Binûn

Neml Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ويجوز أيضا أن يراها ويعرف المكيدة في وضعها إلا أن القدر يغلب عليه فيظن أنه ينجو إذا التقطها بأحد وجوه يتخيلها فيكون نظير من يخوض المهالك لظن النجاة مع مشاهدة هلاك الكثير ممن خاضها قبله وإذا أراد الله تعالى بقوم أمرا سلب من ذوي العقول عقولهم، نعم إن رؤيته الماء تحت الأرض وإن جاز على ما تقتضيه أصول الأشاعرة أمر يستبعده العقل جدا ولا جزم لي بصحة الخبر السابق، وتصحيح الحاكم محكوم عليه عند المحدثين بما تعلم، ومثله ما تقدم عن ابن سلام وكذا غيره من الأخبار التي وقفت عليها في هذا الشأن، وليس في الآية إشارة إلى ذلك بل الظاهر بناء على ما يقتضيه حال سليمان ﵇ أن التفقد كان منه ﵇ عناية بأمور ملكه واهتماما بضعفاء جنده، وكأنه ﵇ أخرج كلامه كما حكاه النظم الجليل لغلبة ظنه أنه لم يصبه ما أهلكه وليكون ذلك مع التفقد من باب الجمع بين صفتي الجمال والجلال وهو الأكمل في شأن الملوك، ولعل ما وقع من حديث النملة كان كالحالة المذكرة له ﵇ للتفقد.

Onu görmesi ve onun konulmasındaki tuzağı bilmesi, fakat kaderin ona galip gelmesiyle hayal ettiği bazı yollarla onu aldığında kurtulacağını zannetmesi de caizdir. Bu takdirde o, kendisinden önce o tehlikelere atılan pek çok kimsenin helak olduğunu görmesine rağmen kurtulacağını zannederek tehlikelere atılan kimsenin benzeri olur. Nitekim Allah Teâlâ bir topluluk hakkında bir iş murad ettiğinde, akıl sahiplerinin akıllarını çekip alır. Evet, onun yerin altındaki suyu görmesi, Eş'arîlerin usulünün gerektirdiğine göre caiz olsa bile, aklın son derece uzak gördüğü bir husustur. Geçen haberin sıhhatine dair bende kesin bir kanaat yoktur; Hâkim'in tashihinin ise hadisçiler nezdinde bildiğin üzere değerlendirildiği malumdur. İbn Sellâm'dan daha önce geçen rivayet ve bu konuda vâkıf olduğum diğer haberler de böyledir. Ayette buna bir işaret de yoktur; bilakis zâhir olan, Süleyman'ın (aleyhisselâm) halinin gerektirdiğine binaen, teftişin ondan (aleyhisselâm) mülkünün işlerine ihtimam ve ordusunun zayıflarına bir şefkat olarak meydana geldiğidir. Sanki o (aleyhisselâm), yüce nazmın hikâye ettiği üzere, kendisini helak edecek bir şeyin ona isabet etmediği zannının galip gelmesi sebebiyle sözünü böyle söylemiştir; ta ki bu durum teftiş ile birlikte cemal ve celal sıfatlarını bir arada bulundurma kabilinden olsun ki bu da hükümdarların şanında en kâmil olanıdır. Belki de karınca hadisesinde vuku bulan şey, onun (aleyhisselâm) teftiş yapması için hatırlatıcı bir durum gibi olmuştur.

وعلى ما تقدم عن ابن سلام أن الحالة المذكرة بل الداعية هي النزول في المفازة التي لا ماء فيها، وكون الهدهد قنا قنه، ويحكون في ذلك أن سليمان ﵇ حين تم له بناء بيت المقدس تجهز ليحج بحشره فوافى الحرم وأقام به ما شاء وكان يقرب كل يوم طول مقامه خمسة آلاف بقرة وخمسة آلاف ناقة وعشرين ألف شاة وقال لأشراف من معه إن هذا مكان يخرج منه نبي عربي صفته كذا وكذا يعطي النصر على من عداه وينصر بالرعب من مسيرة شهر القريب والبعيد عنده سواء في الحق لا تأخذه في الله تعالى لومة لائم قالوا: فبأي دين يدين يا نبي الله؟

İbn Sellâm'dan daha önce nakledilene göre ise hatırlatıcı, hatta sevk edici durum; içinde su bulunmayan çöle inmeleri ve hüdhüdün onun su bulucusu (kannâkın) olmasıdır. Bu hususta şöyle anlatırlar: Süleyman (aleyhisselâm) Beytülmakdis'in inşasını tamamlayınca, ordusuyla hacca gitmek üzere hazırlandı. Harem'e ulaştı ve orada dilediği kadar kaldı. Kaldığı süre boyunca her gün beş bin sığır, beş bin deve ve yirmi bin koyun kurban ediyordu. Beraberindeki ileri gelenlere: 'Burası, vasfı şöyle şöyle olan bir Arap peygamberinin çıkacağı yerdir; kendisine karşı olanlara karşı ona zafer verilecek ve bir aylık mesafeden korku salmakla yardım olunacaktır. Hak konusunda yakını ile uzağı onun yanında eşittir; Allah Teâlâ hakkında hiçbir kınayıcının kınaması onu tutamaz' dedi. Onlar: 'Ey Allah'ın peygamberi! O hangi dine inanır?' dediler.

فقال: بدين الحنيفية فطوبى لمن آمن به وأدركه فقالوا: كم بيننا وبين خروجه؟ قال: مقدار ألف عام فليبلغ الشاهد منكم الغائب فإنه سيد الأنبياء وخاتم الرسل ﵈، ثم عزم على السير إلى اليمن فخرج من مكة صباحا يؤم سهيلا فوافى صنعاء وقت الزوال وذلك مسيرة شهر فرأى أرضا أعجبته خضرتها فنزل ليتغذى ويصلي فلم يجدوا الماء فكان ما كان.

[Süleyman]: 'Hanîf dinine; ona iman eden ve ona yetişene ne mutlu!' dedi. 'Bizimle onun çıkışı arasında ne kadar var?' dediler. 'Bin yıl kadar; sizden hazır olan bunu gıyapta olanlara ulaştırsın. Zira o, peygamberlerin efendisi ve resullerin sonuncusudur (aleyhimüsselâm)' dedi. Sonra Yemen'e gitmeye azmetti ve sabahleyin Süheyl yıldızına doğru Mekke'den çıktı. Zeval vaktinde bir aylık mesafe olan San'a'ya vardı. Yeşilliği hoşuna giden bir yer gördü ve öğle yemeği yemek ve namaz kılmak için indi; fakat su bulamadılar ve olanlar oldu.

وفي بعض الآثار ما يعارض حكاية الحج، فقد روي عن كعب الأحبار أن سليمان ﵇ سار من إصطخر يريد اليمن فمر على مدينة الرسول ﵊ فقال: هذه دار هجرة نبي يكون آخر الزمان طوبى لمن اتبعه، ولما وصل إلى مكة رأى حول البيت أصناما تعبد فجاوزه فبكى البيت فأوحى الله تعالى إليه ما يبكيك؟ قال يا رب أبكاني أن هذا نبي من أنبيائك ومعه قوم من أوليائك مروا عليّ ولم يهبطوا ولم يصلوا عندي والأصنام تعبد حولي من دونك فأوحى الله تعالى إليه لا تبك فإني سوف أبكيك وجوها سجدا وأنزل فيك قرآنا جديدا وأبعث منك نبيا في آخر الزمان أحب أنبيائي إليّ واجعل فيك عمارا من خلقي يعبدونني وأفرض عليهم فريضة يرفون إليك رفيف النسر إلى وكره ويحنون إليك حنين الناقة إلى ولدها والحمامة إلى بيضها وأطهرك من الأوثان وعبدة الشيطان، ثم مضى سليمان حتى أتى على وادي النمل، ولا يظهر الجمع بين الخبرين، ولعل المقدار الذي يصح من الأخبار أنه ﵇ لما تم له بناء بيت المقدس حج وأكثر من تقريب القرابين وبشر بالنبي ﷺ وقصد اليمن وتفقد الطير فلم ير الهدهد فتوعده بقوله: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً قيل بنتف ريشه وروي ذلك عن ابن عباس ومجاهد وابن جريج.

Bazı rivayetlerde hac hikâyesine muarız olan hususlar vardır. Nitekim Ka'b el-Ahbâr'dan şöyle rivayet edilmiştir: Süleyman (aleyhisselâm) Yemen'e gitmek isteyerek İstahr'dan hareket etti, Resûlullah'ın (aleyhisselâm) şehrine uğradı ve: 'Burası, ahir zamanda gelecek olan bir peygamberin hicret yurdudur; ona tâbi olana ne mutlu!' dedi. Mekke'ye vardığında ise Beyt'in etrafında tapınılan putlar gördü ve orayı geçip gitti. Bunun üzerine Beyt ağladı. Allah Teâlâ ona: 'Seni ağlatan nedir?' diye vahyetti. 'Ey Rabbim! Beni ağlatan; senin peygamberlerinden bir peygamberin ve velilerinden bir topluluğun bana uğrayıp da konaklamamaları, yanımda namaz kılmamaları ve etrafımda senden başka putlara tapılmasıdır' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetti: 'Ağlama; zira Ben senin için secde eden yüzleri ağlatacağım, senin hakkında yeni bir Kur'an indireceğim, ahir zamanda peygamberlerimin Bana en sevimlisi olan bir peygamberi senden göndereceğim, mahlûkatımdan Bana ibadet eden imarcılar kılacağım ve onlara bir farz yükleyeceğim ki kartalın yuvasına süzülüşü gibi sana süzülecekler, devenin yavrusuna ve güvercinin yumurtasına duyduğu özlem gibi sana özlem duyacaklar; seni putlardan ve şeytana tapanlardan temizleyeceğim.' Sonra Süleyman yoluna devam edip nihayet Karınca Vadisi'ne geldi. Bu iki rivayetin arasını telif etmek zâhir değildir. Haberlerden sahih olan miktar belki de şudur: O (aleyhisselâm), Beytülmakdis'in inşasını tamamlayınca hac yapmış, çokça kurban takdim etmiş, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) müjdelemiş, Yemen'e yönelmiş, kuşları teftiş etmiş ve hüdhüdü göremeyince şu sözüyle onu tehdit etmiştir: { لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً } “Ona mutlaka şiddetli bir azap edeceğim.” Bunun, tüylerini yolmakla olacağı söylenmiştir; bu durum İbn Abbas, Mücâhid ve İbn Cüreyc'den rivayet edilmiştir.

والظاهر أن المراد جميع ريشه، وقال يزيد بن رومان بنتف ريش جناحيه، وقال ابن وهب بنتف نصف ريشه.

Zâhir olan, bütün tüylerinin kastedildiğidir. Yezîd b. Rûmân 'iki kanadının tüylerini yolmakla', İbn Vehb ise 'tüylerinin yarısını yolmakla' demiştir.

وزاد بعضهم مع النتف إلقاءه للنمل وآخر تركه في الشمس، وقيل: ذلك بطليه بالقطران وتشميسه وقيل بحبسه في القفص، وقيل بجمعه مع غير جنسه، وقيل بإبعاده من خدمة سليمان ﵇، وقيل بالتفريق بينه وبين إلفه، وقيل بإلزامه خدمة أقرانه. وفي البحر الأجود أن يجعل كل من الأقوال من باب التمثيل وهذا التعذيب للتأديب. ويجوز أن يبيح الله تعالى له ذلك لما رأى فيه من المصلحة والمنفعة كما أباح سبحانه ذبح البهائم والطيور للأكل وغيره من المنافع وإذا سخر له الطير ولم يتم ما سخر من أجله إلا بالتأديب والسياسة جاز أن يباح له ما يستصطلح به. وفي الإكليل للجلال السيوطي قد يستدل بالآية على جواز تأديب الحيوانات والبهائم بالضرب عند تقصيرها في المشي أو إسراعها أو نحو ذلك. وعلى جواز نتف ريش الحيوان لمصلحة بناء على أن المراد بالتعذيب المذكور نتف ريشه.

Bazıları yolma ile birlikte onu karıncaların önüne atmayı, diğeri ise güneşte bırakmayı eklemiştir. Bunun katrana bulanıp güneşe bırakılmasıyla olacağı da söylenmiştir. Kafese kapatılmasıyla olacağı, kendi cinsinden olmayanlarla bir araya getirilmesiyle olacağı, Süleyman'ın (aleyhisselâm) hizmetinden uzaklaştırılmasıyla olacağı, eşiyle arasının ayrılmasıyla olacağı ve akranlarına hizmete mecbur edilmesiyle olacağı da söylenmiştir. el-Bahr'da [şöyle denilmiştir]: 'En güzeli, bu görüşlerin her birinin misal kabilinden kılınmasıdır; bu azap ise tedip (terbiye etme) içindir.' Allah Teâlâ'nın, onda gördüğü maslahat ve menfaat sebebiyle buna ona izin vermesi caizdir; nitekim O (Subhânehu), yenmesi ve diğer menfaatler için hayvanların ve kuşların boğazlanmasını mubah kılmıştır. Kuşlar onun emrine verilip de kendisi için boyun eğdirildiği şey ancak terbiye ve siyasetle tamam olduğuna göre, maslahatına uygun olan şeyin ona mubah kılınması caiz olur. Celâl es-Süyûtî'nin el-İklîl'inde şöyle denilmektedir: 'Bu ayetten, yürümede kusur ettiğinde veya acele ettiğinde ya da benzeri durumlarda hayvanların ve davarların dövülerek terbiye edilmesinin caiz olduğuna delil getirilebilir. Zikredilen azaptan kastın tüyünü yolmak olduğuna binaen, bir maslahat için hayvanın tüyünün yolunmasının caiz olduğuna da [delil getirilebilir].'

وذكر فيه أن ابن العربي استدل بها على أن العذاب على قدر الذنب لا على قدر الجسد. وعلى أن الطير كانوا مكلفين إذ لا يعاقب على ترك فعل إلا من كلف به اهـ فلا تغفل أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ كالترقي من الشديد إلى الأشد فإن في الذبح تجريع كأس المنية. وقد قيل:

Orada, İbnü'l-Arabî'nin bu ayetten, azabın bedenin miktarına göre değil günahın miktarına göre olduğuna ve kuşların mükellef kılındıklarına delil getirdiği zikredilmiştir; zira bir fiilin terk edilmesinden dolayı ancak onunla mükellef kılınan kimse cezalandırılır [İbnü'l-Arabî'den nakil bitti]. Gafil olma! { أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ } “Yahut onu mutlaka boğazlayacağım.” [ifadesi], şiddetliden daha şiddetliye bir terakki (derece yükseltme) gibidir; zira boğazlamada ölüm kadehini yudumlatmak vardır. Nitekim şöyle denilmiştir:

كل شيء دون المنية سهل أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ أي بحجة تبين عذره في غيبته. وما ألطف التعبير بالسلطان دون الحجة هنا لما أن ما أتى به من العذر انجر إلى الإتيان ببلقيس وهي سلطان. ثم إن هذا الشق وإن قرن بحرف القسم ليس مقسما عليه في الحقيقة وإنما المقسم عليه حقيقة الأولان وأدخل هذا في سلكهما للتقابل. وهذا كما في الكشف نوع من التغليب لطيف المسلك، ومآل كلامه ﵇ ليكونن أحد الأمور على معنى إن كان الإتيان بالسلطان لم يكن تعذيب ولا ذبح وإن لم يكن كان أحدهما فاو في الموضعين للترديد. وقيل: هي في الأول للتخيير بين التعذيب والذبح وفي الثاني للترديد بينهما وبين الإتيان بالسلطان وهو كما ترى.

Ölümden başka her şey kolaydır. { أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } “Yahut bana apaçık bir delil getirecektir.” yani kayboluşundaki mazeretini açıklayan bir delil [getirecektir]. Burada hüccet yerine sultan kelimesiyle ifade edilmesi ne kadar da latiftir; zira getirdiği mazeret, bir sultan olan Belkıs'ı getirmeye müncer olmuştur. Sonra bu kısım, her ne kadar kasem harfiyle bitiştirilmiş olsa da hakikatte üzerine yemin edilen şey değildir; hakikatte üzerine yemin edilenler ancak ilk iki husustur ve bu [üçüncüsü] karşıtlık (tekabül) dolayısıyla onların dizisine dahil edilmiştir. Bu, el-Keşşâf'ta geçtiği üzere yolu latif olan bir tür tağlibdir. Onun (aleyhisselâm) sözünün neticesi: 'Şayet apaçık delil getirme olursa azap da boğazlama da olmaz; şayet olmazsa ikisinden biri mutlaka olur' manasında, 'bu işlerden biri mutlaka olacaktır' demektir. İki yerdeki 'ev' (yahut/veya), terdid (ihtimalleri sıralama) içindir. Birincisinde azap ile boğazlama arasında muhayyerlik (tahyîr), ikincisinde ise bu ikisi ile apaçık delil getirme arasında terdid için olduğu da söylenmiştir ki bu da gördüğün gibidir.

وزعم بعضهم أنها في الأول للتخيير وفي الثاني بمعنى إلا وفيه غفلة عن لام القسم، وجوز أن تكون الأمور الثلاثة مقسما عليها حقيقة، وصح قسمه ﵇ على الإتيان المذكور لعلمه بالوحي أنه سيكون أو غلبة ظنه بذلك لأمر قام عنده يفيدها وإلا فالقسم على فعل الغير في المستقبل من دون علم أو غلبة ظن به لا يكاد يسوغ في شريعة من الشرائع، وتعقب بأن قوله: سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ [النمل: ٢٧] ينافي حصول العلم وما حكاه له. ودفع المنافاة بأنه يجوز أن يأتي بحجة لا يعلم سليمان ﵇ ولا يظن صدقها وكذبها غير سديد إذ قوله: مُبِينٍ يأباه. وبالجملة الوجه ما ذكر أو لا فتأمل. وقرأ عيسى بن عمر «ليأتينّ» بنون مشددة مفتوحة بغير ياء، وكتب في الإمام «لا أذبحه» بزيادة ألف بين الذال والألف المتصلة باللام ولا يعلم وجهه كأكثر ما جاء فيه مما يخالف الرسم المعروف، وقيل: هو التنبيه على أن الذبح لم يقع.

Bazıları onun birincisinde tahyîr, ikincisinde ise 'illâ' (ancak/meğerki) manasında olduğunu iddia etmiştir; bunda ise kasem lâmından gaflet vardır. Bu üç hususun hakikaten üzerine yemin edilen şeyler olması da caiz görülmüştür. Onun (aleyhisselâm) zikredilen gelme fiili üzerine yemini; bunun vuku bulacağını vahiy ile bilmesi veya kendisinde bunu ifade eden bir durum sebebiyle zann-ı gālibi bulunması sebebiyledir. Aksi takdirde, gelecekte başkasının fiili üzerine bir ilim veya zann-ı gālib olmaksızın yemin etmek hiçbir şeriatta neredeyse caiz olmaz. Buna karşılık, onun: { سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } [en-Neml: 27] “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız” sözünün, ilmin hasıl olmasıyla ve ona hikâye ettiği şeyle çeliştiği söylenmiştir. Çelişkinin; Süleyman'ın (aleyhisselâm) doğruluğunu ve yalancılığını bilmediği ve zannetmediği bir hüccet getirmesinin caiz olmasıyla savuşturulması ise isabetli değildir; zira { مُبِينٍ } “apaçık” sözü buna engeldir. Hâsılı, doğru olan yön ilk zikredilendir, iyi düşün! Îsâ b. Ömer yâ'sız olarak üstünlü şeddeli nûn ile 'leyetiynne' (لَيَأْتِيَنَّ) şeklinde okumuştur. İmam nüshasında (Mushaflarda), zâl ile lâm'a bitişik elif arasında fazla bir elif ile 'lâ ezbehannehû' (لا أَذْبَحَنَّهُ) şeklinde yazılmıştır; bilinen resmihata muhalif olarak gelenlerin çoğunda olduğu gibi bunun da yönü bilinmemektedir. Bunun boğazlamanın vuku bulmadığına dikkat çekmek için olduğu da söylenmiştir.

