Binûn

Neml Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: Rûhu'l-Meânî (Âlûsî Tefsiri) · Âlûsî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

- إلى آخر ما ذكر، ولعلها على ما هو الظاهر عرفت أنهم المعنيون بالخطاب من قرائن الأحوال، وقد تضمن ما قصه سبحانه البسملة التي هي هي في الدلالة على صفاته تعالى صريحا والتزاما والنهي عن الترفع الذي هو أم الرذائل والأمر بالإسلام الجامع لأمهات الفضائل فيا له كتاب في غاية الإيجاز ونهاية الإعجاز، وعن قتادة كذلك كانت الأنبياء ﵈ تكتب جملا لا يطيلون ولا يكثرون.

-zikredilenin sonuna kadar.' Zahir olana göre o [melike], durumun karinelerinden hitapla kastedilenlerin kendileri olduğunu anlamıştır. Şanı Yüce Allah'ın naklettiği bu metin; O'nun sıfatlarına açıkça ve zorunlu olarak (delâlet-i iltizâmiyye ile) delalet eden besmeleyi, rezilliklerin anası olan kibirlenip büyüklenmekten nehyi ve faziletlerin esaslarını kendinde toplayan İslâm emrini içermektedir. Bu ne derece özlü ve ne derece mucizevi nihayette bir mektuptur! Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: Peygamberler (aleyhimüsselâm) de böyle kısa ve öz cümleler yazar, sözü uzatıp çoğaltmazlardı.

هذا ولم أر في الآثار ما يشعر بأنه ﵇ كتب ذلك على الكاغد أو الرق أو غيرهما، واشتهر على ألسنة الكتاب أن الكتاب كان من الكاغد المعروف وأن الهدهد أخذه من طرفه بمنقاره فابتل ذلك الطرف بريقه وذهب منه شيء وكان ذلك الزاوية اليمنى من جهة أسفل الكتاب، وزعموا أن قطعهم شيئا مر القرطاس من تلك الزاوية تشبيها لما يكتبونه بكتاب سليمان ﵇ وهذا مما لا يعول عليه ولسائر أرباب الصنائع والحرف حكايات من هذا القبيل وهي عند العقلاء أحاديث خرافة.

Bununla birlikte rivayetlerde onun (aleyhisselâm) bunu kâğıda mı, parşömene mi yoksa başka bir şeye mi yazdığını hissettiren bir bilgi görmedim. Kâtiplerin dilinde mektubun bilinen kâğıttan olduğu, hüdhüdün onu gagasının ucuyla tuttuğu, dolayısıyla o ucun salyasıyla ıslanıp bir kısmının silindiği ve bunun da mektubun alt tarafının sağ köşesi olduğu şöhret bulmuştur. Kâtipler, yazdıklarını Süleyman'ın (aleyhisselâm) mektubuna benzetmek amacıyla kâğıdın o köşesinden bir parça kesip kopardıklarını iddia etmişlerdir. Bu, itibar edilmeyecek bir şeydir. Diğer zanaat ve meslek erbabının da bu kabil hikâyeleri vardır ki akıl sahipleri nezdinde bunlar hurafe sözlerdir.

قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي كررت حكاية قولها للإيذان بغاية اعتنائها بما في حيزها، والإفتاء على ما قال صاحب المطلع الإشارة على المستفتي فيما حدث له من الحادثة بما عند المفتي من الرأي والتدبير وهو إزالة ما حدث له من الإشكال كالإشكاء إزالة الشكوى، وفي المغرب اشتقاق الفتوى من الفتى لأنها جواب في حادثة أو إحداث حكم أو تقوية لبيان مشكل، وأيا ما كان فالمعنى أشيروا عليّ بما عندكم من الرأي والتدبير فيما حدث لي وذكرت لكم خلاصته، وقصدت بما ذكرت استعطافهم وتطييب نفوسهم ليساعدوها ويقوموا معها وأكدت ذلك بقولها: ما كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ أي ما أقطع أمرا من الأمور المتعلقة بالملك إلا بمحضركم وبموجب آرائكم، والإتيان بكان للإيذان بأنها استمرت على ذلك أو لم يقع منها غيره في الزمن الماضي فكذا في هذا وحَتَّى تَشْهَدُونِ غاية للقطع.

{ قالَتْ يا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي } “[Belkıs] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin'” sözünün naklinin tekrarlanması, kendi yetki alanındaki bu meseleye son derece özen gösterdiğini bildirmek içindir. el-Matla' sahibinin belirttiğine göre iftâ (أَفْتُونِي); fetva isteyen kimseye başına gelen hadise hakkında müftünün sahip olduğu görüş ve tedbir ile yol göstermesi, dolayısıyla onda meydana gelen müşkülü gidermesidir; tıpkı işkânın şikâyeti gidermek olması gibi. el-Mu'rib'de ise fetvânın 'fetâ' (genç/yiğit) kelimesinden türediği zira onun bir hadiseye cevap, yeni bir hüküm ortaya koyma veya müşkili beyan etme gücü olduğu belirtilmiştir. Her nasıl olursa olsun mana şudur: 'Başıma gelen ve size özetini aktardığım bu meselede sahip olduğunuz görüş ve tedbirle bana yol gösterin.' Bu söyledikleriyle onların gönlünü almayı ve kendisine yardım edip yanında yer almaları için kalplerini hoş tutmayı kastetmiştir. Bunu şu sözüyle de pekiştirmiştir: { ما كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ } “siz yanımda bulunup şahitlik etmedikçe hiçbir işi kestirip atmış değilim.” Yani: 'Hükümdarlıkla ilgili işlerden hiçbirini sizin huzurunuz ve görüşlerinizin gereği olmaksızın kesin karara bağlamam.' 'Kâne' (كُنْتُ) fiilinin getirilmesi, onun bu tutumu sürdürdüğünü veya geçmişte bundan başkasının vuku bulmadığını, dolayısıyla bu meselede de böyle olacağını bildirmek içindir. { حَتَّى تَشْهَدُونِ } ise kesin karar vermenin gayesidir (nihai sınırıdır).

واستدل بالآية على استحباب المشاورة والاستعانة بالآراء في الأمور المهمة، وفي قراءة عبد الله «ما كنت قاضية أمرا» قالُوا استئناف مبني على سؤال نشأ من حكاية قولها كأنه قيل: فماذا قالوا في جوابها؟ فقيل قالوا: نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ في الأجساد والعدد وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ أي نجدة وشجاعة مفرطة وبلاء في الحرب قيل: كان أهل مشورتها ثلاثمائة واثني عشر رجلا كل واحد على عشرة آلاف، وروي ذلك عن قتادة.

Bu ayetle önemli işlerde istişare etmenin ve fikirlerden yardım almanın müstehap olduğuna delil getirilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde 'mâ kuntu kâdiyeten emran' şeklindedir. { قالُوا } “Dediler ki:” [ifadesi], onun sözünün naklinden doğan bir soruya dayalı istînâftır; sanki 'Onun bu sözüne karşılık onlar ne dediler?' denilmiş, buna karşılık da şöyle dedikleri belirtilmiştir: { نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ } “Biz güçlü kuvvetli kimseleriz” yani beden ve sayıca güçlüyüz, { وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ } “ve zorlu savaşçılarız” yani aşırı cesaret, yiğitlik ve savaşta dayanıklılık sahibiyiz. Denildi ki: Onun danışma meclisindekiler üç yüz on iki kişiydi ve her birinin emrinde on bin kişi vardı; bu Katâde'den rivayet edilmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس قال: كان لصاحبة سليمان اثنا عشر ألف قيل تحت يد كل قيل مائة ألف، وقيل: كان تحت يدها أربعمائة ملك كل ملك على كورة تحت يد كل ملك أربعمائة ألف مقاتل ولها ثلاثمائة وزير يدبرون ملكها ولها اثنا عشر ألف قائد كل قائد تحت يده اثنا عشر ألف مقاتل، وهذه الأخبار إلى الكذب أقرب منها إلى الصدق، ولعمري إن أرض اليمن لتكاد تضيق عن العدد الذي تضمنه الخبران الأخيران، وليت شعري ما مقدار عدد رعيتها الباقين الذين تحتاج إلى هذا العسكر والقواد والوزراء لسياستهم وضبط أمورهم وتنظيم أحوالهم وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ تسليم للأمر إليها بعد تقديم ما يدل على القوة والشجاعة حتى لا يتوهم أنه من العجز. والأمر بمعناه المعروف أو المعنى الشأن وهو مبتدأ وإِلَيْكِ متعلق بمحذوف وقع خبرا له ويقدر مؤخرا ليفيد الحصر المقصود لفهمه من السياق أي والأمر إليك موكول.

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: 'Süleyman'ın muhatabı olan kadının emrinde on iki bin kayl (Yemen beyi) vardı ve her bir kaylın emri altında yüz bin kişi bulunuyordu.' Şöyle de denilmiştir: 'Onun emri altında her biri bir eyaletin başında olan dört yüz hükümdar vardı ve her hükümdarın altında dört yüz bin savaşçı bulunmaktaydı. Hükümdarlığını sevk ve idare eden üç yüz veziri ve her birinin emrinde on iki bin savaşçı bulunan on iki bin komutanı vardı.' Bu rivayetler doğru olmaktan ziyade yalana daha yakındır. Ömrüme yemin olsun ki Yemen toprakları son iki haberin içerdiği bu sayıya neredeyse dar gelir! Keşke bilseydim; bu kadar askere, komutana ve vezire onları sevk ve idare etmek, işlerini zapturapt altına almak ve hallerini düzene koymak için ihtiyaç duyulduğuna göre, geriye kalan tebaanın sayısı ne kadardı?! { وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ } “yine de emir sana aittir” [ifadesi], güç ve cesarete delalet eden hususlar öne sürüldükten sonra işin ona havale edilmesidir; ta ki bunun bir acziyetten kaynaklandığı zannedilmesin. Emir (الأَمْرُ) bilinen anlamındadır yahut 'durum/iş' manasındadır ve mübtedadır. { إِلَيْكِ } ise ona haber olan mahzuf bir kelimeye taalluk eder; bağlamdan anlaşılan kastedilmiş hasr manasını ifade etmesi için sonra takdir edilir; yani: 'Emir yalnızca sana bırakılmıştır.'

فَانْظُرِي ماذا تَأْمُرِينَ من الصلح والمقاتلة نطعك ونتبع رأيك، وقيل: أرادوا نحن من أبناء الحرب لا من

{ فَانْظُرِي ماذا تَأْمُرِينَ } “artık ne emredeceğine sen bak.” Yani: Barış veya savaştan neyi emredersen sana itaat eder ve senin görüşüne uyarız. Şöyle de denilmiştir: Onlar, 'Biz savaş ehliyiz, fikir ve istişare ehli değiliz; fikir ve tedbir sana aittir, ne uygun görürsen bak, biz emrindeyiz' demek istemişlerdir. Kadın onlardan savaşa meyil ve doğru yoldan sapma hissettiğinde,

أبناء الرأي والمشورة وإليك الرأي والتدبير فانظري ماذا ترين نكن في الخدمة فلما أحست منهم الميل إلى الحرب والعدول عن السنن الصواب شرعت في تزييف مقالتهم المنبئة عن الغفلة عن شأن سليمان ﵇ حسبما تعتقده، وذلك قوله تعالى: قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً من القرى على منهاج المقاتلة والحرب أَفْسَدُوها بتخريب عماراتها وإتلاف ما فيها من الأموال.

kendi inancına göre Süleyman'ın (aleyhisselâm) şanından gafil olduklarını gösteren sözlerini çürütmeye başladı. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً } “[Melike] dedi ki: 'Gerçekten hükümdarlar bir memlekete girdikleri zaman'” yani savaş ve çarpışma yoluyla herhangi bir beldeye girdiklerinde, { أَفْسَدُوها } “orayı ifsat ederler” yani binalarını yıkarak ve içindeki malları telef ederek harap ederler,

وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً بالقتل والأسر والإجلاء وغير ذلك من فنون الإهانة والإذلال، ولم يقل وأذلوا أعزة أهلها مع أنه أخصر للمبالغة في التصيير والجعل وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ تصديق لها من جهته ﷿ على ما أخرج ابن أبي حاتم عن ابن عباس أو هو من كلامها جاءت به تأكيدا لما وصفت من حالهم بطريق الاعتراض التذييلي وتقرير له بأن ذلك عادتهم المستمرة فالضمير للملوك، وقيل: هو لسليمان ومن معه فيكون تأسيسا لا تأكيدا. وتعقب بأن التأكيد لازم على ذلك أيضا للاندراج تحت الكلية وكأنها أرادت على ما قيل: إن سليمان ملك والملوك هذا شأنهم وغلبتنا عليه غير محققة ولا اعتماد على العدد والعدة والشجاعة والنجدة فربما يغلبنا فيكون ما يكون فالصلح خير، وقيل: إنها غلب على ظنها غلبته حيث رأت أنه سخر له الطير فجعل يرسله بأمر خاص إلى شخص خاص مغلق عليه الأبواب فأشارت لهم إلى أنه يغلب عليهم إذا قاتلوه فيفسد القرى ويذل الأعزة وأفسدت بذلك رأيهم وما أحسته منهم من الميل إلى مقاتلته ﵇ وقررت رأيها بقولها: وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ حتى أعمل بما يقتضيه الحال، وهذا ظاهر في أنها لم تثق بقبوله ﵇ هديتها.

{ وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً } “ve halkının onurlu/şerefli olanlarını zelil kılarlar.” Yani öldürme, esir alma, sürme ve diğer aşağılama ve zelil etme çeşitleriyle [zelil kılarlar]. Daha kısa olmasına rağmen 'halkının azizlerini zelil ettiler' demeyip [böyle demesi], dönüştürme ve kılma (ce'l) fiilinde mübalağa içindir. { وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ } “Onlar hep böyle yaparlar.'” kavli, İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre Allah (celle celâluhû) katından onu tasdiktir; yahut fezleke/ara cümle yoluyla onların halini niteleyen sözünü pekiştirmek ve bunun onların sürekli âdeti olduğunu teyit etmek için bizzat kadının söylediği bir sözdür, bu takdirde zamir hükümdarlara racidir. Bir görüşe göre ise Süleyman ve beraberindekilere racidir; bu takdirde tekit değil teessüs (yeni bir mana) olur. Ancak genel kuralın kapsamına girmesi sebebiyle bu takdirde de tekit manasının zorunlu olduğu belirtilerek buna itiraz edilmiştir. Denildiğine göre kadın sanki şunu kastetmiştir: 'Süleyman bir hükümdardır, hükümdarların şanı ise böyledir. Ona üstün gelmemiz kesin değildir; sayıya, teçhizata, cesaret ve yiğitliğe güvenilmez. Belki de o bize galip gelir ve olanlar olur; şu halde barış daha hayırlıdır.' Şöyle de denilmiştir: Kuşların onun emrine verildiğini, kapıları kapalı belirli bir kişiye özel bir emirle kuşu gönderdiğini görünce onun galip geleceği zannı kadında ağır basmış; bu yüzden onlara savaştıkları takdirde Süleyman'ın kendilerine galip geleceğini, beldeleri ifsat edip azizleri zelil kılacağını işaret etmiş ve böylece onların görüşlerini ve onunla (aleyhisselâm) savaşma yönünde hissettiği meyillerini çürütmüştür. Kadın kendi görüşünü şu sözüyle karara bağlamıştır: { وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ } “'Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceğine bakayım.'” Yani: Durumun gerektirdiği şekilde hareket edeyim. Bu, kadının onun (aleyhisselâm) hediyesini kabul edeceğine güvenmediğini açıkça göstermektedir.

وروي أنها قالت لقومها: إن كان ملكا دنياويا أرضاه المال وعملنا معه بحسب ذلك وإن كان نبيا لم يرضه المال وينبغي أن نتبعه على دينه، والهدية اسم لما يهدى كالعطية اسم لما يعطى، والتنوين فيها للتعظيم و (ناظرة) عطف على مُرْسِلَةٌ وبِمَ متعلق بيرجع. ووقع للحوفي أنه متعلق بناظرة وهو وهم فاحش كما في البحر، والنظر معلق والجملة في موضع المفعول به له والجملة الاسمية الدالة على الثبات المصدرة بحرف التحقيق للإيذان بأنها مزمعة على رأيها لا يلويها عنه صارف ولا يثنيها عاطف.

Rivayet edildiğine göre kadın kavmine şöyle demiştir: 'Eğer o dünyalık bir hükümdarsa mal onu razı eder, biz de ona göre muamele ederiz; şayet bir peygamberse mal onu razı etmez, bu durumda onun dinine tabi olmamız gerekir.' Hediye (الهدية), tıpkı atiyyenin (العطية) verilen şeyin adı olması gibi, hibe edilen şeyin adıdır. Bundaki tenvin tazim içindir. (نَاظِرَةٌ) kelimesi { مُرْسِلَةٌ } üzerine matuftur; { بِمَ } ise 'yercı'u' fiiline taalluk etmektedir. el-Havfî bunun 'nâzıratun' kelimesine taalluk ettiğini söylemiştir ki bu, el-Bahr'da belirtildiği üzere fahiş bir vehimdir. Nazar (bakma fiili) ameli askıya alınmıştır (ta'lik) ve cümle onun mef'ûlü konumundadır. Tahkik edatıyla başlayan ve sebat bildiren isim cümlesi ise, kadının görüşünde kararlı olduğunu, hiçbir engelleyicinin onu bundan çeviremeyeceğini ve hiçbir saptırıcının döndüremeyeceğini bildirmek içindir.

