde] okumuşlardır; aynı şekilde 'en-neml' kelimesi de 'er-racül' ve 'er-racl' gibi iki lügattir. Ebû Süleyman et-Teymî'den nûn ve mîm'in zammesiyle 'nümületün' ve 'nümül' kıraati de rivayet edilmiştir. Şehr b. Havşeb tekil olarak 'meskeneküm' şeklinde okumuştur. Übeyy'den ise kâf'tan önceki nûn'un şeddesiz haliyle 'Üdhulne mesâkinekünne lâ yahtımennekünne' şeklinde rivayet edilmiştir.

وقرأ الحسن وأبو رجاء وقتادة وعيسى بن عمر الهمداني الكوفي. ونوح القاضي بضم الياء وفتح الحاء وشد الطاء والنون مضارع حطم مشددا. وعن الحسن بفتح الياء وإسكان الحاء وشد الطاء وعنه كذلك مع كسر الحاء وأصله يحتطمنكم من الاحتطام. وقرأ ابن أبي إسحاق وطلحة ويعقوب وأبو عمرو في رواية عبيد كقراءة الجمهور إلا

el-Hasan, Ebû Recâ, Katâde, Îsâ b. Ömer el-Hemedânî el-Kûfî ve Kādî Nûh; şeddeli حَطَّمَ (hatteme) fiilinin muzarisi olarak yâ'nın zammı, hâ'nın fethası, tâ ve nûn'un şeddesiyle [يُحَطِّمَنَّكُمْ şeklinde] okumuşlardır. el-Hasan'dan [gelen bir rivayette] yâ'nın fethası, hâ'nın sükûnu ve tâ'nın şeddesiyle; yine ondan [gelen diğer bir rivayette ise] hâ'nın kesresiyle aynı şekilde okunmuştur ki aslı el-ihtitâm (kırıp ezmek) kökünden gelen يَحْتَطِمَنَّكُمْ (yehtatimenneküm) şeklindedir. İbn Ebî İshâk, Talha, Ya'kūb ve Ubeyd rivayetinde Ebû Amr ise -şu farkla- cumhurun kıraati gibi okumuşlardır;

أنهم سكنوا نون التأكيد، وقرأ الأعمش بحذف النون وجزم الميم. ولا خلاف على هذه القراءة في جواز أن يكون الفعل مجزوما في جواب الأمر فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها تفريع على ما تقدم فلا حاجة إلى تقدير معطوف عليه أي فسمعها فتبسم وجعل الفاء فصيحة كما قيل. ولعله ﵇ إنما تبسم من ذلك سرورا بما ألهمت من حسن حاله وحال جنوده في باب التقوى والشفقة وابتهاجا بما خصه الله تعالى به من إدراك ما هو همس بالنسبة إلى البشر وفهم مرادها منه.

onlar te'kit nûn'unu meczum kılmışlardır. el-A'meş ise nûn'un hazfi ve mîm'in cezmiyle okumuştur. Bu kıraate göre fiilin emrin cevabı olarak meczum olmasının caizliğinde ihtilaf yoktur. { فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها } “Onun bu sözünden dolayı gülümsedi” ifadesi, öncekine bağlı bir neticedir; dolayısıyla matufun aleyh takdir etmeye -yani 'onun sözünü işitti de gülümsedi' demeye- ve söylendiği gibi fâ harfini fasîha kılmaya gerek yoktur. Belki de o (aleyhisselâm), takva ve şefkat hususunda kendi durumunun ve ordularının halinin güzelliğine dair karıncaya ilham olunan şeyden sevinç duyduğu ve insanlara göre fısıltı mesabesinde olan bir şeyi idrak edip karıncanın bundan maksadını anlamakla Allah Teâlâ'nın kendisini mümtaz kıldığı nimete neşelendiği için tebessüm etmiştir.

وجوز أن يكون ذلك تعجبا من حذرها وتحذيرها واهتدائها إلى تدبير مصالحها ومصالح بني نوعها: والأول أظهر مناسبة لما بعد من الدعاء. وانتصب ضاحِكاً على الحال أي شارعا في الضحك أعني قد تجاوز حد التبسم إلى الضحك أو مقدر الضحك بناء على أنه حال مقدرة كما نقله الطيبي عن بعضهم. وقال أبو البقاء هو حال مؤكدة وهو يقتضي كون التبسم والضحك بمعنى والمعروف الفرق بينهما قال ابن حجر التبسم مبادئ الضحك من غير صوت والضحك انبساط الوجه حتى تظهر الأسنان من السرور مع صوت خفي فإن كان فيه صوت يسمع من بعد فهو القهقهة، وكأن من ذهب إلى اتحاد التبسم والضحك خص ذلك بما كان من الأنبياء ﵈ فإن ضحكهم تبسم، وقد قال البوصيري في مدح نبينا ﷺ:

Bunun, karıncanın sakınmasına, sakındırmasına, kendi menfaatlerini ve kendi cinsinin menfaatlerini tedbir etmeye hidayet bulmasına duyulan bir hayret sebebiyle olması da caiz görülmüştür; ancak birinci ihtimal, sonraki duaya münasebeti bakımından daha zâhirdir. { ضاحِكاً } kelimesi hâl olarak mansuptur; yani gülmeye başlayarak -tebessüm sınırını aşıp gülmeye geçmiş olarak- veya et-Tîbî'nin bazılarından naklettiği üzere mukadder bir hâl olmasına binaen gülmeyi takdir ederek [tebessüm etti] demektir. Ebü'l-Bekâ bunun te'kit edici bir hâl olduğunu söylemiştir; bu da tebessüm ile gülmenin aynı manada olmasını gerektirir, oysa aralarındaki fark bilinmektedir. İbn Hacer şöyle demiştir: 'Tebessüm, ses olmaksızın gülmenin başlangıcıdır; gülme (dıhk) ise sevinçten dolayı hafif bir sesle dişlerin görünecek şekilde yüzün açılmasıdır. Şayet uzaktan işitilen bir ses olursa bu kahkahadır.' Tebessüm ile gülmenin bir olduğunu savunan kimse, sanki bunu peygamberlerden (aleyhimüsselâm) sadır olan duruma hasretmiştir; zira onların gülmesi tebessümden ibarettir. Nitekim el-Bûsîrî Peygamberimizi (sallallâhu aleyhi ve sellem) överken şöyle demiştir:

سيد ضحكه التبسم والم ... شي الهوينا ونومه الإغفاء

'Gülüşü tebessüm, yürüyüşü vakar ile yavaşça, uykusu ise hafif bir uyuklamadan ibaret olan bir efendidir.'

وروى البخاري عن عائشة رضي الله تعالى عنها أنها قالت: ما رأيته ﷺ مستجمعا قط ضاحكا

Buhârî, Âişe'den (radıyallâhu Teâlâ anhâ) şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Ben onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hiçbir zaman katılarak güldüğünü görmedim;

أي مقبلا على الضحك بكليته إنما كان يتبسم، والذي يدل عليه مجموع الأحاديث إن تبسمه ﵊ أكثر من ضحكه وربما ضحك حتى بدت نواجذه. وكونه ضحك كذلك مذكور

yani bütün varlığıyla gülmeye yönelmiş olarak görmedim, o sadece tebessüm ederdi.' Hadislerin tamamının gösterdiği husus şudur: Onun (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) tebessümü gülmesinden daha çoktu; bazen de azı dişleri görünecek kadar gülerdi. Onun bu şekilde güldüğü zikredilmiştir

في حديث آخر أهل النار خروجا منها وأهل الجنة دخولا الجنة. وقد أخرجه البخاري ومسلم والترمذي

cehennemden en son çıkan ve cennete en son giren kimsenin hadisinde. Bunu Buhârî, Müslim ve Tirmizî rivayet etmiştir.

وكذا في حدب أخرجه البخاري في المواقع أهله في رمضان، وليس في حديث عائشة السابق أكثر من نفيها رؤيتها إياه ﷺ مستجمعا ضاحكا وهو لا ينافي وقوع الضحك منه في بعض الأوقات حيث لم تره.

Aynı şekilde Buhârî'nin Ramazan'da eşiyle cima eden kimse hakkındaki hadisinde de bu durum yer almaktadır. Âişe'nin önceki hadisinde ise, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) katılarak güldüğünü kendisinin görmediğini nefyetmesinden öte bir durum yoktur; bu da onun görmediği bazı vakitlerde kendisinden gülmenin vuku bulmasına engel teşkil etmez.

وأول الزمخشري ما روى من أنه ﷺ ضحك حتى بدت نواجذه بأن الغرض منه المبالغة في وصف ما وجد منه ﵊ من الضحك النبوي وليس هناك ظهور النواجذ وهي أواخر الأضراس حقيقة، ولعله إنما لم يقل سبحانه: فتبسم من قولها بل جاء جل وعلا بضاحكا نصبا على الحال ليكون المقصود بالإفادة التجاوز إلى الضحك بناء على أن المقصود من الكلام الذي فيه قيد إفادة القيد نفيا أو إثباتا، وفيه إشعار بقوة تأثير قولها فيه ﵇ حيث أداه ما عراه منه إلى أن تجاوز حد التبسم آخذا في الضحك ولم يكن حاله التبسم فقط.