وقال ابن خلدون في مقدمة تاريخه: إن الكتابة العربية كانت في غاية الإتقان والجودة في حمير ومنهم تعلمها مضر إلا أنهم لم يكونوا مجيدين لبعدهم عن الحضارة وكان الخط العربي أول الإسلام غير بالغ إلى الغاية من الإتقان والجودة وإلى التوسط لمكان العرب من البداوة والتوحش وبعدهم عن الصنائع وما وقع في رسم المصحف من الصحابة رضي الله تعالى عنهم من الرسوم المخالفة لما اقتضته أقيسة رسوم الخط وصناعته عند أهلها كزيادة الألف في «لا أذبحنه» من قلة الإجادة لصنعة الخط واقتفاء السلف رسمهم ذلك من باب التبرك. وتوجيه بعض المغفلين تلك المخالفة بما وجهه بها ليس بصحيح والداعي له إلى ذلك تنزيه الصحابة عن النقص لما زعم أن الخط كمال ولم

İbn Haldûn, Târih'inin Mukaddime'sinde şöyle demiştir: 'Arap yazısı Himyer'de son derece muhkem ve kaliteli idi; Mudar kabilesi de yazıyı onlardan öğrendi, ancak medeniyetten uzak olmaları sebebiyle bunda mahir değillerdi. İslam'ın başında da Arapların bedevilik ve vahşilikleri ile sanatlardan uzak olmaları sebebiyle Arap hattı muhkemlik ve kalitede son noktaya ve orta dereceye ulaşmış değildi. Sahâbenin (radıyallâhu Teâlâ anhüm) mushaf hattında 'lâ ezbehannehû'daki elif fazlalığı gibi yazı kurallarının ve ehli nezdindeki sanatının gerektirdiğine muhalif olarak vuku bulan yazımları, yazı sanatındaki maharetsizlikten kaynaklanmaktadır. Selefin onların bu yazımına uyması ise teberrük kabilindendir. Bazı gafillerin bu muhalefeti tevil ettikleri gerekçeler ise sahih değildir. Onu buna sevk eden şey, yazının bir kemal olduğunu zannederek sahâbeyi noksanlıktan tenzih etmektir; oysa o şunu

يتفطن لأن الخط من جملة الصنائع المدنية المعاشية وذلك ليس بكمال في حقهم إذ الكمال في الصنائع إضافي وليس بكمال مطلق إذ لا يعود نقصه على الذات في الدين ونحوه وإنما يعود على أسباب المعاش. وقد كان النبي ﵊ أميا وكان ذلك كمالا في حقه وبالنسبة إلى مقامه ﵊. ومثل الأمية تنزه ﵊ عن الصنائع العملية التي هي أسباب المعاش والعمران ولا يعد ذلك كمالا في حقنا إذ هو ﷺ منقطع إلى ربه ﷿ ونحن متعاونون على الحياة الدنيا ومن هنا

fark edememiştir ki hat, medenî ve maişetle ilgili sanatlar cümlesindendir ve bu durum onlar hakkında bir kemal değildir. Zira sanatlardaki kemal izafîdir, mutlak bir kemal değildir; çünkü onun noksanlığı dinde ve benzeri hususlarda zâta raci olmaz, ancak maişet sebeplerine raci olur. Nitekim Peygamber (aleyhisselâm) ümmî idi ve bu durum onun hakkında ve onun (aleyhisselâm) makamına nispetle bir kemaldi. Ümmîlik gibi, maişet ve imar sebepleri olan amelî sanatlardan tenzih edilmiş olması da onun (aleyhisselâm) hakkında bir kemaldir; bizim hakkımızda ise bu kemal sayılmaz. Zira o (sallallâhu aleyhi ve sellem) Rabbi Azze ve Celle'ye yönelmiştir; bizler ise dünya hayatı üzerinde yardımlaşmaktayız. Bundan dolayıdır ki

قال ﵊: «أنتم أعلم بأمور دنياكم»

o (aleyhisselâm): 'Siz dünya işlerinizi daha iyi bilirsiniz' buyurmuştur.

انتهى ملخصا.

[İbn Haldûn'un sözü] özetle sona erdi.

وأنت تعلم أن كون زيادة الألف في «لا أذبحنه» لقلة إجادتهم رضي الله تعالى عنهم صنعة الكتابة في غاية البعد، وتعليل ذلك بما تقدم من التنبيه على عدم وقوع الذبح كذلك وإلا لزادوها في لَأُعَذِّبَنَّهُ لأن التعذيب لم يقع أيضا. وما أشار إليه من أن الإجادة في الخط ليس بكمال في حقهم أن أراد به أن تحسين الخط وإخراجه على صور متناسبة يستحسنها الناظر وتميل إليها النفوس كسائر النقوش المستحسنة ليس بكمال في حقهم ولا يضر بشأنهم فقده فمسلم لكن هذا شيء وما نحن فيه شيء، وإن أراد به أن الإتيان بالخط على وجهه المعروف عند أهله من وصل ما يصلونه وفصل ما يفصلونه ورسم ما يرسمونه وترك ما يتركونه ليس بكمال فهذا محل بحث ألا ترى أنه لا يعترض على العالم بقبح الخط وخروجه عن الصور الحسنة والهيئات المستحسنة ويعترض عليه بوصل ما يفصل وفصل ما يوصل ورسم ما لا يرسم وعدم رسم ما يرسم ونحو ذلك إن لم يكن ذلك لنكتة.

Bilirsin ki 'lâ ezbehannehû'daki elif fazlalığının, onların (radıyallâhu Teâlâ anhüm) yazı sanatındaki maharetsizliklerinden dolayı olduğunu söylemek son derece uzaktır. Bunun daha önce geçtiği üzere boğazlamanın vuku bulmadığına dikkat çekmekle illetlendirilmesi de böyledir; aksi takdirde boğazlama vuku bulmadığı gibi azap da vuku bulmadığı için bunu { لَأُعَذِّبَنَّهُ } ifadesinde de ziyade ederlerdi. Onun, 'hatta maharet onlar hakkında bir kemal değildir' şeklindeki işaretine gelince: Eğer bununla hattı güzelleştirip bakanın hoşuna gidecek ve nefislerin meyledeceği diğer güzel nakışlar gibi mütenasip suretlerde ortaya koymanın onlar hakkında bir kemal olmadığını ve bunun yokluğunun onların şanına zarar vermeyeceğini kastetmişse bu kabul edilir; fakat bu başka şeydir, üzerinde bulunduğumuz konu başka şeydir. Şayet bununla hattı, ehli nezdinde bilinen veçhiyle; bitiştirdiklerini bitiştirmek, ayırdıklarını ayırmak, yazdıklarını yazmak ve terk ettiklerini terk etmek üzere getirmenin bir kemal olmadığını kastetmişse bu tartışmalıdır. Görmez misin ki bir âlime, yazısının çirkinliğinden ve güzel suretler ile hoşa giden şekillerden dışarı çıkmasından dolayı itiraz edilmez; fakat bir nükteye dayanmıyorsa ayrılması gerekeni bitiştirmesi, bitiştirilmesi gerekeni ayırması, yazılmayanı yazması ve yazılması gerekeni yazmaması gibi şeylerden dolayı itiraz edilir.

والظاهر أن الصحابة الذين كتبوا القرآن كانوا متقنين رسم الخط عارفين ما يقتضي أن يكتب وما يقتضي أن لا يكتب. وما يقتضي أن يوصل. وما يقتضي أن لا يوصل إلى غير ذلك لكن خالفوا القواعد في بعض المواضع لحكمة ويستأنس لذلك بما أخرجه ابن الأنباري في كتابه التكملة عن عبد الله بن فروخ قال: قلت لابن عباس يا معشر قريش أخبروني عن هذا الكتاب العربي هل كنتم تكتبونه قبل أن يبعث الله تعالى محمدا ﷺ تجمعون منه ما اجتمع وتفرقون منه ما افترق مثل الألف واللام والنون؟ قال: نعم قلت: وممن أخذتموه؟ قال: من حرب بن أمية قلت: وممن أخذه حرب؟ قال: من عبد الله بن جدعان قلت: وممن أخذه عبد الله بن جدعان؟ قال: من أهل الأنبار قلت: وممن أخذه أهل الأنبار؟ قال: من طار طرأ عليهم من أهل اليمن قلت: وممن أخذ ذلك الطارئ؟ قال: من الخلجان بن القسم كاتب الوحي لهود النبي ﵇ وهو الذي يقول:

Zâhir olan şudur ki, Kur'an'ı yazan sahâbîler hat yazımını sağlam yapan, neyin yazılması ve neyin yazılmaması gerektiğini, neyin bitiştirilmesi ve neyin bitiştirilmemesi gerektiğini ve diğer hususları bilen kimselerdi. Fakat bazı yerlerde bir hikmete binaen kaidelere muhalefet etmişlerdir. Buna, İbnü'l-Enbârî'nin et-Tekmile adlı kitabında Abdullah b. Ferrûh'tan naklettiği şu rivayetle yakınlık kurulur: İbn Abbas'a şöyle dedim: 'Ey Kureyş topluluğu! Bana bu Arap yazısından haber verin; sizler Allah Teâlâ Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) göndermeden önce de onu elif, lâm ve nûn gibi birleşenlerini birleştirerek ve ayrılanlarını ayırarak yazıyor muydunuz?' O: 'Evet' dedi. 'Onu kimden aldınız?' dedim. 'Harb b. Ümeyye'den' dedi. 'Harb onu kimden aldı?' dedim. 'Abdullah b. Cüd'ân'dan' dedi. 'Abdullah b. Cüd'ân onu kimden aldı?' dedim. 'Enbâr ehlinden' dedi. 'Enbâr ehli onu kimden aldı?' dedim. 'Yemen ehlinden kendilerine gelen bir yolcudan' dedi. 'O yolcu kimden aldı?' dedim. 'Hûd Peygamber'in (aleyhisselâm) vahiy kâtibi el-Huleycân b. el-Kāsım'dan' dedi. O kâtip ki şöyle demektedir:

في كل عام سنة تحدثونها ... ورأي على غير الطريق يعبر

'Her yıl ihdas ettiğiniz bir âdet... ve doğru yoldan başka bir yolda ifade edilen bir görüş vardır.

وللموت خير من حياة تسبنا ... بهاجرهم فيمن يسب وحمير

Ölüm, sövenler arasında Hâcer ve Himyer'in bize sövdüğü bir hayattan elbette daha hayırlıdır.'

انتهى، وفي كتاب محاصرة الأوائل ومسامرة الأواخر أن أول من اشتهر بالكتابة في الإسلام من الصحابة أبو بكر وعمر وعثمان وعلي وأبيّ بن كعب وزيد بن ثابت رضي الله تعالى عنهم، والظاهر أنهم لم يشتهروا في ذلك إلا لإصابتهم فيها. والقول بأن هؤلاء الأجلة وسائر الصحابة لم يعرفوا مخالفة رسم الألف هنا لما يقتضيه قوانين أهل الخط وكذا سائر ما وقع من المخالفة مما لا يقدم عليه من له أدنى أدب وإنصاف.

[İbnü'l-Enbârî'den nakil] bitti. Muhâdaratü'l-Evâil ve Müsâmeretü'l-Evâhir adlı kitapta belirtildiğine göre, sahâbe arasında İslam'da yazı ile ilk meşhur olanlar Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Übey b. Ka'b ve Zeyd b. Sâbit'tir (radıyallâhu Teâlâ anhüm). Zâhir olan, onların bunda ancak isabetli olmaları sebebiyle meşhur olduklarıdır. Bu yüce zevatın ve diğer sahâbîlerin buradaki elif yazımının hat ehlinin kaidelerinin gerektirdiğine muhalefetini ve vuku bulan diğer muhalefetleri bilmediklerini söylemek, en asgari edep ve insaf sahibi bir kimsenin cüret edemeyeceği bir şeydir.

ومثل هذا القول بأنه يحتمل أنه عرف ذلك من عرف منهم إلا أنه ترك تغييره إلى الموافق للقوانين أو وافقه على الغلط للتبرك، ومن الناس من جوز أن يكون ما وقع من الصحابة من الرسم المخالف بسبب قلة مهارة من أخذوا عنه صنعة الخط فيكون هو الذي خالف في مثل ذلك ولم يعلموا أنه خالف فالقصور إن كان ممن أخذوا عنه وإما هم فلا قصور فيهم إذ لم يخلوا بالقواعد التي أخذوها وإخلالهم بقواعد لم تصل إليهم ولم يعلموا بها لا يعد قصورا، وهذا

Bunun gibi; onlardan bunu bilenin bilmiş olması, fakat onu kaidelere uygun olana değiştirmeyi terk etmesi veya teberrük için hataya uymuş olmasının muhtemel olduğunu söylemek de [aynı kabildendir]. İnsanlardan bazıları ise, sahâbeden vuku bulan muhalif resmin, yazı sanatını kendisinden aldıkları kimsenin maharetinin azlığından kaynaklanmasını caiz görmüşlerdir; buna göre bu gibi şeylerde muhalefet eden o kimsedir ve onlar onun muhalefet ettiğini bilmemişlerdir; dolayısıyla kusur şayet varsa kendisinden aldıkları kimsededir, kendilerinde ise bir kusur yoktur; zira onlar aldıkları kaideleri ihlal etmemişlerdir, kendilerine ulaşmayan ve bilmedikleri kaideleri ihlal etmeleri ise bir kusur sayılmaz. Bu görüş,

قريب مما تقدم إلا أنه ليس فيه ما فيه من البشاعة، ثم إن الإنصاف بعد كل كلام يقتضي الإقرار بقوة دعوى أن المخالفة لضعف صناعة الكتابة إذ ذاك إن صح أنها وقعت أيضا في غير الإمام من المكاتبات وغيرها ولعله لم يصح وإلا لنقل فتأمل والله تعالى يتولى هداك.

daha önce geçene yakındır; şu kadar var ki onda olan çirkinlik bunda yoktur. Sonra her sözün ardından insaf şunu ikrar etmeyi gerektirir: Muhalefetin o dönemdeki yazı sanatının zayıflığından kaynaklandığı iddiasının gücü, şayet bunun İmam mushafının dışındaki yazışmalarda ve diğerlerinde de vuku bulduğu sahih ise [ortaya çıkar]; belki de bu sahih değildir, aksi takdirde nakledilirdi. İyi düşün, hidayeti üstlenen Allah Teâlâ'dır.

فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ الظاهر أن الضمير للهدهد وبَعِيدٍ صفة زمان والكلام بيان لمقدر كأنه قيل: ما مضى من غيبته بعد التهديد؟ فقيل: مكث غير بعيد أي مكث زمانا غير مديد، ووصف زمان مكثه بذلك للدلالة على إسراعه خوفا من سليمان ﵇ وليعلم كيف كان الطير مسخرا له، وقيل: الضمير لسليمان وهو كما ترى، وقيل:

{ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ } “Çok geçmeden durdu” Zâhir olan, zamirin hüdhüde ait olmasıdır. { بَعِيدٍ } zaman sıfatıdır ve kelam takdirî bir sorunun beyanıdır; sanki 'Tehditten sonra onun kayboluşundan ne kadar geçti?' denilmiş, buna karşılık 'Çok geçmeden durdu, yani uzun olmayan bir zaman durdu' denilmiştir. Durduğu zamanın bu şekilde nitelenmesi; Süleyman'dan (aleyhisselâm) korkarak acele ettiğine delalet etmek ve kuşun ona nasıl boyun eğdirildiğinin bilinmesi içindir. Zamirin Süleyman'a ait olduğu da söylenmiştir ki bu da gördüğün gibidir. Şöyle de denilmiştir:

بَعِيدٍ صفة مكان أي فمكث الهدهد في مكان غير بعيد من سليمان، وجعله صفة الزمان أولى، ويحكى أنه حين نزل سليمان ﵇ حلق الهدهد فرأى هدهدا واسمه فيما قيل عفير واقعا فانحط إليه فوصف له ملك سليمان وما سخر له من كل شيء وذكر له صاحبه ملك بلقيس، وذهب معه لينظر فما رجع إلا بعد العصر،

{ بَعِيدٍ } mekân sıfatıdır; yani 'Hüdhüd Süleyman'dan uzak olmayan bir yerde durdu' demektir. Onu zaman sıfatı kılmak daha evladır. Anlatıldığına göre, Süleyman (aleyhisselâm) konakladığında hüdhüd havada süzüldü ve adının Ufeyr olduğu söylenen konmuş bir hüdhüd gördü, yanına indi; ona Süleyman'ın mülkünü ve her şeyin onun emrine nasıl verildiğini vasfetti, arkadaşı da ona Belkıs'ın mülkünden bahsetti. Bakmak için onunla beraber gitti ve ancak ikindiden sonra döndü.

وفي بعض الآثار أنه ﵇ لما لم يره دعا عريف الطير وهو النسر فسأله فلم يجد عنده علمه ثم قال لسيد الطير وهو العقاب: علي به فارتفعت فنظرت فإذا هو مقبل فقصدته فناشدها الله تعالى وقال: بحق الله الذي قواك وأقدرك عليّ ألا رحمتني فتركته وقالت: ثكلتك أمك إن نبي الله تعالى قد حلف ليعذبنك أو ليذبحنك قال: وما استثنى؟ قالت: بلى قال: أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ فقال: نجوت إذا فلما قرب من سليمان أرخى ذنبه وجناحيه يجرها على الأرض تواضعا له فلما دنا منه أخذ برأسه فمده إليه فقال: يا نبي الله تعالى اذكر وقوفك بين يدي الله ﷿ فارتعد سليمان وعفا عنه،

Bazı rivayetlerde [şöyle nakledilmiştir]: O (aleyhisselâm) onu göremeyince kuşların çavuşu olan kartalı çağırdı ve ona sordu; onun yanında bir bilgi bulamadı. Sonra kuşların efendisi olan akbabaya (ukāb): 'Onu bana getir' dedi. O da havalanıp baktı; bir de gördü ki hüdhüd gelmektedir. Ona yöneldi; bunun üzerine hüdhüd ona Allah adına yalvararak: 'Seni bana karşı güçlü ve muktedir kılan Allah hakkı için bana merhamet etmez misin?' dedi. O da onu bıraktı ve: 'Anan seni kaybetsin! Allah'ın peygamberi sana mutlaka şiddetli bir azap edeceğine veya seni boğazlayacağına yemin etti' dedi. [Hüdhüd]: 'Bir istisna yapmadı mı?' dedi. 'Evet, { أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ } [‘Yahut bana apaçık bir delil getirecektir’] dedi' karşılığını verdi. [Hüdhüd]: 'O halde kurtuldum' dedi. Süleyman'a yaklaşınca, ona tevazu göstermek için kuyruğunu ve kanatlarını salıp yerde sürümeye başladı. Ona yaklaşınca [Süleyman] başından tutup kendine doğru çekti. Bunun üzerine hüdhüd: 'Ey Allah'ın peygamberi! Allah'ın (Azze ve Celle) huzurundaki duruşunu hatırla' dedi. Bunun üzerine Süleyman titredi ve onu affetti.