واختلف في هديتها فعن ابن عباس أنها كانت مائة وصيف ومائة وصيفة، وقال وهب. وغيره: عمدت بلقيس إلى خمسمائة غلام وخمسمائة جارية فألبست الجواري لبس الغلمان الأقبية والمناطق وألبست الغلمان لباس الجواري وجعلت في أيديهم أساور الذهب وفي أعناقهم أطواق الذهب وفي آذانهم أقرطة وشنوفا مرصعة بأنواع الجواهر وحملت الجواري على خمسمائة رمكة والغلمان على خمسمائة برذون على كل فرس سرج من الذهب مرصع بالجوهر وعليه أغشية الديباج وبعثت إليه لبنات من ذهب ولبنات من فضة وتاجا مكللا بالدر والياقوت وأرسلت بالمسك والعنبر والعود وعمدت إلى حق فجعلت فيه درة عذراء وخرزة جزع معوجة الثقب ودعت رجلا من أشراف قومها يقال له المنذر بني عمرو وضمت إليه رجالا من قومها أصحاب رأي وعقل وكتبت معه كتابا تذكر فيه الهدية وقالت فيه: إن كنت نبيا ميز بين الغلمان والجواري وأخبر بما في الحق قبل أن تفتحه ثم قالت للرسول: فإن أخبر فقل له اثقب الدرة ثقبا مستويا وأدخل في الخرزة خيطا من غير علاج أنس ولا جن وقالت للغلمان: إذا كلمكم سليمان فكلموه بكلام فيه تأنيث وتخنث يشبه كلام النساء وأمرت الجواري أن يكلموه بكلام فيه غلظة يشبه كلام الرجال، ثم قالت للرسول: انظر إلى الرجل إذا دخلت فإن نظر إليك نظرا فيه غضب فاعلم أنه ملك فلا يهولنك منظره فأنا أعز منه وإن رأيت الرجل بشاشا لطيفا فاعلم أنه نبي فتفهم منه قوله ورد الجواب فانطلق الرجل بالهدايا وأقبل الهدهد مسرعا إلى سليمان فأخبره الخبر فأمر ﵇ الجن أن يضربوا لبنا من الذهب والفضة ففعلوا وأمرهم بعمل ميدان مقدار

Kadının hediyesi hakkında ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre hediye yüz erkek ve yüz kız köleden ibaretti. Vehb ve başkaları ise şöyle demiştir: Belkıs beş yüz köle ve beş yüz cariye hazırladı; cariyelere erkek köle elbiseleri, kaftanlar ve kemerler giydirdi; kölelere ise cariye elbiseleri giydirdi. Ellerine altın bilezikler, boyunlarına altın gerdanlıklar, kulaklarına çeşitli mücevherlerle süslenmiş küpeler ve takılar taktı. Cariyeleri beş yüz kısrağa, erkek köleleri ise beş yüz iğdiş ata bindirdi; her atın üzerinde mücevherlerle süslenmiş altından bir eyer ve dibâ örtüler vardı. Ona altın ve gümüş tuğlalar, inci ve yakutlarla süslenmiş bir taç gönderdi; misk, anber ve öd ağacı yolladı. Bir kutu (hukk) alıp içine delinmemiş bir inci ve eğri delikli bir akik taşı koydu. Kavminin eşrafından el-Münzir b. Amr denilen bir adamı çağırdı, yanına kavminden akıl ve re'y sahibi kimseler kattı ve onunla birlikte hediyeyi zikrettiği bir mektup yazdı. Mektupta şöyle dedi: 'Eğer bir peygambersen erkek köleler ile cariyeleri birbirinden ayırt et ve kutuyu açmadan önce içinde ne olduğunu haber ver.' Sonra elçiye dedi ki: 'Eğer haber verirse ona de ki: İnciyi düzgünce del ve akik taşına insan ya da cin müdahalesi olmadan bir iplik geçir.' Kölelere de: 'Süleyman sizinle konuştuğunda onunla kadın konuşmasına benzeyen, feminen ve kırıtkan bir tarzda konuşun' dedi. Cariyelere ise onunla erkek konuşmasına benzeyen sert bir tarzda konuşmalarını emretti. Sonra elçiye: 'Huzuruna girdiğinde o adama bak; eğer sana öfkeli bir bakışla bakarsa bil ki o bir hükümdardır, onun heybeti seni korkutmasın zira ben ondan daha güçlüyüm. Şayet adamı güler yüzlü ve latif görürsen bil ki o bir peygamberdir; o takdirde sözünü iyi anla ve cevabı getir' dedi. Adam hediyelerle yola çıktı. Hüdhüd hızla Süleyman'a gelip haberi verdi. Bunun üzerine o (aleyhisselâm) cinlere altın ve gümüşten tuğlalar dökmelerini emretti, onlar da yaptılar. Onlara dokuz fersah genişliğinde bir meydan yapmalarını,

تسع فراسخ وأن يفرشوا فيه لبن الذهب والفضة وأن يخلوا قدر تلك اللبنات التي معهم وأن يعملوا حول الميدان حائطا مشرفا من الذهب والفضة ففعلوا ثم قال: أي دواب البر والبحر أحسن فقالوا: يا نبي الله ما رأينا أحسن من دواب في البحر يقال لها كذا وكذا مختلفة ألوانها لها أجنحة وأعراف ونواص قال عليّ بها الساعة فأتوه بها قال: شدوها عن يمين الميدان وشماله وقال للجن: عليّ بأولادكم فاجتمع منهم خلق كثير فأقامهم على يمين الميدان وعلى شماله وأمر الجن والإنس والشياطين والوحوش والسباع والطير ثم قعد في مجلسه على سريره ووضع أربعة آلاف كرسي على يمينه وعلى شماله وأمر جميع الإنس والجن والشياطين والوحوش والسباع والطير فاصطفوا فراسخ عن يمينه وشماله فلما دنا القوم من الميدان ونظروا إلى ملك سليمان ﵇ ورأوا الدواب التي لم يروا مثلها تروث على لبن الذهب والفضة تصاغرت إليهم أنفسهم وخبؤوا ما كان معهم من الهدايا، وقيل: إنهم لما رأوا ذلك الموضع الخالي من اللبنات خاليا خافوا أن يتهموا بذلك فوضعوا ما معهم من اللبن فيه ولما نظروا إلى الشياطين هالهم ما رأوا وفزعوا فقالت لهم الشياطين: جوزوا لا بأس عليكم وكانوا يمرون على كراديس الجن والوحش والطير حتى وقفوا بين يدي سليمان فأقبل عليهم بوجه طلق وتلقاهم ملقى حسنا وسألهم عن حالهم فأخبره رئيس القوم بما جاؤوا فيه وأعطاه الكتاب فنظر فيه وقال: أين الحق فأتى به فحركه فجاء جبريل ﵇ فأخبره بما فيه فقال لهم: إن فيه درة غير مثقوبة وجزعة معوجة الثقب قال الرسول: صدقت فأثقب الدرة وأدخل الخيط في الجزعة فقال سليمان ﵇ من لي بثقبها وسأل الجن والإنس فلم يكن عندهم علم ذلك ثم سأل الشياطين فقالوا نرسل إلى الأرضة فلما جاءت أخذت شعرة بفيها ونفذت في الدرة حتى خرجت من الجانب الآخر فقال لها: ما حاجتك؟ قالت: تصير رزقي في الشجر فقال: لك ذلك ثم قال: من لهذه الخرزة؟ فقالت دودة بيضاء: أنا لها يا نبي الله فأخذت الخيط بفيها ودخلت الثقب حتى خرجت من الجانب الآخر فقال: ما حاجتك؟ قالت: يكون رزقي في الفواكه فقال: لك ذلك ثم ميز بين الغلمان والجواري أمرهم أن يغسلوا وجوههم وأيديهم فجعلت الجارية تأخذ الماء بيدها وتضرب بها الأخرى وتغسل وجهها والغلام يأخذ الماء بيديه ويضرب به وجهه وكانت الجارية تصب الماء على باطن ساعديها والغلام على ظاهره ثم رد سليمان عليه

içine altın ve gümüş tuğlaları döşemelerini, yanlarındaki tuğlalar kadar bir yeri boş bırakmalarını ve meydanın etrafına altın ve gümüşten şerefeli bir sur çekmelerini emretti; onlar da yaptılar. Sonra: 'Kara ve deniz hayvanlarının en güzeli hangisidir?' diye sordu. Dediler ki: 'Ey Allah'ın peygamberi! Denizde bulunan, şöyle şöyle adlandırılan, rengarenk, kanatları, yeleleri ve perçemleri olan hayvanlardan daha güzelini görmedik.' O da: 'Hemen onları bana getirin' dedi; getirdiler. 'Meydanın sağına ve soluna bağlayın' dedi. Cinlere: 'Bana çocuklarınızı getirin' dedi; onlardan büyük bir kalabalık toplandı. Onları meydanın sağına ve soluna dizdi. Cinleri, insanları, şeytanları, vahşi hayvanları, yırtıcıları ve kuşları [hazır etmelerini] emretti. Sonra tahtının üzerindeki meclisine oturdu; sağına ve soluna dört bin kürsü koydurdu. Bütün insanlara, cinlere, şeytanlara, vahşi hayvanlara, yırtıcılara ve kuşlara emretti, onlar da sağında ve solunda fersahlarca saf tuttular. Heyet meydana yaklaşıp Süleyman'ın (aleyhisselâm) mülküne baktıklarında ve benzerini görmedikleri hayvanların altın ve gümüş tuğlaların üzerine pislediğini gördüklerinde kendilerini pek hakir gördüler ve yanlarındaki hediyeleri gizlediler. Şöyle de denilmiştir: Tuğla döşenmemiş o boş yeri görünce bundan dolayı itham edilmekten korktular ve yanlarındaki tuğlaları oraya koydular. Şeytanları görünce gördükleri şey onları dehşete düşürdü ve korktular. Şeytanlar onlara: 'Geçin, size bir zarar gelmez' dediler. Cin, vahşi hayvan ve kuş fırkalarının arasından geçerek nihayet Süleyman'ın huzurunda durdular. Süleyman onlara güler yüzle yöneldi, onları güzel bir şekilde karşıladı ve hallerini sordu. Heyetin başkanı geliş sebeplerini anlattı ve mektubu ona verdi. Süleyman mektuba baktı ve: 'Kutu nerede?' dedi. Kutu getirildi, onu salladı. Cebrail (aleyhisselâm) gelip içinde ne olduğunu haber verdi. Süleyman onlara: 'İçinde delinmemiş bir inci ve delme yeri eğri bir akik taşı var' dedi. Elçi: 'Doğru söyledin; öyleyse inciyi del ve akik taşına ipliği geçir' dedi. Süleyman (aleyhisselâm): 'Bunu delmeyi kim üstlenir?' diye insanlara ve cinlere sordu, fakat onların buna dair bir bilgisi yoktu. Sonra şeytanlara sordu; onlar: 'Ağaç kurduna (güveye) haber gönderelim' dediler. Kurt gelince ağzına bir kıl aldı ve incinin içine girip diğer tarafından çıkıncaya kadar ilerledi. Süleyman ona: 'Dileğin nedir?' dedi. Kurt: 'Rızkımın ağaçlarda kılınmasıdır' dedi. Süleyman: 'Bu senindir' dedi. Sonra: 'Bu akik taşını kim halleder?' dedi. Beyaz bir kurtçuk: 'Ben hallederim ey Allah'ın peygamberi' dedi. İpliği ağzına alıp delikten girdi ve diğer taraftan çıktı. Süleyman: 'Dileğin nedir?' dedi. O da: 'Rızkımın meyvelerde olmasıdır' dedi. Süleyman: 'Bu senindir' dedi. Sonra erkek köleler ile cariyeleri birbirinden ayırdı; yüzlerini ve ellerini yıkamalarını emretti. Cariye suyu bir eliyle alıp diğerine vuruyor ve yüzünü yıkıyordu; erkek köle ise suyu iki eliyle alıp yüzüne çarpıyordu. Cariye suyu ön kollarının iç tarafına, erkek köle ise dış tarafına döküyordu. Sonra Süleyman (aleyhisselâm)

السلام الهدية كما أخبر الله تعالى، وقيل: إنها أنفذت مع هداياها عصا كان يتوارثها ملوك حمير وقالت: أريد أن تعرفني رأسها من أسفلها وبقدح ماء وقالت: تملؤه ماء رواء ليس من الأرض ولا من السماء فأرسل ﵇ العصا إلى الهواء وقال أي الطرفين سبق إلى الأرض فهو أصلها وأمر بالخيل فأجريت حتى عرقت وملأ القدح من عرقها وقال: هذا ليس من ماء الأرض ولا من ماء السماء اهـ. وكل ذلك أخبار لا يدرى صحتها ولا كذبها، ولعل في بعضها ما يميل القلب إلى القول بكذبه والله تعالى أعلم.

Allah Teâlâ'nın haber verdiği üzere hediyeyi geri çevirdi. Şöyle de denilmiştir: Kadın hediyeleriyle birlikte Himyer hükümdarlarının tevarüs ettiği bir asâ gönderip: 'Bunun başını altından ayırt etmeni istiyorum' dedi ve bir su kadehi yollayıp: 'Bunu ne yerden ne de gökten olmayan tatlı/taze bir su ile doldurmanı istiyorum' dedi. Süleyman (aleyhisselâm) asâyı havaya fırlattı ve: 'Yere önce hangi taraf düşerse onun kökü/altı odur' dedi. Atların koşturulmasını emretti, terleyinceye kadar koşturdular ve kadehi onların teriyle doldurup: 'Bu ne yerin suyundandır ne de göğün suyundandır' dedi. (İntihâ). Bütün bunlar doğruluğu da yalanlığı da bilinmeyen rivayetlerdir; hatta bazılarında kalbin yalan olduğuna meylettiği hususlar vardır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ في الكلام حذف أي فأرسلت الهدية فلما جاء إلخ، وضمير جاءَ للرسول، وجوز أن يكون لما أهدت إليه والأول أولى، وقرأ عبد الله «فلما جاؤوا» أي المرسلون قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ خطاب للرسول والمرسل تغليبا للحاضر على الغائب وإطلاقا للجمع على الاثنين، وجوز أن يكون للرسول ومن معه وهو أوفق بقراءة عبد الله، ورجح الأول لما فيه من تشديد الإنكار والتوبيخ المستفادين من الهمزة على ما قيل وتعميمهما لبلقيس وقومها، وأيد بمجيء قوله تعالى: ارْجِعْ إِلَيْهِمْ بالإفراد وتنكير (مال) للتحقير.

{ فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ } “[Elçi] Süleyman'a geldiğinde” ifadesinde bir hazif vardır; yani 'hediyeyi gönderdi, [elçi] gelince...' demektir. 'Câe' fiilinin zamiri elçiye racidir; kadının ona hediye ettiği şeylere raci olması da caiz görülmüştür, ancak birincisi daha evladır. Abdullah [b. Mes'ûd] ise 'felemmâ câû' yani 'elçiler geldiklerinde' şeklinde okumuştur. { قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ } “[Süleyman] dedi ki: 'Bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz?'” [Bu hitap], hazır olanın gaibe tağlib edilmesi ve ikil için çoğul kipi kullanılması suretiyle hem elçiye hem de gönderene yönelik bir hitaptır. Elçiye ve beraberindekilere yönelik olması da caizdir ki bu Abdullah'ın kıraatine daha uygundur. Birinci görüş; soru hemzesinden anlaşılan inkâr ve kınamanın şiddetini içermesi ve denildiğine göre bunu Belkıs ve kavmine genelleştirmesi sebebiyle tercih edilmiştir. Bu görüş, Allah Teâlâ'nın { ارْجِعْ إِلَيْهِمْ } “Onlara dön” kavlinin tekil olarak gelmesiyle de desteklenmiştir. 'Mâl' (بِمالٍ) kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi ise tahkir (küçümseme) içindir.

وقرأ جمهور السبعة «تمدونن» بنونين وأثبت بعض الياء. وقرأ حمزة بإدغام نون الرفع في نون الوقاية وإثبات ياء المتكلم. وقرأ المسيبي عن نافع بنون واحدة خفيفة والمحذوف نون الوقاية، وجوز أن يكون الأولى فرفعه بعلامة مقدرة كما قيل في قوله:

Yedi kıraat imamının cumhuru iki nûn ile 'tümiddûnenî' şeklinde okumuş, bazısı da yâ harfini sabit tutmuştur. Hamza, ref nûnunu vikâye nûnuna idgam ederek ve mütekellim yâ'sını sabit tutarak okumuştur. Müseyyebî ise Nâfi'den rivayetle tek ve şeddesiz nûn ile okumuştur; bu durumda hazfedilen vikâye nûnudur. Hazfedilenin birinci nûn olması da caizdir, bu takdirde şu beyitte söylendiği gibi takdîrî bir alametle merfûdur:

أبيت أسري وتبيتي تدلكي ... وجهك بالعنبر والمسك الذكي

Geceyi yol alarak geçiririm, sense geceyi misk ve keskin kokulu anber ile yüzünü ovarak geçirirsin.

فَما آتانِيَ اللَّهُ أي من النبوة والملك الذي لا غاية وراءه خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ أي من المال الذي من جملته ما جئتم به، وقيل: عنى بما آتاه المال لأنه المناسب للمفضل عليه والأول أولى لأنه أبلغ، والجملة تعليل للإنكار والكلام كناية عن عدم القبول لهديتهم، وليس المراد منه الافتخار بما أوتيه فكأنه قيل: أنكر إمدادكم إياي بمال لأن ما عندي خير منه فلا حاجة لي إلى هديتكم ولا وقع لها عندي، والظاهر أن الخطاب المذكور كان أول ما جاؤوه كما يؤذن به قوله تعالى: فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ إلخ. ولعل ذلك لمزيد حرصه على إرشادهم إلى الحق، وقيل: لعله ﵇ قال لهم ما ذكر بعد أن جرى بينهم وبينه ما جرى مما في خبر وهب وغيره، واستدل بالآية على استحباب هدايا المشركين.