ez-Zemahşerî, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) azı dişleri görünecek kadar güldüğüne dair rivayeti, bundan maksadın kendisinden (aleyhi's-salâtü ve's-selâm) sadır olan nebevî gülüşü nitelemede mübalağa olduğu, yoksa hakikatte en arkadaki azı dişlerinin görünmesi demek olmadığı şeklinde tevil etmiştir. Allah Teâlâ'nın: 'Fe-tebesseme min kavlihâ' demeyip de { ضاحِكاً } kelimesini hâl olarak mansup getirmesi; bir kayıt içeren kelamdan maksadın -olumsuzlukta veya olumlulukta- o kaydı ifade etmek olduğu esasına binaen, ifadeden maksadın gülme sınırına geçildiğini bildirmek olması içindir. Bunda, karıncanın sözünün onda (aleyhisselâm) bıraktığı tesirin kuvvetine bir işaret vardır; zira bu sözden dolayı hissettiği neşe onu tebessüm sınırını aşıp gülmeye başlamaya sevk etmiş, durumu sadece tebessümle sınırlı kalmamıştır.

وكأنه لما لم يكن قول فضحك من قولها في إفادة ما ذكرنا مثل ما في النظم الجليل لم يؤت به، وفي البحر أنه لما كان التبسم يكون للاستهزاء وللغضب كما يقولون: تبسم تبسم الغضبان وتبسم تبسم المستهزئ وكان الضحك إنما يكون للسرور والفرح أتى سبحانه بقوله تعالى: ضاحِكاً لبيان أن التبسم لم يكن استهزاء ولا غضبا انتهى.

Sanki 'Fedahike min kavlihâ' (Onun sözüne güldü) ifadesi zikrettiğimiz manayı vermede bu yüce nazım gibi olmadığından dolayı o şekilde getirilmemiştir. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Tebessüm, 'öfkelinin tebessümü gibi tebessüm etti' ve 'alay edenin tebessümü gibi tebessüm etti' denildiği üzere alay ve öfke için de olabildiğinden; gülme ise sadece neşe ve sevinç için olduğundan dolayı Allah Teâlâ tebessümün alay veya öfke olmadığını beyan etmek üzere: { ضاحِكاً } buyurmuştur.' [el-Bahr'dan nakil bitti].

ولا يخفى أن دعوى أن الضحك لا يكون إلا للسرور والفرح يكذبها قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ [المطففين: ٢٩] فإن هذا الضحك كان من مشركي قريش استهزاء بفقرائهم كعمار وصهيب وخباب وغيرهم كما ذكره المفسرون ولم يكن للسرور والفرح. وكذا قوله تعالى: فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ [المطففين: ٣٤] كما هو الظاهر. وإن هرعت إلى التأويل قلنا الواقع يكذبها فإن أنكرت ضحك

Gülmenin sadece sevinç ve neşe için olduğu iddiasını Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا كانُوا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا يَضْحَكُونَ } “Şüphesiz günahkârlar, iman edenlere gülerlerdi” [Mutaffifîn 83:29] ayetinin yalanladığı gizli değildir; zira müfessirlerin zikrettiği üzere bu gülme, Kureyş müşriklerinin Ammâr, Suheyb, Habbâb ve diğerleri gibi fakir müminlerle alay etmelerinden kaynaklanıyordu, sevinç ve neşeden dolayı değildi. Aynı şekilde zâhir olduğu üzere Allah Teâlâ'nın: { فَالْيَوْمَ الَّذِينَ آمَنُوا مِنَ الْكُفَّارِ يَضْحَكُونَ } “İşte bugün de iman edenler kâfirlere gülerler” [Mutaffifîn 83:34] ayeti de böyledir. Şayet tevile sığınacak olursan deriz ki vakıa bunu yalanlamaktadır; şayet gülmeyi inkâr edecek olursan,

منك أولو الألباب، وفيه أيضا غير ذلك فتأمل والله تعالى الهادي إلى صوب الصواب، وقرأ ابن السميقع «ضحكا» على أنه مصدر في موضع الحال، وجوز أن يكون منصوبا على أنه مفعول مطلق نحو شكرا في قولك حمد شكرا.

akıl sahipleri sana güler. Bu meselede bundan başka açıklamalar da vardır, iyice düşün; doğru yola ileten ancak Allah Teâlâ'dır. İbnü's-Sümeyka' 'dıhken' şeklinde, hâl konumunda bir masdar olarak okumuştur; senin 'Hamide şükran' sözündeki 'şükran' gibi mef'ûl-i mutlak olarak mansup olması da caiz görülmüştür.

وَقالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ أي اجعلني أزع شكر نعمتك أي أكفه وأرتبطه لا ينفلت عني وهو مجاز عن ملازمة الشكر والمداومة عليه فكأنه قيل: رب اجعلني مداوما على شكر نعمتك، وهمزة أوزع للتعدية، ولا حاجة إلى اعتبار التضمين. وكون التقدير رب يسر لي أن أشكر نعمتك وازعا إياه وعن ابن عباس أن المعنى اجعلني أشكر. وقال ابن زيد: أي حرضني. وقال أبو عبيدة أي أولعني. وقال الزجاج فيما قيل أي ألهمني. وتأويله في اللغة كفني عن الأشياء التي تباعدني عنك. قال الطيبي فعلى هذا هو كناية تلويحية فإنه طلب أن يكفه عما يؤدي إلى كفران النعمة بأن يلهمه ما به تقيد النعمة من الشكر. وإضافة النعمة للاستغراق أي جميع نعمك. وقرىء «أوزعني» بفتح الياء الَّتِي أَنْعَمْتَ أي أنعمتها، وأصله أنعمت بها إلا أنه اعتبر الحذف والإيصال لفقد شرط حذف العائد المجرور وهو أن يكون مجرورا بمثل ما جر به الموصول لفظا ومعنى ومتعلقا، ومن لا يقول باطراد ذلك لا يعتبر ما ذكر ولا أرى فيه بأسا عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ أدرج ذكر والديه تكثيرا للنعمة فإن الأنعام عليهما أنعام عليه من وجه مستوجب للشكر أو تعميما لها فإن النعمة عليه ﵇ يرجع نفعها إليهما، والفرق بين الوجهين ظاهر، واقتصر على الثاني في الكشاف وهو أوفق بالشكر. وكون الدعاء المذكور بعد وفاة والديه ﵉ قطعا، ورجح الأول بأنه أوفق بقوله تعالى: اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً [سبأ: ١٣] بعد قوله سبحانه: وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا [سبأ: ١٠] إلخ، وقوله تعالى: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ [الأنبياء: ٨١، سبأ: ١٢] إلخ فتدبر فإنه دقيق وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً عطف على أَنْ أَشْكُرَ فيكون ﵇ قد طلب جعله مداوما على عمل العمل الصالح أيضا. وكأنه ﵇ أراد بالشكر الشكر باللسان المستلزم للشكر بالجنان وأردفه بما ذكر تتميما له لأن عمل الصالح شكر بالأركان، وفي البحر أنه ﵇ سأل أولا شيئا خاصا وهو شكر النعمة وثانيا شيئا عاما وهو عمل الصالح، وقوله تعالى: تَرْضاهُ قيل صفة مؤكدة أو مخصصة إن أريد به كمال الرضا، واختير كونه صفة مخصصة. والمراد بالرضا القبول وهو ليس من لوازم العمل الصالح أصلا لا عقلا ولا شرعا وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ أي في جملتهم.

{ وَقالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ } “Ve dedi ki: 'Rabbim! Bana verdiğin nimetine şükretmemi bana nasip eyle...'” Yani beni nimetinin şükrünü tutan, onu zapt eden ve benden kaçıp gitmesine engel olan kıl; bu da şükre sarılmaktan ve ona devam etmekten kinayedir; sanki: 'Rabbim, beni nimetine sürekli şükreden kıl' denilmiştir. 'Evzı'nî' kelimesindeki hemze ta'diye (geçişlilik) içindir, tazmin aramaya gerek yoktur; takdiri 'Rabbim, nimetine onu zapt ederek şükretmemi bana kolaylaştır' şeklindedir. İbn Abbas'tan mananın 'Beni şükreder kıl' olduğu rivayet edilmiştir. İbn Zeyd: 'Beni teşvik et', Ebû Ubeyde: 'Beni düşkün kıl', ez-Zeccâc ise nakledildiğine göre: 'Bana ilham et' manasını vermiştir. Lügatteki tevili ise 'Beni senden uzaklaştıran şeylerden alıkoy' demektir. et-Tîbî şöyle demiştir: Buna göre bu, telvihî bir kinayedir; zira o, nimetin şükür ile bağlanmasını sağlayacak şeyi kendisine ilham etmek suretiyle, nimete nankörlüğe yol açacak şeylerden kendisini alıkoymasını talep etmiştir. 'Ni'meteke'deki izâfet istiğrâk (bütünlük) içindir; yani 'bütün nimetlerine'. 'Evzi'nî' kelimesi yâ'nın fethasıyla da okunmuştur. { الَّتِي أَنْعَمْتَ } yani 'o nimeti verdin'; aslı 'en'amte bihâ'dır, ancak mecrur sılanın hazfedilme şartı -ki o da mevsûlün lafız, mana ve müteallak bakımından cer edildiği şeyin aynısıyla cer edilmiş olmasıdır- bulunmadığı için hazif ve îsâl (harf-i cerri atıp zamiri ulaştırma) kabul edilmiştir. Bunun kurallı olduğunu söylemeyen kimse zikredilen hususu aramaz; ben de bunda bir sakınca görmüyorum. { عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ } “Bana ve anne babama [verdiğin nimetine...]” Nimeti çoğaltmak için anne babasının zikrini de dahil etmiştir; zira onlara olan nimet, bir yönden şükrü gerektiren bir şekilde kendisine de nimettir; yahut nimeti genelleştirmek içindir, zira ona (aleyhisselâm) olan nimetin faydası onlara da döner. İki vecih arasındaki fark açıktır; Keşşâf'ta ikinci vecihle yetinilmiştir ve bu şükre daha uygundur. Zikredilen bu duanın anne babasının (aleyhimesselâm) vefatından sonra olduğu kesindir. Birincisi, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا } “Andolsun biz Dâvûd'a tarafımızdan bir lütuf verdik” [Sebe 34:10] ve { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } “Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]” [Enbiyâ 21:81, Sebe 34:12] buyruklarından sonra gelen: { اعْمَلُوا آلَ داوُدَ شُكْراً } “Ey Dâvûd ailesi, şükür için amel edin!” [Sebe 34:13] buyruğuna daha uygun olduğu için tercih edilmiştir; bunu iyice düşün, zira bu inceliklidir. { وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً } “ve razı olacağın salih amel işlememi [bana nasip eyle]” ifadesi { أَنْ أَشْكُرَ } üzerine matuftur; dolayısıyla o (aleyhisselâm), salih amele de devamlı kılınmasını istemiştir. Sanki o (aleyhisselâm), şükür ile kalbin şükrünü gerektiren dille şükrü kastetmiş ve bunu tamamlamak üzere zikredilen ifadeyi eklemiştir; zira salih amel işlemek azalarla yapılan şükürdür. el-Bahr'da geçtiğine göre o (aleyhisselâm), önce özel bir şey olan nimetin şükrünü, ikinci olarak da genel bir şey olan salih amel işlemeyi istemiştir. Allah Teâlâ'nın: { تَرْضاهُ } “razı olacağın” buyruğunun, şayet tam bir rıza kastedilirse te'kit edici veya tahsis edici bir sıfat olduğu söylenmiştir; tahsis edici sıfat olması tercih edilmiştir. Rızadan murat kabuldür; kabul ise ne aklen ne de şer'an salih amelin kesin bir gereği değildir. { وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ } “ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat!” yani onların topluluğuna.

والكلام عن الزمخشري كناية عن جعله من أهل الجنة. وقدر بعضهم الجنة مفعولا ثانيا لأدخلني، وعلى كونه كناية لا حاجة إلى التقدير، والداعي لأحد الأمرين على ما قيل دفع التكرار مع ما قبل لأنه إذا عمل عملا صالحا كان من الصالحين البتة إذ لا معنى للصالح إلا العامل عملا صالحا، وأردف طلب المداومة على عمل الصالح بطلب إدخاله الجنة لعدم استلزام العمل الصالح بنفسه إدخال الجنة،

ez-Zemahşerî'ye göre bu söz, onu cennet ehlinden kılmasından kinayedir. Bazıları 'el-Cennete' kelimesini 'edhılnî' fiilinin ikinci mef'ûlü olarak takdir etmiştir; kinaye olmasına göre ise takdire gerek yoktur. Söylendiğine göre bu iki yoldan birine başvurmayı gerektiren sebep, öncekiyle olan tekrardan kaçınmaktır; çünkü salih amel işlediğinde elbette salihlerden olur, zira salih kimsenin salih amel işleyenden başka bir manası yoktur. Salih amele devam talebinin ardından kendisini cennete koymasını istemesini eklemiştir; zira salih amel bizzat cennete girdirmeyi gerektirmez.

ففي الخبر «لن يدخل أحدكم الجنة عمله قيل ولا أنت يا رسول الله قال ولا أنا إلا أن يتغمدني الله تعالى برحمته»

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Hiçbirinizi ameli cennete girdiremez. 'Sen de mi [amelinle giremezsin] ey Allah'ın Resûlü?' denildi. 'Allah Teâlâ beni rahmetiyle kuşatmadıkça ben de [giremem]' buyurdu.”

وكأن في ذكر بِرَحْمَتِكَ في هذا الدعاء إشارة إلى ذلك.

Bu duada { بِرَحْمَتِكَ } 'rahmetinle' ifadesinin zikredilmesinde sanki buna bir işaret vardır.