وعن عكرمة أنه إنما عفا عنه لأنه كان بارا بأبويه يأتيهما بالطعام فيزقهما لكبرهما، ثم سأله:

İkrime'den [nakledildiğine göre] ise, onu ancak anne babasına karşı hayırlı bir evlat olduğu, yaşlılıkları sebebiyle onlara yiyecek getirip gagalarıyla beslediği için affetmiştir. Sonra ona sordu:

فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ أي علما ومعرفة وحفظته من جميع جهاته، وابتداء كلامه بذلك لترويجه عنده ﵇ وترغيبه في الإصغاء إلى اعتذاره واستمالة قلبه نحو قبوله فإن النفس للاعتذار المنبئ عن أمر بديع أقبل وإلى تلقي ما لا تعلمه أميل، وأيد ذلك بقوله: وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ حيث فسر إبهامه السابق نوع تفسير وأراه ﵇ أنه كان بصدد إقامة خدمة مهمة له حيث عبر عما جاء به بالنبإ الذي هو الخبر الخطير والشأن الكبير ووصفه بما وصفه، وقال الزمخشري: إن الله تعالى ألهم الهدهد فكافح سليمان بهذا الكلام على ما أوتي من فضل النبوة والحكمة والعلوم الجمة والإحاطة بالمعلومات الكثيرة ابتلاء له في علمه وتنبيها على أن في أدنى خلقه وأضعفه من أحاط علما بما لم يحط به ليتحاقر إليه نفسه ويصغر إليه علمه ويكون لطفا به في ترك الإعجاب الذي هو فتنة العلماء وأعظم بها فتنة انتهى، وتعقب بأن ما أحاط به من الأمور المحسوسة التي لا تعد الإحاطة بها فضيلة ولا الغفلة عنها نقيصة لعدم توقف إدراكها الأعلى مجرد إحساس يستوي فيه العقلاء وغيرهم وماذا صدر عنه ﵇ مع ما حكى عنهما حكي من الحمد والشكر والدعاء حتى يليق بالحكمة الإلهية تنبيهه ﵇ على تركه، واعترض بأن قوله:

{ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ } “[Hüdhüd] Dedi ki: 'Senin kuşatamadığın şeyi ben ilim ve marifetle kuşattım ve onu her yönüyle belledim.' Sözüne böyle başlaması; onun (aleyhisselâm) nezdinde sözünü revaçta kılmak, mazeretini dinlemeye onu rağbetlendirmek ve kalbini kabul etmeye meylettirmek içindir; zira nefis, acayip bir şeyi haber veren mazereti kabule daha yatkındır ve bilmediği şeyi almaya daha meyillidir. { وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ } “Sana Sebe’den kesin bir haber getirdim” sözüyle de bunu desteklemiştir; zira önceki müphemliğini bir tür açıklamış ve getirdiği şeyi önemli bir haber ve büyük bir mesele olan 'nebe'' kelimesiyle ifade edip onu nitelediği şeyle niteleyerek, onun (aleyhisselâm) için mühim bir hizmeti yerine getirme peşinde olduğunu ona göstermiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ hüdhüde ilham etmiş, o da peygamberlik, hikmet, pek çok ilim ve çok sayıda malumatı ihata etme faziletine sahip kılınmasına rağmen ilminde kendisini sınamak ve mahlûkatının en aşağı ve en zayıfında dahi onun ilmen kuşatamadığı şeyi kuşatan birinin bulunduğuna dikkat çekmek için Süleyman'a bu sözle karşı çıkmıştır; ta ki nefsi ona hakir görünsün, ilmi ona küçülsün ve âlimlerin fitnesi ve ne büyük fitne olan ucbü (kendini beğenmeyi) terk etmesinde onun için bir lütuf olsun.' [ez-Zemahşerî'den nakil bitti]. Buna karşılık şöyle denilmiştir: İhata ettiği şeyler, ihata edilmesi bir fazilet ve ondan gafil olunması bir noksanlık sayılmayan hissedilir şeylerdendir; zira onların idraki, akıllılar ile başkalarının eşit olduğu sırf bir hissetmeye bağlı olmaktan öteye geçmez. Ondan (aleyhisselâm) -kendisine hikâye edilen hamd, şükür ve dua ile birlikte- ne sâdır olmuştur ki, ilahî hikmet onu (aleyhisselâm) bunu terk etmesi hususunda uyarmayı layık görsün? Şöyle de itiraz edilmiştir:

أَحَطْتُ إلخ ظاهر في أنه كلام مدل بعلمه مصغر لما عند صاحبه وأن العلم بالأمور المحسوسة وإن لم يكن فضيلة إلا أن فقده بالنسبة إلى سليمان ﵇ وملكه وإلقاء الريح الأخبار في سمعه يدل على ما يدل، وفي التنبيه المذكور تثبيت منه تعالى له ﵇ على الحمد والشكر وهو مما يناسب دعاؤه السابق بقوله: رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ، ولعل الأولى والأظهر مع هذا ما ذكر أولا. وسَبَإٍ منصرف على أنه لحي من الناس سموا باسم أبيهم سبأ بن يشجب بن يعرب بن قحطان.

{ أَحَطْتُ } vd. ifadesi zâhirdir ki ilmiyle gururlanan ve arkadaşının nezdindekini küçümseyen bir kimsenin sözüdür; hissedilir şeyleri bilmek her ne kadar bir fazilet olmasa da, bunun Süleyman'a (aleyhisselâm), onun mülküne ve rüzgarın haberleri kulağına getirmesine nispetle yokluğu delalet ettiği şeye delalet eder. Zikredilen uyarıda, onun (aleyhisselâm) hamd ve şükür üzere sabit kılınması vardır ki bu da daha önce geçen { رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ } “Rabbim! Bana verdiğin nimete şükretmemi nasip eyle” duasına uygundur. Bununla birlikte belki de en evla ve en zâhir olanı, ilk zikredilendir. { سَبَإٍ } kelimesi, babaları Sebe b. Yeşcüb b. Ya'rub b. Kahtân'ın adıyla isimlendirilen bir insan kabilesi olması hasebiyle munsarıftır.

وفي حديث فروة وغيره عن رسول الله ﷺ أن سبأ اسم رجل ولد عشرة من الولد تيامن منهم ستة وتشاءم أربعة والستة (١) حمير وكندة والأزد وأشعر وخثعم، والأربعة لخم وجذام وعاملة وغسان

Ferve ve diğerlerinin Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) [rivayet ettiği] hadiste; Sebe'in, on çocuğu doğan bir adamın ismi olduğu, bunlardan altısının Yemen tarafına, dördünün de Şam tarafına gittiği [bildirilmiştir]. Altısı (١) Himyer, Kinde, Ezd, Eş'ar ve Has'am; dördü ise Lahm, Cüzâm, Âmile ve Gassân'dır.

وقيل: سبأ لقب لأبي هذا الحي من قحطان واسمه عبد شمس، وقيل: عامر، ولقب بذلك لأنه أول من سبى.

Sebe'in, Kahtân'dan olan bu kabilenin babasının lakabı olduğu, adının Abdüşems, bir rivayette Âmir olduğu ve ilk esir alan kimse olduğu için bu lakabın verildiği de söylenmiştir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «من سبأ» بفتح الهمزة غير مصروف على أنه اسم للقبيلة ثم سميت به مأرب سبأ وبينها وبين صنعاء مسيرة ثلاث، وجوز أن يراد به على الصرف الموضع المخصوص وعلى منع الصرف المدينة المخصوصة، وأنشدوا على صرفه قوله:

İbn Kesîr ve Ebû Amr, kabile adı olması hasebiyle gayr-ı munsarıf olarak hemzenin fethasıyla 'min Sebee' (مِنْ سَبَأَ) şeklinde okumuşlardır; sonra Ma'rib de Sebe olarak adlandırılmıştır ki San'a ile arası üç günlük mesafedir. Munsarıf olmasına göre belirli bir mekânın, gayr-ı munsarıf olmasına göre ise belirli bir şehrin kastedilmesi de caiz görülmüştür. Onun munsarıf olmasına şu beyti delil getirmişlerdir:

الواردون وتيم في ذرى سبأ ... قد عض أعناقهم جلد الجواميس

'Gelenler ve Teym, Sebe'in tepelerindedir; manda derisi boyunlarını ısırmıştır (sıkmıştır).'

وقرأ قنبل من طريق النبال بإسكان الهمزة وخرج على إجراء الوصل مجرى الوقف، وقال مكي: الإسكان في الوصل بعيد غير مختار ولا قوي، وقرأ الأعمش «من سبإ» بكسر الهمزة من غير تنوين حكاها عنه ابن خالويه وابن عطية، وخرجت على أن الجر بالكسرة لرعاية ما نقل عنه فإنه في الأصل اسم الرجل أو مكان مخصوص وحذف التنوين لرعاية ما نقل إليه فإنه جعل اسما للقبيلة أو للمدينة وهو كما ترى، وقرأ ابن كثير في رواية «من سبى» بتنوين الباء على وزن رحى جعله مقصورا مصروفا، وذكر أبو معاذ أنه قرأ «من سبأي» بسكون الباء وهمزة مفتوحة غير منونة على وزن فعلى فهو ممنوع من الصرف للتأنيث اللازم.

Kunbul, en-Nebbâl tarikiyle hemzenin sükûnuyla okumuş ve bu, vaslın vakıf yerine konulmasıyla açıklanmıştır. Mekkî: 'Vasıl halinde sükûn uzaktır, tercih edilmez ve kuvvetli değildir' demiştir. el-A'meş ise tenvinsiz olarak hemzenin kesrasıyla 'min Sebei' (مِنْ سَبَإِ) şeklinde okumuştur; bunu ondan İbn Hâleveyh ve İbn Atıyye nakletmiştir. Bu da, kesre ile cerrin kendisinden nakledilen asıl durumun gözetilmesine dayandığı -çünkü aslen adamın veya belirli bir mekânın adıdır-, tenvinin hazfedilmesinin ise kendisine intikal eden durumun gözetilmesine dayandığı -çünkü kabilenin veya şehrin adı kılınmıştır- şeklinde açıklanmıştır ki bu da gördüğün gibidir. İbn Kesîr bir rivayette 'rahâ' vezninde bâ'nın tenviniyle 'min Seben' (مِنْ سَبىً) şeklinde okumuş ve onu maksûr ve munsarıf kılmıştır. Ebû Muâz ise 'fa'lâ' vezninde bâ'nın sükûnu ve hemzenin tenvinsiz fethasıyla 'min Seb'eye' (مِنْ سَبْأَيَ) şeklinde okuduğunu zikretmiştir; buna göre lâzım olan müenneslik sebebiyle gayr-ı munsarıftır.

وروى ابن حبيب عن اليزيدي «من سبأ» بألف ساكنة كما في قولهم: تفرقوا أيدي سبأ وقرأت فرقة «بنبإ» بالألف عوض الهمزة وكأنها قراءة من قرأ سبا بالألف لتتوازن الكلمتان كما توازنت في قراءة من قرأهما بالهمزة المكسورة

İbn Habîb, el-Yezîdî'den Arapların «تفرقوا أيدي سبأ» (Sebe halkı gibi darmadağın oldular) sözünde olduğu gibi sâkin bir elif ile «من سبأ» [şeklinde okuduğunu] rivayet etmiştir. Bir topluluk ise hemzenin yerine elif ile «بنبإ» şeklinde okumuştur. Bu, her iki kelimeyi meksûr (kesreli) hemze ile okuyanın kıraatinde birbirine denk olduğu gibi, iki kelimenin birbiriyle vezin açısından denk olması için 'Sebâ' kelimesini elif ile okuyan kimsenin kıraati gibidir.

والتنوين، وفي التحرير أن مثل «من سبا بنبإ» يسمى تجنيس التصريف وهو أن تنفرد كل من الكلمتين بحرف كما في قوله تعالى: ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ [غافر: ٧٥]

Ve tenvin ile. et-Tahrîr'de belirtildiğine göre 'min Sebâ bi-nebâ' gibisine 'tecnîs-i tasrîf' denir ki o da, Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi her iki kelimenin birer harfle birbirinden ayrılmasıdır: { ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } [Ğâfir: 75] “Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden dolayıdır.”

وحديث: «الخيل معقود بنواصيها الخير» .

Ve şu hadis: 'Atların alınlarına hayır bağlanmıştır.'

وقال الزمخشري: إن قوله تعالى: «من سبأ بنبإ» من جنس الكلام الذي سماه المحدثون البديع، وهو من محاسن الكلام الذي يتعلق باللفظ بشرط أن يجيء مطبوعا أو يصيغه عالم بجوهر الكلام يحفظ معه صحة المعنى وسداده، ولقد جاء هاهنا زائدا على الصحة فحسن وبدع لفظا ومعنى ألا ترى لو وضع مكان بِنَبَإٍ بخبر لكان المعنى صحيحا، وهو كما جاء أصح لما في النبأ من الزيادة التي يطابقها وصف الحال اهـ. وهذه الزيادة كون الخبر ذا شأن، وكون النبأ بمعنى الخبر الذي له شأن مما صرح به غير واحد من اللغويين. والظاهر أنه معنى وضعي له. وزعم بعضهم أنه ليس بوضعي وليس بشيء، وقول المحدثين: أنبأنا أحط درجة من أخبرنا غير وارد لأنه اصطلاح لهم. وقرأ الجمهور «فمكث» بضم الكاف، والفتح قراءة عاصم وأبي عمرو في رواية الجعفي وسهل وروح وقرأ أبي «فمكث ثم قال» .

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın { مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ } sözü, muhdeslerin (sonraki edebiyatçıların) bedî' adını verdikleri kelam türündendir. Bu, lafızla ilgili kelamın güzelliklerindendir; şu şartla ki, yapmacıksız (matbû) olarak gelmeli yahut anlamın sıhhatini ve doğruluğunu onunla birlikte koruyan, kelamın cevherini bilen biri tarafından tertip edilmelidir. Doğrusu bu ifade burada sıhhatin de ötesine geçmiş, böylece lafız ve mana bakımından güzel ve eşsiz olmuştur. Görmez misin, eğer { بِنَبَإٍ } yerine 'bi-haberin' (بِخَبَرٍ) konsaydı mana sahih olurdu; fakat geldiği şekliyle, nebe' kelimesinde bulunan ve halin vasfına mutabık olan fazlalıktan ötürü daha sahihtir.' [ez-Zemahşerî'den nakil bitti]. Bu fazlalık, haberin önemli bir işe dair olmasıdır. Nebe'in önemli olan haber manasında olduğu hususu birden fazla dilci tarafından açıkça ifade edilmiştir. Zâhir olan, bunun onun için vaz'î bir mana olduğudur. Bazıları vaz'î olmadığını iddia etmişse de bu bir şey değildir. Hadisçilerin 'enbeenâ' (bize haber verdi) lafzını 'ahbarenâ'dan daha aşağı derecede tutmaları ise varit değildir; zira bu onların kendi ıstılahıdır. Cumhur, kâf'ın dammesiyle 'fe-meküse' (فَمَكُثَ) şeklinde okumuştur; fetha ise Âsım'ın ve el-Cu'fî rivayetinde Ebû Amr'ın, Sehl'in ve Ravh'ın kıraatidir. Übey ise 'fe-mekese sümme kâle' şeklinde okumuştur.

وعبد الله «فمكث فقال» ، وكلتا القراءتين في الحقيقة على ما في البحر تفسير لا قراءة لمخالفتها سواد المصحف.

Abdullah ise 'fe-mekese fe-kâle' şeklinde okumuştur. Her iki kıraat de hakikatte, el-Bahr'da belirtildiği üzere, mushafın hattına muhalif olmalarından ötürü kıraat değil tefsirdir.

وقرىء في السبعة أَحَطْتُ بإدغام التاء في الطاء مع بقاء صفة الإطباق وليس بإدغام حقيقي.

Yedi kıraat imamının kıraatinde { أَحَطْتُ } kelimesi, itbâk sıfatı baki kalmakla birlikte tâ'nın tı'ya idğam edilmesiyle okunmuştur; bu hakiki bir idğam değildir.

وقرأ ابن محيصن بإدغام حقيقي. واعترض ابن الحاجب القراءة الأولى بأن الإطباق وهو رفع اللسان إلى ما يحاذيه من الحنك للتصويت بصوت الحرف المخرج لا يستقيم إلا بنفس الحرف وهو الطاء هنا والإدغام يقتضي إبدالها تاء وهو ينافي وجود ذلك لأنه يقتضي أن تكون موجودة وغير موجودة وهو تناقض فالتحقيق إن نحو أحطت بالإطباق ليس فيه إدغام ولكنه لما أمكن النطق بالثاني مع الأول من غير ثقل على اللسان كان كالنطق بالمثل بعد المثل فأطلق عليه الإدغام توسعا قاله الطيبي. وفي النشر أن التاء تدغم في الطاء في قوله تعالى: أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ [هود: ١١٤] وفي التسهيل أنه إذا أدغم المطبق يجوز إبقاء الإطباق وعدمه. وقال سيبويه: كل كلام عربي كذا الحواشي الشهابية فتأمل.

İbn Muhaysın ise hakiki bir idğamla okumuştur. İbnü'l-Hâcib ilk kıraate şöyle itiraz etmiştir: Çıkarılan harfin sesiyle ses vermek için dilin üst damağa temas eden kısmına kaldırılması demek olan itbâk, ancak harfin bizzat kendisiyle -ki o da burada tı harfidir- istikamet bulur; idğam ise onun tâ'ya tebdilini gerektirir. Bu da onun varlığına zıttır; zira bu durum onun hem var hem de yok olmasını gerektirir ki bu bir çelişkidir. Tahkik şudur ki: İtbâk ile birlikte 'ehottü' gibi kelimelerde idğam yoktur; ancak dilde bir ağırlık olmaksızın ikincinin birinciyle birlikte telaffuzu mümkün olduğunda, bir harfin ardından mislini telaffuz etmek gibi olmuş, böylece mecaz yoluyla buna idğam denilmiştir; bunu et-Tîbî söylemiştir. en-Neşr'de belirtildiğine göre, Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } [Hûd: 114] “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” ayetinde tâ, tı'ya idğam edilir. et-Teshîl'de, mutbak harf idğam edildiğinde itbâkın baki bırakılmasının da bırakılmamasının da caiz olduğu belirtilmiştir. Sîbeveyhi: 'Hepsi Arap kelamıdır' demiştir. Şihâb hâşiyelerinde de böyledir, iyi düşün!