{ فَما آتانِيَ اللَّهُ } “Oysa Allah'ın bana verdiği” yani ötesinde bir gaye bulunmayan peygamberlik ve mülk, { خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ } “size verdiğinden daha hayırlıdır.” Yani getirdiğiniz şeyin de dahil olduğu maldan [daha hayırlıdır]. Kendisine verilen şeyle malı kastettiği de söylenmiştir; zira üstün kılınana (mufaddalun aleyh) uygun olan budur; ancak birincisi daha beliğ olduğu için daha evladır. Cümle inkârın gerekçesidir (ta'lil) ve söz onların hediyesini kabul etmemekten kinayedir. Bundan maksat kendisine verilen şeyle övünmek değildir; sanki şöyle denilmiştir: 'Bana mal ile yardım etmenizi inkâr ediyorum; çünkü yanımdaki şeyler ondan daha hayırlıdır, dolayısıyla sizin hediyenize ihtiyacım yoktur ve onun benim katımda hiçbir değeri yoktur.' Zahir olan, söz konusu hitabın onların huzuruna ilk geldiklerinde yapıldığıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın { فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ } “Süleyman'a geldiğinde...” kavli de bunu ihsas ettirmektedir. Bunun sebebi, belki de onları hakka irşat etme konusundaki aşırı arzusudur. Denildi ki: Belki de o (aleyhisselâm), Vehb ve diğerlerinin haberinde geçen hadiseler kendisiyle onlar arasında cereyan ettikten sonra onlara bunu söylemiştir. Bu ayetten, müşriklerin hediyelerini [kabul etmemenin] müstehap olduğuna delil getirilmiştir.

والظاهر أن الأمر كذلك إذا كان في الرد مصلحة دينية لا مطلقا، وإنما لم يقل: وما آتاني الله خير مما آتاكم لتكون الجملة حالا لما أن مثل هذه الحال وهي الحال المقررة للإشكال يجب أن تكون معلومة بخلاف العلة وهي هنا ليست كذلك، وقوله تعالى: بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ إضراب عما ذكر من إنكار الإمداد بالمال وتعليله إلى بيان ما حملهم عليه من قياس حاله ﵇ على حالهم وهو قصور همتهم على الدنيا والزيادة فيها فالمعنى أنتم تفرحون بما يهدى إليكم لقصور همتكم على الدنيا وحبكم الزيادة فيها، ففي ذلك من الحط عليهم ما لا يخفى، والهدية مضافة إلى المهدي إليه وهي تضاف إلى ذلك كما تضاف إلى المهدي أو إضراب عن ذلك إلى التوبيخ بفرحهم بهديتهم التي أهدوها إليه ﵇ فرح افتخار وامتنان واعتداد بها، وفائدة الإضراب التنبيه على أن إمداده ﵇ بالمال منكر قبيح، وعد ذلك مع أنه لا قدر له عنده ﵇ مما يتنافس فيه المتنافسون أقبح والتوبيخ به أدخل، قيل: وينبىء عن اعتدادهم بتلك الهدية التنكير في قول بلقيس: وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ بعد عدها إياه ﵇ ملكا عظيما.

Görünen o ki bu hüküm, mutlak olarak değil, geri çevirmede dinî bir maslahat bulunduğu takdirde böyledir. Cümlenin hal olması için 'Ve mâ âtâniyallâhu hayrun mimmâ âtâkum' denilmemiştir; zira işkâli açıklayan bu tür bir halin bilinen bir durum olması gerekir, illet ise böyle değildir ve buradaki durum da malum değildir. Allah Teâlâ'nın: { بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ } “Aksine siz hediyenizle sevinip övünürsünüz.'” kavli; malla yardım etmeyi inkâr etmekten ve bunun gerekçesinden vazgeçip (idrâb), onları buna sevk eden sebebin onun (aleyhisselâm) durumunu kendi durumlarına kıyas etmeleri olduğunu, bunun da himmetlerinin sadece dünya ve dünyalıktaki artışla sınırlı kalmasından kaynaklandığını beyan etmeye geçiştir. Mana şudur: 'Himmetiniz sadece dünyaya hasredildiği ve onda artışı sevdiğiniz için sizler size hediye edilen şeylerle sevinirsiniz.' Bunda onlar için gizli olmayan bir yergi vardır. Hediye, hediye edilene (kendisine hediye verilene) izafe edilmiştir; zira hediye verene izafe edildiği gibi hediye edilene de izafe edilir. Yahut bundan vazgeçip (idrâb), onların Süleyman'a (aleyhisselâm) gönderdikleri hediyeyle bir övünme, minnet ve büyüklük taslama sevinciyle sevinmelerini kınamaya geçiştir. İdrâbın faydası; ona (aleyhisselâm) mal takviyesinde bulunmanın çirkin ve münker bir şey olduğuna, onun (aleyhisselâm) katında hiçbir değeri olmayan bu şeyi insanların uğrunda yarıştığı bir meta saymanın ise daha çirkin olduğuna dikkat çekmektir ve kınama bu durumda daha etkilidir. Denildi ki: Belkıs'ın onu (aleyhisselâm) büyük bir hükümdar saydıktan sonra { وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ } “Ben onlara bir hediye göndereyim” sözündeki tenvin (belirsizlik), onların bu hediyeyi pek mühim gördüklerini ihsas ettirmektedir.

وكذا ما تقدم في خبر وهب وغيره من حديث الحق والجزعة وتغيير زي الغلمان والجواري وغير ذلك، وقيل:

Aynı şekilde Vehb ve başkalarının rivayetinde geçen kutu, akik taşı, köle ve cariyelerin kılıklarının değiştirilmesi ve benzeri hadiseler de bunu göstermektedir. Şöyle de denilmiştir:

فرحهم بما أهدوه إليه ﵇ من حيث توقعهم به ما هو أزيد منه فإن الهدايا للعظماء قد تفيد ما هو أزيد منها مالا أو غيره كمنع تخريب ديارهم هنا، وقيل: الكلام كناية عن الرد، والمعنى أنتم من حقكم أن تفرحوا بأخذ الهدية لا أنا فخذوها وافرحوا وهو معنى لطيف إلا أن فيه خفاء ارْجِعْ أمر للرسول ولم يجمع الضمير كما جمعه فيما تقدم من قوله: أَتُمِدُّونَنِ إلخ لاختصاص الرجوع به بخلاف الإمداد نحوه، وقيل: هو أمر للهدهد محملا كتابا آخر وأخرج ذلك ابن أبي حاتم عن زهير بن زهير.

Onların Süleyman'a (aleyhisselâm) hediye ettikleri şeyle sevinmeleri, onun vesilesiyle daha fazlasını ummaları cihetiyledir; zira büyüklere verilen hediyeler mal veya buradaki gibi yurtlarının harap edilmesini önlemek gibi başka hususlarda daha fazlasını sağlayabilir. Bir görüşe göre ise söz hediyeyi geri çevirmekten kinayedir; mana şöyledir: 'Hediyeyi alıp sevinmek benim değil sizin hakkınızdır; öyleyse onu alın ve sevinin.' Bu latif bir manadır, ancak içinde bir kapalılık vardır. { ارْجِعْ } “Dön” [ifadesi], elçiye bir emirdir; daha önce geçen { أَتُمِدُّونَنِ } “Bana yardım mı ediyorsunuz?” sözünde olduğu gibi zamir çoğul yapılmamıştır; çünkü mal takviyesinin aksine geri dönme fiili yalnızca ona hastır. Denildi ki: Bu, başka bir mektup yüklenmiş olarak hüdhüde verilmiş bir emirdir; bunu İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Züheyr'den rivayet etmiştir.

وتعقب بأنه ضعيف دراية ورواية وقرأ عبد الله «ارجعوا» على أنه أمر للمرسلين والفعل هنا لازم أي انقلب وانصرف إِلَيْهِمْ أي إلى بلقيس وقومها فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ أي فو الله لنأتينهم بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها أي لا طافة لهم بمقاومتها ولا قدرة لهم على مقابلتها وأصل القبل المقابلة فجعل مجازا أو كناية عن الطاقة والقدرة عليها. وقرأ عبد الله «بهم» وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ عطف على جواب القسم مِنْها أي من سبأ أَذِلَّةً أي حال كونهم أذلة بعد ما كانوا فيه من العز والتمكين، وفي جمع القلة تأكيد لذلتهم، وقوله تعالى: وَهُمْ صاغِرُونَ حال أخرى، والصغار وإن كان بمعنى الذل إلا أن المراد به هنا وقوعهم في أسر واستعباد فيفيد الكلام أن إخراجهم بطريق الأسر لا بطريق الإجلاء وعدم وقوع جواب القسم لأنه كان معلقا بشرط قد حذف عند الحكاية ثقة بدلالة الحال عليه كأنه قيل: ارجع إليهم فليأتوني مسلمين وإلا فلنأتنيهم إلخ.

Bunun rivayet ve dirayet açısından zayıf olduğu belirtilerek itiraz edilmiştir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise elçilere hitap eden bir emir olarak 'Ircı'û' (Dönün) şeklinde okumuştur. Buradaki fiil lazımdır; yani 'dön ve git'. { إِلَيْهِمْ } “onlara” yani Belkıs'a ve kavmine. { فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ } “Andolsun onlara geleceğiz” yani Allah'a yemin olsun ki onlara geleceğiz, { بِجُنُودٍ لا قِبَلَ لَهُمْ بِها } “karşı koyamayacakları ordularla” yani direnmeye güç yetiremeyecekleri ve karşı durmaya takat getiremeyecekleri ordularla [geleceğiz]. 'Kıbel'in aslı yüz yüze gelmek/karşılaşmaktır; mecaz veya kinaye yoluyla ona karşı güç ve takat yetirmek manasında kullanılmıştır. Abdullah bunu 'bihim' şeklinde okumuştur. { وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ } “ve onları mutlaka çıkaracağız” ifadesi kasemin cevabına matuftur; { مِنْها } “oradan” yani Sebe'den, { أَذِلَّةً } “zelil olarak” yani içinde bulundukları izzet ve iktidardan sonra zelil bir halde [çıkaracağız]. Kıllet cem'i kalıbında gelmesi onların zilletini tekit etmektedir. Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ صاغِرُونَ } “onlar alçalmış kimseler olarak” kavli ise ikinci bir haldir. 'Sagâr' kelimesi zillet manasında olsa da burada kastedilen onların esarete ve köleliğe düşmeleridir; dolayısıyla bu ifade, onların sürgün yoluyla değil esir edilerek çıkarılacaklarını ifade eder. Kasemin cevabının gerçekleşmemesi ise, durumun delaletine güvenilerek nakil esnasında hazfedilmiş bir şarta bağlı olmasındandır; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlara dön, bana teslim olarak gelsinler; aksi takdirde andolsun ki onlara geleceğiz...'

قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ في الكلام حذف أي فرجع الرسول إليها وأخبرها بما أقسم عليه سليمان فتجهزت للمسير إليه إذ علمت أنه نبي ولا طاقة لها بقتاله، فروي أنها أمرت عند خروجها فجعل عرشها في آخر سبعة أبيات بعضها في جوف بعض في آخر قصر من قصورها وغلقت الأبواب ووكلت به حراسا يحفظونه وتوجهت إلى سليمان في أقيالها وأتباعهم وأرسلت إلى سليمان إني قادمة عليك بملوك قومي حتى أنظر ما أمرك وما تدعو إليه من دينك، قال عبد الله بن شداد: فلما كانت على فرسخ من سليمان قال: أيكم يأتيني بعرشها.

{ قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “[Süleyman:] 'Ey ileri gelenler! Onlar teslimiyet gösterip bana gelmeden önce, onun tahtını bana hanginiz getirebilir?' dedi.” İfadede bir hazif vardır; yani elçi kadına dönüp Süleyman'ın neye yemin ettiğini haber verdi; kadın da onun peygamber olduğunu ve onunla savaşmaya gücünün yetmeyeceğini anlayınca ona doğru gitmek üzere hazırlandı. Rivayet edildiğine göre kadın yola çıkarken emretmiş; tahtı saraylarından birinin en iç kısmında, birbiri içine geçmiş yedi odanın en sonuncusuna konulmuş, kapılar kilitlenmiş, onu korumak için nöbetçiler görevlendirilmiş ve kadın ileri gelenleri ve onların tabileriyle birlikte Süleyman'a doğru yola çıkmıştır. Süleyman'a da: 'Durumunun ne olduğunu ve dininden neye davet ettiğini görmek için kavmimin melikleriyle sana geliyorum' diye haber göndermiştir. Abdullah b. Şeddâd şöyle demiştir: Kadın Süleyman'a bir fersah mesafede olduğunda Süleyman: 'Onun tahtını bana hanginiz getirebilir?' dedi.

وعن ابن عباس كان سليمان مهيبا لا يبتدأ بشيء حتى يكون هو الذي يسأل عنه فنظر ذات يوم رهجا قريبا منه فقال: ما هذا؟ فقالوا: بلقيس فقال: أيكم إلخ

İbn Abbas'tan nakledildiğine göre Süleyman çok heybetliydi; kendisi sormadıkça ona hiçbir şey söylenmeye başlanmazdı. Bir gün kendisine yakın bir toz bulutu gördü ve: 'Bu nedir?' diye sordu. 'Belkıs'tır' dediler. Bunun üzerine: 'Hanginiz...' dedi.

، ومعنى مسلمين على ما روي عنه طائعين، وقال بعضهم: هو بمعنى مؤمنين، واختلفوا في مقصوده ﵇ من استدعائه عرشها، فعن ابن عباس وابن زيد أنه ﵇ استدعى ذلك

Ondan rivayet edildiğine göre 'müslimîn' (مُسْلِمِينَ) kelimesinin manası 'itaatkâr olarak' demektir; bazısı ise 'mümin olarak' manasında olduğunu söylemiştir. Onun (aleyhisselâm) kadının tahtını istemesindeki maksadı konusunda ihtilaf etmişlerdir; İbn Abbas ve İbn Zeyd'den rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) bunu,

ليريها القدرة التي هي من عند الله تعالى وليغرب عليها. ومن هنا قال في الكشاف: لعله أوحى إليه ﵇ باستيثاقها من عرشها فأراد أن يغرب عليها ويريها بذلك بعض ما خصه الله تعالى: من إجراء العجائب على يده مع اطلاعها على عظيم قدرة الله تعالى وعلى ما يشهد لنبوة سليمان ﵇ ويصدقها انتهى وتقييد الإتيان بقوله:

kadına Allah Teâlâ katından olan kudreti göstermek ve onu şaşkınlığa uğratmak için istemiştir. Buradan hareketle el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Muhtemelen kadının tahtını sağlama aldığı ona (aleyhisselâm) vahyolundu; o da kadını şaşırtmak, böylece Allah Teâlâ'nın harikaları onun eliyle gerçekleştirmesi hususunda kendisine bahşettiği bazı ayrıcalıkları göstermek, aynı zamanda kadının Allah Teâlâ'nın yüce kudretine ve Süleyman'ın (aleyhisselâm) peygamberliğine şahitlik edip onu doğrulayan delillere vakıf olmasını sağlamak istedi.' (İntihâ). Getirme işinin şu sözle kayıtlanması:

قَبْلَ إلخ لما أن ذلك أبدع وأغرب وأبعد من الوقوع عادة وأدل على عظيم قدرة الله ﷿ وصحة نبوته ﵇ وليكون اطلاعها على بدائع المعجزات في أول مجيئها.

{ قَبْلَ } “önce...” [ifadesiyle kayıtlanması], bunun daha harika, daha şaşırtıcı, âdeten vuku bulmaktan daha uzak, Allah'ın (celle celâluhû) yüce kudretine ve onun (aleyhisselâm) peygamberliğinin doğruluğuna daha açık delil olması ve kadının ilk gelişinde bu eşsiz mucizelere muttali olması içindir.

وقال الطبري: أراد ﵇ أن يختبر صدق الهدهد في قوله: وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ [النمل: ٢٣] واستبعد ذلك لعدم احتياجه ﵇ إلى هذا الاختبار فإن أمارة الصدق في ذلك غاية الوضوح لديه ﵇ لا سيما إذا صح ما روي عن وهب وغيره. وقيل: أراد أن يؤتى به فينكر ويغير ثم ينظر أتثبته أم تنكره اختبارا لعقلها.

Taberî ise şöyle demiştir: 'O (aleyhisselâm), hüdhüdün { وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ } [en-Neml: 23] “onun büyük bir tahtı var” sözündeki doğruluğunu sınamak istedi.' Ancak onun (aleyhisselâm) böyle bir teste ihtiyacı olmaması sebebiyle bu görüş uzak görülmüştür; zira bu husustaki doğruluk alameti onun (aleyhisselâm) katında son derece açıktır, hele ki Vehb ve diğerlerinden rivayet edilenler sahih ise. Şöyle de denilmiştir: Aklını denemek amacıyla tahtın getirilip tanınmaz hale getirilmesini ve değiştirilmesini, sonra da kadının onu tanıyıp tanımayacağına bakılmasını murat etmiştir.

وقال قتادة وابن جريج: إنه ﵇ أراد أخذه قبل أن يعصمها وقومها الإيمان ويمنع أخذ أموالهم. قال في الكشف: فيه أن حل الغنائم مما اختص به نبينا ﷺ، وقال في التحقيق لا يناسب رد الهدية. وتعليله بقوله: فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ. وأجيب بأن هذا ليس من باب أخذ الغنائم وإنما هو من باب أخذ مال الحربي. والتصريف بغير رضاه مع أن الظاهر أنه بوحي فيجوز أنه من خصوصياته لحكمة ولم يكن ذلك هدية لها حتى لا يناسب الرد السابق وفيه بحث، ولعل الألصق بالقلب أن ذاك لينكره فيمتحنها اختبارا لعقلها مع إراءتها بعض خوارقه الدالة على صحة نبوته وعظيم قدرة الله ﷿. ثم الظاهر أن هذا القول بعد رد الهدية وهو الذي عليه الجمهور.