ولا يأبى ما ذكر قوله تعالى: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [الزخرف: ٧٢] لأن سببية العمل للإيراث برحمة الله تعالى.

Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte yapmakta olduklarınıza karşılık size miras verilen cennet budur” [Zuhruf 43:72] buyruğu da bu zikredilene aykırı değildir; çünkü amelin mirasa sebep olması Allah Teâlâ'nın rahmetiyledir.

وقال الخفاجي: لك أن تقول إنه ﵇ عد نفسه غير صالح تواضعا أي فلا يحتاج إلى التقدير ولا إلى نظم الكلام في سلك الكناية، ولا يخفى أن هذا لا يدفع السؤال بإغناء الدعاء بالمداومة على عمل الصالح عنه.

el-Hafâcî şöyle demiştir: 'Şöyle de diyebilirsin: O (aleyhisselâm) tevazu göstererek kendisini salih saymamıştır; dolayısıyla ne bir takdire ne de sözü kinaye silsilesine sokmaya gerek kalır.' Ancak gizli değildir ki bu açıklama, salih amele devam etme duasının bu talepten müstağni kılacağına dair soruyu ortadan kaldırmaz.

وقيل: المراد أن يجعله سبحانه في عداد الأنبياء ﵈ ويثبت اسمه مع أسمائهم ولا يعزله عن منصب النبوة الذي هو منحة إلهية لا تنال بالأعمال ولذا ذكر الرحمة في البين، ونقل الطبرسي عن ابن عباس ما يلوح بهذا المعنى.

Şöyle de denilmiştir: Muradı, Sübhânehu'nun kendisini peygamberlerin (aleyhimüsselâm) zümresine katması, adını onların adlarıyla birlikte sabit kılması ve amellerle elde edilemeyen ilahî bir bağış olan peygamberlik makamından kendisini azletmemesidir; bu sebeple araya rahmet zikredilmiştir. et-Tabersî, İbn Abbas'tan bu manayı hissettiren bir rivayet nakletmiştir.

وقيل: المراد أدخلني في عداد الصالحين واجعلني أذكر معهم إذا ذكروا، وحاصله طلب الذكر الجميل الذي لا يستلزمه عمل الصالح إذ قد يتحقق من شخص في نفس الأمر ولا يعده الناس في عداد الصالحين. وفي هذا الدعاء شمة من دعاء إبراهيم ﵇ وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشعراء: ٨٤] ومقاصد الأنبياء في مثل ذلك أخروية، وقيل: يحتمل أنه أراد بعمل الصالح القيام بحقوق الله ﷿ وأراد بالصلاح في قوله: فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ القيام بحقوقه تعالى وحقوق عباده فيكون من قبيل التعميم بعد التخصيص. وتعيين ما هو الأولى من هذه الأقوال مفوض إلى فكرك والله تعالى الهادي، وكان دعاؤه ﵇ على ما في بعض الآثار بعد أن دخل النمل مساكنهن،

Şöyle de denilmiştir: Muradı, 'Beni salihlerin zümresine kat ve onlar anıldığında benim de onlarla anılmamı sağla' demektir; hâsılı bu, salih amel işlemenin bizzat gerektirmediği güzel bir yâd edilme talebidir; zira bu durum bir kimsede hakikatte bulunabilir de insanlar onu salihler zümresinden saymayabilir. Bu duada İbrahim'in (aleyhisselâm): { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Sonrakiler arasında benim için doğru bir lisan (güzel bir yâd ediliş) nasip eyle!” [Şuarâ 26:84] duasından bir koku vardır; peygamberlerin bu tür konulardaki maksatları ahirete yöneliktir. Şöyle de denilmiştir: Salih amel işlemekle Allah'ın (celle celâlühû) haklarını yerine getirmeyi, { فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ } sözündeki salâh (iyilik) ile de O Teâlâ'nın hakları ile kullarının haklarını yerine getirmeyi kastetmiş olması muhtemeldir; bu durumda tahsisten sonra ta'mim (özelden sonra genele geçiş) kabilinden olur. Bu görüşlerden hangisinin daha evla olduğunu tayin etmek senin anlayışına bırakılmıştır, hidayete erdiren ise Allah Teâlâ'dır. Bazı rivayetlerde geçtiğine göre onun (aleyhisselâm) bu duası karıncaların yuvalarına girmelerinden sonra olmuştur.

قال في الكشاف: روي أن النملة أحست بصوت الجنود ولا تعلم أنهم في الهواء فأمر سليمان ﵇ الريح فوقفت لئلا يذعرن حتى دخلن مساكنهن ثم دعا بالدعوة

Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Rivayet edildiğine göre karınca orduların sesini hissetmiş, fakat onların havada olduğunu bilmemiştir. Bunun üzerine Süleyman (aleyhisselâm) rüzgâra emretmiş, onlar korkmasınlar diye yuvalarına girinceye kadar rüzgâr durmuş, sonra da bu duayı yapmıştır.'