وفي قوله تعالى: أَحَطْتُ إلخ دليل بإشارة النص والإدماج على بطلان قول الرافضة إن الإمام ينبغي أن لا يخفى عليه شيء من الجزئيات، ولا يخفى أنهم إن عنوا بذلك أنه يجب أن يكون الإمام عالما على التفصيل بأحكام جميع الحوادث الجزئية التي يمكن وقوعها وأن يكون مستحضرا الجواب الصحيح عن كل ما يسأل عنه فبطلان كلامهم في غاية الظهور،

Allah Teâlâ'nın: { أَحَطْتُ } vd. sözünde, nassın işareti ve idmâc yoluyla, Râfızîlerin 'İmama cüz'iyyattan hiçbir şeyin gizli kalmaması gerekir' şeklindeki sözlerinin batıl olduğuna delil vardır. Gizli değildir ki, eğer bununla imamın vuku bulması muhtemel olan bütün cüz'î hadiselerin hükümlerini tafsilatıyla bilmesinin ve kendisine sorulan her şeye doğru cevabı hazır bulundurmasının vacip olduğunu kastediyorlarsa, sözlerinin batıllığı son derece açıktır.

وقد سئل علي كرّم الله تعالى وجهه وهو على منبر الكوفة عن مسألة فقال: لا أدري فقال السائل: ليس مكانك هذا مكان من يقول: لا أدري فقال الإمام علي كرّم الله تعالى وجهه. بلى والله هذا مكان من يقول لا أدري وأما من لا يقول ذلك فلا مكان له

Nitekim Ali (kerremallâhu Teâlâ vechehû) Kûfe minberinde iken bir mesele hakkında soruldu da 'Bilmiyorum' dedi. Soran kimse: 'Burası "bilmiyorum" diyenin makamı değildir' dedi. Bunun üzerine İmam Ali (kerremallâhu Teâlâ vechehû): 'Hayır, vallahi burası "bilmiyorum" diyenin makamıdır; bunu demeyene gelince, onun hiçbir makamı yoktur' dedi.

يعني به الله ﷿ وإن عنوا أنه يجب أن يكون عالما بجميع القواعد الشرعية وبكثير من الفروع الجزئية لتلك القواعد بحيث لو حدثت حادثة ولا يعلم حكمها يكون متمكنا من استنباط الحكم فيها على الوجه الصحيح فذاك حق وهو في معنى قول الجماعة يجب أن يكون الإمام مجتهدا. وتمام الكلام في هذا المقام يطلب من محله. وقوله تعالى: إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ أي تتصرف بهم ولا يعترض عليها أحد استئناف لبيان ما جاء به من النبأ. وتفصيل له إثر إجمال وعنى بهذه المرأة بلقيس بنت شراحيل بن مالك ابن ريان من نسل يعرب بن قحطان، ويقال: من نسل تبع الحميري.

[Bununla] Allah Azze ve Celle'yi kastetmiştir. Eğer [Râfızîler] bununla; imamın bütün şer'î kaideleri ve bu kaidelerin pek çok cüz'î fıkhî meselesini bilmesinin vacip olduğunu, öyle ki şayet [yeni] bir hadise meydana gelir de onun hükmünü [doğrudan] bilmezse, o meselede hükmü doğru bir şekilde istinbat etmeye (hüküm çıkarmaya) muktedir olmasını kastetmişlerse bu haktır ve cumhurun (Ehl-i Sünnet cemaatinin): 'İmamın müçtehid olması vaciptir' sözü anlamındadır. Bu makamdaki sözün tamamı kendi yerinden (kelam ve usûl kitaplarından) aranmalıdır. Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ } “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum” kavli -yani onlar üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunan ve kendisine hiç kimsenin itiraz edemediği [bir kadın]- getirdiği haberi açıklamak için bir istînâf (yeni bir başlangıç) olup mücmel (özet) bilginin ardından yapılan bir tafsilattır. Bu kadın ile Ya'rub b. Kahtân'ın neslinden gelen Şerâhîl b. Mâlik b. Reyyân'ın kızı Belkıs'ı kastetmiştir. Tubba' el-Himyerî'nin soyundan olduğu da söylenir.

وروى ابن عساكر عن الحسن أن اسم هذه المرأة ليلى وهو خلاف المشهور، وقيل: اسم أبيها السرج بن الهداهد.

İbn Asâkir, Hasan'dan bu kadının adının Leylâ olduğunu rivayet etmiştir ki bu meşhur olana aykırıdır. Babasının adının es-Sirc b. el-Hüdhâd olduğu da söylenmiştir.

ويحكى أنه كان أبوها ملك أرض اليمن كلها وورث الملك من أربعين أبا ولم يكن له ولد غيرها فغلبت بعده على الملك ودانت لها الأمة. وفي بعض الآثار أنه لما مات أبوها طمعت في الملك وطلبت من قومها أن يبايعوها فأطاعها قوم وأبى آخرون فملكوا عليهم رجلا يقال: إنه ابن عمها وكان خبيثا فأساء السيرة في أهل مملكته حتى كان يفجر بنساء رعيته فأرادوا خلعه فلم يقدروا عليه فلما رأت ذلك أدركتها الغيرة فأرسلت إليه تعرض نفسها عليه فأجابها وقال: ما منعني أن أبتدئك بالخطبة إلا الياس منك قالت: لا أرغب عنك لأنك كفؤ كريم فاجمع رجال أهلي وأخطبني فجمعهم وخطبها فقالوا: لا نراها تفعل فقال: بلى إنها رغبت في فذكروا لها ذلك فقالت: نعم فزوجوها منه فلما زفت إليه خرجت مع أناس كثير من حشمها وخدمها فلما خلت به سقته الخمر حتى سكر فقتلته وحزت رأسه وانصرفت إلى منزلها فلما أصبحت أرسلت إلى وزرائه وأحضرتهم وقرّعتهم، وقالت: أما كان فيكم من يأنف من الفجور بكرائم عشيرته ثم أرتهم إياه قتيلا، وقالت: اختاروا رجلا تملكوه عليكم فقالوا: لا نرضى غيرك فملكوها وعلموا أن ذلك النكاح كان مكرا وخديعة منها واشتهر أن أمها جنية.

Anlatıldığına göre, babası bütün Yemen diyarının kralı idi ve hükümdarlığı kırk babadan tevarüs etmişti; ondan başka çocuğu da yoktu. Ondan sonra hükümdarlığa galebe çaldı ve kavim ona boyun eğdi. Bazı rivayetlerde [şöyle denilmiştir]: Babası ölünce hükümdarlığa göz dikti ve kavminden kendisine biat etmelerini istedi; bir topluluk ona itaat etti, diğerleri ise kaçındı ve amcasının oğlu olduğu söylenen bir adamı üzerlerine kral yaptılar. O habis bir kimseydi; mülkünün ehline kötü muamele eder, hatta tebaasının kadınlarına tecavüz ederdi. Onu tahttan indirmek istediler fakat güç yetiremediler. Kadın bunu görünce gayret damarı kabardı ve ona kendisini arz ederek haber gönderdi. Kral da ona icabet etti ve: 'Seni istemeye başlamaktan beni alıkoyan ancak senden ümitsiz oluşumdu' dedi. Kadın: 'Senden yüz çevirmem, çünkü sen şerefli bir denksin; ailemin erkeklerini topla ve beni iste' dedi. Onları toplayıp kadını istedi. Ailesi: 'Onun bunu yapacağını sanmıyoruz' dediler. Kral: 'Bilakis o beni arzuladı' dedi. Bunu kadına zikrettiler; kadın: 'Evet' dedi ve onu onunla evlendirdiler. Kadın onun yanına götürüldüğünde maiyetinden ve hizmetçilerinden pek çok insanla birlikte çıktı. Onunla baş başa kalınca sarhoş oluncaya kadar ona şarap içirdi; sonra onu öldürüp başını kesti ve evine döndü. Sabah olunca vezirlerine haber gönderip onları huzuruna getirtti ve onları azarladı. 'İçinizde aşiretinin şerefli kadınlarına tecavüz edilmesinden ar duyacak kimse yok muydu?' dedi; sonra ona öldürülmüş halini gösterdi ve: 'Üzerinize kral yapacağınız bir adam seçin' dedi. Onlar: 'Senden başkasına razı olmayız' dediler ve onu hükümdar yaptılar; anladılar ki o evlilik kadından bir hile ve aldatmaca idi. Annesinin bir peri (cin) olduğu meşhur olmuştur.

وقد أخرج ذلك ابن أبي شيبة وابن المنذر عن مجاهد والحكيم الترمذي وابن مردويه عن عثمان بن حاضر أن أمها امرأة من الجن يقال لها بلقمة بنت شيصا وابن أبي حاتم عن زهير بن محمد أن أمها فارعة الجنية وفي التفسير الخازني أن أباها شراحيل كان يقول لملوك الأطراف: ليس أحد منكم كفؤا لي وأبى أن يتزوج فيهم فخطب إلى الجن فزوجوه امرأة يقال لها ريحانة بنت السكن وسبب وصوله إلى الجن حتى خطب إليهم على ما قيل إنه كان كثير الصيد فربما اصطاد الجن وهم على صور الظباء فيخلى عنهم فظهر له ملك الجن وشكره على ذلك واتخذه صديقا فخطب ابنته فزوجه إياها. وقيل: إنه خرج متصيدا فرأى حيتين يقتتلان بيضاء وسوداء وقد ظهرت السوداء على البيضاء فقتل السوداء وحمل البيضاء وصب عليها الماء فأفاقت فأطلقها فلما رجع إلى داره جلس وحده منفردا فإذا هو معه شاب جميل فخاف منه فقال: لا تخف أنا الحية البيضاء الذي أحييتني والأسود الذي قتله هو عبد لنا تمرد علينا وقتل عدة منا وعرض عليه المال فقال: لا حاجة لي به ولكن إن كان لك بنت فزوجينها فزوجه ابنته فولدت له بلقيس انتهى،

Bunu İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir Mücâhid'den, Hakîm et-Tirmizî ve İbn Merdûye Osman b. Hâdır'dan rivayet etmişlerdir ki annesi cinlerden Belkame bint Şîsâ denilen bir kadındır. İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed'den annesinin Fâria el-Cinniyye olduğunu rivayet etmiştir. Hâzin Tefsiri'nde ise, babası Şürâhîl'in çevre hükümdarlarına: 'Sizden hiçbiri bana denk değildir' dediği ve onlardan evlenmekten kaçındığı, bu yüzden cinlere dünürcü olup onların da onu Reyhâne bint es-Seken denilen bir kadınla evlendirdikleri zikredilmiştir. Anlatıldığına göre cinlere ulaşıp da onlara dünürcü olmasının sebebi; çok avlanan biri olması, bazen ceylan suretindeki cinleri avlayıp sonra onları serbest bırakması, bunun üzerine cinlerin melikinin ona görünüp bu yaptığından dolayı ona teşekkür etmesi ve onu dost edinmesi, sonra kızını isteyince de onu onunla evlendirmesidir. Şöyle de denilmiştir: O ava çıkmıştı; biri beyaz diğeri siyah iki yılanın savaştığını ve siyahın beyaza galip geldiğini gördü. Siyahı öldürdü, beyazı alıp üzerine su döktü; yılan ayılınca onu serbest bıraktı. Evine dönüp tek başına oturduğunda, bir de baktı ki yanında güzel bir genç var. Ondan korktu; bunun üzerine genç: 'Korkma, ben dirilttiğin beyaz yılanım; öldürdüğün siyah ise bize isyan eden ve bizden birkaç kişiyi öldüren bir kölemizdir' dedi ve ona mal teklif etti. O ise: 'Buna ihtiyacım yok; fakat bir kızın varsa beni onunla evlendir' dedi. O da kızını onunla evlendirdi ve kadın ona Belkıs'ı doğurdu [el-Hâzin'den nakil bitti].

وأخرج ابن جرير وأبو الشيخ في العظمة وابن مردويه وابن عساكر عن أبي هريرة قال: «قال رسول الله ﷺ أحد أبوي بلقيس كان جنيا»

İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve İbn Asâkir Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Belkıs'ın ebeveyninden biri cin idi.»'

والذي ينبغي أن يعول عليه عدم صحة هذا الخبر، وفي البحر قد طولوا في قصصها يعني بلقيس بما لم يثبت في القرآن ولا الحديث الصحيح وأن ما ذكر من الحكايات أشبه شيء بالخرافات فإن الظاهر على تقدير وقوع التناكح بين الإنس والجن الذي قيل يصفع السائل عنه لحماقته وجهله أن لا يكون توالد بينهما، وقد ذكر عن الحسن فيما روى ابن عساكر أنه قيل بحضرته: إن ملكة سبأ أحد أبويها جني فقال: لا يتوالدون أي إن المرأة من الإنس لا تلد من الجن والمرأة من الجن لا تلد من الإنس. نعم روي عن مالك ما يقتضي صحة ذلك.

İtimat edilmesi gereken husus, bu haberin sahih olmadığıdır. el-Bahr'da şöyle denilmiştir: 'Onun -yani Belkıs'ın- kıssalarını Kur'an'da ve sahih hadiste sabit olmayan şeylerle uzattılar; zikredilen hikâyeler hurafelere en çok benzeyen şeylerdir. Zira ahmaklığı ve cehaleti sebebiyle bunu soranın tokatlanacağı söylenen insan ile cin arasındaki evliliğin vuku bulduğu takdirde bile zâhir olan, aralarında üremenin olmamasıdır.' İbn Asâkir'in rivayet ettiğine göre Hasan'ın huzurunda: 'Sebe Melikesi'nin anne babasından biri cindir' denildiği, onun da: 'Onlar üremezler' dediği, yani insan olan kadının cinden doğurmayacağı ve cin olan kadının da insandan doğurmayacağı zikredilmiştir. Evet, Mâlik'ten bunun sıhhatini gerektiren bir husus rivayet edilmiştir.

ففي الأشباه والنظائر لابن نجيم روى أبو عثمان سعيد بن داود الزبيدي قال: كتب قوم من أهل اليمن إلى مالك يسألونه عن نكاح الجن وقالوا: إن هاهنا رجلا من الجن زعم أنه يريد الحلال فقال: ما أرى بأسا في الدين ولكن أكره إذا وجدت امرأة حامل قيل لها: من زوجك؟ قالت: من الجن فيكثر الفساد في الإسلام بذلك انتهى، ولعله لم يثبت عن مالك لظهور ما يرد على تعليل الكراهة، ثم ليت شعري إذا حملت الجنية من الإنسي هل تبقى على لطافتها فلا ترى والحمل على كثافته فيرى أو يكون الحمل لطيفا مثلها فلا يريان فإذا تم أمره تكثف وظهر كسائر بني آدم أو تكون

İbn Nüceym'in el-Eşbâh ve'n-Nezâir'inde [şöyle geçmektedir]: Ebû Osmân Saîd b. Dâvûd ez-Zübeydî rivayet edip demiştir ki: Yemen ehlinden bir topluluk Mâlik'e cinlerin nikâhını sorarak mektup yazdılar ve: 'Burada cinlerden helal [yoldan evlilik] istediğini iddia eden bir adam var' dediler. Mâlik: 'Dinde bir sakınca görmüyorum; fakat gebe bir kadın bulunup da ona: «Kocan kimdir?» denildiğinde «Cindendir» demesini ve böylece İslam'da fesadın çoğalmasını mekruh görüyorum' dedi [İbn Nüceym'den nakil bitti]. Kerahetin illetlendirilmesine yönelik itirazın açıklığı sebebiyle bu belki de Mâlik'ten sabit olmamıştır. Sonra bilmem ki; peri kadını insandan gebe kaldığında letafeti üzere kalıp görünmez de karındaki cenin kesafeti üzere olup görünür mü, yoksa cenin de onun gibi latif olup ikisi de görünmez de işi tamamlanınca diğer âdemoğulları gibi kesifleşip ortaya mı çıkar, yahut

متشكلة بشكل نساء بني آدم ما دام الحمل في بطنها وهو فيه يتغذى وينمو بما يصل إليه من غذائها وكل من الشقوق لا يخلو عن استبعاد كما لا يخفى، وإيثار وَجَدْتُ على رأيت لما أشير إليه فيما سبق من الإيذان بكونه عند غيبته بصدد خدمته ﵇ بإبراز نفسه في معرض من يتفقد أحوالها ويتعرفها كأنها طلبته وضالته ليعرضها على سليمان ﵇، وقيل: للإشعار بأن ما ظفر به أمر غير معلوم أولا لأن الوجدان بعد الفقد وفيه رمز بغرابة الحال، وضمير تَمْلِكُهُمْ لسبأ على أنه اسم للحي أو لأهلها المدلول عليهم بذكر مدينتهم على أنها اسم لها. وليس في الآية ما يدل على جواز أن تكون المرأة ملكة ولا حجة في عمل قوم كفرة على مثل هذا المطلب.

gebelik karnında kaldığı müddetçe âdemoğullarının kadınları suretine girip de cenin onun gıdasından kendisine ulaşan şeyle beslenip büyür mü? Gizli olmadığı üzere bu ihtimallerin her biri akıldan uzak olmaktan uzak değildir. { رَأَيْتُ } (gördüm) yerine { وَجَدْتُ } (buldum) kelimesinin tercih edilmesi, daha önce işaret edildiği üzere, kaybolduğunda onun (aleyhisselâm) hizmetinde olduğunu bildirmek içindir; zira sanki Süleyman'a (aleyhisselâm) arz etmek üzere o memleketin durumlarını araştıran ve öğrenen, onu aradığı ve yitiği imiş gibi gösteren bir konumda kendini ortaya koymuştur. Şöyle de denilmiştir: Elde ettiği şeyin başlangıçta bilinmeyen bir husus olduğunu hissettirmek içindir; zira bulmak (vicdân) yitirmeden (fakd) sonradır ve bunda durumun garipliğine bir işaret vardır. { تَمْلِكُهُمْ } ifadesindeki zamir, kabile adı olması hasebiyle Sebe'e veya şehir adı olması hasebiyle şehrin zikredilmesiyle delalet edilen Sebe ehline aittir. Ayette kadının hükümdar olmasının caiz olduğuna delalet eden bir şey yoktur ve böyle bir talep hususunda kâfir bir kavmin uygulamasında bir delil bulunmaz.

وفي صحيح البخاري من حديث ابن عباس أن النبي ﷺ لما بلغه أن أهل فارس قد ملكوا بنت كسرى قال: «لن يفلح قوم ولوا أمرهم امرأة»

Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbas'ın hadisinden [rivayet edildiğine göre], Fars ehlinin Kisrâ'nın kızını hükümdar yaptıkları haberi Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaşınca şöyle buyurmuştur: 'İşlerini bir kadına bırakan bir topluluk asla felaha eremez.'

ونقل عن محمد بن جرير أنه يجوز أن تكون المرأة قاضية ولم يصح عنه. وفي الأشباه لا ينبغي أن تولى القضاء وإن صح منها بغير الحدود والقصاص، وذكر أبو حيان أنه نقل عن أبي حنيفة عليه الرحمة أنها تقضي فيما تشهد فيه لا على الإطلاق ولا أن يكتب لها منشور بأن فلانة مقدمة على الحكم وإنما ذلك على سبيل التحكيم لها وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ أي من الأشياء التي تحتاج إليها الملوك بقرينة تَمْلِكُهُمْ، وقد يقال: ليس الغرض إلا إفادة كثرة ما أوتيت.