Katâde ve İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: 'O (aleyhisselâm), iman kadını ve kavmini koruma altına alıp mallarının alınmasını engellemeden önce onu almayı istemiştir.' el-Keşf'te şöyle denilmiştir: 'Buna karşı, ganimetlerin helal kılınmasının sadece Peygamberimiz'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) has kılındığı itirazı vardır.' et-Tahkîk'te ise hediyenin geri çevrilmesine ve { فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ } “Oysa Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır” gerekçesine bunun uygun düşmediği belirtilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu ganimet alma kabilinden değil, harbînin malını alma ve rızası olmaksızın tasarrufta bulunma kabilindendir; üstelik zahir olan bunun vahiyle gerçekleştiğidir, dolayısıyla bir hikmete binaen onun hasiselerinden (özel yetkilerinden) olması caizdir. Ayrıca bu taht onun hediyesi de değildi ki önceki geri çevirmeye aykırı olsun; ancak bu konuda tartışma vardır. Kalbe en yakın olanı; peygamberliğinin sıhhatine ve Allah'ın (celle celâluhû) yüce kudretine delalet eden bazı harikaları ona göstermekle birlikte, aklını sınamak üzere onu tanınmaz hale getirmek için bunu istemiş olmasıdır. Yine zahir olan, bu sözün hediyenin reddedilmesinden sonra söylendiğidir ve cumhurun benimsediği görüş de budur.

وفي رواية عن ابن عباس أنه ﵇ قال ذلك حين ابتدأ النظر في صدق الهدهد من كذبه لما قال: وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ ففي ترتيب القصص تقديم وتأخير وأظن أنه لا يصح هذا عن ابن عباس قالَ عِفْرِيتٌ أي خبيث مارد مِنَ الْجِنِّ بيان له إذ يقال للرجل الخبيث المنكر الذي يعفر أقرانه، وقرأ أبو حيوة «عفريت» بفتح العين وقرأ أبو رجاء وأبو السمال وعيسى ورويت عن أبي بكر الصديق رضي الله تعالى عنه «عفرية» بكسر العين وسكون الفاء وكسر الراء بعدها ياء مفتوحة بعدها تاء التأنيث، وقال ذو الرمة:

İbn Abbas'tan gelen bir rivayette ise onun (aleyhisselâm) hüdhüdün { وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ } “onun büyük bir tahtı var” sözü üzerine doğru mu yalan mı söylediğini araştırmaya başladığında bunu söylediği nakledilmiştir; bu durumda kıssanın tertibinde takdim ve tehir vardır; ancak bunun İbn Abbas'tan sahih olarak geldiğini sanmıyorum. { قالَ عِفْرِيتٌ } “Bir ifrit dedi ki:” yani habis, serkeş biri. { مِنَ الْجِنِّ } “cinlerden” [ifadesi], onun beyanıdır; zira akranlarını yere seren habis ve kurnaz adama da böyle denir. Ebû Hayve ayn harfinin fethasıyla 'afrît' okumuştur. Ebû Recâ, Ebü's-Semmâl ve Îsâ; aynın kesresi, fânın sükûnu, rânın kesresi, ardından fethalı yâ ve te'nis tâ'sı ile 'ıfriyetun' okumuşlardır; bu Ebû Bekir es-Sıddîk'tan (radıyallâhu teâlâ anh) da rivayet edilmiştir. Zü'r-Rumme şöyle demiştir:

كأنه كوكب في إثر عفرية ... مصوب في سواد الليل منقضب

Sanki o, gecenin karanlığında süzülüp inen, bir ifritin peşine düşmüş bir yıldız gibidir.

وقرأت فرقة «عفر» بلا ياء ولا تاء ويقال في لغة طيىء وتميم: عفراة بألف بعدها تاء التأنيث، وفيه لغة سادسة عفارية وتاء عفريت زائدة للمبالغة في المشهور. وفي النهاية الياء في عفرية وعفارية للإلحاق بشرذمة وعذافرة والهاء فيهما للمبالغة والتاء في عفريت للإلحاق بقنديل اهـ. واسم هذا العفريت على ما أخرج ابن جرير وابن المنذر وابن أبي حاتم عن ابن عباس صخر.

Bir topluluk yâ ve tâ olmaksızın 'afr' şeklinde okumuştur. Tayy ve Temîm lügatinde elif ve ardından te'nis tâ'sı ile 'afrât' denilir. Bunda altıncı bir lügat daha vardır ki o da 'afâriye'dir; 'ifrît'teki tâ meşhur görüşe göre mübalağa için zâiddir. en-Nihâye'de şöyle denir: ''ıfriye' ve 'afâriye'deki yâ; 'şirzime' ve 'azâfire' vezinlerine ilhak içindir; ikisindeki he (tâ) ise mübalağa içindir. 'İfrît'teki tâ ise 'kandîl' veznine ilhak içindir.' (İntihâ). İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbas'tan naklettiklerine göre bu ifritin adı Sahr'dır.

وأخرج ابن أبي حاتم وابن جرير عن شعيب الجبائي أن اسمه كوزن. وأخرج ابن أبي حاتم عن يزيد ابن رومان أن اسمه كوزي. وقيل: اسمه ذكوان أَنَا آتِيكَ بِهِ أي بعرشها، وآتي يحتمل أن يكون مضارعا وأن يكون اسم فاعل.

İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr'in Şuayb el-Cübbâî'den naklettiğine göre onun adı Kûzen'dir. İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Rûmân'dan naklettiğine göre adı Kûzî'dir. Adının Zekvân olduğu da söylenmiştir. { أَنَا آتِيكَ بِهِ } “'Onu sana ben getiririm'” yani tahtını. 'Âtî' (آتِيكَ) kelimesinin muzari olması da ism-i fâil olması da muhtemeldir.

قيل: وهو الأنسب بمقام ادعاء الإتيان به في المدة المذكورة في قوله تعالى: قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ أي من مجلسك الذي تجلس فيه للحكومة وكان ﵇ يجلس من الصبح إلى الظهر في كل يوم قاله قتادة ومجاهد ووهب وزهير بن محمد وقيل: أي قبل أن تستوي من جلوسك قائما وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ لا ينتقل على حمله.

Denildi ki: Allah Teâlâ'nın: { قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ } “sen makamından kalkmadan önce” kavlinde zikredilen süre içinde onu getirme iddiası makamına en uygun olanı da budur. Yani hüküm vermek için oturduğun meclisinden [kalkmadan önce]. O (aleyhisselâm) Katâde, Mücâhid, Vehb ve Züheyr b. Muhammed'in belirttiğine göre her gün sabahtan öğleye kadar otururdu. Şöyle de denilmiştir: Yani sen oturduğun yerden ayağa kalkıp doğrulmadan önce. { وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ } “Ve şüphesiz ben buna karşı çok güçlüyüm” yani onu taşımaktan aciz kalmam.

والقوة صفة تصدر عنها الأفعال الشاقة ويطيق بها من قامت به لتحمل الأجرام العظيمة ولذا اختير قوي على قادر هنا، وظاهر كلام بعضهم أن في الكلام حذفا فمنهم من قال: أي على حمله ومنهم قال: أي على الإتيان به، ورجح الثاني

Kuvvet; kendisinden meşakkatli fiillerin sadır olduğu, kendisinde bulunan kimsenin büyük cisimleri taşımaya güç yetirdiği bir sıfattır; bu sebeple burada 'kâdir' yerine 'kaviyy' lafzı seçilmiştir. Bazılarının sözünün zahirine göre ifadede bir hazif vardır; nitekim kimi 'yani onu taşımaya', kimi de 'yani onu getirmeye' takdirini yapmıştır. İkincisi,

بالتبادر نظرا إلى أول الكلام. والأول بأنه أنسب بقوله لقوي: أَمِينٌ لا أقتطع منه شيئا ولا أبدله قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ فصله عما قبله للإيذان بما بين القائلين ومقالتيهما وكيفيتي قدرتيهما على الإتيان به من كمال التباين أو لإسقاط الأول عن درجة الاعتبار. واختلف في تعيين هذا القائل فالجمهور ومنهم ابن عباس ويزيد بن رومان والحسن على أنه آصف بن برخيا بن شمعيا بن منكيل، واسم أمه باطورا من بني إسرائيل كان وزير سليمان على المشهور، وفي مجمع البيان أنه وزيره وابن أخته وكان صديقا يعلم الاسم الأعظم، وقيل كان كاتبه.

sözün başına bakılarak ilk akla gelen olması sebebiyle; birincisi ise 'kaviyyün' sözüne daha uygun olması sebebiyle tercih edilmiştir. { أَمِينٌ } “güvenilir biriyim.' dedi.” Yani ondan hiçbir şeyi eksiltmem ve onu değiştirmem. { قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ } “Kitaptan bir ilme sahip olan kimse ise şöyle dedi:” Bu sözün öncesinden fasledilmesi (atıfsız getirilmesi); iki söz sahibi, onların sözleri ve tahtı getirme güçlerinin keyfiyeti arasındaki tam zıtlığı bildirmek yahut birinciyi itibar derecesinden düşürmek içindir. Bu sözü söyleyenin tayininde ihtilaf edilmiştir: İbn Abbas, Yezîd b. Rûmân ve el-Hasan'ın da dahil olduğu cumhura göre o, meşhur görüşe göre Süleyman'ın veziri olan Âsaf b. Berhiyâ b. Şem'iyâ b. Menkîl'dir; annesinin adı Bâtûrâ olup İsrâiloğulları'ndandır. Mecma'u'l-Beyân'da onun Süleyman'ın veziri ve kız kardeşinin oğlu olduğu, İsm-i Âzam'ı bilen bir sıddîk olduğu belirtilmiştir. Kâtibi olduğu da söylenmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن مجاهد أنه رجل اسمه اسطوم، وقيل: أسطورس.

İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, Istûm adında bir adamdır; Ustûrus olduğu da söylenmiştir.

وأخرج ابن أبي حاتم عن زهير بن محمد أنه رجل يقال له ذو النور. وأخرج هو أيضا عن ابن لهيعة أنه الخضر ﵇، وعن قتادة أن اسمه مليخا وقيل: ملخ، وقيل: تمليخا، وقيل: هود، وقالت جماعة هو ضبة بن أد جد بني ضبة من العرب وكان فاضلا يخدم سليمان كان على قطعة من خيله، وقال النخعي هو جبريل ﵇، وقيل: هو ملك آخر أيد الله تعالى به سليمان ﵇، وقال الجبائي: هو سليمان نفسه ﵇.

İbn Ebî Hâtim'in Züheyr b. Muhammed'den naklettiğine göre o, Zü'n-Nûr denilen bir adamdır. Yine o, İbn Lehîa'dan onun Hızır (aleyhisselâm) olduğunu rivayet etmiştir. Katâde'den ise adının Melîhâ olduğu nakledilmiştir; Meleh, Temlîhâ ve Hûd olduğu da söylenmiştir. Bir topluluk onun Araplardan Benî Dabbe'nin atası Dabbe b. Üdd olduğunu, Süleyman'a hizmet eden faziletli bir zat olup onun atlı birliklerinden birinin başında bulunduğunu söylemiştir. Nehaî onun Cebrail (aleyhisselâm) olduğunu, başkaları ise Allah Teâlâ'nın Süleyman'ı (aleyhisselâm) kendisiyle teyit ettiği başka bir melek olduğunu söylemiştir. el-Cübbâî ise onun bizzat Süleyman'ın (aleyhisselâm) kendisi olduğunu söylemiştir.

ووجه الفصل عليه واضح فإن الجملة حينئذ مستأنفة استئنافا بيانيا كأنه قيل: فما قال سليمان ﵇ حين قال العفريت ذلك؟ فقيل: قال إلخ ويكون التعبير عنه بما في النظم الكريم للدلالة على شرف العلم وأن هذه الكرامة كانت بسببه، ويكون الخطاب في قوله: أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ للعفريت وإنما لم يأت به أولا بل استفهم القوم بقوله: أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها ثم قال ما قال وأتى به قصدا لأن يريهم أنه يتأتى له ما لا يتهيأ لعفاريت الجن فضلا عن غيرهم. وتخصيص الخطاب بالعفريت لأنه الذي تصدى لدعوى القدرة على الإتيان به من بينهم، وجعله لكل أحد كما في قوله تعالى: ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا [النساء: ٣] غير ظاهر بالنسبة إلى ما ذكر.

Bu görüşe göre cümlenin fasledilme gerekçesi açıktır; zira bu takdirde cümle beyânî bir istînâf olur; sanki 'İfrit bunu söyleyince Süleyman (aleyhisselâm) ne dedi?' denilmiş, buna karşılık 'Dedi ki...' denilmiştir. Ondan bu şekilde bahsedilmesi ise ilmin şerefine ve bu kerametin onun sebebiyle gerçekleştiğine delalet etmek içindir. { أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ } “Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm” sözündeki hitap da ifrite yönelik olur. Tahtı ilk başta bizzat getirmeyip { أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها } “Onun tahtını bana hanginiz getirebilir?” diyerek topluluğa sorması, ardından bu sözü söyleyip tahtı getirmesi ise; başkaları bir yana, cinlerin ifritlerinin bile güç yetiremediği şeylerin kendisi için kolayca gerçekleştiğini onlara göstermek kastıyladır. Hitabın ifrite tahsis edilmesi, onların arasından getirme gücü iddiasına sadece onun kalkışmış olmasındandır. Allah Teâlâ'nın { ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } [en-Nisâ: 3] kavlinde olduğu gibi hitabın herkese yönelik kılınması ise zikredilen hususa nispetle zahir değildir.

وآثر هذا القول الإمام وقال إنه أقرب لوجوه. الأول أن الموصول موضوع في اللغة لشخص معين بمضمون الصلة المعلومة عند المخاطب والشخص المعلوم بأن عنده علم الكتاب هو سليمان وقد تقدم في هذه السورة ما يستأنس به لذلك فوجب إرادته وصرف اللفظ إليه وآصف وإن شاركه في مضمون الصلة لكن هو فيه أتم لأنه نبي وهو أعلم بالكتاب من أمته، الثاني إن إحضار العرش في تلك الساعة اللطيفة درجة عالية فلو حصلت لأحد من أمته دونه لاقتضى تفضيل ذلك ﵇ وأنه غير جائز، الثالث أنه لو افتقر في إحضاره إلى أحد من أمته لاقتضى قصور حاله في أعين الناس.

İmam [Râzî] bu görüşü tercih etmiş ve birkaç yönden daha yakın olduğunu söylemiştir: Birincisi: İsm-i mevsul dilde muhatap nezdinde bilinen sıla içeriğiyle belirli bir şahıs için konulmuştur; yanında kitap ilmi olduğu bilinen şahıs ise Süleyman'dır. Bu surede daha önce buna işaret eden hususlar geçmişti; dolayısıyla kastedilenin o olması ve lafzın ona hamledilmesi vaciptir. Âsaf sıla içeriğinde ona ortak olsa bile, Süleyman nebi olduğu ve ümmetinden kitaba daha âlim olduğu için bu vasıf onda daha tamdır. İkincisi: Tahtı böylesine kısa bir anda getirmek yüce bir derecedir; şayet bu derece onun dışında ümmetinden birine verilmiş olsaydı, o zatın Süleyman'dan (aleyhisselâm) üstün tutulmasını iktiza ederdi ki bu caiz değildir. Üçüncüsü: Tahtın getirilmesinde ümmetinden birine muhtaç olsaydı, bu durum insanların gözünde onun mertebesinin noksan görülmesini gerektirirdi.

الرابع أن ظاهر قوله ﵇ فيما بعد هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي إلخ يقتضي أن ذلك الخارق قد أظهره الله تعالى بدعائه ﵇ اهـ. وللمناقشة فيه مجال. واعترض على هذا القول بعضهم بأن الخطاب في آتِيكَ يأباه فإن حق الكلام عليه أن يقال: أنا آتي به قبل أن يرتد إلى الشخص طرفه مثلا، وقد علمت دفعه. وبأن المناسب أن يقال فيما بعد- فلما أتى به- دون فَلَمَّا رَآهُ إلخ. وأجيب عن هذا بأن قوله ذاك للإشارة إلى أنه لا حول ولا قوة له فيه، ولعل الأظهر أن القائل أحد أتباعه، ولا يلزم من ذلك أنه ﵇ لم يكن قادرا على الإتيان به كذلك فإن عادة الملوك تكليف أتباعهم بمصالح لهم لا يعجزهم فعلها بأنفسهم فليكن ما نحن فيه جاريا على هذه العادة، ولا يضر في ذلك كون الغرض مما يتم بالقول وهو الدعاء ولا يحتاج إلى أعمال البدن وأتعابه كما لا يخفى.

Dördüncüsü: Onun (aleyhisselâm) bundan sonra söyleyeceği { هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي } “Bu Rabbimin bir lütfudur...” sözünün zahiri, bu harika durumun onun (aleyhisselâm) duasıyla Allah Teâlâ tarafından izhar edildiğini iktiza eder. (İntihâ). Ancak bu gerekçeler üzerinde münakaşa etmeye mahal vardır. Bazıları bu görüşe itiraz ederek { آتِيكَ } kelimesindeki hitabın buna engel olduğunu, zira bu kabule göre sözün hakkının 'Ben onu kişinin gözü kendisine dönmeden önce getiririm' şeklinde olması gerektiğini söylemişlerdir; fakat bunun cevabını öğrenmiştin. Yine sonrasında { فَلَمَّا رَآهُ } “Onu görünce...” yerine 'Onu getirdiğinde' denilmesinin daha uygun olacağı şeklinde de itiraz edilmiştir. Buna ise onun bu sözünün, kendisinin bunda hiçbir güç ve kuvveti olmadığına işaret etmek için olduğu şeklinde cevap verilmiştir. Belki de en açık olanı, söyleyenin onun tabilerinden biri olduğudur. Bundan onun (aleyhisselâm) bunu bizzat getirmekten aciz olduğu neticesi çıkmaz; zira hükümdarların âdeti, bizzat yapmaktan aciz olmadıkları işlerinde de tabilerini görevlendirmektir. Dolayısıyla bahsimizdeki hadise de bu âdet üzere cereyan etmiş olsun. Gizli olmadığı üzere, maksadın bedeni yormaya ve çalıştırmaya ihtiyaç duymayan, sadece sözle yani dua ile hâsıl olan bir iş olması da buna zarar vermez.