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ أي أراد معرفة الموجود منها من غيره، وأصل التفقد معرفة الفقد، والظاهر أنه ﵇ تفقد كل الطير وذلك بحسب ما تقتضيه العناية بأمور الملك والاهتمام بالرعايا لا سيما الضعفاء منها قيل وكان يأتيه من كل صنف واحد فلم ير الهدهد، وقيل: كانت الطير تظله من الشمس وكان الهدهد يستر مكانه الأيمن فمسته الشمس فنظر إلى مكان الهدهد فلم يره، وعن عبد الله بن سلام أن سليمان ﵇ نزل بمفازة لا ماء فيها وكان الهدهد يرى الماء في باطن الأرض فيخبر سليمان بذلك فيأمر الجن فتسلخ الأرض عنه في ساعة كما تسلخ الشاة فاحتاجوا إلى الماء فتفقد لذلك الطير فلم يرد الهدهد فَقالَ ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ وهو طائر معروف منتن يأكل الدم فيما قيل ويكنى بأبي الأخبار وأبي الربيع وأبي ثمامة وبغير ذلك مما ذكره الدميري، وتصغيره على القياس هديهد، وزعم بعضهم أنه يقال في تصغيره هداهد بقلب الياء ألفا، وأنشدوا:

{ وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ } “Kuşları teftiş etti...” Yani onlardan mevcut olanı olmayandan ayırt edip bilmek istedi; tefakkudun aslı, kayıp olanı bilmektir. Zâhir olan, onun (aleyhisselâm) -hükümdarlık işlerine itina göstermenin ve bilhassa zayıf olanlar başta olmak üzere tebaaya ihtimam göstermenin gerektirdiği şekilde- bütün kuşları teftiş ettiğidir. Denildi ki: Ona her cinsten bir kuş gelirdi, hüdhüdü ise görmedi. Şöyle de denildi: Kuşlar onu güneşten gölgelendiriyordu; hüdhüd ise onun sağ tarafını örtüyordu, güneş ona isabet edince hüdhüdün yerine baktı ve onu göremedi. Abdullah b. Selâm'dan rivayet edildiğine göre Süleyman (aleyhisselâm) içinde su bulunmayan bir çöle indi; hüdhüd ise yerin altındaki suyu görür ve bunu Süleyman'a haber verirdi, o da cinlere emreder ve onlar koyunun derisi yüzülür gibi bir saat içinde yeri açarlardı. Suya ihtiyaç duydular, bu sebeple kuşları teftiş etti fakat hüdhüdü bulamadı. { فَقالَ ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ } “ve şöyle dedi: 'Bana ne oluyor ki hüdhüdü göremiyorum?...'” O, söylendiğine göre kan yiyen, pis kokulu, meşhur bir kuştur. ed-Demîrî'nin zikrettiğine göre Ebü'l-Ahbâr, Ebü'r-Rebî', Ebû Sümâme ve başka künyelerle anılır. Kıyasa göre ism-i tasgîri 'hüdeyhid'dir. Bazıları tasgîrinde yâ harfi elife çevrilerek 'hüdâhid' denildiğini iddia etmiş ve şu beyti okumuşlardır:

كهداهد كسر الرماة جناحه ونظير ذلك دوابه وشوابه في دويبه وشويبه.

'Tıpkı avcıların kanadını kırdığı bir hüdhüd gibi'; bunun benzeri 'düveybe' ve 'şüveybe' yerine 'devâbbe' ve 'şevâbbe' denilmesidir.

والظاهر أن قوله ﵇ ذلك مبني على أنه ظن حضوره ومنع مانع له من رؤيته أي عدم رؤيتي إياه مع حضوره لأي سبب ألساتر أم لغيره ثم لاح له أنه غائب فاضرب عن ذلك وأخذ يقول: أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ كأنه يسأل عن صحة ما لاح له، فأم هي المنقطعة كما في قولهم إنها لإبل أم شاء.

Zâhir olan, onun (aleyhisselâm) bu sözünün, hüdhüdün orada hazır bulunduğunu ve onu görmesine bir engelin mâni olduğunu zannetmesine dayandığıdır; yani 'o hazır bulunduğu halde onu göremeyişim hangi sebeptendir; bir örtüden dolayı mıdır yoksa başka bir şeyden mi?' demektir. Sonra onun gaip olduğu aklına gelince bundan vazgeçip: { أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ } “Yoksa kayıplara mı karıştı?” demeye başladı; sanki aklına gelen şeyin doğruluğunu soruyor gibidir. Buradaki 'em', Arapların: 'O bir deve midir, yoksa bir koyun mu?' sözünde olduğu gibi munkatıadır.