Muhammed b. Cerîr'den kadının kadı olmasının caiz olduğu nakledilmiştir; ancak bu ondan sahih olarak gelmemiştir. el-Eşbâh'ta şöyle denmektedir: 'Kadının kadı tayin edilmesi uygun değildir; fakat hadler ve kısas dışındaki davalarda [hüküm vermesi] sahih olur.' Ebû Hayyân, Ebû Hanîfe'den (aleyhirrahme) kadının şahitlik edebileceği hususlarda mutlak olarak değil, falan kadının hüküm vermeye yetkili kılındığına dair kendisine bir ferman yazılmaksızın sadece hakem tayin edilmesi (tahkîm) yoluyla hüküm verebileceğinin nakledildiğini zikretmiştir. { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “ve ona her şeyden verilmiştir” ayeti, { تَمْلِكُهُمْ } karinesiyle, 'hükümdarların ihtiyaç duyduğu şeylerden' demektir. Şöyle de denilebilir: Buradaki maksat, sadece kendisine verilen şeylerin çokluğunu ifade etmektir.

والجملة تحتمل أن تكون عطفا على جملة تَمْلِكُهُمْ وأن تكون حالا من ضمير تملكهم المرفوع بتقدير قد أو بدونه وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ قال ابن عباس كما أخرجه عنه ابن جرير وابن المنذر أي سرير كريم من ذهب قوائمه من جوهر ولؤلؤ حسن الصنعة غالي الثمن، وروي عنه أيضا أنه كان ثلاثين ذراعا في ثلاثين ذراعا وكان طوله في السماء ثلاثين ذراعا أيضا، وقيل: كان طوله ثمانين في ثمانين وارتفاعه ثمانين.

Bu cümle, { تَمْلِكُهُمْ } cümlesine matuf olma veya [tahkik bildiren] 'kad' takdiriyle yahut takdirsiz olarak { تَمْلِكُهُمْ } fiilindeki merfû zamirden hâl olma ihtimalini taşır. { وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ } “ve onun büyük bir tahtı vardır” ayeti hakkında İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in kendisinden rivayet ettiğine göre İbn Abbas şöyle demiştir: 'Yani ayakları mücevher ve inciden, işçiliği güzel, pahalı ve altından değerli bir tahttır.' Yine ondan, [tahtın] otuz zirâa otuz zirâ olduğu ve göğe doğru yüksekliğinin de otuz zirâ olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Uzunluğu seksene seksen, yüksekliği de seksen zirâ idi.

وأخرج ابن أبي حاتم عن زهير بن محمد أنه سرير من ذهب وصفحتاه مرصعتان بالياقوت والزبرجد طوله ثمانون ذراعا في عرض أربعين ذراعا، وقيل: كان من ذهب مكللا بالدر والياقوت الأحمر والزبرجد الأخضر وقوائمه من الياقوت والزمرد وعليه سبعة أبيات على كل بيت باب مغلق، وقيل: غير ذلك والله تعالى أعلم بحقيقة الحال، وبالجملة فالظاهر أن المراد بالعرش السرير، وقال أبو مسلم: المراد به الملك ولا داعي إليه. واستعظام الهدهد لعرشها مع ما كان يشاهده من ملك سليمان ﵇ إما بالنسبة إلى حالها أو إلى عروش أمثالها من الملوك، وجوز أن يكون ذلك لأنه لم يكن لسليمان ﵇ مثله وإن كان عظيم الملك فإنه قد يوجد لبعض أمراء الأطراف شيء لا يكون للملك الذي هم تحت طاعته. وأيا ما كان فوصفه بذلك بين يديه ﵇ لما ذكر أولا من ترغيبه ﵇ في الإصغاء إلى حديثه وفيه توجيه لعزيمته ﵇ نحو تسخيرها ولذلك عقبه بما يوجب غزوها من كفرها وكفر قومها حيث قال: وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي يعبدونها متجاوزين عبادة الله تعالى.

İbn Ebî Hâtim'in Züheyr b. Muhammed'den rivayet ettiğine göre o, iki yanı yakut ve zebercetle süslenmiş, uzunluğu seksen zirâ, eni kırk zirâ olan altından bir tahttır. Şöyle de denilmiştir: İncilerle, kırmızı yakutla ve yeşil zebercetle taçlandırılmış altından bir taht idi; ayakları yakut ve zümrüttendi, üzerinde yedi oda bulunuyordu ve her odanın kapalı bir kapısı vardı. Başka açıklamalar da yapılmıştır; durumun hakikatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Özetle zahir olan, arştan kastın taht olduğudur. Ebû Müslim, bununla mülkün/saltanatın kastedildiğini söylemiştir; ancak buna bir gerekçe yoktur. Hüdhüd'ün, Süleyman'ın (aleyhisselâm) mülküne şahit olduğu halde o kadının tahtını büyük görmesi, ya kadının kendi durumuna göredir ya da hükümdarlardan onun benzerlerinin tahtlarına nispetledir. Süleyman (aleyhisselâm) büyük bir mülke sahip olsa da onun böyle bir tahtı bulunmadığı için Hüdhüd'ün bunu büyük görmüş olması da caiz görülmüştür; zira bazen uç beylerinin elinde, emri altında bulundukları hükümdarda dahi olmayan şeyler bulunabilir. Her nasıl olursa olsun, onun (aleyhisselâm) huzurunda tahtın bu şekilde vasfedilmesi, daha önce belirtildiği üzere, onun kendi sözünü dinlemesini teşvik etmek içindir ve bunda onun azmini o kadını boyun eğdirmeye yönlendirme vardır. Bu sebeple onun ardından, { وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum” diyerek, kendilerine savaş açılmasını gerektiren kadının ve kavminin küfrünü zikretmiştir; yani Allah Teâlâ'ya ibadeti terk edip güneşe tapmaktadırlar.

قال الحسن كانوا مجوسا يعبدون الأنوار، وقيل: كانوا زنادقة.

Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: 'Onlar nurlara tapan Mecûsîlerdi.' Şöyle de denilmiştir: 'Onlar zındıklardı.'

والظاهر أن هذه الجملة استئناف كلام وأن الوقف على عَظِيمٌ قال صاحب المرشد ولا يوقف على عرش وقد زعم بعضهم جوازه وقال معناه عظيم عند الناس. وقد أنكر هذا الوقف أبو حاتم وغيره من المتقدمين ونسبوا القائل به إلى الجهل، وقول من قال معناه عظيم عبادتهم للشمس من دون الله تعالى قول ركيك لا يعتد به وليس في الكلام ما يدل عليه، وفي الكشاف من نوكى القصاص من وقف على عَرْشٌ يريد عظيم إن وجدتها فر من استعظام الهدهد عرشها فوقع في عظيمة وهي نسخ كتاب الله تعالى وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ التي هي عبادة الشمس ونظائرها من أصناف الكفر والمعاصي، والجملة تحتمل العطف على جملة يَسْجُدُونَ والحالية من الضمير على نحو ما مر

Zahir olan, bu cümlenin istînâf (yeni bir söz) olduğu ve vakfın { عَظِيمٌ } kelimesinde yapıldığıdır. el-Mürşid sahibi şöyle demiştir: '{ عَرْشٌ } kelimesi üzerinde durulmaz; bazısı bunun caiz olduğunu iddia edip anlamının 'insanlar nezdinde büyüktür' olduğunu söylemiştir. Ebû Hâtim ve diğer mütekaddimûn âlimleri bu vakfı reddetmiş ve bunu söyleyen kimseyi cehaletle nitelemişlerdir.' 'Bunun manası, onların Allah Teâlâ'yı bırakıp güneşe tapmalarının büyük bir günah olduğudur' diyenin sözü ise zayıf olup itibar edilmez; zira sözde buna delalet eden bir şey yoktur. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Hüdhüd'ün tahtı büyük görmesinden kaçarak { عَرْشٌ } kelimesi üzerinde vakfeden ve [sonrasını] 'Onu [güneşe secde eder] buldum ki bu büyük bir iştir' manasına yoran kıssacıların ahmaklarındandır; böylece Hüdhüd'ün tahtı büyük görmesinden kaçarken Allah Teâlâ'nın kitabını tahrif etmek gibi büyük bir vartaya düşmüştür.' { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “Şeytan onlara yaptıklarını süslemiştir” ifadesi, güneşe tapma ve küfür ile günahların benzeri çeşitleridir. Bu cümle, { يَسْجُدُونَ } cümlesine atfedilme ve az önce geçtiği üzere zamirden hâl olma ihtimalini taşır.

آنفا فَصَدَّهُمْ أي الشيطان، وجوز كون الضمير للتزيين المفهوم من الفعل أي فصدهم تزيين الشيطان عَنِ السَّبِيلِ أي سبيل الحق والصواب فَهُمْ بسبب ذلك لا يَهْتَدُونَ إليه وقوله تعالى أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ أي لئلا يسجدوا واللام للتعليل وهو متعلق بصدهم أو بزين. والفاء في فَصَدَّهُمْ لا يلزم أن تكون سببية لجواز كونها تفريعية أو تفصيلية أي فصدهم عن ذلك لأجل أن لا يسجدوا لله ﷿ أو زين لهم ذلك لأجل أن لا يسجدوا له تعالى، وجوز أن تكون أن وما بعدها في تأويل مصدر وقع بدلا من أعمالهم وما بينهما اعتراض كأنه قيل وزين لهم الشيطان عدم السجود لله تعالى، وتعقب بأنه ظاهر في عد عدم السجود من الأعمال وهو بعيد، وجوز أن يكون ذلك بدلا من السبيل و (لا) زائدة مثلها في قوله تعالى: لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ [الحديد: ٢٩] كأنه قيل فصدهم عن السجود لله تعالى، وجوز أن يكون بتقدير إلى و (لا) زائدة أيضا والجار والمجرور متعلق بيهتدون كأنه قيل فهم لا يهتدون إلى السجود له ﷿، وأنت تعلم أن زيادة- لا- وإن وقعت في الفصيح خلاف الظاهر، وجوز أن لا يكون هناك تقدير والمصدر خبر مبتدأ محذوف أي دأبهم عدم السجود، وقيل: التقدير هي أي أعمالهم عدم السجود وفيه ما مر آنفا، وقرأ ابن عباس وأبو جعفر والزهري والسلمي والحسن وحميد والكسائي «ألا» بالتخفيف على أنها للاستفتاح ويا حرف نداء والمنادى محذوف أي ألا يا قوم اسجدوا كما في قوله:

{ فَصَدَّهُمْ } 'böylece onları [şeytan] engelledi'. Zamirin fiilden anlaşılan süsleme eylemine ait olması da caiz görülmüştür; yani 'şeytanın süslemesi onları engelledi.' { عَنِ السَّبِيلِ } 'hakk ve doğru yoldan' [engelledi]. { فَهُمْ } 'onlar da bu sebeple', { لا يَهْتَدُونَ } 'ona doğru yolu bulamazlar.' Allah Teâlâ'nın { أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ } “Allah'a secde etmesinler diye” kavli, 'secde etmemeleri için' demektir; lâm harfi illet (gerekçe) içindir ve صدهم (onları engelledi) veya زين (süsledi) fiiline taalluk eder. { فَصَدَّهُمْ } ifadesindeki fâ harfinin sebep bildirmesi şart değildir; tefri' (sonuç) veya tafsil için olması da caizdir. Yani: 'Allah'a (azze ve celle) secde etmesinler diye onları bundan engelledi' yahut 'O'na (Teâlâ) secde etmesinler diye bunu onlara süsledi.' أَنْ ve sonrasının masdar tevilinde أعمالهم kelimesinden bedel olması ve aralarındakinin de itirâz (ara cümle) olması caiz görülmüştür; sanki 'Şeytan onlara Allah Teâlâ'ya secde etmemeyi süsledi' denilmiş gibidir. Ancak bunun, secde etmemeyi amellerden saymayı gerektirdiği ve bunun da uzak bir ihtimal olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir. Bunun السبيل kelimesinden bedel olması ve 'لا' edatının, Allah Teâlâ'nın: { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } [el-Hadîd: 29] “Kitap ehli bilmesinler diye” kavlindeki gibi zâid olması da caiz görülmüştür; sanki 'onları Allah Teâlâ'ya secde etmekten engelledi' denilmiş gibidir. إِلى cer harfinin takdir edilmesi ve 'لا' edatının yine zâid olması, cer-mecrûrun da يهتدون fiiline taalluk etmesi caiz görülmüştür; sanki 'onlar O'na (azze ve celle) secde etmeye hidayet bulamazlar' denilmiş gibidir. Bilirsin ki 'لا' edatının zâid olması fasih kelamda vaki olsa da zahire aykırıdır. Orada hiçbir takdir bulunmayıp masdarın mahzûf mübtedânın haberi olması da caiz görülmüştür; yani 'onların âdeti secde etmemektir'. Takdirin هِيَ yani 'onların amelleri secde etmemektir' şeklinde olduğu da söylenmiştir; bunda da az önce geçen itiraz vardır. İbn Abbas, Ebû Ca'fer, ez-Zührî, es-Sülemî, el-Hasan, Humeyd ve el-Kisâî 'ألا' kelimesini istiftâh (başlangıç) edatı, 'يا' harfini de nidâ harfi olarak tahfîf ile [şeddesiz] okumuşlardır; münâdâ mahzûftur, yani: 'Ey kavim, secde edin!' demektir; nitekim şu beyitte de böyledir:

ألا يا اسلمي ذات الدمالج والعقد ونظائره الكثيرة. وسقطت ألف يا وألف الوصل في (اسجدوا) وكتبت بالياء متصلة بالسين على خلاف القياس. ووقف الكسائي في هذه القراءة على ياء وابتدأ باسجدوا وهو وقف اختيار، وفي البحر الذي أذهب إليه أن مثل هذا التركيب الوارد عن العرب ليست يا فيه للنداء والمنادى محذوف لأن المنادى عندي لا يجوز حذفه لأنه قد حذف الفعل العامل في النداء وانحذف فاعله لحذفه فلو حذفنا المنادى لكان في ذلك حذف جملة النداء وحذف متعلقه وهو المنادى وإذا لم نحذفه كان دليلا على العامل فيه وهو جملة النداء وليس حرف الندا حرف جواب كنعم وبلى ولا وأجل فيجوز حذف الجملة بعده كما يجوز حذفها بعدهن لدلالة ما سبق من السؤال على الجملة المحذوفة. فيا عندي في تلك التراكيب حرف تنبيه أكد به (ألا) التي للتنبيه وجاز ذلك لاختلاف الحرفين ولقصد المبالغة في التوكيد. وإذا كان قد وجد التأكيد في اجتماع الحرفين المختلفي اللفظ العاملين في قوله:

'Ey bilezikleri ve gerdanlıkları olan kadın, esen kal!' ve bunun pek çok benzeri vardır. [Bu kıraatte] يا harfinin elifi ile (اسجدوا) kelimesindeki vasıl elifi düşmüş, kurala aykırı olarak yâ harfi sîn harfine bitişik yazılmıştır. Kisâî bu kıraatte yâ harfinde durmuş ve اسجدوا ile başlamıştır; bu bir ihtiyarî vakıftır. el-Bahr'da [şöyle denilmektedir]: 'Benim benimsediğim görüşe göre Araplardan gelen bu tür terkiplerde يا harfi nidâ için değildir ve münâdâ da mahzûf değildir; zira bana göre münâdânın hazfedilmesi caiz değildir. Çünkü nidâda amel eden fiil hazfedilmiş, onun hazfiyle faili de hazfolmuştur. Şayet münâdâyı da hazfetseydik, bu durumda hem nidâ cümlesi hem de onun müteallakı olan münâdâ hazfedilmiş olurdu. Onu hazfetmediğimizde ise, onda amel eden nidâ cümlesine delil olur. Nidâ harfi; evet, hayır, bilakis, elbette gibi bir cevap harfi değildir ki daha önceki sorunun hazfedilen cümleye delaleti sebebiyle onlardan sonra cümlenin hazfi caiz olduğu gibi nidâ harfinden sonra da caiz olsun. Dolayısıyla bana göre bu terkiplerdeki يا, kendisiyle tenbih için olan (ألا) edatının tekit edildiği bir tenbih harfidir. İki harfin birbirinden farklı olması ve tekitte mübalağa kastı sebebiyle bu caiz olmuştur. Şu beyitte olduğu gibi, amel eden ve lafızları farklı olan iki harfin bir arada bulunmasında tekit gerçekleştiğine göre:'

فأصبحن لا يسألنني عن بما به والمتفقي اللفظ العاملين أيضا في قوله:

'Böylece bende olan derdin ne olduğunu bana sormaz oldular.' Yine şu beyitte amel eden ve lafızları aynı olan iki harfte de bu gerçekleştiğine göre:

فلا والله لا يلفى لما بي ... ولا للما بهم أبدا دواء

'Hayır, vallahi ne bendeki derde... ne de onlardaki derde asla bir çare bulunmaz.'

وجاز ذلك وإن عدّوه ضرورة أو قليلا فاجتماع غير العاملين وهما مختلفا اللفظ يكون جائزا. وليس- يا- في قوله:

Âlimler bunu zaruret veya az rastlanan bir durum saysalar da caiz görmüşlerdir; o halde amel etmeyen ve lafızları farklı olan iki harfin bir araya gelmesi evleviyetle caiz olur. Şu beyitteki 'يا' harfi de:

يا لعنة الله والأقوام كلهم حرف نداء عندي بل حرف تنبيه جاء بعده المبتدأ وليس مما حذف فيه المنادى لما ذكرناه انتهى، وللبحث فيه مجال. وعلى هذه القراءة يحتمل أن يكون الكلام استئنافا من كلام الهدهد إما خطابا لقوم سليمان ﵇ للحث على عبادة الله تعالى أو لقوم بلقيس لتنزيلهم منزلة المخاطبين. ويحتمل أن يكون استئنافا من جهة الله ﷿ أو من سليمان ﵇ كما قيل وهو حينئذ بتقدير القول.

'Allah'ın ve bütün insanların laneti [zalimlerin üzerine olsun]' bana göre bir nidâ harfi değil, kendisinden sonra mübteda gelen bir tenbih harfidir; zikrettiğimiz sebeplerden ötürü münâdânın hazfedildiği yerlerden değildir [el-Bahr'dan nakil bitti].' Bu husus incelemeye açıktır. Bu kıraate göre sözün, Hüdhüd'ün sözünden bir istînâf olması muhtemeldir; bu da ya Süleyman'ın (aleyhisselâm) kavmine Allah Teâlâ'ya ibadete teşvik için bir hitaptır ya da Belkıs'ın kavmini muhatap makamına indirmek suretiyle onlara bir hitaptır. Söylendiği gibi, Allah (azze ve celle) tarafından veya Süleyman'dan (aleyhisselâm) bir istînâf olması da muhtemeldir; bu takdirde söz bir kavil takdiriyle [anlaşılır].