وفي فصوص الحكم كان ذلك على يد بعض أصحاب سليمان ﵇ ليكون أعظم لسليمان في نفوس الحاضرين، وقال القيصري: كان سليمان قطب وقته ومتصرفا وخليفة على العالم وكان آصف وزيره وكان كاملا

Fusûsu'l-Hikem'de şöyle denilmiştir: 'Bu iş, hazır bulunanların gözünde Süleyman'ın mertebesi daha büyük olsun diye Süleyman'ın (aleyhisselâm) ashabından bazısının eliyle gerçekleşti.' el-Kayserî ise şöyle demiştir: 'Süleyman vaktinin kutbu, tasarruf sahibi ve âlem üzerindeki halifesiydi; Âsaf ise onun veziri ve kâmil bir zat idi.

وخوارق العادات قلما تصدر من الأقطاب والخلفاء بل من ورّاثهم وخلفائهم لقيامهم بالعبودية التامة واتصافهم بالفقر الكلي فلا يتصرفون لأنفسهم في شيء، ومن منن الله تعالى عليهم أن يرزقهم صحبة العلماء الأمناء يحملون منهم أثقالهم وينفذون أحكامهم وأقوالهم اهـ، وما في الفصوص أقرب لمشرب أمثالنا على أن ما ذكر لا يخلو عن بحث على مشرب القوم أيضا.

Harikulade haller kutuplardan ve halifelerden nadiren sadır olur; bilakis onların tam ubudiyeti yerine getirmeleri ve mutlak fakr ile nitelenmiş olmaları sebebiyle hiçbir şeyde kendileri için tasarrufta bulunmazlar, bu harikalar onların varisleri ve halifelerinden sadır olur. Allah Teâlâ'nın onlara olan nimetlerinden biri de, yüklerini taşıyacak, hükümlerini ve sözlerini infaz edecek güvenilir âlimlerin sohbetini kendilerine nasip etmesidir.' (İntihâ). Fusûs'taki izah bizim gibilerin meşrebine daha yakındır; bununla birlikte zikredilen hususların tasavvuf ehlinin meşrebinde de tartışmadan uzak olmadığını belirtmek gerekir.

وفي مجمع البيان روى العياشي بإسناده قال: التقى موسى بن محمد بن علي بن موسى ويحيى بن أكثم فسأله عن مسائل منها: هل كان سليمان محتاجا إلى علم آصف؟ فلم يجب حتى سأل أخاه علي بن محمد فقال: اكتب له لم يعجز سليمان عن معرفة ما عرف آصف لكنه ﵇ أحب أن يعرف أمته من الجن والإنس أنه الحجة من بعده، وذلك من علم سليمان أودعه آصف بأمر الله ففهمه الله تعالى ذلك لئلا يختلف في إمامته كما فهم سليمان في حياة داود لتعرف إمامته من بعده لتأكيد الحجة على الخلق

Mecma'u'l-Beyân'da el-Ayyâşî'nin senediyle şöyle rivayet ettiği yer alır: Mûsâ b. Muhammed b. Ali b. Mûsâ ile Yahyâ b. Eksem karşılaştılar. Yahyâ ona bazı meseleler sordu; bunlardan biri: 'Süleyman Âsaf'ın ilmine muhtaç mıydı?' sorusuydu. Mûsâ kardeşi Ali b. Muhammed'e soruncaya kadar cevap vermedi. Kardeşi ona şöyle dedi: 'Ona yaz ki; Süleyman Âsaf'ın bildiğini bilmekten aciz değildi; lakin o (aleyhisselâm), cin ve insanlardan oluşan ümmetine kendisinden sonraki hüccetin o olduğunu bildirmek istedi. Bu ilim, Allah'ın emriyle Süleyman'ın Âsaf'a emanet ettiği bir ilim idi. Süleyman'dan sonraki imameti bilinsin ve mahlukat üzerindeki hüccet tekit edilsin diye, tıpkı Dâvûd'un hayatında Süleyman'a fehmedildiği gibi, imametinde ihtilaf edilmesin diye Allah Teâlâ bu ilmi ona fehmettirdi.'

اهـ وهو كما ترى. والمراد بالكتاب الجنس المنتظم لجميع الكتب المنزلة وقيل: اللوح المحفوظ، وكون المراد به ذلك على جميع الأقوال السابقة في الموصول بعيد جدا، وقيل: المراد به الذي أرسل إلى بلقيس، ومن ابتدائية وتنكير عِلْمٌ للتفخيم والرمز إلى أنه علم غير معهود، قيل: كان ذلك العلم باسم الله تعالى الأعظم الذي إذا سئل به أجاب، وقد دعا ذلك العالم به فحصل غرضه، وهو يا حي يا قيوم، وقيل يا ذا الجلال والإكرام، وقيل الله الرحمن وقيل: هو بالعبرانية آهيا شراهيا.

(İntihâ). Bu da gördüğün gibidir. Kitap'tan (الْكِتابِ) kasıt; indirilmiş bütün kitapları kapsayan cins isimdir. Levh-i Mahfûz olduğu da söylenmiştir; ancak ism-i mevsul hakkındaki önceki tüm görüşlere göre kastedilenin bu olması oldukça uzaktır. Belkıs'a gönderilen mektup olduğu da söylenmiştir. 'Min' (مِنَ) ibtidâiyyedir; 'ilm' (عِلْمٌ) kelimesinin belirsiz (nekre) getirilmesi ise tazim ve onun alışılmadık bir ilim olduğuna işaret içindir. Denildi ki: Bu ilim, kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen Allah Teâlâ'nın İsm-i Âzam'ı idi; o âlim kimse onunla dua etmiş ve maksadı hâsıl olmuştur. O isim 'Yâ Hayyu Yâ Kayyûm'dur; 'Yâ Ze'l-celâli ve'l-ikrâm' olduğu da, 'Allahü'r-Rahmân' olduğu da söylenmiştir. İbranice 'Âhiyâ Şerâhiyâ' olduğu da belirtilmiştir.

وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن الزهري أنه دعا بقوله: يا إلهنا وإله كل شيء إلها واحدا لا إله إلا أنت ائتني بعرشها

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Zührî'den naklettiklerine göre o şöyle dua etmiştir: 'Ey bizim ilahımız ve her şeyin tek ilahı olan ilahımız! Senden başka ilah yoktur; onun tahtını bana getir.'

، والطرف تحريك الأجفان وفتحها للنظر إلى شيء ثم تجوز به عن النظر وارتداده انقطاعه بانضمام الأجفان ولكونه أمرا طبيعيا غير منوط بالقصد أوثر الارتداد على الرد، فالمعنى آتيك به قبل أن ينضم جفن عينك بعد فتحه، وقيل: لا حاجة إلى اعتبار التجوز في الطرف إذ المراد قبل ارتداد تحريك الأجفان بطبقها بعد فتحها وفيه نظر، والكلام جار على حقيقته وليس من باب التمثيل للسرعة،

Tarf (الطَّرْف); bir şeye bakmak için göz kapaklarını hareket ettirip açmaktır, daha sonra mecaz yoluyla bizzat bakış manasında kullanılmıştır. Onun irtidâdı (irtidâduhu) ise göz kapaklarının birleşmesiyle bakışın kesilmesidir; bunun kasıt olmaksızın gerçekleşen fıtrî bir durum olması sebebiyle 'red' yerine 'irtidâd' lafzı tercih edilmiştir. Mana şudur: 'Göz kapağını açtıktan sonra tekrar yummadan önce onu sana getiririm.' Şöyle de denilmiştir: Tarf kelimesinde mecaz kabul etmeye ihtiyaç yoktur; zira maksat açıldıktan sonra göz kapaklarının kapanmasıyla hareketin geri dönmesinden öncedir; ancak bu görüşte tutarsızlık vardır. İfade hakikati üzere caridir, hızdan kinaye bir temsil kabilinden değildir.

فقد روي أن آصف قال لسليمان ﵇: مد عينيك حتى ينتهي طرفك فمد طرفه فنظر نحو اليمن فقبل أن يرتد إليه حضر العرش عنده.

Nitekim rivayet edildiğine göre Âsaf, Süleyman'a (aleyhisselâm): 'Bakışının bittiği yere kadar gözünü dik' demiştir; o da gözünü dikip Yemen tarafına bakmış ve henüz bakışı kendisine dönmeden taht yanında hazır olmuştur.

وقيل: هو من باب التمثيل فيحتمل أن يكون قد أتى به في مدة طلوع درجة أو درجتين أو نحو ذلك.

Bunun temsil kabilinden olduğu da söylenmiştir; bu takdirde bir iki basamak çıkma veya benzeri bir süre zarfında tahtı getirmiş olması muhtemeldir.

وعن ابن جبير وقتادة أن الطرف بمعنى المطروف أي من يقع إليه النظر، وأن المعنى قبل أن يصل إليك من يقع طرفك عليه في أبعد ما ترى إذا نظرت أمامك وهو كما ترى فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ أي فلما رأى سليمان ﵇ العرش ساكنا عنده قارّا على حاله التي كان عليها قالَ تلقيا للنعمة بالشكر جريا على سنن إخوانه الأنبياء ﵈ وخلص عباد الله ﷿ هذا أي الإتيان بالعرش أو حضوره بين يدي في هذه المدة القصيرة، وقيل: أي التمكن من إحضاره بالواسطة أو بالذات مِنْ فَضْلِ رَبِّي أي تفضله جل شأنه على من غير استحقاق ذاتي لي له ولا عمل مني يوجبه عليه ﷾، وفي الكلام حذف أي فأتاه به فرآه فلما رآه إلخ وحذف ما حذف للدلالة على كمال ظهوره واستغنائه عن الإخبار به وللإيذان بكمال سرعة الإتيان به كأنه لم يقع بين الوعد به ورؤيته ﵇ إياه شيء ما أصلا، وفي تقييد رؤيته باستقراره عنده تأكيد لهذا المعنى لإيهامه أنه لم يتوسط بينهما ابتداء الإتيان أيضا كأنه لم يزل موجودا عنده. فمستقرا منتصب على الحال وعِنْدَهُ متعلق به. وهو على ما أشرنا إليه كون خاص ولذا ساغ ذكره. وظن بعضهم أنه كون عام فأشكل عليهم ذكره مع قول جمهور النحاة: إن متعلق الظرف إذا كان كونا عاما وجب حذفه فالتزم بعضهم لذلك كون الظرف متعلقا برآه لا به. ومنهم من ذهب كابن مالك إلى أن حذف ذلك أغلبي وأنه قد يظهر كما في هذه الآية. وقوله:

İbn Cübeyr ve Katâde'den tarf kelimesinin 'matrûf' yani 'bakışın üzerine düştüğü kişi' manasında olduğu, mananın da 'öne doğru baktığında en uzakta gördüğün bakışının ulaştığı kimse henüz sana varmadan önce' demek olduğu rivayet edilmiştir ki bu da gördüğün gibidir. { فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ } “[Süleyman] onu yanında yerleşmiş görünce” yani Süleyman (aleyhisselâm) tahtı yanında durmuş, önceki bulunduğu hali üzere karar kılmış görünce, { قالَ } “dedi ki:” [Bu sözü], peygamber kardeşlerinin (aleyhimüsselâm) ve Allah'ın (celle celâluhû) ihlaslı kullarının yolunu izleyerek nimeti şükürle karşılamak üzere söylemiştir: { هذا } “Bu” yani tahtın getirilmesi veya bu kısa süre içinde huzurunda hazır olması -vasıtalı ya da bizzat getirmeye güç yetirilmesi olduğu da söylenmiştir-, { مِنْ فَضْلِ رَبِّي } “Rabbimin bir lütfudur” yani kendimden kaynaklanan zâtî bir hak ediş yahut O'na (celle şânuhû) vacip kılacak bir amelim olmaksızın Şanı Yüce olan Rabbimin bana olan bir lütfudur. Sözde bir hazif vardır; yani 'onu getirdi, o da gördü; onu görünce...' demektir. Hazfedilen kısımlar, son derece açık olmasından ve haber verilmesine ihtiyaç bulunmamasından, ayrıca getirilme işinin tam bir süratle gerçekleştiğini; sanki getirme vaadi ile onun (aleyhisselâm) tahtı görmesi arasında hiçbir şeyin vuku bulmadığını bildirmek için hazfedilmiştir. Tahtı görmesinin onun yanında 'yerleşmiş olmasıyla' kayıtlanmasında ise bu manayı tekit vardır; zira bu kayıt araya getirme başlangıcının dahi girmediğini, tahtın sanki başından beri yanında mevcut olduğunu ihsas ettirmektedir. 'Müstekarran' (مُسْتَقِرًّا) kelimesi hal olarak mansuptur; { عِنْدَهُ } ise ona taalluk etmektedir. Bu, işaret ettiğimiz üzere hâs bir kevn (özel bir varlık) bildirmektedir, bu yüzden zikredilmesi caiz olmuştur. Bazıları bunun genel bir kevn olduğunu sanmış ve nahiv cumhurunun 'Zarfın müteallakı âm bir kevn ise hazfedilmesi vaciptir' kuralı karşısında bunun zikredilmesini müşkül görmüşlerdir; bu yüzden bazısı zarfın müstekarra değil 'reâhu' fiiline taalluk ettiğini kabul etmek zorunda kalmıştır. İbn Mâlik gibi bazısı ise bu hazfin ekserî olduğunu ve bu ayette olduğu gibi bazen açıkça zikredilebileceğini savunmuşlardır. Tıpkı şu beyitte olduğu gibi:

لك العز إن مولاك عز وإن يهن ... فأنت لدي بحبوحة الهون كائن

Efendin izzetli olursa izzet senindir; şayet o zelil düşerse, sen de zilletin tam ortasında bulunursun.

وأنت تعلم أنه يمكن اعتبار ما في البيت كونا خاصا كالذي في الآية. وفي كيفية وصول العرش إليه ﵇ حتى رآه مستقرا عنده خلاف. فأخرج ابن أبي شيبة وابن المنذر وابن عساكر عن ابن عباس أنه قال لم يجر عرش صاحبة سبأ بين السماء والأرض ولكن انشقت به الأرض فجرى تحت الأرض حتى ظهر بين يدي سليمان وإلى هذا ذهب مجاهد وابن سابط وغيرهما وقيل نزل بين يدي سليمان ﵇ من السماء وكان ﵇ إذ ذاك في أرض الشام على ما قيل رجع إليها من صنعاء وبينها وبين مأرب محل العرش نحو من مسافة شهرين. وعلى القول بأنه كان في صنعاء فالمسافة بين محله ومحل العرش نحو ثلاثة أيام، وأيا ما كان فقطعه المسافة الطويلة في الزمن القصير أمر ممكن وقد أخبر بوقوعه الصادق فيجب قبوله، وقد اتفق البر والفاجر على وقوع ما هو أعظم من ذلك وهو قطع الشمس في طرفة عين آلافا من الفراسخ مع أن نسبة عرش بلقيس إلى جرمها نسبة الذرة إلى الجبل، وقال الشيخ الأكبر قدس سره إن آصف تصرف في عين العرش فأعدمه في موضعه وأوجده عند سليمان من حيث لا يشعر أحد بذلك إلا من عرف الخلق الجديد الحاصل في كل آن وكان زمان وجوده عين زمان عدمه وكل منهما في آن وكان عين قول آصف عين الفعل في الزمان فإن القول من الكامل بمنزلة كن من الله تعالى.

Sen de bilirsin ki beyitte geçen ifadenin, ayetteki gibi hâs bir kevn (özel bir varlık) kabul edilmesi mümkündür. Tahtın Süleyman'a (aleyhisselâm) nasıl ulaştığı ve onu yanında yerleşmiş olarak görünceye kadar geçen süreç hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Sebe Melikesi'nin tahtı gök ile yer arasında cereyan etmedi; bilakis yer onun için yarıldı ve Süleyman'ın huzurunda zahir oluncaya kadar yerin altından akıp gitti.' Mücâhid, İbn Sâbıt ve başkaları da bu görüşe meyletmiştir. Tahtın Süleyman'ın (aleyhisselâm) huzuruna gökten indiği de söylenmiştir. O sırada Süleyman (aleyhisselâm) Şam topraklarında bulunuyordu; nakledildiğine göre San'a'dan oraya dönmüştü ve Şam ile tahtın bulunduğu Me'rib arası yaklaşık iki aylık mesafeydi. San'a'da bulunduğu görüşüne göre ise bulunduğu yer ile tahtın yeri arasındaki mesafe yaklaşık üç günlük bir yoldu. Her ne surette olursa olsun, tahtın bu kadar uzun bir mesafeyi bu denli kısa bir zamanda katetmesi aklen mümkündür ve dosdoğru olan [Allah ve Resulü] bunun vuku bulduğunu haber vermiştir; dolayısıyla bunu kabul etmek vaciptir. İyisiyle kötüsüyle herkes bundan daha büyük bir hadisenin vukuunda, yani Güneş'in göz açıp kapayıncaya kadar geçen sürede binlerce fersah mesafe katettiğinde ittifak etmiştir; üstelik Belkıs'ın tahtının Güneş'in cürmüne nispeti, bir zerrenin dağa nispeti gibidir. Şeyhü'l-Ekber [İbnü'l-Arabî] (kaddesallâhu sırrah) demiştir ki: 'Âsaf, tahtın aynında (özünde) tasarrufta bulunarak onu kendi mekanında madum kıldı (yok etti) ve her an gerçekleşen teceddüd-i halkı (yeni yaratılışı) bilenler müstesna hiç kimsenin fark edemeyeceği bir şekilde onu Süleyman'ın yanında mevcud kıldı (var etti). Onun var oluş zamanı ile yok oluş zamanı bizzat aynı zamandı ve her ikisi de tek bir andaydı. Âsaf'ın sözü de zaman bakımından bizzat fiilin kendisiydi; zira kâmil bir zatın sözü, Yüce Allah'ın "Kün / Ol" emri mesabesindedir.'