وقال ابن عطية: مقصد الكلام الهدهد غاب ولكنه أخذ اللازم من مغيبه وهو أن لا يراه فاستفهم على جهة التوقيف عن اللازم وهذا ضرب من الإيجاز، والاستفهام الذي في قوله: ما لِيَ ناب مناب الهمزة التي تحتاجها أم انتهى.

İbn Atıyye şöyle demiştir: 'Kelamın maksadı 'Hüdhüd kayboldu' demektir; fakat onun kayboluşunun gerektirdiği durumu yani onu görememesini esas almış ve bu lâzım olan durum hakkında muhatabı ikrar ettirme (tevkîf) kabilinden soru sormuştur; bu da bir tür icazdır. { ما لِيَ } sözündeki istifham, 'em'in ihtiyaç duyduğu hemzenin yerine geçmiştir.' [İbn Atıyye'den nakil bitti].

وظاهره أن أم متصلة والهمزة قائمة مقام همزة الاستفهام فالمعنى عنده أغاب عني الآن فلم أره حال التفقد أم كان ممن غاب قبل ولم أشعر بغيبته والحق ما تقدم، وقيل في الكلام قلب والأصل ما للهدهد لا أراه، ولا يخفى أنه لا ضرورة إلى ادعاء ذلك، نعم قيل هو أوفق بكون التفقد للعناية، وذكر أن اسم هذا الهدهد يعفور، وكون الهدهد يرى الماء تحت الأرض رواه ابن أبي شيبة، وعبد بن حميد وابن المنذر وابن أبي حاتم والحاكم وصححه عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، وأخرج ابن أبي حاتم وسعيد بن منصور عن يوسف بن ماهك أن ابن عباس حين قال ذلك اعترض عليه نافع بن الأزرق كعادته بأنه كيف ذاك والهدهد ينصب له الفخ ويوضع فيه الحبة وتستر بالتراب فيصطاد فقال رضي الله تعالى عنه إن البصر ينفع ما لم يأت القدر فإذا جاء القدر حال دون البصر فقال ابن الأزرق: لا أجادلك

Onun sözünün zâhiri, 'em'in muttasıla ve hemzenin de istifham hemzesi makamında olduğudur. Buna göre onun yanındaki mana: 'Şimdi benden kayboldu da teftiş anında mı onu göremedim, yoksa daha önce kaybolanlardan idi de ben onun yokluğunun farkında değil miydim?' şeklindedir. Hak olan ise daha önce geçendir. Kelamda kalp (yer değiştirme) olduğu ve aslının 'Mâ li'l-hüdhödi lâ erâh' (Hüdhüde ne oluyor da onu göremiyorum) şeklinde olduğu da söylenmiştir; gizli değildir ki bunu iddia etmeye bir zorunluluk yoktur; evet, teftişin ihtimam gayesiyle yapılmış olmasına bunun daha uygun olduğu söylenmiştir. Bu hüdhüdün adının Ya'fûr olduğu zikredilmiştir. Hüdhüdün yer altındaki suyu gördüğü hususunu İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbas'tan (radıyallâhu Teâlâ anhümâ) rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Saîd b. Mansûr'un Yûsuf b. Mâhek'ten rivayet ettiğine göre İbn Abbas bunu söylediğinde Nâfi' b. el-Ezrak her zamanki âdeti üzere ona itiraz ederek: 'Bu nasıl olur; hüdhüde tuzak kurulur, içine tane konur ve üzeri toprakla örtülür de avlanır?' dedi. Bunun üzerine İbn Abbas (radıyallâhu Teâlâ anh): 'Kader gelmediği müddetçe basiret fayda verir; kader geldiğinde ise basirete engel olur' dedi. Bunun üzerine İbnü'l-Ezrak: 'Artık seninle tartışmayacağım' dedi.

بعدها بشيء، ولا مانع من أن يقال: يجوز أن يرى الحبة أيضا إلا أنه لا يعرف أن التقاطها من الفخ يوجب اصطياده، وكثير من الطيور وسائر الحيوانات يصطاد بما يراه بنوع حيلة.

ondan sonra hiçbir şeyle [avlanmaz]. Şöyle denilmesine de bir engel yoktur: Tâneyi görmesi de caizdir; ne var ki onu tuzaktan almanın avlanmasını gerektirdiğini bilmez. Nitekim pek çok kuş ve diğer hayvanlar, gördükleri şeylerle bir tür hile sonucu avlanırlar.