ولعل الأظهر احتمال كونه استئنافا من جهته ﷿ خاطب سبحانه به هذه الأمة. والجملة معترضة ويوقف على هذه القراءة على يَهْتَدُونَ استحسانا ويوجب ذلك زيادة عدة آيات هذه السورة على ما قالوه فيها عند بعض، وقيل: لا يوجبها فإن الآيات توقيفية ليس مدارها على الوقف وعدمه فتأمل. والفرق بين القراءتين معنى أن في الآية على الأولى ذما على ترك السجود وفيها على الثانية أمرا بالسجود. وأيا ما كان فالسجود واجب عند قراءة الآية، وزعم الزجاج وجوبه على القراءة الثانية وهو مخالف لما صرح به الفقهاء ولذا قال الزمخشري إنه غير مرجوع إليه. وقرأ الأعمش: «هلا يسجدون» على التحضيض وإسناد الفعل إلى ضمير الغائبين. وفي قراءة أبي «ألا تسجدون» على العرض وإسناد الفعل إلى ضمير المخاطبين، وفي حرف عبد الله «ألا هل تسجدون» بألا الاستفتاحية وهل الاستفهامية. وإسناد الفعل إلى ضمير المخاطبين قاله ابن عطية وفي الكشاف ما فيه مخالفة ما له والعالم بحقيقة الحال هو الله ﷿.

Daha zahir olan ihtimal ise, Allah Teâlâ'nın bu ümmete hitap ettiği, O'nun (azze ve celle) katından bir istînâf olmasıdır. Cümle itirâziyyedir (ara cümledir) ve bu kıraate göre istihsânen { يَهْتَدُونَ } kelimesi üzerinde vakfedilir. Bazılarına göre bu durum, bu surenin ayet sayısının onlar hakkında söylediklerinden fazla olmasını gerektirir. Şöyle de denilmiştir: Bunu gerektirmez; zira ayetler tevkîfîdir (vahye dayalıdır), onların esası vakfa ve adem-i vakfa bağlı değildir; iyi düşün. İki kıraat arasındaki anlam farkı şudur: Birinci kıraatte secdenin terk edilmesine yönelik bir kınama vardır; ikincisinde ise secde etmeye yönelik bir emir vardır. Her halükarda ayet okunduğunda secde etmek vaciptir. ez-Zeccâc, secdenin sadece ikinci kıraatte vacip olduğunu ileri sürmüştür; ancak bu, fukahanın açıkça beyan ettiğine aykırıdır, bu sebeple ez-Zemahşerî onun bu görüşüne itibar edilmeyeceğini söylemiştir. el-A'meş, tahdîd (teşvik) anlamıyla ve fiili gâib zamirine isnat ederek «هلا يسجدون» şeklinde okumuştur. Übeyy'in kıraatinde arz (teklif) anlamıyla ve fiili muhatap zamirine isnat ederek «ألا تسجدون» şeklindedir. Abdullah'ın mushafında ise istiftâh bildiren ألا ve istifham bildiren هل ile «ألا هل تسجدون» şeklindedir. Fiilin muhatap zamirine isnat edildiğini İbn Atıyye söylemiştir; el-Keşşâf'ta ise buna aykırı hususlar vardır. Durumun hakikatini en iyi bilen Allah'tır (azze ve celle).

الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي يظهر الشيء المخبوء فيهما كائنا ما كان فالخبء مصدر أريد به اسم المفعول. وفسره بعضهم هنا بالمطر والنبات، وروي ذلك عن ابن زيد. وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن المسيب أنه فسره بالماء والأولى التعميم كما روي ذلك جماعة عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما.

{ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerdeki gizli olanı açığa çıkaran [Allah'a]”; yani her ne olursa olsun ikisinde gizlenmiş olan şeyi ortaya çıkaran demektir. el-Hab' (الْخَبْءَ), kendisiyle ism-i mef'ûl kastedilmiş bir masdardır. Bazıları bunu burada yağmur ve bitki ile tefsir etmişlerdir; bu İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre o, bunu su ile tefsir etmiştir. Bir topluluğun İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiği üzere genel anlam verilmesi daha uygundur.

وفِي السَّماواتِ متعلق بالخبء، وعن الفراء أن فِي بمعنى من فالجار والمجرور على هذا متعلق بيخرج والظاهر ما تقدم. واختيار هذا الوصف لما أنه أوفق بالقصة حيث تضمنت ما هو أشبه شيء بإخراج الخبء وهو إظهار أمر بلقيس وما يتعلق به. وعلى هذا القياس اختيار ما ذكر بعد من صفاته ﷿، وقيل: إن تخصيص هذا الوصف بالذكر لما أن الهدهد أرسخ في معرفته والإحاطة بأحكامه بمشاهدة آثاره التي من جملتها ما أودعه الله تعالى في نفسه من القدرة على معرفة الماء تحت الأرض. وأنت تعلم أن كون الهدهد أودع فيه القدرة على ما ذكر مما لم يجيء فيه خبر يعول عليه، وأيضا التعليل المذكور لا يتسنى على قراءة ابن عباس والستة الذين معه أَلَّا يَسْجُدُوا بالتخفيف إذا جعل الكلام استئنافا من جهته ﷿ أو من جهة سليمان ﵇. وقرأ أبي وعيسى «الخب» بنقل حركة الهمزة إلى الباء وحذف الهمزة. وحكى ذلك سيبويه عن قوم من بني تميم وبني أسد.

{ وفِي السَّماواتِ } ifadesi el-Hab' kelimesine taalluk eder. el-Ferrâ'dan nakledildiğine göre فِي harfi مِنْ anlamındadır; buna göre câr-mecrûr يُخْرِجُ fiiline taalluk eder, fakat zahir olan önceki görüştür. Bu sıfatın seçilmesi, kıssaya daha uygun düşmesindendir; zira kıssa, gizlinin çıkarılmasına en çok benzeyen bir durumu, yani Belkıs'ın durumunun ve onunla ilgili hususların ortaya çıkarılmasını içermektedir. Bundan sonra zikredilen O'nun (azze ve celle) sıfatlarının seçimi de bu kıyasa göredir. Şöyle de denilmiştir: Bu sıfatın özellikle zikredilmesi, Hüdhüd'ün Allah'ın yeryüzünün altındaki suyu bilme kudretini kendi fıtratına yerleştirmesi gibi eserlerini müşahede etmesi sebebiyle, O'nu tanımada ve O'nun hükümlerini kavramada daha köklü olmasındandır. Bilirsin ki Hüdhüd'ün içine zikredilen kudretin yerleştirilmiş olması hususunda güvenilir bir rivayet gelmemiştir; ayrıca bu gerekçelendirme, sözün Allah (azze ve celle) veya Süleyman (aleyhisselâm) tarafından bir istînâf kılınması durumunda, İbn Abbas ve beraberindeki altı kişinin tahfîf ile { أَلَّا يَسْجُدُوا } okuyuşuna göre geçerli olmaz. Übeyy ve Îsâ, hemzenin harekesini bâ harfine nakledip hemzeyi hazfederek «الخب» şeklinde okumuşlardır. Sîbeveyh bunu Benî Temîm ve Benî Esed'den bir topluluktan nakletmiştir.

وقرأ عكرمة بألف بدل الهمزة فلزم فتح ما قبلها وهي قراءة عبد الله ومالك بن دينار وخرجت على لغة من يقول في الوقف هذا الخبو ومررت بالخبي ورأيت الخبا وأجرى الوصل مجرى الوقف. وأجاز الكوفيون أن يقال في المرأة والكمأة المرأة والكماة بإبدال الهمزة ألفا وفتح ما قبلها. وذكر أن هذا الإبدال لغة.

İkrime hemze yerine elif ile okumuştur; bu durumda kendisinden önceki harfin fethalı olması gerekmiştir. Bu, Abdullah ve Mâlik b. Dînâr'ın da kıraatidir; vakıf halinde 'bu el-habvedir' (هذا الخبو), 'el-habye uğradım' (مررت بالخبي) ve 'el-habâyı gördüm' (رأيت الخبا) diyenlerin lehçesine göre açıklanmış ve vasıl hali vakıf makamına geçirilmiştir. Kûfeliler, hemzeyi elife tebdil edip öncesini fethalamak suretiyle المرأة ve الكمأة kelimelerinde المرأة ve الكماة denilmesini caiz görmüşlerdir. Bu tebdilin bir lehçe olduğu zikredilmiştir.

وجوز أن يكون الْخَبْءَ من ذلك ومنعه الزمخشري مدعيا أن ذلك لغة ضعيفة مسترذلة. وعلل بأن الهمزة إذا سكن ما قبلها فطريق تخفيفها الحذف لا القلب كما يقال في الكمء كمه. وتعقبه في الكشف فقال: تخريجه على الوقف فيه ضعفان لأن الوقف على ذلك الوجه ليس من لغة الفصحاء وإجراء الوصل مجرى الوقف فيما لا يكثر استعماله كذلك. وأما تلك اللغة فعن الكوفيين أنها قياس انتهى. وزعم أبو حاتم أن الخبا بالألف لا يجوز أصلا وهو من قصور العلم، قال المبرد: كان أبو حاتم دون أصحابه في النحو ولم يلحق بهم إلا أنه إذا خرج من بلدتهم لم يلق أعلم منه. وأشير بعطف قوله تعالى: وَيَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ على يُخْرِجُ إلى أنه تعالى يخرج ما في العالم الإنساني من الخفايا كما يخرج ما في العالم الكبير من الخبايا لما أن المراد يظهر ما تخفونه من الأحوال فيجازيكم بها وذكر ما تعلنون لتوسيع دائرة العلم أو للتنبيه على تساويهما بالنسبة إلى العلم الإلهي كذا قيل. ويشعر كلام بعضهم بأنه أشير بما تقدم إلى كمال قدرته تعالى وبهذا إلى كمال علمه ﷿ وأنه استوى فيه الباطن والظاهر. وقدم ما

{ الْخَبْءَ } kelimesinin de bundan olması caiz görülmüş; ancak ez-Zemahşerî bunun zayıf ve değersiz bir lehçe olduğunu iddia ederek bunu menetmiştir. Gerekçe olarak da hemzenin öncesi sakin olduğunda onun hafifletilme yolunun, الكمء kelimesinde كمه denildiği gibi tebdil değil hazif olduğunu göstermiştir. el-Keşf'te ona itiraz edilerek şöyle denilmiştir: 'Bunun vakıf haline dayandırılmasında iki zayıflık vardır; zira bu şekilde vakıf yapmak fasihlerin lehçesinden değildir ve kullanımı çok olmayan şeylerde vasıl halini vakıf makamına geçirmek de böyledir. O lehçeye gelince, Kûfelilerden onun kıyasî olduğu nakledilmiştir' [el-Keşf'ten nakil bitti]. Ebû Hâtim, elif ile الخبا okuyuşunun asla caiz olmadığını ileri sürmüştür ki bu onun ilminin yetersizliğindendir. el-Müberred şöyle demiştir: 'Ebû Hâtim nahiv ilminde arkadaşlarının gerisindeydi ve onlara yetişememişti; ancak onların memleketinden çıktığında kendisinden daha bilgilisi bulunmazdı.' Allah Teâlâ'nın: { وَيَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ } “ve sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir” kavlinin { يُخْرِجُ } fiiline atfedilmesiyle, O'nun (Teâlâ) büyük âlemdeki gizlilikleri çıkardığı gibi insan âlemindeki gizlilikleri de ortaya çıkardığına işaret edilmiştir; zira maksat, gizlediğiniz halleri açığa çıkarıp onlarla sizi cezalandıracağıdır. Açığa vurduğunuz şeylerin zikredilmesi ise ilmin kapsamını genişletmek yahut ilahî ilme nispetle ikisinin eşit olduğuna dikkat çekmek içindir; böyle denilmiştir. Bazılarının sözü, öncekilerle O'nun (Teâlâ) kudretinin kemaline, bununla da O'nun (azze ve celle) ilminin kemaline ve O'nun katında gizli ile açığın eşit olduğuna işaret edildiğini hissettirmektedir. [Ayet-i kerimede]

تُخْفُونَ

«gizlediğiniz şeyler» (tuhfûne)

لذلك مع مناسبته لما قبله من الخبء وقدم وصفه تعالى بإخراج الخبء من السماوات لأنه أشد ملاءمة للمقام، والخطاب على ما قيل إما للناس أو لقوم سليمان أو لقوم بلقيس. وفي الكلام التفات.

ifadesi, bundan dolayı ve öncesindeki 'gizli olan' (el-hab') kelimesine uygunluğu sebebiyle öne geçirilmiştir. Allah Teâlâ'nın göklerdeki gizlilikleri çıkarmakla vasfedilmesi ise makama daha uygun olduğu için takdim edilmiştir. Söylendiğine göre hitap ya insanlara ya Süleyman'ın kavmine ya da Belkıs'ın kavminedir. Sözde iltifat sanatı vardır.

وقرأ الحرميان والجمهور «ما يخفون وما يعلنون» بياء الغيبة، وفي الكشاف عن أبي أنه قرأ «ألا تسجدون لله الذي يخرج الخبء من السماء والأرض ويعلم سركم وما تعلنون» .

Haremeyn kurrâsı ve cumhur gâib yâ'sı ile «ما يخفون وما يعلنون» şeklinde okumuşlardır. el-Keşşâf'ta Übeyy'den onun: «ألا تسجدون لله الذي يخرج الخبء من السماء والأرض ويعلم سركم وما تعلنون» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.

اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ في معنى التعليل لوصفه ﷿ بكمال القدرة وكمال العلم. والْعَظِيمِ بالجر صفة العرش وهو نهاية الأجرام فلا جرم فوقه، وفي الآثار من وصف عظمه ما يبهر العقول ويكفي في ذلك أن الكرسي الذي نطق الكتاب العزيز بأنه وسع السماوات والأرض بالنسبة إليه كحلقة في فلاة، وهو عند الفلاسفة محدد الجهات وذهبوا إلى أنه جسم كري خال عن الكواكب محيط بسائر الأفلاك محرك لها قسرا من المشرق إلى المغرب ولا يكاد يعلم مقدار ثخنه إلا الله تعالى، وفي الأخبار الصحيحة ما يأبى بظاهره بعض ذلك. وأيا ما كان فبين عظمه وعظم عرش بلقيس بون عظيم.

{ اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ } “Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur; büyük arşın Rabbidir” ayeti, O'nun (azze ve celle) kemâl-i kudret ve kemâl-i ilimle vasfedilmesinin gerekçesi anlamındadır. Cer ile okunan { الْعَظِيمِ } kelimesi Arş'ın sıfatıdır; o, cisimlerin son noktasıdır ve onun üstünde bir cisim yoktur. Rivayetlerde onun büyüklüğünün vasfına dair akılları hayrete düşüren açıklamalar vardır. Yüce Kitab'ın gökleri ve yeri kuşattığını beyan ettiği Kürsî'nin Arş'a nispetle bir çöldeki halka gibi olması bu hususta kâfidir. Felsefecilere göre Arş cihetleri belirleyendir; onlar onun yıldızlardan arınmış, diğer felekleri kuşatan, onları doğudan batıya zorunlu olarak hareket ettiren kürevi bir cisim olduğunu ve kalınlığının miktarını Allah Teâlâ'dan başkasının pek bilemeyeceğini savunmuşlardır. Sahih haberlerde zahiriyle bunların bir kısmını reddeden hususlar vardır. Her halükarda onun büyüklüğü ile Belkıs'ın tahtının büyüklüğü arasında muazzam bir fark vardır.

وقرأ ابن محيصن وجماعة «العظيم» بالرفع فاحتمل أن يكون صفة للعرش مقطوعة بتقدير هو فتستوي القراءتان معنى. واحتمل أن يكون صفة للرب قالَ استئناف بياني كأنه قيل: فماذا فعل سليمان ﵇ عند قوله ذلك؟

İbn Muhaysın ve bir topluluk «العظيم» kelimesini ref ile okumuşlardır; bu durumda hüve takdiriyle Arş'ın makdû' (kesilmiş) bir sıfatı olması muhtemeldir ve iki kıraat anlam bakımından eşit olur. Rabb'in sıfatı olması da muhtemeldir. { قالَ } “[Süleyman] dedi” ifadesi istînâf-ı beyânîdir; sanki: 'Hüdhüd bunu söyleyince Süleyman (aleyhisselâm) ne yaptı?' denilmiş,

فقيل قال: سَنَنْظُرُ أي فيما ذكرته من النظر بمعنى التأمل والتفكر، والسين للتأكيد أي سنتعرف بالتجربة البتة أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ جملة معلق عنها الفعل للاستفهام. وكان مقتضى الظاهر أم كذبت وإيثار ما عليه النظم الكريم للإيذان بأن كذبه في هذه المادة يستلزم انتظامه في سلك الموسومين بالكذب الراسخين فيه فإن مساق هذه الأقاويل الملفقة مع ترتيب أنيق يستميل قلوب السامعين نحو قبولها من غير أن يكون لها مصداق أصلا لا سيما بين يدي نبي عظيم تخشى سطوته لا يكاد يصدر إلا عمن رسخت قدمه في الكذب والإفك وصار سجية له حتى لا يملك نفسه عنه في أي موطن كان، وزعم بعضهم أن ذاك لمراعاة الفاصلة وليس بشيء أصلا، وفي الآية على ما في الإكليل قبول الوالي عذر رعيته ودرء العقوبة عنهم وامتحان صدقهم فيما اعتذروا به، وقوله تعالى: اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ استئناف مبين لكيفية النظر الذي وعده ﵇ بعد ما كتب كتابه في ذلك المجلس أو بعده.

bunun üzerine şöyle buyurduğu ifade edilmiştir: { سَنَنْظُرُ } “Bakacağız”; yani teemmül ve tefekkür anlamındaki bakmakla zikrettiğin şeye bakacağız. Sîn harfi tekit içindir; yani: 'Deneyerek mutlaka öğreneceğiz.' { أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?” cümlesi, istifham sebebiyle fiilin amelden alıkonulduğu (muallak) bir cümledir. Zahirin gerektirdiği 'yoksa yalan mı söyledin' (أم كذبت) şeklinde olmasıydı; yüce nazmın bu şekilde tercih edilmesi, bu meselede yalan söylemesinin, yalanla damgalanmış ve onda kökleşmiş kimselerin safına katılmasını gerektirdiğini bildirmek içindir. Zira aslı astarı olmayan bu tür uydurma sözlerin, dinleyenlerin kalbini kabule çekecek zarif bir tertiple sunulması -özellikle heybetinden korkulan yüce bir peygamberin huzurunda- ancak yalan ve iftirada ayağı kökleşmiş, bu kendisinde bir huy haline gelmiş ve hiçbir durumda nefsine hâkim olamayan kimseden sadır olabilir. Bazıları bunun fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilerek yapıldığını iddia etmişse de bu asla bir şey değildir. el-İklîl'de belirtildiğine göre bu ayette, yöneticinin tebaasının mazeretini kabul etmesi, onlardan cezayı savması ve mazeret olarak öne sürdükleri şeyde doğruluklarını sınaması hükmü vardır. Allah Teâlâ'nın: { اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ } “Şu mektubumu götür, onu kendilerine bırak” kavli, o mecliste veya sonrasında mektubunu yazdıktan sonra onun (aleyhisselâm) vadettiği bakıp incelemenin keyfiyetini açıklayan bir istînâftır.