ومسألة حصول العرش من أشكل المسائل إلا عند من عرف ما ذكرناه من الإيجاد والإعدام فما قطع العرش مسافة ولا زويت له أرض ولا خرقها اه ملخصا. وله تتمة ستأتي إن شاء الله تعالى، وما ذكره من أنه كان بالإعدام والإيجاد مما يجوز عندي وإن لم أقل بتجدد الجواهر تجدد الأعراض عند الأشعري إلا أنه خلاف ظاهر الآية. واستدل بها على ثبوت الكرامات.

'Tahtın getirilmesi meselesi, bizim zikrettiğimiz bu icad ve i'dam (yoktan var etme ve yok etme) hakikatini bilenler hariç, en müşkil meselelerdendir. Zira taht ne mesafe katetmiş ne onun için yeryüzü dürülmüş ne de yeri yarmıştır' (özetle aktarıldı). Bu sözün inşâallâhu teâlâ ileride gelecek bir devamı da vardır. Onun tahtın i'dam ve icad yoluyla geldiğine dair zikrettiği husus, her ne kadar Eş'arî'deki arazların teceddüdü gibi cevherlerin de teceddüd ettiğini söylemesem de bana göre caiz olan bir izahtır; ancak ayetin zahirine aykırıdır. Bu ayetle kerametlerin sübutuna delil getirilmiştir.

وأنت تعلم أن الاحتمال يسقط الاستدلال. وعلل ﵇ تفضله تعالى بذلك عليه بقوله: لِيَبْلُوَنِي أي ليعاملني معاملة المبتلى أي المختبر أَشْكُرُ على ذلك بأن أراه محض فضله تعالى من غير حول من جهتي ولا قوة وأقوم بحقه أَمْ أَكْفُرُ بأن أجد لنفسي مدخلا في البين أو أقصر في إقامة مواجبه كما هو شأن سائر النعم الفائضة على العباد، وأخرج ابن المنذر وابن جرير عن ابن جريج أن المعنى ليبلوني أأشكر إذا أتيت بالعرش أم أكفر إذا رأيت من هو أدنى مني في الدنيا أعلم مني، ونقل مثله في البحر عن ابن عباس والظاهر عدم صحته، وأبعد منه عن الصحة ما أخرجه ابن أبي حاتم عن السدي أنه قال لما رآه مستقرا عنده جزع وقال: رجل غيري أقدر على ما عند الله ﷿ مني، ولعل الحق الجزم بكذب ذلك، وجملة أَأَشْكُرُ إلخ في موضع نصب على أنها مفعول ثان لفعل البلوى وهو معلق بالهمزة عنها إجراء له مجرى العلم وإن لم يكن مرادفا له.

Sen de bilirsin ki ihtimalin girdiği yerden istidlal düşer. Süleyman (aleyhisselâm) Yüce Allah'ın kendisine bu lütufta bulunmasını şu sözüyle gerekçelendirmiştir: { لِيَبْلُوَنِي } “beni sınamak için” yani sınanan, imtihan edilen bir kimseye yapılan muamele ile bana muamele etmesi için; { أَشْكُرُ } “şükür mü edeceğim” yani bunu benim tarafımdan hiçbir güç ve kuvvet olmaksızın sırf Yüce Allah'ın bir lütfu olarak görüp hakkını mı eda edeceğim; { أَمْ أَكْفُرُ } “yoksa nankörlük mü edeceğim” yani kendime bu işte bir pay mı çıkaracağım yahut kullara ihsan edilen diğer nimetlerde olduğu gibi bunun gereğini yerine getirmekte kusur mu edeceğim [diye]. İbnü'l-Münzir ve İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre mana şöyledir: 'Taht bana getirildiğinde şükür mü edeceğim, yoksa dünyada benden daha aşağı derecede olan bir kimsenin benden daha bilgili olduğunu gördüğümde nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak için.' el-Bahr'da İbn Abbâs'tan da benzeri nakledilmiştir ancak zahir olan bunun sahih olmadığıdır. Bundan sıhhatten daha da uzak olanı ise İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiği şu sözdür: Süleyman tahtı yanında yerleşmiş görünce telaşlandı ve: 'Benden başka bir adam Allah (celle celâluhû) katındakine benden daha muktedirdir' dedi. Doğru olan, bunun yalan olduğunu kesin olarak kabul etmektir. { أَأَشْكُرُ } cümlesi ve devamı, 'belvâ' (sınama) fiilinin ikinci mefulü olarak nasb mahallindedir. Her ne kadar onunla tam eş anlamlı olmasa da 'ilim' fiili gibi kabul edildiğinden hemze sebebiyle amelden ta'lik edilmiştir.

وقيل: محله النصب على البدل من الياء وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ أي لنفعها لأنه يربط به القيد ويستجلب المزيد ويحط به عن ذمته عبء الواجب ويتخلص عن وصمة الكفران وَمَنْ كَفَرَ أي لم يشكر فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ عن شكره كَرِيمٌ بترك تعجيل العقوبة والأنعام مع عدم الشكر أيضا، والظاهر أن من شرطية والجملة المقرونة بالفاء جواب الشرط، وجوز أن يكون الجواب محذوفا دل عليه ما قبله من قسيمه والمذكور قائم مقامه أي ومن كفر فعلى نفسه أي فضرر كفرانه عليها. وتعقب بأنه لا يناسب قوله: كَرِيمٌ وجوز أيضا أن تكون من موصولة ودخلت الفاء في الخبر لتضمنها معنى الشرط قالَ أي سليمان ﵇ كررت الحكاية مع كون المحكي سابقا ولاحقا من كلامه ﵇ تنبيها على ما بين السابق واللاحق من المخالفة لما أن الأول من باب الشكر لله ﷿ والثاني أمر لخدمه نَكِّرُوا لَها عَرْشَها أي اجعلوه بحيث لا يعرف ولا يكون ذلك إلا بتغييره عما كان

Bu cümlenin 'yâ' zamirinden bedel olarak nasb mahallinde olduğu da söylenmiştir. { وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } “Kim şükrederse ancak kendisi için şükretmiş olur” yani kendi menfaati için şükreder; çünkü şükür ile nimeti bağlar, fazlasını celbeder, üzerindeki vacip yükünü hafifletir ve nankörlük lekesinden kurtulur. { وَمَنْ كَفَرَ } “Kim de nankörlük ederse” yani şükretmezse, { فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ } “şüphesiz Rabbim müstağnidir” onun şükrüne muhtaç değildir; { كَرِيمٌ } “kerimdir” şükredilmediği halde cezayı hemen vermemek ve nimetlendirmeye devam etmek suretiyle kerem sahibidir. Zahir olan, 'men' (مَنْ) edatının şartiyye, 'fâ' ile gelen cümlenin de şartın cevabı olmasıdır. Cevabın mahzuf olup kendisinden önceki mukabil ifadenin buna delalet ettiği, zikredilen kısmın ise onun yerine geçtiği de caiz görülmüştür; yani 'kim de nankörlük ederse zararı kendisinedir' demektir. Ancak buna, { كَرِيمٌ } kelimesine uygun düşmediği gerekçesiyle itiraz edilmiştir. 'Men' edatının mevsûle olup haberin şart manası içermesi sebebiyle başına 'fâ' harfi girdiği de caiz görülmüştür. { قالَ } “Dedi ki:” yani Süleyman (aleyhisselâm) dedi. Aktarılan sözün hem öncesi hem sonrası onun (aleyhisselâm) sözü olmasına rağmen kıssanın tekrar edilmesi, öncesi ile sonrası arasındaki farka dikkat çekmek içindir; zira birincisi Allah'a (celle celâluhû) şükür kabilinden, ikincisi ise hizmetçilerine bir emirdir: { نَكِّرُوا لَها عَرْشَها } “Onun tahtını tanınmaz hale getirin” yani onu tanınmayacak bir hale sokun; bu da ancak bulunduğu halden...

عليه من الهيئة والشكل، ولعل المراد التغيير في الجملة. روي عن ابن عباس ومجاهد والضحاك إنه كان بالزيادة فيه والنقص منه، وقيل: بنزع ما عليه من الجواهر، وقيل: بجعل أسفله أعلاه ومقدمه مؤخره، ولام لَها للبيان كما في هَيْتَ لَكَ [يوسف: ٢٣] فيدل على أنها المرادة خاصة بالتنكير نَنْظُرْ بالجزم على أنه جواب الأمر.

...heyet ve şeklinden değiştirilmekle mümkün olur. Muhtemelen kastedilen genel olarak bir değişiklik yapmaktır. İbn Abbâs, Mücâhid ve Dahhâk'tan bunun tahta ekleme ve eksiltme yapmak suretiyle olduğu rivayet edilmiştir. Üzerindeki mücevherlerin sökülmesiyle olduğu da söylenmiştir; altının üstüne, önünün arkasına getirilmesiyle olduğu da söylenmiştir. 'Lehâ'daki (لَها) lâm harfi, { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] ayetinde olduğu gibi beyan içindir; dolayısıyla tanınmaz hale getirme işinde bizzat Melike'nin kastedildiğine delalet eder. { نَنْظُرْ } “bakalım” kelimesi, emrin cevabı olduğu için meczumdur.

وقرأ أبو حيوة بالرفع على الاستئناف أَتَهْتَدِي إلى معرفته أو إلى الجواب اللائق بالمقام. وقيل: إلى الإيمان بالله تعالى ورسوله ﵇ إذا رأت تقدم عرشها وقد خلفته مغلقة عليه الأبواب موكلة عليه الحراس والحجاب وحكاه الطبرسي عن الجبائي، وفيه أنه لا يظهر مدخلية التنكير في الإيمان أَمْ تَكُونُ أي بالنسبة إلى علمنا مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ أي إلى ما ذكر من معرفة عرشها أو الجواب اللائق بالمقام فإن كونها في نفس الأمر منهم وإن كان أمرا مستمرا لكن كونها منهم عند سليمان ﵇ وقومه أمر حادث يظهر بالاختبار فَلَمَّا جاءَتْ شروع في حكاية التجربة التي قصدها سليمان ﵇ أي فلما جاءت بلقيس سليمان وقد كان العرش منكرا بين يديه قِيلَ أي من جهة سليمان بالذات أو بالواسطة أَهكَذا عَرْشُكِ أي أمثل هذا العرش الذي ترينه عرشك الذي تركتيه ببلادك، ولم يقل: أهذا عرشك لئلا يكون تلقينا لها فيفوت ما هو المقصود من الأمر بالتنكير من إبراز العرش في معرض الإشكال والاشتباه حتى يتبين لديه ﵇ حالها وقد ذكرت عنده ﵇ بسخافة العقل.

Ebû Hayve ise istînâf olarak merfû okumuştur. { أَتَهْتَدِي } “[bakalım] tanıyabilecek mi” yani onu tanımaya veya makama layık cevabı vermeye muvaffak olacak mı? Kapılarını kilitleyip üzerine muhafızlar ve nöbetçiler dikerek geride bıraktığı tahtının kendisinden önce geldiğini gördüğünde Yüce Allah'a ve elçisine (aleyhisselâm) iman etmeye yol bulup bulamayacağı da söylenmiştir; bunu Tabersî, Cübbâî'den nakletmiştir. Ancak bunda, tahtın tanınmaz hale getirilmesinin imana nasıl bir tesiri olduğunun açık olmaması gibi bir zayıflık vardır. { أَمْ تَكُونُ } “yoksa [olacak mı]” yani bizim bilgimize nispetle, { مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ } “tanımayanlardan mı olacak?” yani zikredildiği üzere tahtını tanımayanlardan veya makama layık cevabı veremeyenlerden mi olacak? Zira onun gerçekte bunlardan olması her ne kadar sürekli bir durum olsa da, Süleyman (aleyhisselâm) ve kavminin nezdinde bunlardan sayılması imtihanla açığa çıkan yeni bir durumdur. { فَلَمَّا جاءَتْ } “[Melike] gelince” ifadesi, Süleyman'ın (aleyhisselâm) amaçladığı tecrübeyi anlatmaya giriştir; yani Belkıs, taht huzurunda tanınmaz hale getirilmiş bir vaziyetteyken Süleyman'ın yanına gelince, { قِيلَ } “denildi ki:” yani Süleyman tarafından bizzat veya vasıtayla denildi: { أَهكَذا عَرْشُكِ } “Tahtın böyle miydi?” yani gördüğün bu taht gibi miydi ülkende bıraktığın taht? Melike'ye cevabı telkin edip de tahtı şüphe ve tereddüt mevkiinde sunmak suretiyle onu tanınmaz hale getirme emrinden gözetilen maksadın kaçırılmaması ve aklının kıtlığıyla anıldığı için Süleyman'ın (aleyhisselâm) nezdinde onun halinin açıklığa kavuşması maksadıyla 'Bu senin tahtın mıdır?' denilmemiştir.

وفي بعض الآثار أن الجن خافوا من أن يتزوجها فيرزق منها ولدا يحوز فطنة الإنس وخفة الجن حيث كانت لها نسبة إليهم فيضبطهم ضبطا قويا فرموها عنده بالجنون وأن رجليها كحوافر البهائم فلذا اختبرها بهذا وبما يكون سببا للكشف عن ساقيها، ومن لم يقل بنسبتها إلى الجن: يقول لعلها رماها حاسد بذلك فأراد ﵇ اختبارها ليقف على حقيقة الحال، ومنهم من يقول: ليس ذاك إلا ليقابلها بمثل ما فعلت هي حيث نكرت الغلمان والجواري وامتحنته ﵇ بالدرة العذراء والجزعة المعوجة الثقب وكون ذلك في عرشها الذي يبعد كل البعد إحضاره مع بعد المسافة وشدة محافظتها له أتم وأقوى ويتضمن أيضا من إظهار المعجزة ما لا يخفى، وهذا عندي ألصق بالقلب من غيره قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ أجابت بما أنبأ عن كمال عقلها حيث لم تجزم بأنه هو لاحتمال أن يكون مثله بل أتت بكأن الدالة كما قيل على غلبة الظن في اتحاده معه مع الشك في خلافه وليست كأن هنا للدلالة على التشبيه كما هو الغالب فيها.

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre cinler, Süleyman'ın onunla evlenmesinden ve kendisiyle cinler arasında bir bağ bulunduğu için hem insanın zekasına hem de cinlerin hafifliğine sahip olup onları sıkı bir disiplin altına alacak bir çocuk sahibi olmasından korkmuşlardı; bu yüzden onun cinnet geçirdiğini ve ayaklarının binek hayvanlarının tırnakları gibi olduğunu Süleyman'a söyleyerek iftira attılar. İşte bu sebeple Süleyman onu hem bu taht ile hem de bacaklarını açmasına sebep olacak şeyle imtihan etti. Onun cinlerle bir bağı olduğunu kabul etmeyenler ise: 'Muhtemelen haset eden biri ona bu iftirayı attı da o da (aleyhisselâm) işin hakikatini öğrenmek için onu imtihan etmek istedi' derler. Bazıları da şöyle der: 'Bu sadece, Melike'nin oğlan ve cariye kılıklarını değiştirip onu delinmemiş inci ve eğri delikli boncukla imtihan etmesi gibi, onun yaptığına benzer bir karşılık vermek içindi.' Mesafenin uzaklığı ve onu son derece sıkı koruması karşısında getirilmesi son derece uzak bir ihtimal olan kendi tahtı konusunda bunun gerçekleşmesi daha mükemmel ve daha güçlüdür; ayrıca gizlenemeyecek derecede açık bir mucizeyi de ihtiva etmektedir. Bu görüş bana göre diğerlerinden kalbe daha yatkındır. { قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ } “[O da:] 'Tıpkı o!' dedi.” Melike, aklının kemalini gösteren bir cevap vermiştir; zira benzeri olma ihtimalinden ötürü kesinlikle 'odur' dememiş, bilakis söylendiği üzere aksi yöndeki şüpheyle birlikte onunla aynı olduğuna dair zann-ı gâlibi ifade eden 'keenne' (كَأَنَّ) lafzını getirmiştir. Buradaki 'keenne', çoğunlukla olduğu gibi sadece teşbih bildirmek için değildir.

وذكر ابن المنير في الانتصاف ما يدل على أنها تفيد قوة الشبه فقال: الحكمة في عدول بلقيس في الجواب عن هكذا هو المطابق للسؤال إلى كَأَنَّهُ هُوَ إن كَأَنَّهُ هُوَ عبارة من قوي عنده الشبه حتى شكك نفسه في التغاير بين الأمرين وكاد يقول هو هو وتلك حال بلقيس، وأما هكذا هو فعبارة جازم بتغاير الأمرين حاكم بوقوع الشبه بينهما لا غير فلا تطابق حالها فلذا عدلت عنها إلى ما في النظم الجليل.

İbnü'l-Münîr el-İntisâf'ta bu lafzın benzerliğin kuvvetini ifade ettiğine delalet eden bir açıklamada bulunarak şöyle demiştir: 'Belkıs'ın, soruya birebir mutabık olan "Böyledir" cevabından { كَأَنَّهُ هُوَ } “Tıpkı o” ifadesine dönmesindeki hikmet şudur: "Keennehû hüve" ifadesi, benzerlik kendisinde o kadar kuvvetli olup da iki şey arasındaki farktan bizzat şüpheye düşen ve neredeyse "O bizzat odur" diyecek hale gelen kimsenin sözüdür; nitekim Belkıs'ın hali de böyleydi. "Böyledir" ifadesi ise iki şeyin farklı olduğunu kesin olarak bilen ve sadece aralarında bir benzerlik bulunduğuna hükmeden kimsenin sözüdür; dolayısıyla onun haline uymazdı. İşte bu sebeple o cevaptan dönüp yüce nazımdaki ifadeyi seçmiştir.'

وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ من تتمة كلامها على ما اختاره جمع من المفسرين كأنها استشعرت مما شاهدته اختبار عقلها وإظهار معجزة لها ولما كان الظاهر من السؤال هو الأول سارعت إلى الجواب بما أنبأ عن كمال رجاحة عقلها، ولما كان إظهار المعجزة دون ذلك في الظهور ذكرت ما يتعلق به آخرا وهو قولها:

{ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ } “Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz zaten teslim olmuştuk” ayeti, müfessirlerden bir grubun tercihine göre Melike'nin sözünün devamıdır. Sanki o, gördüğü bu şeyden aklının imtihan edildiğini ve kendisine bir mucize gösterildiğini sezmişti. Sorudan ilk anlaşılan mana birincisi olduğu için aklının tam olgunluğunu gösteren cevabı vermeye koştu. Mucizenin ortaya konuluşu ise zahiren bundan daha geride olduğu için onunla ilgili hususu en sona bırakarak şöyle dedi:

وَأُوتِينَا إلخ وفيه دلالة على كمال عقلها أيضا، ومعناه وأوتينا العلم بكمال قدرة الله تعالى وصحة نبوتك من قبل هذه المعجزة أو من قبل هذه الحالة بما شاهدناه من أمر الهدهد وما سمعناه من رسلنا إليك من الآيات الدالة على ذلك وكنا مؤمنين من ذلك الوقت فلا حاجة إلى إظهار هذه المعجزة، ولك أن تجعله من تتمة ما يتعلق بالاختبار وحاصلة لا حاجة إلى الاختبار لأني آمنت قبل وهذا كاف في الدلالة على كمال عقلي.

{ وَأُوتِينَا } “Bize ilim verilmişti...” vd. Bu ifadede de yine onun aklının kemaline bir delalet vardır. Manası şudur: 'Biz bu mucizeden yahut bu durumdan önce; hüdhüd hadisesinde gördüklerimizden ve sana gönderdiğimiz elçilerimizin getirdiği buna delalet eden ayetlerden duyduklarımızla Yüce Allah'ın kudretinin kemalini ve senin peygamberliğinin sıhhatini bilmiş ve o andan itibaren zaten iman etmiştik; dolayısıyla bu mucizenin gösterilmesine gerek yoktu.' Bu sözü, imtihanla ilgili kısmın devamı kılman da mümkündür ki neticesi şudur: 'İmtihana da gerek yoktu, çünkü ben daha önce iman etmiştim; bu da aklımın kemalini göstermeye kâfidir.'

وجوز أن يكون لبيان منشأ غلبة الظن بأنه عرشها والداعي إلى حسن الأدب في محاورته ﵇ أي وأوتينا العلم بإتيانك بالعرش من قبل الرؤية أو من قبل هذه الحالة بالقرائن أو الأخبار وكنا من ذلك الوقت مؤمنين، والتعبير بنون العظمة جار على سنن تعبيرات الملوك وفيه تعظيم لأمر إسلامها وليس ذاك لإرادة نفسها ومن معها من قومها إذ يبعده قوله تعالى: وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وهو بيان من جهته ﷿ لما كان يمنعها من إظهار ما ادعت من الإسلام إلى الآن أي صدها عن إظهار ذلك يوم أوتيت العلم الذي يقتضيه عبادتها القديمة للشمس، فما مصدرية والمصدر فاعل صد، وجوز كونها موصولة واقعة على الشمس وهي فاعل أيضا والإسناد مجازي على الوجهين.

Bu sözün, tahtın kendi tahtı olduğuna dair zann-ı gâlibin kaynağını ve Süleyman ile (aleyhisselâm) muhaveresindeki güzel edebe sevk eden sebebi açıklamak için olduğu da caiz görülmüştür; yani: 'Biz karinelerle yahut haberlerle, görmeden veya bu durumdan önce senin tahtı getireceğini bilmiş ve o vakitten beri inanmıştık.' İfadede azamet nun'unun (çoğul kipi) kullanılması kralların hitap tarzına uygundur ve onun İslam'a girişinin büyüklüğünü ifade eder. Bu çoğul kipi kendisini ve kavminden beraberindekileri kastetmek için değildir; zira Yüce Allah'ın şu buyruğu buna engeldir: { وَصَدَّها ما كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah’tan başka tapmakta olduğu şeyler onu alıkoymuştu”. Bu, iddia ettiği İslam'ı o ana kadar açığa vurmaktan onu neyin alıkoyduğunun Allah (celle celâluhû) tarafından bir açıklamasıdır; yani ilmin gerektirdiği şeyi kavradığı gün, bunu izhar etmekten onu daha önce güneşe tapıyor olması alıkoymuştu. Buradaki 'mâ' (ما) masdariyyedir ve masdar, 'sadde' (صدّ) fiilinin failidir. 'Mâ'nın güneşe raci bir ism-i mevsûl olması da caiz görülmüştür ki o da faildir; her iki vecihte de isnad mecazidir.

وقوله تعالى: إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ تعليل لسببية عبادتها المذكورة للصد أي إنها كانت من قوم راسخين في الكفر فلذلك لم تكن قادرة على إظهار إسلامها وهي بين ظهرانيهم إلى أن حضرت بين يدي سليمان ﵇. وقرأ سعيد بن جبير وابن أبي عبلة «أنها» بفتح الهمزة على تقدير لام التعليل أي لأنها أو جعل المصدر بدلا من فاعل صد بدل اشتمال. وقيل: قوله تعالى: وَأُوتِينَا إلخ من كلام قوم سليمان ﵇ كأنهم لما سمعوها أجابت السؤال بقولها: كَأَنَّهُ هُوَ قالوا. قد أصابت في جوابها فطبقت المفصل وهي عاقلة لبيبة وقد رزقت الإسلام وعلمت قدرة الله ﷿ وصحة النبوة بالآيات التي تقدمت وبهذه الآية العجيبة من أمر عرشها وعطفوا على ذلك قولهم: وأوتينا العلم بالله تعالى وبقدرته وبصحة ما جاء من عنده سبحانه قبل علمها ولم نزل على دين الإسلام، وكان هذا منهم شكرا لله تعالى على فضلهم عليها وسبقهم إلى العلم بالله تعالى والإسلام قبلها، ويومىء إلى هذا المطوي جعل علمهم وإسلامهم قبلها، وقوله تعالى: وَصَدَّها إلخ على هذا يحتمل أن يكون من تتمة كلام القوم.

Yüce Allah'ın { إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ } “Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi” buyruğu, söz konusu tapınmanın alıkoymaya sebep oluşunun gerekçesidir; yani o, küfürde kökleşmiş bir kavimdendi; bu sebeple Süleyman'ın (aleyhisselâm) huzuruna varıncaya kadar onların arasındayken Müslüman olduğunu açığa vurmaya muktedir olamamıştı. Saîd b. Cübeyr ve İbn Ebî Able, lâm-ı ta'lil takdiriyle 'çünkü o' manasında hemzenin fethasıyla «أنها» okumuşlar yahut masdarı, 'sadde' fiilinin failinden bedel-i iştimal kılmışlardır. { وَأُوتِينَا } “Bize ilim verilmişti...” ayetinin ve devamının Süleyman'ın (aleyhisselâm) kavminin sözü olduğu da söylenmiştir; sanki onlar Melike'nin soruya { كَأَنَّهُ هُوَ } “Tıpkı o!” diyerek cevap verdiğini işitince şöyle demişlerdir: 'Cevabında isabet etti, tam can damarına bastı; o akıllı, zeki bir kadındır, İslam ile rızıklandırılmıştır ve hem daha önceki ayetlerle hem de tahtı hususundaki bu harikulade ayetle Allah'ın (celle celâluhû) kudretini ve nübüvvetin sıhhatini bilmiştir.' Sonra buna şu sözlerini atfetmişlerdir: 'Yüce Allah'a, O'nun kudretine ve O'nun (sübhânehû) katından gelenlerin sıhhatine dair ilim bize onun bilmesinden önce verilmişti ve biz zaten İslam dini üzere bulunmaktayız.' Bu, kavmin Melike'ye olan üstünlüklerinden ve Allah'a dair ilimde ve İslam'da ondan önce davranmış olmalarından ötürü Yüce Allah'a bir şükürleriydi. İlimlerinin ve İslamlarının ondan önce kılındığının üstü kapalı olarak zikredilmesi de buna işaret etmektedir. Yüce Allah'ın { وَصَدَّها } “Onu alıkoymuştu...” buyruğunun da bu takdire göre kavmin sözünün devamı olması muhtemeldir.

ويحتمل أن يكون ابتداء أخبار من جهته ﷿. وعن مجاهد وزهير بن محمد أن وَأُوتِينَا من كلام سليمان ﵇، وفي وَصَدَّها إلخ عليه أيضا احتمال، ولا يخفي ما في جعل وَأُوتِينَا إلخ من كلام القوم أو من كلام سليمان ﵇ من البعد والتكلف وليس في ذلك جهة حسن سوى اتساق الضمائر المؤنثة.

Bunun Yüce Allah tarafından yeni bir haber başlangıcı olması da muhtemeldir. Mücâhid ve Züheyr b. Muhammed'den { وَأُوتِينَا } ayetinin Süleyman'ın (aleyhisselâm) sözü olduğu nakledilmiştir; bu takdire göre { وَصَدَّها } ayetinde de aynı ihtimaller geçerlidir. { وَأُوتِينَا } ve devamının kavmin yahut Süleyman'ın (aleyhisselâm) sözü kılınmasındaki uzaklık ve tekellüf ise gizli değildir; bunda müennes zamirlerin uyumu dışında hiçbir güzellik yönü de yoktur.

وقيل: إن وَأُوتِينَا إلخ من تتمة كلامها. وقوله تعالى: وَصَدَّها إلخ ابتداء أخبار من جهته تعالى لبيان حسن حالها وسلامة إسلامها عن شوب الشرك بجعل فاعل صدها ضميره ﷿ أو ضمير سليمان ﵇.

{ وَأُوتِينَا } ve devamının Melike'nin sözünün devamı olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın { وَصَدَّها } buyruğu ise, 'saddehâ' fiilinin faili O'nun (celle celâluhû) zamiri yahut Süleyman'ın (aleyhisselâm) zamiri kılınarak Melike'nin halinin güzelliğini ve İslam'ının şirk şaibesinden arınmış olduğunu açıklamak üzere Yüce Allah tarafından yeni bir haber başlangıcıdır.

وما مصدرية أو موصولة قبلها حرف جر مقدر أي صدها الله تعالى أو سليمان عن عبادتها من دون الله أو عن الذي تعبده من دونه تعالى. ونقل ذلك أبو حيان عن الطبري وتعقبه بقوله: وهو ضعيف لا يجوز إلا في الشعر نحو قوله:

'Mâ' (ما) masdariye veya başında takdiri bir cer harfi bulunan mevsûledir; yani 'Yüce Allah veya Süleyman, onu Allah'tan başkasına tapmaktan veya O'ndan başka taptığı şeyden alıkoydu' demektir. Ebû Hayyân bunu Taberî'den nakletmiş ve ardından şöyle demiştir: 'Bu zayıftır; şu beyitte olduğu gibi sadece şiirde caiz olur:

تمرون الديار ولم تعوجوا وليس من مواضع حذف حرف الجر.

Uğramadan geçersiniz diyarlara.' Zira burası cer harfinin hazfedileceği yerlerden değildir.

وأنت تعلم أن المعنى مع هذا مما لا ينشرح له الصدر، وأبعد بعضهم كل البعد فزعم أن قوله تعالى:

Sen de bilirsin ki bununla birlikte mana, kalbin yatışacağı bir mana değildir. Bazıları ise büsbütün uzaklaşarak Yüce Allah'ın şu buyruğunun:

وَصَدَّها إلخ متصل بقوله سبحانه: أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ والواو فيه للحال وقد مضمرة وفي البحر أنه قول مرغوب عنه لطول الفصل بينها ولأن التقديم والتأخير لا يذهب إليه إلا عند الضرورة. ولعمري من أنصف رأى أن ما ذكر مما لا ينبغي أن يخرج عليه كلام الله تعالى المجيد، وأنا أقول بعد القيل والقال: إن وجه ربط هذه الجمل مما يحتاج إلى تدقيق النظر فليتأمل والله تعالى الموفق.

{ وَصَدَّها } “Onu alıkoymuştu...” ve devamının, Cenâb-ı Hakk'ın { أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لا يَهْتَدُونَ } buyruğuna bağlı olduğunu, buradaki vâv'ın hâl vâv'ı olup başında mukadder bir 'kad' bulunduğunu iddia etmişlerdir. el-Bahr'da, aralarının çok uzun olması ve takdim-tehir yoluna ancak zaruret anında başvurulabileceği gerekçesiyle bunun rağbet edilmeyen bir görüş olduğu belirtilmiştir. Ömrüme yemin olsun ki insaf eden kimse, zikredilen bu görüşün Yüce Allah'ın Mecid kelamının hamledilmemesi gereken şeylerden olduğunu görür. Ben de bunca dedikodudan sonra derim ki: Bu cümlelerin birbirine bağlanış tarzı derin bir teemmülü gerektiren hususlardandır, öyleyse iyice düşünülmelidir; muvaffakiyet Yüce Allah'tandır.

لَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ

[Ona:] 'Köşke gir' [denildi].

استئناف بياني كأنه قيل فماذا قيل لها بعد الامتحان المذكور؟ فقيل: يلَ لَهَا

Beyânî bir isti'nâftır; sanki 'Zikredilen imtihandan sonra ona ne denildi?' diye sorulmuş da: 'Ona denildi ki:'

ادْخُلِي

'Gir!' [denilmiştir].

إلخ ولم يعطف على قوله تعالى: أَهكَذا عَرْشُكِ لئلا يفوت هذا المعنى. وجيء بلها هنا دون ما مر لمكان أمرها، وصَّرْحَ

vd. Bu mananın kaçırılmaması için Yüce Allah'ın { أَهكَذا عَرْشُكِ } sözüne atfedilmemiştir. Bir önceki yerde olmayıp burada 'lehâ' (lâmelik) ifadesinin getirilmesi ise ona bir emir yöneltilmiş olmasındandır. Sarh (الصَّرْحَ) ise...

القصر وكل بناء عال. ومنه ابْنِ لِي صَرْحاً [غافر: ٣٦] وهو من التصريح وهو الإعلان البالغ، وقال مجاهدصَّرْحَ

...saray ve yüksek her binadır. { ابْنِ لِي صَرْحاً } [Mü'min: 36] ayeti de bundandır ve bu, 'tasrîh' yani son derece aşikâr kılmaktan gelir. Mücâhid, buradaki sarhın...

هنا البركة وقال ابن عيسى الصحن وصرحة الدار ساحتها وروي أن سليمان ﵇ أمر الجن قبل قدومها فبنوا له على طريقها قصرا من زجاج أبيض وأجرى من تحته الماء وألقى فيه من دواب البحر السمك وغيره. وفي رواية أنهم بنوا له صرحا وجعلوا له طوابيق من قوارير كأنها الماء وجعلوا في باطن الطوابيق كل ما يكون من الدواب في البحر ثم أطبقوه، وهذا أوفق بظاهر الآية- ووضع سريره في صدره فجلس عليه وعكفت عليه الطير والجن والإنس وفعل ذلك امتحانا لها أيضا على ما قيل، وقيل: ليزيدها استعظاما لأمره وتحقيقا لنبوته وثباتا على الدين، وقيل لأن الجن قالوا له ﵇ إنها شعراء الساقين ورجلها كحافر الحمار فأراد الكشف عن حقيقة الحال بذلك، وقال الشيخ الأكبر قدس سره ما حاصله إنه أراد أن ينبهها بالفعل على أنها صدقت في قولها في العرش «كأنه هو» حيث إنه انعدم في سبأ ووجد مثله بين يديه فجعل لها صرحا في غاية اللطف والصفاء كأنه ماء صاف وليس به، وهذا غاية الإنصاف منه ﵇ ولا أظن الأمر كما قال والله تعالى أعلم. واستدل بالآية على القول بأن أمرها بدخول الصرح ليتوصل به إلى كشف حقيقة الحال على إباحة النظر قبل الخطبة وفيه تفصيل مذكور في كتب الفقه.

...havuz olduğunu söylemiştir; İbn Îsâ avlu olduğunu belirtmiş, nitekim evin 'sarhası' onun avlusudur demiştir. Rivayet edildiğine göre Süleyman (aleyhisselâm) Melike gelmeden önce cinlere emretmiş, onlar da onun yolu üzerine beyaz camdan bir saray yapmışlar, altından su akıtmışlar ve içine balık ve benzeri deniz canlıları koymuşlardır. Bir rivayette ise onun için bir köşk inşa ettikleri, üzerine su gibi görünen sırçadan tabakalar döşedikleri, bu tabakaların içine deniz canlılarından her ne varsa koyup üzerini kapattıkları -ki ayetin zahirine en uygun olan da budur- ve Süleyman'ın tahtını köşkün baş köşesine koyup üzerine oturduğu, kuşların, cinlerin ve insanların etrafında toplandığı nakledilmiştir. Söylendiğine göre bunu da yine onu imtihan etmek için yapmıştır. Süleyman'ın şanını daha da yüceltmesi, peygamberliğini iyice tasdik etmesi ve dinde sebat göstermesi için yaptığı da söylenmiştir. Cinlerin Süleyman'a (aleyhisselâm): 'Onun bacakları kıllıdır ve ayağı da merkep tırnağı gibidir' demeleri üzerine bu vesileyle işin hakikatini açığa çıkarmak istediği de söylenmiştir. Şeyhü'l-Ekber [İbnü'l-Arabî] (kaddesallâhu sırrah) özetle şöyle demiştir: 'Süleyman, Sebe'de yok olup huzurunda benzeri var edildiğinde taht hakkında söylediği "Tıpkı o" sözünde sadık olduğunu fiilen ona göstermek istedi; bu yüzden onun için son derece latif ve berrak, sanki duru su gibi görünen ama su olmayan bir köşk yaptı. Bu, onun (aleyhisselâm) son derece insaflı olduğunu gösterir.' Ancak ben meselenin onun dediği gibi olduğunu sanmıyorum; en doğrusunu Yüce Allah bilir. Köşke girmesinin emredilmesinin işin hakikatini ortaya çıkarmak için olduğu görüşüne dayanılarak bu ayetten evlilik teklifinden önce [kadına] bakmanın mübahlığına delil getirilmiştir; bu hususun fıkıh kitaplarında zikredilen tafsilatı vardır.