فهذا إشارة إلى الحاضر وتخصيصه ﵇ إياه بالرسالة دون سائر ما تحت ملكه من أمناء الجن الأقوياء على التصرف والتعرف لما عاين فيه من مخايل العلم والحكمة ولئلا يبقى له عذر أصلا، وفي الآية دليل على جواز إرسال الكتب إلى المشركين من الإمام لإبلاغ الدعوة والدعاء إلى الإسلام. وقد كتب رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلم إلى كسرى وقيصر وغيرهما من ملوك العرب، وقرىء في السبعة «فألقه» بكسر الهاء وياء بعدها وباختلاس الكسرة وبسكون الهاء، وقرأ مسلم بن جندب بضم الهاء وواو بعدها ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ أي تنح وحمل على ذلك لأن التولي بالكلية ينافي قوله: فَانْظُرْ ماذا يَرْجِعُونَ إلا أن يحمل على القلب كما زعم ابن زيد وأبو علي وهو غير مناسب.

Buradaki 'bu' (هذا), hazır olana işarettir. Hükümranlığı altında tasarruf ve keşif hususunda güçlü olan cinlerin güvenilir diğer fertleri arasından özellikle onu elçilikle görevlendirmesi, onda ilim ve hikmet alametleri gördüğü ve onun hiçbir mazereti kalmasın diyedir. Bu ayette, tebliği ulaştırmak ve İslam'a davet etmek üzere devlet başkanının müşriklere mektup göndermesinin caiz olduğuna delil vardır. Resûlullah (sallallâhu Teâlâ aleyhi ve sellem) Kisrâ'ya, Kayser'e ve diğer Arap meliklerine mektuplar yazmıştır. Yedi kıraatte «فألقه» kelimesi hâ'nın kesresi ve sonrasında yâ ile, kesrenin ihtilâsı ile ve hâ'nın sükûnu ile okunmuştur. Müslim b. Cündeb ise hâ'nın zammesi ve sonrasında vâv ile okumuştur. { ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ } “sonra onlardan çekil”; yani bir kenara çekil. 'Tamamen dönüp gitmek' anlamına değil buna yorulmuştur; zira tamamen dönüp gitmek { فَانْظُرْ ماذا يَرْجِعُونَ } “bak neye başvuracaklar” sözüyle çelişir; meğerki İbn Zeyd ve Ebû Alî'nin iddia ettiği gibi kalb (yer değiştirme) üzerine hamledilsin, bu da uygun değildir.

وأمره ﵇ إياه بالتنحي من باب تعليم الأدب مع الملوك كما روي عن وهب.

Onun (aleyhisselâm) Hüdhüd'e kenara çekilmesini emretmesi, Vehb'den rivayet edildiği üzere, hükümdarlarla olan edebi öğretme kabilindendir.

والنظر بمعنى التأمل والتفكر وماذا إما كلمة استفهام في موضع المفعول ليرجعون ورجع تكون متعدية كما تكون لازمة أو مبتدأ وجملة يَرْجِعُونَ خبره. وإما أن تكون ما استفهامية مبتدأ وذا اسم موصول بمعنى الذي خبره وجملة يَرْجِعُونَ صلة الموصول والعائد محذوف. وأيا ما كان فالجملة معلق عنها فعل القلب فمحلها النصب على إسقاط الخافض، وقيل: النظر بمعنى الانتظار كما في قوله تعالى: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ [الحديد: ١٣] فلا

Buradaki nazar, teemmül ve tefekkür anlamındadır. ماذا kelimesi ya yercıûn fiilinin mef'ûlü konumunda bir istifham kelimesidir -zira raca'a fiili lazım olduğu gibi müteaddî de olur- ya da mübtedadır ve { يَرْجِعُونَ } cümlesi onun haberidir; yahut da ما istifhamiyye mübteda, ذا da ellezî anlamında ism-i mevsûl olup onun haberi, { يَرْجِعُونَ } cümlesi mevsûlün sılası ve âid zamir de mahzûftur. Her halükarda kalp fiili cümleden muallak kılınmıştır, dolayısıyla cümlenin mahalli cer harfinin düşürülmesi sebebiyle nasptır. Şöyle de denilmiştir: Nazar, Allah Teâlâ'nın: { انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ } [el-Hadîd: 13] “Bizi bekleyin de nûrunuzdan bir parça alalım” kavlinde olduğu gibi intizâr (bekleme) anlamındadır; bu durumda

تعليق بل كلمة ماذا موصول في موضع المفعول كذا قيل، والظاهر أنه بمعنى التأمل وأن المراد فتأمل وتعرف ماذا يرد بعضهم على بعض من القول. وهذا ظاهر في أن الله تعالى أعطى الهدهد قوة يفهم بها ما يسمعه من كلامهم، والتعبير بالإلقاء لأن تبليغه لا يمكن بدونه. وجمع الضمير لأن المقصود تبليغ ما فيه لجميع القوم والكشف عن حالهم بعده.

ta'lîk yoktur, aksine ماذا kelimesi mef'ûl konumunda bir mevsûldür; böyle denilmiştir. Zahir olan, teemmül anlamında olduğu ve maksadın 'birbirlerine söz olarak ne cevap vereceklerini düşün ve öğren' olduğudur. Bu, Allah Teâlâ'nın Hüdhüd'e onların konuşmalarından duyduğu şeyleri anlayabileceği bir güç verdiğini açıkça göstermektedir. 'Bırakmak' (ilkâ) ifadesinin kullanılması, tebliğin onsuz mümkün olmamasındandır. Zamirin çoğul getirilmesi ise, mektuptakileri kavmin tamamına tebliğ etmek ve sonrasında onların hallerini açığa çıkarmak kastedildiği içindir.

قالَتْ أي بعد ما ذهب الهدهد بالكتاب فألقاه إليهم وتنحى عنهم حسبما أمر به، وإنما طوى ذكره إيذانا بكمال مسارعته إلى إقامة ما أمر به من الخدمة وإشعارا بالاستغناء عن التصريح به لغاية ظهوره.

{ قالَتْ } “[Melike] dedi”; yani Hüdhüd mektubu götürüp kendilerine bıraktıktan ve emredildiği şekilde onlardan kenara çekildikten sonra [dedi]. Bunun zikrinin atlanması, emredildiği hizmeti yerine getirmeye olan süratinin tamlığını bildirmek ve son derece açık olması sebebiyle onu açıkça belirtmeye ihtiyaç duyulmadığını hissettirmek içindir.

روي أنه ﵇ كتب كتابه وطبعه بالمسك وختمه بخاتمه ودفعه إلى الهدهد فذهب به فوجدها راقدة في قصرها بمأرب وكانت إذا رقدت غلقت الأبواب ووضعت المفاتيح تحت رأسها فدخل من كوة وطرح الكتاب على نحرها وهي مستلقية

Rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) mektubunu yazdı, misk ile kokulandırdı, mührüyle mühürledi ve Hüdhüd'e verdi. Hüdhüd mektupla gitti ve kadını Me'rib'deki sarayında uyurken buldu. Kadın uyuduğunda kapıları kilitler ve anahtarları başının altına koyardı. Hüdhüd bir menfezden içeri girdi ve kadın sırtüstü yatarken mektubu göğsünün üzerine attı.

، وفي رواية بين ثدييها، وقيل: نقرها فانتبهت فزعة، وقيل: أتاها والقادة والجنود حواليها فرفرف ساعة والناس ينظرون حتى رفعت رأسها فألقى الكتاب في حجرها فلما رأت الخاتم ارتعدت وخضعت فقالت ما قالت، وقيل: كانت في البيت كوة تقع الشمس منها كل يوم فإذا نظرت إليها سجدت فجاء الهدهد فسدها بجناحيه فرأت ذلك وقامت إليه فألقى الكتاب إليها وكانت قارئة كاتبة عربية من نسل يعرب بن قحطان واشتهر أنها من نسل تبع الحميري وكان الخط العربي في غاية الإحكام والإتقان والجودة في دولة التبابعة وهو المسمى بالخط الحميري وكان بحمير كتابة تسمى المسند حروفها مفصلة وكانوا يمنعون من تعليمها إلا بإذنهم ومن حمير تعلم مضر، وقد تقدم بعض الكلام في ذلك.

Bir rivayette iki göğsünün arasına [attı denilmiştir]. Şöyle de denilmiştir: Hüdhüd onu gagasıyla dürttü, o da korkuyla uyandı. Şöyle de denilmiştir: Komutanlar ve askerler etrafındayken yanına vardı; insanlar bakarken bir süre havada süzüldü, nihayet kadın başını kaldırınca mektubu kucağına bıraktı. Kadın mührü görünce titredi, boyun eğdi ve söyleyeceğini söyledi. Şöyle de denilmiştir: Evde her gün güneşin doğduğu bir pencere vardı; kadın güneşe baktığında secde ederdi. Hüdhüd gelip kanatlarıyla o pencereyi kapattı; kadın bunu görünce ona doğru kalktı, Hüdhüd de mektubu ona bıraktı. Kadın okur yazar, Ya'rub b. Kahtân neslinden bir Arap kadınıydı. Onun Tübba' el-Himyerî neslinden olduğu da meşhurdur. Arap yazısı Tebâbia devletinde son derece sağlam, kusursuz ve mükemmel bir haldeydi; buna el-Hattü'l-Himyerî denilirdi. Himyer'de harfleri birbirinden ayrı olan ve 'el-Müsned' adı verilen bir yazı vardı ve izinleri olmaksızın onun öğretilmesini engellerlerdi; Mudar kabilesi de [yazıyı] Himyer'den öğrenmiştir. Bu husustaki bazı açıklamalar daha önce geçmişti.

واختار ابن خلدون القول بأنه تعلم الكتابة العربية من التبابعة وحمير أهل الحيرة وتعلمها منهم أهل الحجاز.

İbn Haldûn, Arap yazısını Tebâbia ve Himyer'den Hîre ehlinin, onlardan da Hicaz ehlinin öğrendiği görüşünü tercih etmiştir.

وظاهر كون بلقيس من العرب وأنها قرأت الكتاب يقتضي أن الكتاب كان عربيا، ولعل سليمان ﵇ كان يعرف العربي وإن لم يكن من العرب، ومن علم منطق الطير لا يبعد أن يعلم منطق العرب الذي هو أشرف منطق، ويحتمل أن يكون عنده من يعرف ذلك وكذا من يعرف غيره من اللغات كعادة الملوك يكون عندهم من يتكلم بعدة لغات ليترجم لهم ما يحتاجونه، ويجوز أن يكون الكتاب غير عربي بل بلغة سليمان ﵇ وقلمه وكان قلمه كما نقل عن الإمام أحمد البوني كاهنيا وكان عند بلقيس من ترجمه لها وأعلمها بما فيه فجمعت أشراف قومها وأخبرتهم بذلك واستشارتهم كما حكى سبحانه عنها بقوله جل وعلا قالت: يا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ إلخ، وأقدم سليمان ﵇ على كتابة الكتاب إليها كذلك قول الهدهد: وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [النمل: ٢٣] والمترجم من الأشياء التي يحتاج إليها الملك وأن اللائق بشأنه وعظمته أن لا يترك لسانه ويتشبه بها في لسانها، ويحتمل أنها كانت بنفسها تعرف تلك الكتابة فقرأت الكتاب لذلك، ورجح احتمال أن يكون الكتاب غير عربي بأن الكتابة لها بالعربية تستدعي الوقوف على حالها وهو ﵇ ما وقف عليه بعد.

Belkıs'ın Araplardan olması ve mektubu okumuş olmasının zahiri, mektubun Arapça olduğunu gerektirir. Muhtemelen Süleyman (aleyhisselâm) Araplardan olmasa da Arapçayı biliyordu; kuş dilini bilen birine dillerin en şereflisi olan Arap dilini bilmesi uzak değildir. Hükümdarların âdeti olduğu üzere ihtiyaç duydukları şeyleri tercüme etmek için yanlarında birkaç dil konuşan kimseler bulunduğu gibi, onun yanında da bunu ve diğer dilleri bilen birilerinin bulunması muhtemeldir. Mektubun Arapça olmayıp Süleyman'ın (aleyhisselâm) dili ve yazısıyla yazılmış olması da caizdir. İmam Ahmed el-Bûnî'den nakledildiğine göre onun yazısı Kâhinî idi; Belkıs'ın yanında da bunu kendisine tercüme eden ve içindekileri bildiren bir kimse vardı. Bunun üzerine kavminin ileri gelenlerini toplayıp onlara durumu haber verdi ve Allah Teâlâ'nın: { قالت: يا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “[Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı...'” kavliyle kendisinden naklettiği üzere onlarla istişare etti. Süleyman'ın (aleyhisselâm) ona bu şekilde mektup yazmaya yönelmesi, Hüdhüd'ün: { وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } [en-Neml: 23] “ve ona her şeyden verilmiştir” sözünden kaynaklanmaktadır; zira tercüman da hükümdarın ihtiyaç duyduğu şeylerdendir. Ayrıca onun şanına ve azametine yakışan, kendi lisanını bırakıp onun lisanında ona benzemeye çalışmamasıdır. Belkıs'ın bizzat o yazıyı bilip mektubu bu sebeple okumuş olması da muhtemeldir. Mektubun Arapça olmama ihtimali, ona Arapça mektup yazmanın kadının durumuna vakıf olmayı gerektirmesi, onun (aleyhisselâm) ise henüz buna vakıf olmaması ile desteklenmiştir.

وتعقب بأنه دله على كونها عربية قول الهدهد: جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ [النمل: ٢٢، ٢٣] فإنه ﵇ ممن لا يخفى عليه كون سبأ من العرب والظاهر كون ملكتهم منهم، ووصفت الكتاب بالكرم لكونه مختوما

Buna karşı şöyle denilmiştir: Hüdhüd'ün { جِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ } [en-Neml: 22-23] “Sana Sebe'den kesin bir haber getirdim. Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum” sözü onun Arap olduğuna delalet etmiştir; zira Sebe'in Araplardan olduğu ona (aleyhisselâm) gizli kalacak şeylerden değildir ve melikelerinin de onlardan olması zahirdir. Kadının mektubu kerîm (şerefli/değerli) olarak vasfetmesi, mühürlü olmasındandır;

ففي الحديث: «كرم الكتاب ختمه»

zira hadiste: 'Mektubun keremi mühürlenmesidir' buyrulmuştur.

، وفي شرح أدب الكاتب يقال أكرمت الكتاب فهو كريم إذا ختمته، وقال ابن المقنع: من كتب إلى أخيه كتابا ولم يختمه فقد استخف به، وقد فسر ابن عباس وقتادة وزهير بن محمد «الكريم» هنا بالمختوم، وفيه كما قيل استحباب ختم الكتاب لكرم مضمونه وشرفه أو لكرم مرسله وعلو منزلته وعلمت ذلك بالسماع أو بكون كتابه مختوما باسمه على عادة الملوك والعظماء أو بكون رسوله به الطير أو

Edebü'l-Kâtib şerhinde şöyle denir: Mektubu mühürlediğinde 'أكرمت الكتاب فهو كريم' (mektuba ikram ettim, o artık kerîmdir/mühürlüdür) denilir. İbnü'l-Mukaffa' şöyle demiştir: 'Kim kardeşine bir mektup yazar da onu mühürlemezse, onu hafife almış olur.' İbn Abbas, Katâde ve Züheyr b. Muhammed buradaki 'kerîm' kelimesini mühürlü olarak tefsir etmişlerdir. Belirtildiği üzere bunda mektubun mühürlenmesinin müstehap olduğuna delil vardır. [Bu vasıf] ya içeriğinin kerem ve şerefinden yahut gönderenin keremi ve makamının yüceliğindendir ve kadın bunu işitmekle yahut mektubun hükümdarların ve büyüklerin âdeti üzere onun ismiyle mühürlenmiş olmasından veya onu getiren elçinin kuş olmasından,

لبداءته باسم الله ﷿ أو لغرابة شأنه ووصوله إليها على منهاج غير معتاد، وقيل: إن ذلك لظنها إياه بسبب أن الملقى له طير أنه كتاب سماوي وليس بشيء. وبناء أُلْقِيَ للمفعول لعدم الاهتمام بالفاعل، وقيل: لجهلها به أو لكونه حقيرا. وقال الشيخ الأكبر قدس سره في الفصوص: من حكمة بلقيس كونها لم تذكر من ألقى إليها الكتاب وما ذاك إلا لتعلم أصحابها أن لها اتصالا إلى أمور لا يعلمون طريقها. وفي ذلك سياسة منها أورثت الحذر منها في أهل مملكتها وخواص مدبريها وبهذا استحقت التقديم عليهم انتهى، وتأكيد الجملة للاعتناء بشأن الحكم، وأما التأكيد في قوله تعالى: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ فلذاك أيضا أو لوقوعه في جواب سؤال مقدر كأنه قيل:

yahut Allah'ın (azze ve celle) ismiyle başlamış olmasından ya da durumunun garipliğinden ve kendisine alışılmadık bir yolla ulaşmasından anlamıştır. Şöyle de denilmiştir: Bu, mektubu bırakanın bir kuş olması sebebiyle onun semavî bir mektup olduğunu zannetmesindendir; ancak bu bir şey değildir. { أُلْقِيَ } “bırakıldı” fiilinin meçhul olarak kurulması, faile önem verilmemesindendir; onu bilmemesinden veya onun hakir olmasından dolayı olduğu da söylenmiştir. Şeyhü'l-Ekber (kuddise sirruh) el-Fusûs'ta şöyle demiştir: 'Belkıs'ın hikmetinden biri de mektubu kendisine bırakanı zikretmemiş olmasıdır; bu da ancak adamlarına, kendilerinin yolunu bilmediği işlerle bir irtibatı olduğunu bildirmek içindir. Bunda kendisinden kaynaklanan öyle bir siyaset vardır ki mülkünün ehlinde ve işlerini yöneten seçkinlerinde kendisine karşı bir sakınma ve çekinme meydana getirmiştir; işte bu sayede onların önüne geçmeyi hak etmiştir [Fusûs'tan nakil bitti].' Cümlenin tekitli getirilmesi, hükmün şanına ihtimam gösterilmesindendir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O, Süleyman'dandır ve o, 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla'dır” kavlindeki tekit de yine bu sebeple yahut takdirî bir sorunun cevabında vaki olmasındandır; sanki:

ممن هذا الكتاب وماذا مضمونه؟ فقيل: إنه من سليمان إلخ، ويحسن التأكيد بأن في جواب السؤال ولا أرى فرقا في ذلك بين المحقق والمقدر، ويعلم مما ذكر أن ضمير إِنَّهُ الأول للكتاب وضمير إِنَّهُ الثاني للمضمون وإن لم يذكر، وليس في الآية ما يدل على أنه ﵇ قدم اسمه على اسم الله ﷿، وعلمها بأنه من سليمان يجوز أن يكون لكتابة اسمه بعد.

'Bu mektup kimdendir ve içeriği nedir?' denilmiş, buna karşılık: 'O Süleyman'dandır...' denilmiştir. Soruya verilen cevapta 'inne' ile tekit yapılması güzeldir; bu hususta muhakkak (açıkça sorulan) ile mukadder (zihindeki) soru arasında bir fark görmüyorum. Zikredilenlerden anlaşılmaktadır ki birinci { إِنَّهُ } zamiri mektuba, açıkça zikredilmese de ikinci { إِنَّهُ } zamiri ise içeriğe aittir. Ayette onun (aleyhisselâm) kendi ismini Allah'ın (azze ve celle) isminden öne geçirdiğine delalet eden bir husus yoktur; mektubun Süleyman'dan olduğunu bilmesi, isminin sonradan yazılmış olmasından da kaynaklanabilir.

وقد أخرج ابن أبي حاتم عن يزيد بن رومان أنه قال: كتب سليمان بسم الله الرحمن الرحيم من سليمان بن داود إلى بلقيس ابنة ذي شرح وقومها- أن لا تعلوا

Nitekim İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Rûmân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Süleyman şöyle yazdı: Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Dâvûd oğlu Süleyman'dan Şerâh kızı Belkıs'a ve kavmine: Bana karşı büyüklük taslamayın...'

- إلخ، وجوز أن يكون لكتابته في ظاهر الكتاب وكان باطن الكتاب بِسْمِ اللَّهِ إلخ، وقيل: ضمير إِنَّهُ الأول للعنوان وأنه ﵇ عنوان الكتاب باسمه مقدما له فكتب من سليمان بِسْمِ اللَّهِ إلخ واستظهر هذا أبو حيان ثم قال: وقدم ﵇ اسمه لاحتمال أن يبدر منها ما لا يليق إذ كانت كافرة فيكون اسمه وقاية لاسم الله ﷿ وهو كما ترى، وكتابة البسملة في أوائل الكتب مما جرت به سنة نبينا ﷺ بعد نزول هذه الآية بلا خلاف، وأما قبله فقد قيل إن كتبه ﵊ لم تفتتح بها، فقد أخرج عبد الرزاق وابن المنذر وغيرهما عن الشعبي قال: كان أهل الجاهلية يكتبون باسمك اللهم فكتب النبي ﷺ أول ما كتب باسمك اللهم حتى نزلت بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها [هود: ٤١] فكتب بسم الله ثم نزلت ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ [الإسراء: ١١٠] فكتب بسم الله الرحمن ثم نزلت آية النمل إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ الآية فكتب بسم الله الرحمن الرحيم.

...ilâ âhir. İsminin mektubun zahirinde (dışında) yazılmış olması, mektubun içinin ise 'Bismillâh...' şeklinde olması da caiz görülmüştür. Birinci { إِنَّهُ } zamirinin başlığa (zarf üstüne) ait olduğu ve onun (aleyhisselâm) mektubun başlığına kendi ismini öne alarak 'Süleyman'dan... Bismillâh...' şeklinde yazdığı da söylenmiştir. Ebû Hayyân bu görüşü benimsemiş ve şöyle demiştir: 'Kadın kâfir olduğu için uygunsuz bir söz sarf etmesi ihtimaline binaen, kendi ismi Allah'ın (azze ve celle) ismine bir siper olsun diye ismini öne geçirmiştir.' Bu görüş gördüğün gibidir. Mektupların başına besmele yazılması, bu ayetin inmesinden sonra Peygamberimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihtilafsız uygulanan sünneti olmuştur. Bundan önce ise onun (aleyhisselâm) mektuplarına besmele ile başlamadığı söylenmiştir. Nitekim Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve diğerlerinin eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Câhiliye ehli 'Bismikellâhümme' yazarlardı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ilk olarak 'Bismikellâhümme' yazdı; nihayet { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } [Hûd: 41] “Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” ayeti inince 'Bismillâh' yazdı. Sonra { ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } [el-İsrâ: 110] “İster Allah deyin, ister Rahmân deyin” ayeti inince 'Bismillâhirrahmân' yazdı. Daha sonra Neml suresindeki { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ } ayeti inince 'Bismillâhirrahmânirrahîm' yazdı.

وأخرج أبو داود في مراسيله عن أبي مالك قال: كان النبي ﷺ يكتب باسمك اللهم فلما نزلت إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ الآية كتب بسم الله

Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Ebû Mâlik'ten rivayet etmiştir; demiştir ki: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Bismikellâhümme yazardı. { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ } ayeti inince Bismillâh...'

إلخ، وروي نحو ذلك عن ميمون بن مهران وقتادة، وهذا عندي مما لا يكاد يتسنى مع القول بنزول البسملة قبل نزول هذه الآية وهذا القول مما لا ينبغي أن يذهب إلى خلافه، فقد قال الجلال السيوطي في إتقانه اختلف في أول ما نزل من القرآن على أقوال، أحدها وهو الصحيح اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [العلق: ١] واحتج له بعده أخبار منها خبر الشيخين في بدء الوحي وهو مشهور، وثانيها يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ [المدثر: ١] وثالثها سورة الفاتحة، ورابعها البسملة ثم قال وعندي أن هذا لا يعد قولا برأسه فإنه من ضرورة نزول السورة نزول البسملة معها فهي أول آية نزلت على الإطلاق اهـ.

...yazdı. Meymûn b. Mihrân ve Katâde'den de benzeri rivayet edilmiştir. Bana göre bu, besmelenin bu ayetten önce indiği görüşüyle pek bağdaşmamaktadır; nitekim bu görüşün aksine gidilmemesi gerekir. Celâleddîn es-Süyûtî el-İtkân'ında şöyle demiştir: 'Kur'an'dan ilk inen ayet hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüştür; birincisi ve sahih olanı { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } [el-Alak: 1] “Yaratan Rabbinin adıyla oku!” ayetidir. Buna vahyin başlangıcı hakkındaki Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) meşhur haberi başta olmak üzere birçok haberle delil getirilmiştir. İkincisi { يا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ } [el-Müddessir: 1] “Ey örtüsüne bürünen!”, üçüncüsü Fâtiha suresi, dördüncüsü ise Besmeledir.' Sonra şöyle demiştir: 'Bana göre bu müstakil bir görüş sayılmaz; zira surenin inmesinin zorunlu bir gereği olarak Besmele de onunla inmiştir, dolayısıyla o mutlak olarak inen ilk ayettir [İtkân'dan nakil bitti].'

وهو يقوي ما قلناه فإن البسملة إذا كانت أول آية نزلت كانت هي المفتتح لكتاب الله تعالى وإذا كانت كذلك كان اللائق بشأنه ﷺ أن يفتتح بها كتبه كما افتتح الله تعالى بها كتابه وجعلها أول المنزل منه.

Bu da bizim dediğimizi güçlendirmektedir; zira Besmele inen ilk ayet olduğuna göre Allah Teâlâ'nın kitabının başlangıcı olmuştur. Böyle olunca, Allah Teâlâ kitabına onunla başladığı ve onu indirilenlerin ilki kıldığı gibi, onun da (sallallâhu aleyhi ve sellem) şanına yakışan mektuplarına onunla başlamasıdır.

والقول بأنها نزلت قبل إلا أنه ﵊ لم يعلم مشروعيتها في أوائل الكتب والرسائل حتى نزلت هذه الآية المتضمنة لكتابة سليمان ﵇ إياها في كتابه إلى أهل سبأ مما لا يقدم عليه إلا جاهل بقدره ﵊، وذكر بعض الأجلة أنها إذا كتبت في الكتب والرسائل فالأولى أن تكتب سطرا وحدها.

Besmelenin daha önce indiğini, ancak Süleyman'ın (aleyhisselâm) Sebe ehline yazdığı mektubunda onu yazdığını içeren bu ayet ininceye kadar onun (aleyhisselâm) mektup ve risalelerin başında Besmelenin meşruiyetini bilmediğini söylemek, ancak onun (aleyhisselâm) kadrini bilmeyen bir cahilin cüret edebileceği bir sözdür. Bazı büyük âlimler, mektup ve risalelerde yazıldığında Besmelenin tek başına müstakil bir satır olarak yazılmasının daha uygun olduğunu zikretmişlerdir.

وفي أدب الكتاب للصولي أنهم يختارون أن يبدأ الكاتب بالبسملة من حاشية القرطاس ثم يكتب الدعاء مساويا لها ويستقبحون أن يخرج الكلام عن البسملة فاضلا بقليل ولا يكتبونها وسطا ويكون الدعاء فاضلا اهـ.

es-Sûlî'nin Edebü'l-Küttâb adlı eserinde kâtiplerin, kâğıdın kenarından Besmele ile başlamayı, sonra duayı onunla aynı hizada yazmayı tercih ettikleri, sözün Besmele'den biraz taşmasını çirkin gördükleri, Besmele'yi ortaya yazıp duanın taşmasını da uygun bulmadıkları belirtilmiştir.

وما ذكر من كتابة الدعاء بعدها لم يكن في الصدر الأول وإنما كان فيه كتابة من فلان إلى فلان.

Besmeleden sonra dua yazılmasına dair zikredilen husus ilk dönemde yoktu; o dönemde sadece 'falancadan falancaya' yazılırdı.

وتقديم اسم الكاتب على اسم المكتوب له مشروع وإن كان الأول مفضولا والثاني فاضلا، ففي البحر عن أنس ما كان أحد أعظم حرمة من رسول الله ﷺ وكان أصحابه إذا كتبوا إليه كتابا بدؤوا بأنفسهم.

Mektup yazanın isminin mektup yazılanın isminden önce yazılması -birincisi mefdûl (derecece daha aşağı), ikincisi fâdıl (daha üstün) olsa bile- meşrudur. Nitekim el-Bahr'da Enes'ten şöyle rivayet edilmiştir: 'Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) daha hürmete layık kimse yoktu; buna rağmen ashabı ona bir mektup yazdıklarında kendi isimleriyle başlarlardı.'

وقال أبو الليث في البستان له: ولو بدأ بالمكتوب إليه جاز لأن الأمة قد أجمعت عليه وفعلوه انتهى.

Ebû'l-Leys el-Büstân adlı eserinde şöyle demiştir: 'Mektup yazılanın ismiyle başlasa da caizdir; çünkü ümmet bunda icma etmiş ve bunu uygulamıştır [Ebû'l-Leys'ten nakil bitti].'

وظاهر الآية أن البسملة ليست من الخصوصيات، وقال بعضهم: إنها منها لكن باللفظ العربي والترتيب المخصوص، وما في كتاب سليمان ﵇ لم تكن باللفظ العربي وترجمت لنا به وليس ذلك بعيد.

Ayetin zahiri, Besmelenin [Hz. Peygamber'in ümmetine ait] hususiyetlerden olmadığıdır. Bazıları şöyle demiştir: 'O bu hususiyetlerdendir; ancak Arapça lafzı ve özel tertibi iledir. Süleyman'ın (aleyhisselâm) mektubundaki ise Arapça lafızla değildi, bize bu lafızla tercüme edilmiştir.' Bu da uzak bir ihtimal değildir.

وقرأ عبد الله «وإنه من سليمان» بزيادة واو، وخرجه أبو حيان على أنها عاطفة للجملة بعدها على جملة إِنِّي أُلْقِيَ، وقيل: هي واو الحال والجملة حالية، وقرأ عكرمة وابن أبي عبلة «أنه من سليمان وأنه» بفتح همزة أن في الموضعين، وخرج على الإبدال من كِتابٌ أي ألقي إلي أنه إلخ أو على أن يكون التقدير لأنه إلخ كأنها عللت كرم الكتاب بكونه من سليمان وبكونه مصدرا باسم الله ﷿، وقرأ أبي «أن من سليمان وأن بسم الله» بفتح الهمزة وسكون النون، وخرج على أن أن هي المفسرة لأنه قد تقدمت جملة فيها معنى القول أو على أنها المخففة من الثقيلة وحذفت الهاء. و (أن) في قوله تعالى: أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ يحتمل أن تكون مفسرة ولا ناهية. ويحتمل أن تكون مصدرية ناصبة للفعل ولا نافية، وقيل: يجوز كونها ناهية أيضا، ومحل المصدر الرفع على أنه بدل من كِتابٌ أو خبر لمبتدأ مضمر يليق بالمقام أي مضمونه أن لا تعلوا عليّ أي أن لا تتكبروا عليّ كما يفعل جبابرة الملوك، وقرأ ابن عباس رضي الله تعالى عنهما في رواية وهب بن منبه والأشهب العقيلي «أن لا تغلوا» بالغين المعجمة من الغلو وهي مجاوزة الحد أي أن لا تتجاوزا حدكم وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ عطف على ما قبله فإن كانت فيه لا ناهية فعطف الأمر عليه ظاهر وإن كانت نافية وأن مصدرية فعطفه عليه من عطف الإنشاء على الأخبار والكلام فيه مشهور، والأكثرون على جوازه في مثل هذا. والمراد بالإسلام الإيمان أي وأتوني مؤمنين، وقيل: المراد به الانقياد أي ائتوني منقادين مستسلمين. والدعوة على الأول دعوة النبوة وعلى الثاني دعوة الملك واللائق بشأنه ﵇ هو الأول.

Abdullah, fazladan bir vâv ile «وإنه من سليمان» şeklinde okumuştur. Ebû Hayyân bunu, kendisinden sonraki cümlenin { إِنِّي أُلْقِيَ } cümlesine atfedilmesi olarak açıklamıştır; bu vâv'ın hal vâv'ı olup cümlenin de hâl cümlesi olduğu söylenmiştir. İkrime ve İbn Ebî Able her iki yerde de hemzenin fethasıyla «أنه من سليمان وأنه» şeklinde okumuşlardır. Bu, { كِتابٌ } kelimesinden bedel kılınarak 'bana onun Süleyman'dan olduğu... bırakıldı' takdiriyle yahut kadının mektubun şerefli oluşunu onun Süleyman'dan olması ve Allah'ın (azze ve celle) ismiyle başlamış olmasıyla illetlendirmesi gibi 'çünkü o...' takdiriyle açıklanmıştır. Übeyy ise hemzenin fethası ve nûn'un sükûnu ile «أن من سليمان وأن بسم الله» şeklinde okumuştur. Bu, أَنْ edatının müfessire olmasıyla -çünkü öncesinde söz anlamı içeren bir cümle geçmiştir- yahut şeddeliden hafifletilmiş (muhaffefe) olup zamirinin hazfedilmiş olmasıyla açıklanmıştır. Allah Teâlâ'nın: { أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ } “Bana karşı büyüklük taslamayın” kavlindeki 'أن' edatının müfessire ve 'لا' edatının nâhiye (yasaklama) olması muhtemeldir. Masdariyye olup fiili nasbetmesi ve 'لا' edatının nâfiye (olumsuzluk) olması da muhtemeldir; 'لا' edatının nâhiye olmasının da caiz olduğu söylenmiştir. Masdarın mahalli, { كِتابٌ } kelimesinden bedel olarak yahut makama uygun mukadder bir mübtedânın haberi olarak ref'tir; yani: 'onun içeriği bana karşı büyüklük taslamamanızdır'; yani zorba hükümdarların yaptığı gibi bana karşı kibirlenmeyin. İbn Abbas (radıyallâhu Teâlâ anhümâ), Vehb b. Münebbih ve el-Eşheb el-Ukaylî'nin rivayetinde, haddi aşmak demek olan 'gulüv' kökünden noktalı gayn ile «أن لا تغلوا» şeklinde okumuştur; yani haddinizi aşmayın. { وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “ve bana teslim olarak gelin” kavli, öncesine matuftur; eğer oradaki 'لا' nâhiye ise emrin ona atfedilmesi açıktır. Şayet nâfiye ve 'أن' de masdariyye ise, bu durumda inşânın ihbara atfedilmesi kabilinden olur; bu konudaki tartışma meşhurdur ve çoğunluk böyle bir yerde bunu caiz görmektedir. İslam'dan kasıt imandır; yani: 'bana mümin olarak gelin'. Kasıt boyun eğmektir de denilmiştir; yani: 'bana itaatkâr ve teslim olmuş olarak gelin.' Birinciye göre davet peygamberlik davetidir; ikinciye göre ise hükümdarlık davetidir ve onun (aleyhisselâm) şanına yakışan birincisidir.

وفي بعض الآثار كما ستعلم إن شاء الله تعالى ما يؤيده. ولا يرد أنه يلزم عليه أن يكون الأمر بالإيمان قبل إقامة الحجة على رسالته فيكون استدعاء للتقليد لأن الدعوة المذكورة هي الدعوة الأولى التي لا تستدعي إظهار المعجزة وإقامة الحجة، وعادة الأنبياء ﵈ الدعوة إلى الإيمان أولا فإذا عورضوا أقاموا الدليل وأظهروا المعجزة وفيما نحن فيه لم يصدر معارضة، وقيل: إن الدعوة ما كانت إلا مقرونة بإقامة الحجة لأن إلقاء الكتاب إليها على تلك الحالة التي ذكرت فيما مر أولا معجزة باهرة دالة على رسالته ﵇ دلالة بينة. وتعقب بأن كون الإلقاء المذكور معجزة غير واضح خصوصا وهي لم تقارن التحدي ورجح الثاني بأن قولها: إِنَّ الْمُلُوكَ إلخ صريح في دعوة الملك والسلطنة.

İnşâallâhu Teâlâ öğreneceğin üzere bazı rivayetlerde de bunu destekleyen hususlar vardır. 'Buna göre peygamberliğine delil getirilmeden önce imanın emredilmiş olması ve bunun da taklide çağrı anlamına gelmesi gerekir' şeklinde bir itiraz ileri sürülemez; zira zikredilen bu davet, mucize göstermeyi ve delil getirmeyi gerektirmeyen ilk davettir. Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) âdeti önce imana davet etmektir; şayet itiraz edilirse delil getirip mucize gösterirler. Bizim bahsimizde ise bir itiraz vuku bulmamıştır. Şöyle de denilmiştir: Davet ancak hüccet ikamesiyle birlikte olmuştur; zira mektubun daha önce zikredilen o halde kadına bırakılması, onun (aleyhisselâm) risaletine açıkça delalet eden apaçık bir mucizedir. Ancak mektubun söz konusu şekilde bırakılmasının mucize oluşunun net olmadığı, özellikle de meydan okuma (meydan okumayla birlikte olma) şartını taşımadığı belirtilerek buna itiraz edilmiş ve kadının: { إِنَّ الْمُلُوكَ } “Gerçekten hükümdarlar...” sözünün mülk ve saltanat davetinde açık olması sebebiyle ikinci görüş tercih edilmiştir.

وأجيب بأن ذاك لعدم تيقنها رسالته ﵇ حينئذ أو هو من باب الاحتيال لجلب القوم إلى الإجابة بإدخال الروع عليهم من حيثية كونه ﵇ ملكا وهذا كما ترى، والظاهر أنه لم يكن في الكتاب أكثر مما قص الله تعالى وهو إحدى الروايتين عن مجاهد، وثانيتهما أن فيه- السلام على من اتبع الهدى أما بعد فلا تعلوا عليّ وأتوني مسلمين

Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu, kadının o esnada onun (aleyhisselâm) risaletinden kesin olarak emin olmamasındandır yahut onun (aleyhisselâm) bir hükümdar olması cihetiyle kavme korku salıp onları icabete çekmek için bir hile kabilindendir; bu da gördüğün gibidir. Zahir olan, mektupta Allah Teâlâ'nın anlattığından fazlasının bulunmadığıdır; bu Mücâhid'den gelen iki rivayetten biridir. İkinci rivayet ise mektupta: 'Hidayete uyanlara selam olsun. İmdi, bana karşı büyüklük taslamayın ve bana teslim olarak gelin' yazılı olduğudur.

وفي بعض الآثار أن نسخة الكتاب- من عبد الله سليمان بن داود إلى بلقيس ملكة سبأ السلام على من اتبع الهدى

Bazı rivayetlerde mektubun nüshasının şöyle olduğu geçmektedir: 'Allah'ın kulu Dâvûd oğlu Süleyman'dan Sebe melikesi Belkıs'a: Hidayete uyanlara selam olsun