َمَّا رَأَتْهُ

[Onu görünce]

أي رأت صحنه بناء على أن الصرح بمعنى القصرسِبَتْهُ لُجَّةً

yani sarhın saray manasında olmasına binaen onun avlusunu gördüğünde [onu derin bir su sandı]

أي ظنته ماء كثيرا كَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها

yani onu çok su sandı, [bacaklarını açtı]

لئلا تبتل أذيالها كما هو عادة من يريد الخوض في الماء، وقرأ ابن كثير برواية قنبل «سأقيها» بهمز ألف ساق حملا له على جمعه سؤق وأسؤق فإنه يطرد في الواو المضمومة هي أو ما قبلها قلبها همزة فانجر ذلك بالتبعية إلى المفرد الذي في ضمنه.

suya dalmak isteyen kimsenin adet olduğu üzere etekleri ıslanmasın diye [eteklerini kaldırdı]. İbn Kesîr, Kunbul rivayetinde 'sâk' kelimesinin elifini hemze ile «سأقيها» şeklinde okumuştur; bu okuyuş kelimeyi 'sü'ûk' ve 'es'ük' olan çoğuluna hamletmek suretiyledir. Zira kendisi yahut öncesi zammeli olan vâv harfinin hemzeye dönüştürülmesi kuralı yaygındır; bu durum teb'iyyet yoluyla onun bünyesindeki müfrede de sirayet etmiştir.

وفي البحر حكى أبو علي أن أبا حية النميري كان يهمز كل واو قبلها ضمة وأنشد:

el-Bahr'da Ebû Ali'nin şöyle anlattığı nakledilir: Ebû Hayye en-Nümeyrî, öncesinde zamme bulunan her vâv'ı hemzeli okur ve şu beyti inşad ederdi:

أحب المؤقدين إلى مؤسى وفي الكشف الظاهر أن الهمز لغة في ساق ويشهد له هذه القراءة الثابتة في السبعة. وتعقب بأنه يأباه الاشتقاق.

'Ateş yakanların Mûsâ'ya en sevgilisi...' el-Keşf'te ise zahir olanın hemzenin 'sâk' kelimesinde bir lügat olduğu ve yedi kıraatte sabit olan bu okuyuşun da buna şahitlik ettiği belirtilmiştir. Ancak buna, iştikakın buna engel olduğu söylenerek itiraz edilmiştir.

وأيا ما كان فقول من قال: إن هذه القراءة لا تصح لا يصح الَ

Her ne olursa olsun, 'Bu kıraat sahih değildir' diyenin sözü sahih değildir. [Dedi ki:]

أي سليمان ﵇ حين رأى ما اعتراها من الدهشة والرعب، وقيل: القائل هو الذي أمرها بدخول الصرح وهو خلاف الظاهرنَّهُ

yani Süleyman (aleyhisselâm) onun kapıldığı dehşet ve korkuyu görünce [dedi]. Sözü söyleyenin, ona köşke girmesini emreden kişi olduğu da söylenmiştir ancak bu zahire aykırıdır: [Muhakkak ki o,]

أي ما حسبته لجةرْحٌ مُمَرَّدٌ

yani senin derin su sandığın şey, [düzeltilmiş bir köşktür]

أي مملس ومنه الأمرد للشاب الذي لا شعر في وجهه وشجرة مرداء لا ورق عليها ورملة مرداء لا تنبت شيئا والمراد المتعري من الخيرنْ قَوارِيرَ

yani cilalanmış, pürüzsüz kılınmıştır. Yüzünde kıl bulunmayan gence 'emred', yapraksız ağaca 'şeceratün merdâ', hiçbir şey bitirmeyen kuma 'remletün merdâ' denilmesi bundandır. Kastedilen, iyilikten yoksun olan şeydir; [sırçadandır]

من الزجاج وهو جمع قارورة.

yani camdandır; bu kelime 'kârûra'nın çoğuludur.

لَتْ

[Dedi:]

حين عاينت هذا الأمر العظيم بِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي

bu muazzam hadiseye şahit olduğunda: [Rabbim! Ben kendime zulmetmişim]

أي بما كنت عليه من عبادة الشمس، وقيل: بظني السوء بسليمان ﵇ حيث ظنت أنه يريد إغراقها في اللجة وهو بعيد. ومثله ما قيل أرادت ظلمت نفسي بامتحاني سليمان حتى امتحنني لذلك بما أوجب كشف ساقي بمرأى منه أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ

yani daha önce güneşe tapmış olmakla. Süleyman'ın (aleyhisselâm) kendisini derin suda boğmak istediğini zannederek onun hakkında beslediği suizan sebebiyle zulmettiğini söylediği de ileri sürülmüştür ancak bu uzaktır. Tıpkı bunun gibi: 'Süleyman'ı imtihan etmem sebebiyle kendime zulmettim; nitekim bu yüzden o da beni bacaklarımı onun gözü önünde açmamı gerektirecek bir şeyle imtihan etti' demek istediği de söylenmiştir. [Süleyman ile birlikte teslim oldum]

تابعة له مقيدة به، وما في قوله تعالى: لَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ

ona tabi olarak, onunla kayıtlı olarak. Yüce Allah'ın buyruğundaki: [Âlemlerin Rabbi olan Allah'a]

من الالتفات إلى الاسم الجليل لإظهار معرفتها بألوهيته تعالى وتفرده باستحقاق العبادة وربوبيته لجميع الموجودات التي من جملتها ما كانت تعبده قبل ذلك من الشمس، وكأن هذا القول تجديد لإسلامها على أتم وجه وقد أخرجته مخرجا لا أنانية فيه ولا كبر أصلا كما لا يخفى. واختلف في أمرها بعد الإسلام فقيل إنه ﵇ تزوجها وأحبها وأقرها على ملكها وأمر الجن فبنوا لها سيلحين وغمدان وكان يزورها في الشهر مرة فيقيم عندها ثلاثة أيام وولدت له.

lafza-i celâle iltifat yapılması, O'nun (Cenâb-ı Hakk'ın) uluhiyetini, ibadete layık olmaktaki tekliğini ve daha önce taptığı güneş de dahil olmak üzere bütün varlıkların Rabbi olduğunu bildiğini izhar etmek içindir. Sanki bu söz, İslam'ını en kâmil manada yenilemesidir ve gizli olmadığı üzere bu sözü, içinde hiçbir benlik ve kibir bulunmayan bir üslupla ortaya koymuştur. Melike'nin Müslüman olduktan sonraki durumu hakkında ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Süleyman (aleyhisselâm) onunla evlendi, onu sevdi, onu mülkü üzerinde bıraktı ve cinlere emrederek onun için Salhîn ve Gamdân kalelerini yaptırdı. Ayda bir defa onu ziyaret eder, yanında üç gün kalırdı; ondan çocuğu da oldu.

وأخرج ابن عساكر عن سلمة بن عبد الله بن ربعي أنه ﵇ أمهرها بعلبك،

İbn Asâkir'in Seleme b. Abdillâh b. Rib'î'den rivayet ettiğine göre Süleyman (aleyhisselâm) Ba'lebekk'i ona mehir olarak vermiştir.

وذكر غير واحد أنها حين كشفت عن ساقيها أبصر عليهما شعرا كثيرا فكره أن يتزوجها كذلك فدعا الإنس فقال: ما يذهب بهذا؟ فقالوا: يا رسول الله المواسي فقال: المواسي تقطع ساقي المرأة.

Pek çok müfessir, bacaklarını açtığında Süleyman'ın onun bacaklarında çok kıl gördüğünü, bu haldeyken onunla evlenmek istemediğini, insanları çağırıp: 'Bunu ne giderir?' diye sorduğunu, onların: 'Ey Allah'ın Peygamberi, usturalar giderir' dediklerini, onun da: 'Ustura kadının bacaklarını keser' buyurduğunu zikretmiştir.

وفي رواية أنه قيل لها ذلك فقالت لم يمسسني الحديد قط فكره سليمان المواسي وقال: إنها تقطع ساقيها ثم دعا الجن فقالوا مثل ذلك ثم دعا الشياطين فوضعوا له النورة

Bir rivayette ise bu durumun kadına söylendiği, onun: 'Bana hiçbir zaman demir değmedi' dediği, bunun üzerine Süleyman'ın usturayı uygun görmeyip: 'O onun bacaklarını keser' dediği, sonra cinleri çağırdığı, onların da aynısını söylediği, sonra şeytanları çağırdığı ve onların da onun için nûreyi (kıl dökücü kireç macununu) icat ettikleri nakledilmiştir.

، قال ابن عباس وكان ذلك اليوم أول يوم رؤيت فيه النورة، وعن عكرمة أن أول من وضع النورة شياطين الإنس وضعوها لبلقيس وهو خلاف المشهور، ويروى أن الحمام وضع يومئذ.

İbn Abbâs: 'O gün nûrenin ilk görüldüğü gündü' demiştir. İkrime'den ise nûreyi ilk icat edenlerin insan şeytanları olduğu ve bunu Belkıs için icat ettikleri rivayet edilmiştir ki bu meşhur görüşe aykırıdır. Hamamın da o gün icat edildiği rivayet edilir.

وفي تاريخ البخاري عن أبي موسى الأشعري قال: «قال رسول الله صلّى الله تعالى عليه وسلّم أول من صنعت له الحمامات سليمان»

Buhârî'nin Târih'inde Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: Kendisi için hamam yapılan ilk kişi Süleyman'dır.'

وأخرج الطبراني. وابن عدي في الكامل والبيهقي في شعب الإيمان عنه أيضا قال: قال رسول الله ﵊: «أول من دخل الحمام سليمان فلما وجد حره قال أوه من عذاب الله تعالى»

Taberânî, İbn Adî el-Kâmil'de ve Beyhakî Şu'abü'l-Îmân'da yine ondan rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah (aleyhisselâm) buyurdu ki: 'Hamama ilk giren Süleyman'dır; onun sıcağını hissedince: Âh, Allah'ın (celle celâluhû) azabından! demiştir.'

وروي عن وهب أنه قال: زعموا أن بلقيس لما أسلمت قال لها سليمان: اختاري رجلا من قومك أزوجكه فقالت: أمثلي يا نبي الله تنكح الرجال وقد كان في قومي من الملك والسلطان ما كان؟ قال: نعم إنه لا يكون في الإسلام إلا ذلك وما ينبغي لك أن تحرمي ما أحل الله تعالى لك فقالت: زوجني إن كان لا بد من ذلك ذا تبع ملك همدان فزوجها إياه ثم ردها إلى اليمن وسلط زوجها ذا تبع على اليمن ودعا زوبعة أمير جن اليمن فقال: اعمل لذي تبع ما استعملك فيه فلم يزل بها ملكا يعمل له فيها حتى مات سليمان فلما أن حال الحول وتبين الجن موته ﵇ أقبل رجل منهم فسلك تهامة حتى إذا كان في جوف اليمن صرخ بأعلى صوته يا معشر الجن إن الملك سليمان قد مات فارفعوا أيديكم فرفعوا أيديهم وتفرقوا وانقضى ملك ذي تبع وملك بلقيس مع ملك سليمان ﵇.

Vehb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Naklettiklerine göre Belkıs Müslüman olunca Süleyman ona: Kavminden bir adam seç, seni onunla evlendireyim dedi. Belkıs: Ey Allah'ın Peygamberi, benim gibi bir kadın erkeklerle evlendirilir mi? Oysa kavmimde malum olan mülk ve saltanat vardı dedi. Süleyman: Evet, İslam'da ancak böyle olur; Allah Teâlâ'nın sana helal kıldığını haram kılman sana yakışmaz dedi. Bunun üzerine Belkıs: Eğer mutlaka gerekiyorsa, beni Hemdân meliki Zü't-Tebba' ile evlendir dedi. Süleyman da onu onunla evlendirdi, sonra onu Yemen'e geri gönderdi ve kocası Zü't-Tebba'ı Yemen'e hükümdar tayin etti. Yemen cinlerinin reisi olan Zevbe'a'yı çağırıp: Zü't-Tebba' seni ne işte çalıştırırsa onun için yap dedi. O da Süleyman vefat edene kadar Yemen'de hükümdarlık yapmaya ve cinler de onun için çalışmaya devam etti. Yıl tamamlanıp cinler onun (aleyhisselâm) vefatını anlayınca içlerinden bir adam çıkıp Tihâme yolunu tuttu; nihayet Yemen'in ortasına varınca var gücüyle: Ey cinler topluluğu! Melik Süleyman vefat etti, ellerinizi işten çekin! diye bağırdı. Bunun üzerine onlar da ellerini işten çektiler, dağıldılar; böylece Zü't-Tebba'ın ve Belkıs'ın mülkü de Süleyman'ın (aleyhisselâm) mülküyle birlikte son buldu.'

وقال عون بن عبد الله: سأل رجل عبد الله بن عتبة هل تزوج سليمان بلقيس فقال انتهى أمرها إلى قولها: سْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ

Avn b. Abdillâh şöyle demiştir: 'Bir adam Abdullah b. Utbe'ye Süleyman'ın Belkıs ile evlenip evlenmediğini sordu. O da: Onun kıssası: [Âlemlerin Rabbi olan Allah'a Süleyman ile birlikte teslim oldum] sözüyle nihayete ermiştir dedi.'

قيل:

Şöyle denilmiştir:

يعني لا علم لنا وراء ذلك.

Yani bunun ötesinde bir bilgimiz yoktur, demektir.

والمشهور أنه ﵇ تزوجها وإليه ذهب جماعة من أهل الأخبار وأخرج البيهقي في الزهد عن الأوزاعي قال: كسر برج من أبراج تدمر فأصابوا فيه امرأة حسناء دعجاء مدمجة كأن أعطافها طي الطوامير عليها عمامة طولها ثمانون ذراعا مكتوب على طرف العمامة بالذهب «بسم الله الرحمن الرحيم أنا بلقيس ملكة سبأ زوجة سليمان بن داود ﵉ ملكت من الدنيا كافرة ومؤمنة ما لم يملكه أحد قبلي ولا يملكه أحد بعدي صار مصيري إلى الموت فاقصروا يا طالبي الدنيا» والله تعالى أعلم بصحة الخبر، وكم في هذه القصة من أخبار الله تعالى أعلم بالصحيح منها، والقصة في نفسها عجيبة وقد اشتملت على أشياء خارقة للعادة بل يكاد العقل يحيلها في أول وهلة، ومما يستغرب ولله تعالى فيه سر خفي خفاء أمر بلقيس على سليمان عدة سنين كما قاله غير واحد مع أن المسافة بينه وبينها لم تكن في غاية البعد وقد سخر الله تعالى له من الجن والشياطين والطير والريح ما سخر وهذا أغرب من خفاء أمر يوسف على يعقوب ﵉ بمراتب، وسبحان من لا يعزب عن علمه مثقال ذرة في السماوات وفي الأرض، وهذا وللصوفية في تطبيق ما في هذه القصة على ما في الأنفس كلام طويل، ولعل الأمر سهل على من له أدنى ذوق بعد الوقوف على بعض ما مر من تطبيقاتهم ما في بعض القصص على ذلك والله تعالى الهادي إلى سواء السبيل.

Meşhur olan, onun (aleyhisselâm) Belkıs ile evlendiğidir ve ahbar ehlinden bir topluluk da bu görüşe meyletmiştir. Beyhakî ez-Zühd'de Evzâî'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Tedmür burçlarından bir burç yıkıldı da içinde güzel, kara gözlü, dolgun yapılı, sanki yanları tomar gibi dürülmüş bir kadın buldular. Üzerinde seksen arşın uzunluğunda bir sarık vardı ve sarığın ucunda altınla şöyle yazıyordu: 'Bismillâhirrahmânirrahîm. Ben Sebe melikesi, Dâvûd oğlu Süleyman'ın (aleyhimesselâm) hanımı Belkıs'ım. Kafir ve mümin olarak dünyada benden önce kimsenin sahip olmadığı ve benden sonra da kimsenin sahip olamayacağı şeylere sahip oldum. Sonunda varışım ölüme oldu; ey dünya taliplileri, [ona meyletmeyi] kısaltın!' Haberin sıhhatini en iyi Allah Teâlâ bilir. Bu kıssada ne çok haber vardır ki hangisinin sahih olduğunu en iyi Allah Teâlâ bilir! Kıssa bizzat kendisi itibarıyla da şaşırtıcıdır; olağanüstü şeyleri içermektedir, hatta akıl ilk bakışta bunu neredeyse imkânsız görür. Şaşılacak şeylerden biri de –ki bunda Allah Teâlâ'nın gizli bir sırrı vardır– birden fazla kişinin dediği gibi, aralarındaki mesafe son derece uzak olmadığı ve Allah Teâlâ cinleri, şeytanları, kuşları ve rüzgârı onun emrine boyun eğdirdiği halde, Belkıs'ın durumunun Süleyman'a yıllarca gizli kalmasıdır. Bu, Yûsuf'un durumunun Ya'kûb'a (aleyhimesselâm) gizli kalmasından kat kat daha şaşırtıcıdır. Göklerde ve yerde zerre ağırlığınca bir şey dahi ilminden kaçmayan [Allah] her türlü noksandan münezzehtir! Bununla birlikte tasavvuf ehlinin bu kıssada geçen hususları nefislerdeki durumlara tatbik etme konusunda uzun sözleri vardır. Bazı kıssalardaki hususları buna tatbik etmelerine dair geçen örneklerden bir kısmına vakıf olduktan sonra, azıcık zevk sahibi bir kimse için bu mesele muhtemelen kolaydır. Dosdoğru yola ileten Allah Teâlâ'dır.